© 2017 Jan-Willem van den Braak, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Afbeelding omslag: Paleis van Westminster in Londen tijdens een Duits bombardement, circa 1941.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagontwerp: Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk: KM Grafisch Werk, Utrecht

Correcties: Han Strijk, Alphen aan den Rijn

ISBN 9789462491717

e-ISBN 9789462496217

NUR 689

INHOUDSOPGAVE

Voorwoord Ad van Liempt

PROLOOG: HOE DIT BOEK ONTSTOND

(Oorlogs)spionage

Een ingezonden brief in Het Parool in 1978: de oerbron van dit boek

Het begin van het onderzoek

Over fictie en non-fictie

DEEL I: HET LEVEN VAN ENGELBERTUS FUKKEN (1914-1940)

KINDER- EN JONGENSJAREN (1914-1931)

1Familiesporen (tot 1914)

2De geboorte van Engelbertus Fukken (28 augustus 1914): nomen est omen

3‘Een Haagsche spion’ (1915)

4Een gelukkig gezin: kinderjaren (1915-1920)

5Paradise lost: jongensjaren (1920-1930)

ONTHEEMD (1931-1940)

6Zeevaartschool en lidmaatschap NSB (1931-1934); relatie met de familie Haighton en de NSNAP

7De maatschappelijke neergang: van verzekeringsagent en journalist tot gevangene en werkloze (1935-1939)

8Van The phoney war naar Churchill als premier (september 1939 – juni 1940)

9De eerste bezettingsmaanden (mei-juli 1940)

DEEL II: HET KORTE LEVEN VAN JAN WILLEM TER BRAAK (1940-1941)

SPION VOOR HITLER (1940)

10Operatie Lena (I) (juli 1940)

11De geboorte van Jan Willem ter Braak (I) (eerste helft juli 1940)

12De geboorte van Jan Willem ter Braak (II) (tweede helft juli 1940): de Tappenbeck-Mirow connectie

13De tijdelijke verdwijning (1-12 augustus 1940): waar verbleef Ter Braak?

14Operatie Lena (II) (september-oktober 1940)

15Waar verbleef Ter Braak van 13 augustus tot de tweede helft van september/begin oktober?

DE LANGZAME SPRONG IN DE DOOD (1940-1941)

16Laatste maand van voorbereiding (oktober 1940): toch nog in Brussel?

17Landing en eerste dagen in Engeland (1-4 november 1940)

18Pensionverblijf in Cambridge (I) (4 november 1940-31 januari 1941)

19Pensionverblijf in Cambridge (II) (31 januari-29 maart 1941)

20Laatste dagen (29-31 maart 1941) Een reconstructie

21De vondst van het stoffelijk overschot en de begrafenis (1-8 april 1941)

NASLEEP (1941-1945)

22Het onderzoek van MI5 (april 1941-augustus 1942)

23Operatie Lena (III): het einde (april 1941-februari 1942)

24Noordwijk 1943: VOW

25Het einde van de oorlog en de verklaring van de Engelse autoriteiten over het lot van Ter Braak van 8 september 1945

DEEL III: NA-OORLOGSE MYSTIFICATIES IN ENGELAND OVER JAN WILLEM TER BRAAK

Ter Braak als dubbelspion, boekhandelaar, schrijver, wetenschapper, afperser, huurmoordenaar, medeplichtige aan moord, slachtoffer van moord, Russische spion …

26De literatuur over Operatie Lena en Ter Braak tot de openbaarmaking van de MI5-dossiers

27Zou Ter Braak bij arrestatie een dubbelspion zijn geworden?

28Ter Braak als boekhandelaar-afperser en wetenschapper

29Moest Ter Braak een aanslag op Churchill plegen? (I)

30Ter Braak als medeplichtige aan een moord in de Midlands?

31Werd Ter Braak gevolgd en vermoord door MI5? Hoe McCormick in tot zijn ingezonden brief in Het Parool kwam

32Ter Braak als Russische spion

33Ter Braak als romanpersonage: vermoord door fellow travellers

DEEL IV: HOE TER BRAAKS WARE IDENTITEIT ONTDEKT WERD – EN TOCH ONBEKEND BLEEF (1946-1998)

34Vervolgonderzoek van MI5 en Bureau Nationale Veiligheid/Centrale Veiligheidsdienst (1946-1947)

35Naspeuringen door Neeltje van Roon (1946-1947)

36Het zwijgen en de geruchten (I): De verdwijning van de gebroeders Tappenbeck en Rittmeister Mirow

37Het zwijgen en de geruchten (II): Engelbertus Fukken als verzetsstrijder

38Waar verbleef Engelbertus’ halfbroer Willem Briedé na zijn vlucht naar Duitsland (1944-1961)? Een reconstructie

39Het overlijden van Neeltje van Roon (1995)

DEEL V: DE SPION DIE TERUGKWAM UIT DE MIST (1999-2016)

TER BRAAK ALS LENA-AGENT

40De dossiers worden eindelijk openbaar – en de literatuur die daarop volgde

41De zinloze inzet van Jan Willem ter Braak als Lena-agent

42Klopt de theorie dat Ter Braak c.s. opzettelijk werden geofferd als Lena-agenten?

43Maar wás Ter Braak wel een (post) Lena-agent?

SLOTHYPOTHESEN

44Waar verbleef Ter Braak van 1-4 november 1940?

45Moest Ter Braak een aanslag op Churchill plegen? (II) De Mirow-Von Lahousen connectie

Zijn er aanslagen op Churchill beraamd?

Heeft de nazi-leiding in het najaar van 1940 besloten tot een aanslag op Churchill?

Moest Ter Braak een aanslag op Churchill plegen?

45a De dood van Winston Churchill (1965)

EPILOOG: ‘HE WAS THE SPY THAT TIME FORGOT’

Rijnsburg: het graf van Neeltje van Roon

Terug naar Noordwijk

Cambridge: het graf van van een spion

Het Maria-medaillon en het blijvende mysterie

DANKWOORD

BIJLAGEN

I.   Stambomen

II. Overzicht Lena- en post Lena-spionnen (augustus 1940-mei 1941)

LITERATUUR

NOTEN

Inquiries in Cambridge disclosed that he had had several adresses there and had also opened an office. His story was that he was writing a book.

Artikel ‘Spy shot dead in shelter’ in Derby Daily Telegraph 8 september 1945

O, ironie – het was wellicht de kogel, dien hij voor Churchill bestemd had.

Artikel in Nieuw Utrechtsch Dagblad 14 juni 1946

De mysterieuze figuur van het team … werd doodgeschoten aangetroffen in een verlaten schuilkelder in Cambridge.

Ladislas Farago, ‘Het spel van de vossen’ (1972), p. 244

Jan Willem ter Braak ontsnapte in Cambridge na zijn arrestatie aan de galg door zelfmoord te plegen in de cel.

Boekbespreking over ‘Het spel van de vossen’ in Nieuwsblad van het Noorden 4 mei 1973

He was always a thoroughly nice polite gentleman. I will always remember him that way.

Ms. Rosina Greenwood, pensionhoudster, in Cambridge Evening News 30 januari 1975

Hij is in de oorlog verdwenen en wij hebben nooit meer iets van hem gehoord. Ook het Rode Kruis kon ons geen enkel houvast geven.

Mauritsia Fukken, zuster van de hoofdpersoon (uit autobiografische schets ca. 1995)

Hij was ergens in Noordwijk ondergedoken. Het was echter te riskant allemaal. Daarom is via de heer Tappenbeck van Hotel Huis ter Duin geprobeerd hem naar het veilige Zwitserland te brengen maar hij is verraden en doodgeschoten.

Regina van Duin, nicht van de verloofde van de hoofdpersoon, in 2014 tegenover de auteur

Zijn echte identiteit kon nooit worden vastgesteld.

Monica Siedentopf, ‘Unternehmen Seelöwe’ (2014), p. 73

VOORWOORD

De Tweede Wereldoorlog houdt niet op ons te verbazen. Vijfenzeventig jaar na die in veel opzichten gruwelijke bezetting blijven er maar verhalen opduiken uit het verleden. Mooie verhalen en tragische, ongelooflijke staaltjes moed en ongekende slechtheid. En vooral de verhalen van gewone mensen die in ongewone omstandigheden beslissingen moesten nemen met ingrijpende consequenties die ze onmogelijk konden voorzien.

En zo staat u nu op het punt kennis te nemen van het bizarre lot van Engelbertus Fukken uit Noordwijk, die zich, als aanhanger van de NSB, aanmeldde om tijdens de bezetting in Engeland te gaan spioneren voor de Duitsers. Het is een sterk voorbeeld van een verhaal dat er 75 jaar over gedaan heeft om uit de krochten van de Britse en Nederlandse archieven te worden opgediept.

Het kwam bij mij langs omdat de auteur, Jan-Willem van den Braak, ontdekte dat de mysterieuze ‘spion tegen Churchill’ een halfbroer had, die zich in de bezettingstijd ook nogal had onderscheiden: Willem Briedé. Ik heb me jaren geleden met deze Briedé bezig gehouden: hij was in Amsterdam verantwoordelijk geweest voor een groep mannen die zich in 1943 met de jacht op ondergedoken joden bezighield. Briedé had er zelfs leiding aan gegeven, was na de oorlog bij verstek tot de doodstraf veroordeeld, maar was nooit gepakt: hij hield zich tot zijn dood met succes schuil in Duitsland. Hij was een specialist in onderduik geworden.

Deze Briedé had dus een halfbroer die Fukken heette – ze hadden dezelfde vader. En die Fukken veranderde zijn naam toen hij aan zijn schimmige spionage-opdracht begon: met zijn achternaam zou hij in Engeland niet gemakkelijk onopgemerkt blijven. Hoe het hem verder verging moet u snel gaan lezen, het is echt uit de categorie ‘even tragisch als ongelooflijk’.

Ik heb het onderzoek en het schrijfproces van Jan-Willem van den Braak van redelijk dichtbij mogen volgen. Hij is geen professioneel historicus of onderzoeker, maar gepensioneerd als directeur van een werkgeversorganisatie: een functie in het hart van onze poldereconomie. Hij heeft zich nu ontwikkeld tot een gedreven en vasthoudend onderzoeker, en tevens ontpopt als een onstuitbaar verhalenverteller.

Maar bovenal: hij heeft ons de geschiedenis van Engelbertus Fukken bezorgd, de ondergang van een geboren loser.

Ad van Liempt

journalist/auteur

Op vrijdagochtend 31 januari 1941 zat Ter Braak rond half negen aan de ontbijttafel bij mrs. Sennitt, sinds drie maanden zijn pensionhoudster aan de St Barnabas Road in Cambridge. Ze vond hem een aardige en onderhoudende jongeman, ze praatten wat over het nieuws en het weer. Hij vertelde haar dat Prinses Beatrix, het oudste kind van de enige dochter van de Nederlandse koningin en dus ooit troonopvolgster, vandaag drie jaar oud was geworden. Koningin Wilhelmina, die al ruim veertig jaar op de troon zat, vertoefde sinds de meidagen van 1940 honderd kilometer zuidelijk van Cambridge in ballingschap in Londen. Soms voelde hij zich ook een balling, hopelijk konden ze allebei snel terug naar hun vaderland, zei hij als grapje. Maar hij was toch wat nerveus, zo was de indruk van mrs. Sennitt. Na het ontbijt ging hij, zoals iedere dag, de deur uit in zijn overjas en met zijn Trilby op. Mrs. Sennitt ging met haar voedselbonboekje naar de slager en was rond het middaguur weer terug. Vlak nadien verscheen haar pensiongast plotseling en zei dat hij de huur moest opzeggen, omdat hij in Londen ging wonen vanwege zijn werk, waar twee collega’s waren omgekomen bij een bombardement. De huur over de laatste week van januari had hij al betaald, dus dat was geregeld. Hij vroeg haar een taxi te bestellen om hem naar het station te brengen voor de trein van tien over twee. Toen die arriveerde, hielp ze hem met zijn koffers de taxi in en nam afscheid van hem.

Na een half uurtje realiseerde ze zich dat hij de voordeursleutel nog had. Ze fietste zo hard als ze kon naar het station, waar ze nog net op tijd was voordat de trein naar Londen vertrok. Ze zag hem nergens op het perron en liep nog snel vier van de zes treinwagons door – vergeefs. Verwonderd fietste ze weer naar huis.

PROLOOG

Hoe dit boek ontstond

(Oorlogs)spionage

Al van jongs af aan was ik gefascineerd door het fenomeen spionage. Dat begon in 1960, toen ik 8 jaar oud was, en mijn vader opgewonden vertelde over de Amerikaanse U2-piloot Gary Powers, die boven de Sovjet-Unie was neergeschoten en gevangengenomen. Twee jaar later werd deze uitgeruild tegen de Russische spion Rudolf Abel op de Glienickerbrücke, de scheidslijn tussen West-Berlijn en de DDR. Het waren de jaren van de Koude Oorlog met Berlijn als door de Muur gespleten frontstad, waarvan John Le Carré de lugubere sfeer op magistrale wijze wist te verbeelden in zijn roman Spion aan de Muur. In het maandblad Het Beste, waarop mijn ouders geabonneerd waren, las ik een paar jaar later het verhaal van deze Abel, die eigenlijk een kolonel in het Rode Leger was: als kunstfotograaf vanaf 1948 deelnemend aan het bruisende leven in New York, onder die dekmantel geheime documenten via geheime vindplaatsen naar de Sovjet-Unie smokkelend en tenslotte na negen jaar verraad de ontmaskering en het vonnis van dertig jaar cel, waarvan hij er dus maar vijf had uitgezeten. Eenmaal terug in Amerika was Powers door de CIA kwalijk genomen dat hij zijn toestel, volgestouwd met geheime spionageapparatuur, niet vernietigd had en zelfmoord had gepleegd. Men vreesde dat hij was gehersenspoeld en gaf hem ontslag. Ik begreep dat een gevangen genomen spion op die manier vanzelf al zijn geheimen prijsgaf maar hoe je dat dan met die hersenen deed? Het klonk allemaal nogal duister.¹ De jaren daarna volgde ik met interesse de verwikkelingen rondom andere spionnen voor het Westen en het Oosten, zoals Kim Philby, Greville Wynne, Oleg Penkovsky en George Blake. Philby vluchtte net op tijd naar Moskou, nadat zijn collega-diplomaten Guy Burgess en Donald Maclean al in de jaren vijftig waren overgelopen, na door hem gewaarschuwd te zijn. Samen met een vierde spion werden zij later wel The Cambridge Four genoemd, naar de Engelse universiteitsstad waar zij in de jaren dertig gestudeerd hadden.²

Natuurlijk werd er ook in de Tweede Wereldoorlog volop gespioneerd. In de jaren zeventig las ik de autobiografie van de Rus Leonard Trepper over zijn spionagenetwerk in bezet Europa (het ‘Rode Orkest’) en het verhaal over de Canadees William Stephenson, tijdens de oorlog verantwoordelijk voor de Engelse geheime dienst op het westelijk halfrond (OSS), aan wie de Engelse premier Winston Churchill de bijnaam ‘Intrepid’ (onverschrokken) had gegeven. En er was het toen net verschenen Het spel van de vossen van de Hongaars-Amerikaanse journalist Ladislas Farago. Ik las het omvangrijke boek slechts gedeeltelijk – en miste daardoor een passage over Jan Willem ter Braak.³ Bij mijn schoonouders stonden de oorlogsmemoires van Churchill in zes, zeven roodgekleurde banden op een rij in de boekenkast. Als zoveel Nederlanders die de oorlog hadden meegemaakt, was mijn schoonvader een groot bewonderaar van hem. Churchill zei me niet zoveel maar dat veranderde toen ik de fascinerende biografie van Sebastian Haffner las en besefte hoe groot hij was geweest als de wraakgod van Hitler.

Een ingezonden brief in Het Parool in 1978: de oerbron van dit boek

Op dinsdag 24 januari 1978 maakte ik als forens mijn treinreis van Den Haag, waar ik sinds twee maanden werkte, terug naar mijn woonplaats Utrecht. Op het Haagse Centraal Station bleek in de Brunashop de nrc uitverkocht; daarom kocht ik maar Het Parool, de Amsterdamse verzetskrant waar mijn ouders op geabonneerd waren geweest. Eenmaal in de trein las ik de voorpagina van de krant en sloeg deze toen open. Op pagina twee viel mijn oog direct op een ingezonden brief van ene Donald McCormick in de kolom uiterst links:

Wie kent J.W. ter Braak?

Nadat Nederland in mei 1940 was bezet door de Duitse troepen kwam in december van dat jaar een jongeman van ongeveer 27 jaar aan in Engeland. Hij maakte een uiterst beschaafde indruk, zei dat hij Jan Willem ter Braak heette en nam zijn intrek in een pension te Cambridge. Voorts vertelde hij, dat hij een Nederlandse student was in de tropische plantkunde. Enkele maanden later, in maart 1941, trof men zijn lijk aan in een schuilkelder in Cambridge. Hij bleek te zijn doodgeschoten, voor zover bekend na zijn terugkeer van een bezoek aan Londen. Later is meegedeeld, dat Ter Braak een spion moet zijn geweest, die door de Duitsers naar Engeland was gezonden en dat hij beschikte over een geheime zender. Maar de werkelijke feiten zijn wellicht geheel anders. Zelfs bestaat er twijfel of hij wel Nederlander was. Ter Braak kan een schuilnaam zijn geweest.

Aangezien ik bezig ben met het schrijven van een boek over de gebeurtenissen uit deze oorlogsperiode zou ik bijzonder dankbaar zijn voor aanwijzingen over het verleden van deze jongeman. Is er iemand in Nederland, die van hem heeft gehoord? Mocht hij nog familie in Nederland hebben dan zal ik die graag de bijzonderheden, die mij verder ter ore zijn gekomen, laten weten.

Beckenham,

DONALD MCCORMICK

(Volledig adres: 8 Barry Court,

36 Southend Road, Beckenham,

Kent BR3 AD, Engeland)

Ik legde de krant even weg en keek uit het raam naar het voorbijschietende landschap. Bizar dat ik een bijna-naamgenoot had gehad, wiens korte leven als spion blijkbaar roemloos was geëindigd in een Engelse schuilkelder op ongeveer mijn leeftijd op dat moment. Maar verder zei het me niets, evenmin als de naam van de briefschrijver. Het krantenknipsel verdween in mijn archief om er vele decennia in te blijven.

Het begin van het onderzoek

In augustus 2014 kocht ik in Boekhandel Paagman in het Haagse Statenkwartier een boek van Ben Macintyre met het oorlogsverhaal van dubbelspion Eddie Chapman alias Agent ZigZag, nieuwsgierig geworden door de lovende recensie van John Le Carré op de voorplaat: ‘Grandioos. Prachtig verteld, meeslepend en vaak zeer aangrijpend.’ Le Carré had niets teveel gezegd. Chapman was een joyeuze crimineel, die zijn diensten aanbood aan zowel het Derde Rijk als de Engelsen, waardoor hij in onmogelijke situaties belandde maar zich daar telkens weer met vele kleerscheuren uit wist te bevrijden. Zo arriveerde ik al gauw bij een alinea op pagina 81 over de vrees van de Britse geheime dienst om spionnen niet te ontdekken:

‘Deze vrees werd nog veel groter toen in Cambridge het lijk werd ontdekt van een man genaamd Engelbertus Fukken, alias Jan Willem ter Braak. … Als Ter Braak zo lang op vrije voeten had kunnen blijven, dan moesten er nog meer Duitse agenten op vrije voeten zijn.’

Direct herinnerde ik mij het krantenknipsel van zesendertig jaar eerder, haalde het tevoorschijn uit mijn archief en nam me voor om nu een serieuze poging te wagen meer over deze onbekende figuur met dus blijkbaar twee namen te weten te komen. De dagen daarna googlede ik de beide namen en tot mijn verrassing vond ik al snel een foto van zijn stoffelijk overschot, waaronder vermeld stond dat dit op 1 april 1941 gevonden was in een schuilkelder in Cambridge, een of twee dagen nadat hij zelfmoord had gepleegd. Dus niet doodgeschoten, zoals McCormick in zijn ingezonden brief beweerd had. Mij bleek nu ook dat McCormick een schrijver van spionageboeken was, die al vanaf de jaren zestig bezig was geweest met de raadsels rondom Ter Braak.

Op de website van het Nationaal Archief in Londen vond ik een kopie van de bladzijde van Ter Braaks (valse) paspoort met zijn pasfoto. Dat paspoort zat in het betreffende dossier van de Engelse geheime dienst (daar zou ik achteraan moeten) en op die paspoortpagina stond vermeld dat hij op 28 augustus 1914 was geboren in Den Haag en in Noordwijk woonde. Den Haag, de stad waar ik zelf inmiddels woonde – althans als dat gegeven niet net als zijn naam gefingeerd was. Als dat zo was, zou mijn net begonnen speurtocht toch weer moeilijk worden.

Maar de volgende avond vond ik in het digitaal beschikbare bevolkingsarchief van Den Haag op een gezinskaart het onweerlegbare bewijs van het bestaan van Engelbertus Fukken: inderdaad geboren op 28 augustus 1914 aan de Haagse Van Boetzelaerlaan 140, hemelsbreed enkele honderden meters achter de boekhandel gelegen! Engelbertus had maar liefst vijf broers en zusters, allemaal met de achternaam van de moeder: Elizabeth Johanna Fukken, geboren in 1886 in Rotterdam. En die moeder woonde met haar kinderen op het genoemde adres ‘t/h van Briedé’, zoals aangetekend was. Was dat huis een pension? Een huis voor ongehuwde moeders? Dat leek heel logisch, wat zou het anders kunnen zijn? Ik bekeek de kaart nog eens en zag toen dat moeder Fukken met haar kroost in 1916 was verhuisd naar de Duinweg in Den Haag en een jaar later naar Noordwijk, opmerkelijk genoeg wederom naar de Duinweg, alleen de nummers verschilden, 9 resp. 3. Ik keek nog een keer goed: Briedé was beide keren meeverhuisd; hij was dus naar alle waarschijnlijkheid de vader of misschien stiefvader, aangezien hij niet met Elizabeth getrouwd was. Er was eigenlijk maar één mogelijkheid die dat verklaarde: hij was al getrouwd met een andere vrouw. Zo googlede ik verder op de naam Briedé en vond tenslotte uit wie deze precies was: Willem Hendrik Benjamin Briedé, geboren in 1873 te Amsterdam en overleden in 1934 te Noordwijk. En vervolgens vond ik op internet berichten over een man met de naam Willem Briedé, die na de oorlog veroordeeld was voor oorlogsmisdaden. Dat kon dus niet de vader van al die kinderen zijn maar wie was het dan wel? Er bleken bij mijn onderzoek inderdaad diverse Willem Briedés te zijn, zou deze misdadiger ook een zoon van hem zijn?

Ik kwam op een prachtige website terecht over de geschiedenis van Noordwijk en nog een andere over Noordwijkse huizen en villa’s, waar ik gedurende mijn onderzoek diverse malen naar zou terugkeren. De betreffende blogger signaleerde op enkele plaatsen het Noordwijkse leven van de familie Briedé-Fukken maar kwam er door de grootte van het gezin ook niet helemaal uit wie nu precies wie was. Toen ik die dag mijn laptop afsloot, zag ik rechts onderaan op het scherm in een flits nog net dat het 28 augustus 2014 was. Precies honderd jaar na de geboorte van Engelbertus Fukken. Een paar dagen later ging ik een kijkje nemen aan de Van Boetzelaerlaan. Ik speurde de voorgevel van Engelbertus’ geboortehuis af, er was geen leven achter de ramen merkbaar. Het huis zag er verwaarloosd uit: geschilferde kozijnen, een dito voordeur met ernaast twee mechanische belletjes van zwart en wit plastic met onleesbare naambordjes en achter alle ramen dichtgeschoven grauwe vitrages. Telkens opnieuw bekeek ik in de weken en maanden daarna de digitale bevolkingsarchieven van Amsterdam, Rotterdam en Den Haag en diverse websites met stambomen, waardoor ik beetje bij beetje de voor dit boek relevante stambomen kon reconstrueren.

Een week later had ik een gesprek met de partner van een overleden neef van Engelbertus, die in Noordwijk woonde. We ontmoetten elkaar op een warme septemberdag in een strandtent aldaar, waar zij ooit door haar gemaakte aantekeningen over de geschiedenis van de familie Briedé uit haar tas tevoorschijn haalde. En later kwam ik in contact met vijf neven en nichten van Engelbertus bij hen thuis in Den Haag, Leiden, Bloemendaal en Haarlem, waarbij ook foto’s en documenten op tafel kwamen. Twee van hen lieten me schriftjes met herinneringen van hun moeders lezen, waaruit in dit boek geput is. Een van hen wist zelfs niet van het bestaan van deze oom Engelbertus, de anderen hadden van hun ouders slechts vaag over hem gehoord. ‘Ja, oom Bert, Beer!’, riep een van hen uit, dat waren blijkbaar zijn roepnamen. Maar ze hadden geen idee over wat er precies met hem gebeurd was.

Zo kreeg het onderzoek steeds verder contouren.

Over fictie en non-fictie

Wij, mensachtigen, geven de feiten een stem. (…) Harde feiten omzwachtelen we met verdichtsel – zo verkrijgen ze de musculatuur waarvan we op den duur geloven dat die eigen is.

Frank Westerman in Verweylezing 2016

In dit boek wordt voor het eerst Ter Braaks korte leven gedetailleerd gereconstrueerd. Alle elementen daarvan zijn zo goed mogelijk geobjectiveerd en daarmee verantwoord door bestudering van literatuur, waarvan een lijst aan het einde van het boek is opgenomen, alsmede eigen onderzoek, waarnaar in de voetnoten verwezen wordt. De puzzle kon niet helemaal gelegd worden, sommige stukjes zijn definitief in de mist van de geschiedenis verloren geraakt. Daarover heb ik enkele hypotheses ontwikkeld.

De biografie behoort gebruikelijk tot het domein van de non-fictie. Maar ook een biografie betreft niet het ‘objectieve’ leven van de schrijver maar is een levensverhaal, geweven met behulp van zoveel mogelijk feiten, die uit alle bronnen bijeengesprokkeld werden. In die zin is ook de biografie – en zelfs de autobiografie – gefingeerd, als het ware de limiet van alle per definitie fictieve literatuur. Het is een geestesproduct. Zoals V.S. Naipaul ooit schreef: ‘Fiction is a version of reality. Like non-fiction’. Daarom heb ik ook de vrijheid genomen om op enkele plekken in deze biografie een ‘echt’ gefingeerd element op te nemen: voor de duidelijkheid zijn die cursief gedrukt, zodat deze visueel onderscheiden zijn van de ‘echte’ biografie.

Is de historische relevantie voldoende rechtvaardiging voor een biografie over deze man, die in de oorlogsgeschiedenis zo’n bescheiden rol speelde, ook al is die opmerkelijk te noemen? En hoe kun je zo iemand ooit echt kennen? Een biografie schrijven is ook een beetje schrijven over jezelf, over je eigen interesse, je zit er zelf letterlijk tussen (inter-esse).

Hoe dan ook, dit verhaal is het antwoord op McCormicks brief uit 1978. Een verhaal, dat zich meer dan driekwart eeuw terug afspeelde. Wat is het allemaal lang geleden.

DEEL I

HET LEVEN VAN ENGELBERTUS FUKKEN (1914-1940)

KINDER- EN JONGENSJAREN (1914-1931)

1Familiesporen (tot 1914)

In de negentiende eeuw werd in de bevolkingsregisters ook het beroep van de volwassen mannen en (ongehuwde) vrouwen aangetekend, waarmee indirect duidelijk werd tot welke stand de betreffende persoon en zijn eventuele gezin behoorde. En ook het kerkgenootschap waartoe men behoorde, werd vermeld. De onderzoeker mag daar dankbaar om zijn want het verschaft hem of haar een breder beeld dan alleen maar de data inzake geboorte- en sterfjaren, woonplaatsen en huwelijken. En zo krijgen we dus een zeker beeld van de tak van de familie Briedé, die in de eerste helft van de negentiende eeuw van Den Haag naar Amsterdam verhuisde en waarvan de stamhouders altijd weer werden gedoopt in de Nederlands Hervormde Kerk als Willem Hendrik Benjamin. Vele zonen waren tamelijk ondernemend: van kantoorbediende tot wijnhandelaar, makelaar, agent in buitenlandse huizen, agent van een telegrambureau, effectenhandelaar enzovoort. Ze bouwden er een redelijk welvarend bestaan mee op, waarbij ze overigens niet uitblonken door grote spaarzaamheid. De indruk is dat er geen grote erfenissen werden achtergelaten, iedere nakomeling moest weer min of meer opnieuw voor zichzelf beginnen. Zo ook de in 1873 geboren Willem Hendrik Benjamin Briedé, die koopman werd. Hij was de oudste uit het gezin, na hem kwamen nog twee meisjes (van wie er een binnen een jaar overleed) en vier jongens. We weten natuurlijk niet of het een gelukkig gezin was maar de sfeer van een groot gezin maakte op hem blijkbaar een zodanige indruk, dat hij later zelf nóg meer kinderen zou voortbrengen. Of had het allemaal slechts te maken met een grote vruchtbaarheid in combinatie met de huwelijksmoraal van toen?

In 1901 trouwde Willem met de van oorsprong Duitse Johanna Wilhelmina Sonnemann, dochter van een musicus, die al op vrij jonge leeftijd met zijn vrouw naar Nederland was verhuisd, waarom is niet bekend. Hij werd kapelmeester (een officiële rang binnen het leger) van de militaire muziekkapel van het 7e Regiment Infanterie in Amsterdam. Daarbij werden ook concerten gegeven in parken en concertzalen, zoals in de dierentuin Artis, het Vondelpark en het Paleis voor Volksvlijt. Hij stierf in 1887, toen Johanna acht jaar oud was. Op het moment van haar huwelijk met Willem Briedé was Johanna vermoedelijk al zwanger: acht maanden later werd hun dochter Madeleine Wilhelmina geboren. En binnen twee jaar kregen ze een zoon, die uiteraard ook weer Willem Hendrik Benjamin ging heten. In 1902 richtte Willem sr. samen met vijf vennoten de N.V. Amsterdamsche Maatschappij CEREALES (Latijn voor ‘granen’) op, een in- exportmaatschappij in met name de meelhandel, waarvan hij de enige directeur werd. Sindsdien maakte hij regelmatig zakenreizen naar België en Duitsland. In 1906 huurde hij met zijn gezin Villa ‘Madeleine’ aan de Kostverlorenstraat in de Zandvoortse duinen (een grappige naamsgelijkenis met zijn dochter), waarbij hij ook zijn schoonmoeder in huis nam. Dat was gezellig voor haar dochter als hij overdag en soms ook ’s avonds bezig was met zijn werk in Amsterdam of elders, ze fungeerde als oppas voor de kinderen én financieel was het voor haar een verlichting met haar karige pensioen. Ze hadden met elkaar een redelijk welvarend leven maar helaas liep het huwelijk van Willem en Johanna volkomen spaak.

In september 1910 vertrok Willem weer naar Amsterdam, waar de kinderen voorlopig bij verwanten werden ondergebracht. Johanna vertrok naar Berlijn maar scheiden gingen ze niet. Scheiding was in beginsel alleen mogelijk bij overspel en het is dus goed voorstelbaar dat Johanna om financiële reden niet meewerkte.⁴ Willem ging wonen in een pension aan de Stadhouderskade 48, dat gedreven werd door de echtgenote van de Vlissinger Hendrik Lambert Heijblom, die als sergeant-hofmeester bij de marine zat en daardoor niet veel thuis was. Deze jonge vrouw was Elizabeth Fukken, in 1886 geboren in een eenvoudig Rotterdams gezin van zeven kinderen. De vader was sigarenmaker en in 1894 met zijn gezin naar Amsterdam verhuisd, waar hij echter nog datzelfde jaar overleed. Haar moeder hertrouwde al na een jaar met een smid, waardoor het gezin kon overleven. Elizabeth was in mei 1906 gaan werken als dienstbode in het pension van Heijblom, waarna ze nog datzelfde jaar met hem trouwde, 20 jaar oud. Te jong voor een huwelijk met een man die er veelal niet was, zo bleek. Ze liet zich in 1911 verleiden door haar pensiongast Willem Briedé en raakte zwanger van hem. Ze waren zeer verliefd op elkaar. Elizabeth ging scheiden van haar man maar Willem kon niet met haar trouwen, omdat zijn vrouw bleef weigeren te scheiden. Het leek hen beiden daarom verstandig om Amsterdam maar te verlaten. In mei 1912 verhuisden ze naar een huurhuis aan de Van Boetzelaerlaan 140 in het chique Statenkwartier in Den Haag. De stad waar familie van Willem woonde en van waar hij redelijk snel met de trein Amsterdam kon bereiken voor zijn werk. Drie maanden later werd hun eerste kind Willem Johan geboren, vernoemd naar de beide gelukkige ouders. Pijnlijk was slechts dat het kind de achternaam van de moeder moest dragen, omdat ze formeel ongehuwd waren. En in de maand daarna kwamen ook de kinderen uit zijn eerste huwelijk over uit Amsterdam. In 1913 werd een dochter geboren, die wederom vernoemd werd naar haar ouders: Elizabeth Wilhelmina. Zo zouden de zwangerschappen elkaar met de regelmaat van de klok blijven opvolgen.

Willem had ook bestuurlijke kwaliteiten, die hij inzette als secretaris van de Vereniging van Meelimporteurs. In 1911 probeerde het Verbond van Nederlandsche Meelfabrikanten de Tweede Kamer te bewegen om de meelhandel te onderwerpen aan invoerrechten, om daarmee de nationale producenten te beschermen. De meelimporteurs keerden zich uiteraard fel daartegen en Willem schreef in dat verband een doorwrocht traktaat onder de titel van ‘Meelrechten’, gericht aan de Tweede Kamer, met een pathetische uithaal als apotheose:

‘(Het) wekt zeker verwondering, dat er menschen te vinden zijn geweest, die een Nederlandsch minister hebben durven adviseeren rechten op bloem of meel van granen voor te stellen!

Zal de Tweede Kamer aan zulk een voorstel haar goedkeuring hechten?

Neen, duizendmaal neen.

Het zou een belediging zijn, dit te onderstellen van onze Tweede Kamer, die den eerenaam van volksvertegenwoordiging draagt!’

Willem zal door zijn werk wellicht ook kennisgemaakt hebben met Anton Kröller, die met zijn in Rotterdam gevestigde firma Wm. H. Müller & Co in die tijd de koning van de graanhandel met landen als Rusland en Argentinië werd. De firma was opgericht door de Duitser Wilhelm Müller en Antons broer Willem, die in 1887 door Anton was opgevolgd. Anton trouwde met Helene Müller, een zuster van Wilhelm. Diens Haagse kantoor was gevestigd aan het Lange Voorhout in Den Haag.

Eind 1913 raakte Willems vrouw voor de derde keer in verwachting.

2De geboorte van Engelbertus Fukken (28 augustus 1914): nomen est omen

Toen Elizabeth hoogzwanger was, brak op 28 juli 1914 de Eerste Wereldoorlog uit met de oorlogsverklaring van Oostenrijk-Hongarije aan Servië. Dit nadat precies een maand eerder de Habsburgse aartshertog Franz Ferdinand samen met zijn vrouw met een Browning was doodgeschoten in Sarajevo door de Bosnisch-Servische nationalist Gavrilo Princip. In augustus volgde de ene na de andere oorlogsverklaring van landen van het kamp van de Geallieerden (o.a. Engeland, Frankrijk, België, Rusland, Italië) tegen die van de Entente (o.a. Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, Turkije en Bulgarije). Bekend is de foto van de kolkende massa op de Odeonsplatz in München, die op 2 augustus demonstreert voor oorlogsdeelname. Op die foto is met enige moeite een jongeman te onderscheiden, die zichtbaar enthousiast meedoet aan het gejuich. Zijn naam: Adolf Hitler, 25 jaar oud, zoon van een Oostenrijkse douaneambtenaar in de Oostenrijks-Duitse grensplaats Braunau am Inn in een gezin met zes kinderen, waarvan er vier al heel jong overleden waren. Zijn vader, die uit een eerder huwelijk ook nog twee kinderen had, was in 1903 overleden, Adolfs moeder vier jaar later. Maatschappelijk was Adolf totaal mislukt. Hij was geweigerd aan de kunstacademies van Linz en Wenen en eindigde tenslotte volledig berooid in mannenhuizen – tot hij in 1913 met behulp van de zojuist ontvangen erfenis van zijn vader naar München verhuisde, waar hij zich twee weken na de demonstratie op de Odeonsplatz voor het Duitse leger aanmeldde.

Op 4 augustus verklaarden Engeland en Duitsland elkaar de oorlog. De eerste weken gebeurde er nog niet veel maar op 27 augustus ging er in Newcastle een 37-jarige Duitser aan wal, Carl Hans Lody geheten, die als opdracht had om in de Schotse havens de Royal Navy te bespioneren. Hij had een Amerikaans paspoort en sprak vloeiend Engels. Een maand later begon hij zich zorgen te maken over zijn veiligheid, omdat er onder de Schotse bevolking een ware ‘spionnenfobie’ was uitgebroken, en vluchtte daarom naar Ierland. Terecht want zijn ongecodeerde berichten via een postbus in Stockholm aan de Duitsers waren ontdekt door de Engelsen. Hij werd al snel in een hotel in Killarney gearresteerd en stond op 6 november voor het vuurpeloton in de Tower in Londen, de eerste executie aldaar sinds ruim anderhalve eeuw, en werd naamloos begraven. Op 28 augustus ging letterlijk de lont in het kruitvat. Bij het vijftig kilometer uit de kust van Sleeswijk-Holstein liggende eilandje Helgoland, dat tot 1890 aan Engeland had toebehoord, vond de eerste zeeslag van de oorlog plaats. De Britten behaalden een enorme overwinning: geen enkel schip verloren en maar vijfendertig doden. De Duitsers hadden drie kleine kruisers, een torpedoboot en maar liefst ruim twaalfhonderd manschappen verloren. Het bevel om de Duitsers aan te vallen was afkomstig van de minister van Marine: Winston Leonard Spencer-Churchill, op 30 november 1874 geboren in Blenheim Palace in Oxfordshire, door koningin Anne aan een verre voorvader van hem geschonken als dank voor diens militaire verdiensten, in het bijzonder voor de overwinning op de Fransen in een slag bij het Zuid-Duitse Blenheim op 13 augustus 1704.

Op diezelfde 28 augustus 1914 ’s avonds om tien uur werd Engelbertus Fukken thuis geboren als derde kind van Willem Briedé en Elizabeth Fukken. Zo begon hij zijn korte leven op de dag dat Engeland en Duitsland feitelijk in oorlog geraakten en een Duitse spion zijn eerste dag op Engelse bodem doorbracht, een voorafschaduwing van zijn latere lot. De bij de bevalling aanwezige arts gaf hem op 1 september aan bij de burgerlijke stand van Den Haag.⁵

Waarom kreeg hij de opmerkelijke naam Engelbertus? Er zijn meerdere heiligen met de naam Engelbertus. Maar de familie Briedé-Fukken was niet katholiek, de andere kinderen hadden ook geen van alle specifieke heiligennamen. Dat hij toch die naam kreeg, had hij te danken aan het in 1899 op 8-jarige leeftijd gestorven zoontje van een tante van zijn moeder: Engelbertus Lampen. Dat gebeurde in die tijden vaak, dat ouders hun kind vernoemden naar een eerder gestorven kind in hun familie of zelfs gezin. En uit het Rotterdamse bevolkingsarchief blijkt tevens dat die Rotterdamse familie Lampen-Fukken katholiek was. De achternaam Fukken is een patroniem, de naam is ooit afgeleid van de voornaam van de vader: zoon van Fokke (idem Focke/Focque/Foeke/Fokko). En die voornaam is weer afgeleid van het oude Germaanse Fulco: volk. Engelbertus was dus een zoon van het volk. Het antwoord op de vraag welk volk blijkt opmerkelijk genoeg weer in zijn voornaam te zitten. Die is namelijk een verlatijnste variant van het Germaanse Angilbert, dat een samenstelling is van:

-‘angil’, afgeleid van het volk der Angelen en

-‘bert’, dat teruggaat op ‘preht/precht/brecht’: stralend, prachtig, schitterend.⁶

Engelbertus is dus degene die ‘schitterend is onder de Angelen’. En de Angelen waren een Germaans volk met als kerngebied het oosten van Sleeswijk-Holstein (Angeln), dat in de vijfde eeuw overstak naar het eiland, dat later Engel(-l)and werd genoemd. Samen met de Saksen uit de Noord-Duitse laagvlakte (thans de Duitse deelstaat Neder-Saksen), waardoor de Engelsen ook wel Angelsaksen worden genoemd.

Engelbertus: man van het volk van de Angelen, dat de tocht maakte van Angeln in oostelijk Sleeswijk Holstein naar Zuid-Engeland. Zo droeg de naam van de hoofdpersoon van dit boek verwijzingen in zich naar Duitsland, Engeland én de dood: nomen est omen.

3‘Een Haagsche spion’ (1915)

Willem moest als directeur van CEREALES vaak op stap naar klanten en relaties. Dat ging ook tijdens de Eerste Wereldoorlog gewoon door, inclusief zijn zakenreizen naar Duitsland, aangezien Nederland neutraal was gebleven. Maar de oorlog had wel grote invloed op de graanhandel. De kernkwestie was of via Rotterdam geïmporteerd graan via Rotterdam kon worden doorgevoerd naar Duitsland. Volgens de Akte van Mannheim (1868) gold in principe vrije doorvoer van goederen over de Rijn maar tegelijk hadden oorlogvoerende landen het recht om oorlogsmaterieel voor de vijand aan te houden als contrabande. Bij de Declaratie van Londen (1907) was vervolgens vastgelegd dat het hierbij moest gaan om ‘absolute contrabande’, die alleen een militaire doel kon dienen. Maar Engeland ratificeerde het verdrag niet en voegde hieraan naar believen ook ‘relatieve’ contrabande toe. De hamvraag was nu hoe de Nederlandse regering moest omgaan met het voor Duitsland bestemde graan. Minister Treub wilde dergelijk graan zelf opkopen, een collega van hem wilde het laten veilen, waarover de graanimporteurs uiteraard zeer verbolgen waren. Kröller c.s. zorgden er in hun lobby uiteindelijk voor dat een deel van het graan toch naar Duitsland kon worden doorgeleverd. Maar de Engelsen decreteerden op 20 augustus 1914 dat wie niet kon aantonen dat graan niet voor Duitsland bestemd was, het risico liep op confiscatie en ze dreigden daarbij om alle schepen met bestemming Nederland en Duitsland voor controle naar Engelse havens te slepen. Om de Engelsen milder te stemmen, zorgde Kröller er vervolgens weer voor dat hij in Londen agent voor de graaninkoop van de Nederlandse regering werd. Zijn relatie met de Engelsen bleef daardoor uitstekend en zo kon hij zijn eigen belangen en die van Nederland tegelijk dienen. In het najaar van 1914 installeerde minister Treub de Commissie voor den Nederlandschen Handel met als taak het beantwoorden van vraagstukken rondom contrabande én het namens importeurs en reders overleggen met oorlogvoerende partijen. Kröller was er uiteraard lid van om mee te helpen voorkomen dat Nederland tussen de Engelse hamer en het Duitse aambeeld terecht zou komen. Het secretariaat van de Commissie was ondergebracht in zijn kantoor aan het Lange Voorhout. Zo bleef Kröller zijn balanceeracts opvoeren, waarbij hij regelmatig met de boot naar Londen en met de nachttrein naar Berlijn reisde. De Engelse admiraliteit vroeg op een bepaald moment aan zijn firma om inlichtingen te verschaffen over Duitse vlootbewegingen langs de Nederlandse kust. Kröllers vrouw schreef hierover verbaasd aan een medewerker van haar man: ‘Dacht je werkelijk dat Mijnheer spionnen zou zetten aan de Hollandsche kust om daardoor op het oogenblik Engeland gunstig te stemmen?’. Ze voegde toe dat hij dat niet kon en zou doen, omdat ‘hij in zijn hart staat aan Duitschen kant, al is hij even min als ik blind voor de vergissingen die in Berlijn zijn gedaan.’⁷

En zo bleef de graanhandel de hele oorlog doorgaan, ondanks alle politieke en spionageperikelen, waarvan ook Willem Briedés firma CEREALES profiteerde. Begin 1915 vertrok Willem voor zaken per trein naar Koningsbergen, een fraaie Hanzestad in oostelijk Pruisen. Hij moest overstappen in Berlijn en verbleef daar een volle dag. Berlijn, niet alleen de hoofdstad van het Keizerrijk maar ook de stad waar de moeder van zijn eerste twee kinderen al sinds drie jaren verbleef. Zou hij haar daar bezocht hebben? Het antwoord is verdwenen in de nevelen van de historie. In de vroege ochtend van 22 januari arriveerde hij met de nachtrein in Koningsbergen. In de dagen daarna deed hij zijn zaken en voor zijn muntgeldverzameling kocht hij flink wat Duitse en Oostenrijkse muntbiljetten. Duitsland sloot op 31 januari Koningsbergen onverwacht af van de buitenwereld in het kader van een operatie om de Russen uit Oost-Pruisen te verdrijven. De sfeer in de stad was gespannen en daarvan werd Willem het slachtoffer: op die dag werd hij gearresteerd op verdenking van spionage voor de Engelse vijand, vermoedelijk omdat de Duitsers het gevoel hadden dat het neutrale Nederland wat de (graan)handel betreft met de Engelsen onder een hoedje speelde. Hij werd echter vrijgesproken door de krijgsraad en reisde op 12 februari met de trein weer terug naar Nederland, nadat hij zijn bij de arrestatie afgenomen geld had teruggekregen door bemiddeling van de Nederlandse consul.

Willem stelde later zijn opmerkelijke verhaal over zijn arrestatie in Koningsbergen op schrift, zijn schrijfvaardigheid kwam hem daarbij wederom van pas. Dit verslag verscheen in het Leidsch Dagblad én het Algemeen Handelsblad, in die laatste krant onder de titel ‘Een Haagsche spion’. Levendig beschrijft hij daarin de oorlogsellende in Koningsbergen en zijn arrestatie en verblijf in de gevangenis; volgens zijn zeggen met een volmaakt rustig gemoed, omdat hij zich volledig onschuldig wist. De rol van het neutrale Nederland en de Rotterdamse haven in de graanhandel was, zoals beschreven, ingewikkeld; voortdurend moest gelaveerd worden tussen Engeland en Duitsland. Rusland, dat niet ver van Koningsbergen begon, was bovendien een bondgenoot van Engeland. Zo is voorstelbaar dat er bij een Nederlandse zakenman al gauw een verdenking was van spionage maar alles bijeen lijkt Willem toch vooral slachtoffer te zijn geweest van de paranoïde oorlogssfeer in Koningsbergen. Hij was niet het type om te gaan spioneren in een vreemd land voor een ander vreemd land: hij was een ondernemer, een handelsman maar geen politiek sterk geëngageerd persoon, laat staan een spion of een geldsmokkelaar. En als hij al een voorkeur had, dan lag die eerder aan de Duitse kant, alleen al door zijn huwelijk met een Duitse.

Willem memoreerde in zijn artikel ook dat vijf lange treinen zijn trein passeerden, met daarin gewonden van het oostelijk front én soldaten voor het westelijke front. De oorlog begon al een massaslachting te worden. Dat jaar bevond zich onder de honderdduizenden soldaten aan het westerse front de 26-jarige korporaal Adolf Hitler, wiens compagnie in Fournes-en-Weppes, een dorp in de buurt van Lille, lag. Hij fungeerde als koerier van het commandocentrum naar de loopgraven en terug, waar hij de gruwelen en verwoestingen van de oorlog ervaarde. In november 1915 stak Winston Churchill over naar Boulogne om met de Engelsen mee te vechten. In mei was hij door premier Asquith ontslagen als minister van Marine na de desastreus verlopen Slag bij Gallipoli, een operatie om Istanboel, de hoofdstad van het Ottomaanse Rijk in te nemen. Hij kreeg daardoor de bijnaam van ‘de slager van Gallipoli’ en in brede kring werd getwijfeld aan zijn strategische inzichten. Tot eind 1915 deed hij ervaring op met het leven in de loopgraven bij de Grenadier Guards of verbleef hij in het hoofdkwartier in Saint-Omer, waarna hij tot begin mei 1916 bataljonscommandant aan het front was in het net over de Belgische grens gelegen dorpje Ploegsteert (‘Plug Street’ volgens de Engelsen). Saint-Omer en Fournes-en-Weppes lagen hemelsbreed vierenveertig kilometer uit elkaar, de afstand van het laatste dorp tot Ploegsteert bedroeg slechts zestien kilometer.

Nooit hebben Churchill en Hitler zich dichter bij elkaar bevonden dan in de vijf maanden vanaf eind november 1915.

4Een gelukkig gezin: kinderjaren (1915-1920)⁸

In 1915 lag Engelbertus nog in zijn wieg aan de Van Boetzelaerlaan; het eerste gezicht dat in zijn onbewuste staat opdoemde was dat van zijn opnieuw zwangere moeder Elizabeth, die hem en haar beide peuters liefdevol verzorgde. Later dat jaar werd als vierde kind Mauritsia geboren, genoemd naar een merknaam of codewoord, dat haar vader op een zakenreis in België had gehoord.⁹ De behuizing aan de Van Boetzelaerlaan werd nu echt te krap: met de twee kinderen uit zijn eerste huwelijk waren ze nu met z’n achten. Daarom verhuisde het gezin naar een groter huurpand aan de Duinweg in Scheveningen met de naam ‘Jenny’, nóg wat dichter bij de boulevard en het strand. Daar brachten Elizabeth en de kinderen vele gelukkige zomerdagen door, waarbij ook de vader zich soms liet zien. Gewoon in pak, zoals mannen van zijn leeftijd dat deden. Dan maakte hij zich even vrij van zijn drukke werkzaamheden. Want er moest wel behoorlijk wat brood op de plank, voor zo’n groot gezin, terwijl het met CEREALES door de oorlogsomstandigheden toch wat minder ging. Hij wilde eigenlijk wat dichter bij zijn onderneming wonen maar dan wel weer aan zee want sinds zijn tijd in Zandvoort was hij verknocht geraakt aan de zee en het duinlandschap. Zo verhuisde het gezin in 1917 naar een nog weer groter huurhuis in Noordwijk, toevalligerwijze ook weer aan de Duinweg, waarvan de eigenaar in de verbouwde bollenschuur achter de villa woonde: Villa Buitendorp. Willem jr. zat nog op de MULO en ging daarom mee, de inmiddels bijna 17-jarige Madeleine ging ergens op de Veluwe voor dag en nacht in de huishouding werken. Maar ze bleven met achten want dat jaar werd Marina Carola geboren, vernoemd naar een zusje van haar vader dat maar enkele maanden oud was geworden.

Noordwijk was een groot dorp met ruim zevenduizend inwoners. In de laatste decennia van de 19e eeuw had het zich ontwikkeld tot een echte badplaats, nadat de Duitser Heinrich Tappenbeck in 1887 het twee jaar eerder begonnen Hotel Huis ter Duin had aangekocht, bij het eindpunt van de stoomtram uit Leiden. Hij was als verarmde koopman uit Westfalen samen met ene Dreesmann naar Amsterdam getrokken, waar hij echter evenmin in zijn onderhoud kon voorzien – in tegenstelling tot zijn kompaan, zoals bekend. Vervolgens was hij in Wijk aan Zee een hotel begonnen, dat ook mislukte, waarna in 1887 in Noordwijk dan toch de victorie begon. Tappenbeck maakte van Huis ter Duin een groot en chique badhotel met ‘zeebadinrichting en parkaanleg’, zoals in een krantenbericht stond. Sinds het einde van de 19e eeuw waren er steeds meer hotels, pensions, badkoetsen en rieten badstoelen op het Noordwijkse strand gekomen. Ook de Eerste Wereldoorlog kon die trend niet doorbreken. Het aantal Duitse en Oostenrijkse badgasten liep toen weliswaar fors terug maar voor hen in de plaats kwamen vele Nederlanders uit de provincie, die in die moeilijke jaren ook wel eens van de zee wilden genieten. In 1916 was het aantal badgasten voor het eerst groter dan het aantal inwoners. Drie jaar later werd een casino geopend. Tegelijk nam het belang van de visserij geleidelijk af, waaraan ook bijdroeg dat in Scheveningen in 1904 een haven was aangelegd. In 1920 waren op de Noord- en Zuidboulevard de laatste vissershuizen verdwenen om plaats te maken voor hotels, winkels en pensions. In 1928 waren er voor het eerst meer dan tienduizend badgasten en was de transitie van vissersdorp naar badplaats voltooid.¹⁰

In Noordwijk kregen Willem en Elizabeth nog twee kinderen. Eerst Benjamin, de derde naam van alle stamhouders, maar ook als verwijzing naar de intentie om dit nu dan toch het laatste kind te laten zijn. Maar vervolgens kwam er toch nog een zevende, hun voortplantingsdrift bleek ongebreideld. Zijn naam werd kort en krachtig John, volgens een nabestaande een wel heel prozaïsche verwijzing naar Johnny Walker, het geliefde whiskeymerk van de vader.

Het was en bleef een heel gelukkig gezin, Willem en Elizabeth waren elkaars grote liefde. Zoveel als het kon ging Elizabeth mee op zijn zakenreizen en werden de kinderen achtergelaten bij een kinderjuffrouw. Ze hadden het materieel goed door zijn zaken en Willem behoorde nu echt tot de notabelen van het dorp. In 1920 raakte Elizabeth wéér in verwachting, ondanks dat de dokter had gewaarschuwd dat een achtste zwangerschap lichamelijk riskant voor haar zou zijn. In een koets op weg naar een afspraak in Leiden werd ze onderweg onwel door het gehots van het voertuig op de kasseien. In het ziekenhuis kreeg ze een miskraam en overleed ze zelf ook. Haar man plaatste een overlijdensbericht in de regionale krant, diep bedroefd:

Heden overleed plotseling in de kliniek van het Diaconessenhuis te Leiden mijne geliefde vrouw, der kinderen zorgzame moeder

ELIZABETH JOHANNA FUKKEN

In den ouderdom van ruim 33 jaar.

W.H.B. Briedé jr. en kinderen

Noordwijk aan Zee, 29 april 1920

Volstrekt eenige kennisgeving

Het gezin kreeg met het onverhoeds wegvallen van de moeder een enorme dreun. Het geluk had maar acht jaar geduurd.

5Paradise lost: jongensjaren (1920-1930)

Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat kinderen zich rond hun zevende jaar bewust worden van de grote wereld en daarin verbanden zien. Waarschijnlijk begint daarom ook de leerplicht als ze zes jaar zijn. Vanaf dat moment slaan kinderen indrukken van die wereld meer systematisch op in hun geest. Van hun leven tot hun zevende jaar houden zij dan slechts een beperkt aantal beelden vast, waar er later geen meer bij komen.¹¹ Engelbertus was ruim vijfeneenhalf jaar toen zijn moeder overleed. Later had hij dus nog slechts fragmentarische herinneringen aan haar, met een zoete smaak. Maar hij hád in ieder geval nog herinneringen, de na hem komende twee zusjes en twee broertjes konden later nauwelijks of geen herinneringen meer aan haar koesteren.

In 1921 stemde Johanna Sonnemann vanuit Berlijn eindelijk in met een echtscheiding maar die kwam voor Willem Briedé eigenlijk te laat nu zijn geliefde Elizabeth dood was. En of het allemaal nog niet triest genoeg was ging CEREALES in 1921 failliet. Hoe dat precies kwam, is niet meer te achterhalen. Het had vermoedelijk te maken met het feit dat na de economische opleving van na de oorlog er begin jaren twintig deflatie ontstond, waardoor voorraden in waarde daalden, en de handel inzakte. Willem kon het zich met zijn zeven kinderen niet veroorloven om bij de pakken te gaan neerzitten en hij begon een accountantskantoor in een bovenhuis in de Piet Heinstraat 23 in Den Haag.¹² Met het lezen van jaarrekeningen had hij natuurlijk als ondernemer meer dan genoeg ervaring opgedaan en in die rol had hij zich ook ieder boekjaar moeten verstaan met zijn accountant, dus hij wist heel goed waar hij aan begon. Hij werd lid van de Vereniging van Accountants, waarin hij weer bestuurlijke activiteiten ontplooide, en in 1926 was hij als deskundige betrokken bij de liquidatie van de Brusselsche Bank, waarvan zijn broer Philippus een van de directeuren was. Deze had eerder voor een bank in Londen gewerkt, in het voetspoor van zijn andere broer Coenraad, die daar nog steeds werkte en getrouwd was met een Engelse. Vanaf zijn kantoortje maakte Willem af en toe een wandelingetje in de buurt of naar het centrum van de stad, ook om zijn bankzaken te doen. Aan de Mauritskade en later aan de Kneuterdijk was een bijkantoor van de Rotterdamsche Bank gevestigd. De bank uit de geboortestad van zijn geliefde vrouw, met sinds 1916 als een van de commissarissen … Anton Kröller. Willem zal de ontwikkelingen in de graanhandel en die van Anton Kröllers ondernemingen in dat verband ongetwijfeld met interesse zijn blijven volgen. En zo zal hij hoofdschuddend hebben gelezen hoe het in de jaren twintig steeds verder bergafwaarts met Kröller ging. Het bedrijf werd steeds afhankelijker van bankkredieten, die Kröller met vervalste cijfers loskreeg bij de Rotterdamsche.¹³