Uitgave in samenwerking met het Nederlands Openluchtmuseum te Arnhem

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van de Vereniging
Vrienden van het Nederlands Openluchtmuseum

Samenstelling en tekst: Hanneke van Zuthem
Beeldredactie: Jacco Hooikammer
Vormgeving: Floor Boissevain, Eijgen Stijl, Den Haag

www.openluchtmuseum.nl
www.walburgpers.nl

© 2018 Nederlands Openluchtmuseum, Arnhem
© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 9789462492424
e-ISBN 9789462496231
NUR 680

INHOUD

Voorwoord

Jaren van verzamelen

Sieraden en hun drager

Kostbaar materiaal, goedkope arbeid

Een leven in dracht

Streekgebonden

Teken van welstand

Sieraden en beroep

Teken van geloof

In de rouw

Van hulpmiddel tot sieraad

Spelden als bevestiging

Keelknopen, een onmisbare sluiting

Broekstukken en klepstukken

Talrijke knopen

Haken en ogen

Gespen op kuiten en schoenen

Oorringen en broches voor mannen

Hergebruik binnen de dracht

Hergebruik in een nieuwe context

Noten

Illustratieverantwoording

Nawoord

VOORWOORD

Dr. Willem Bijleveld
Directeur Nederlands Openluchtmuseum

Sinds de oprichting in 1912 heeft het Nederlands Openluchtmuseum actief streekdrachten of zogenoemde klederdrachten verzameld. Het is inmiddels de grootste collectie streekdrachten in Nederland. Sieraden zijn een onmisbaar onderdeel bij streekgebonden kostuums. In deze publicatie is een selectie van 240 sieraden uit ons museum afgebeeld. Samen met de heldere teksten en mooie illustraties geeft de selectie vanuit verschillende invalshoeken een indruk van de vormenrijkdom, vervaardiging, ontwikkeling, betekenis en het dragen van deze sieraden. Het laat het belang van deze collectie duidelijk zien.

Deze publicatie is tot stand gekomen dankzij een genereus legaat aan de Vereniging Vrienden van het Nederlands Openluchtmuseum. De erflaatster, mevrouw H. (Diek) Stegeman was van 1961 tot 1990 in ons museum werkzaam bij de ‘Afdeling Klederdrachten’. Met name de laatste tien jaar daarvan hield zij zich intensief bezig met de sieradencollectie. Toen zij in december 2014 overleed was het haar uitdrukkelijke wens dat een deel van haar legaat gebruikt zou worden voor de uitgave van dit boek. Wij zijn daar zeer dankbaar voor. Onze dank gaat ook uit naar mevrouw H. Mink-Stegeman, die de belangen van haar zuster behartigde en sterk betrokken was bij de realisatie van dit boek.

JAREN VAN VERZAMELEN

Sinds de oprichting in 1912 zijn in het Nederlands Openluchtmuseum meer dan 4.000 sieraden verzameld. Ze behoren deels tot de Rijkscollectie, zoals de meeste objecten in het museum. Een ander deel werd echter bij elkaar gebracht als Nationaal Geschenk aan prinses Wilhelmina ter gelegenheid van haar 50-jarig regeringsjubileum. Na de overhandiging in 1949 gaf de prinses deze collectie, die tegenwoordig hoort tot de Historische Verzamelingen van het Huis Oranje-Nassau, in permanent bruikleen aan het Nederlands Openluchtmuseum. Net als de Rijkscollectie werd ook de collectie van Wilhelmina hierna verder uitgebreid. Beide verzamelingen hebben een lange verzamelgeschiedenis. Ze vullen elkaar aan en worden als één collectie beheerd.

Vervaardiger beugel A.L. Lazonder, Schoonhoven
Datering beugel 1840 (jaarletter)
Vervaardiger haak A. Kooiman, Schoonhoven
Datering haak 1852 (jaarletter)

Al gauw na de oprichting in 1912 kreeg het museum deze gegraveerde zilveren tasbeugel met daaraan een tas van kralenbreiwerk in bruikleen. Dat bruikleen werd in 1925 omgezet in een schenking. De haak waarmee dergelijke tassen aan de rokband werden gedragen ontbrak bij deze aanwinst. In het museum is de tasbeugel aan een zilveren haak uit dezelfde tijd gezet.

Broche en oorbellen meesterteken onleesbaar, tweede helft negentiende eeuw
Horlogeketting onbekend, 1906-1925
Kruishanger onbekend, vóór 1925

Ook in 1925 werd dit ensemble gouden sieraden aan de collectie toegevoegd, ditmaal door aankoop. De sieraden komen uit de omgeving van Tilburg en de set bestaat uit een broche met bijpassende oorbellen, een lange ketting met schuifje voor een dameshorloge en een kruishanger met een schakelketting. De kruishanger is waarschijnlijk in het buitenland vervaardigd.

Vervaardiger onbekend
Datering 1814-1906 (gehaltemerk)

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn grote delen van de museumcollectie verloren gegaan. Deze enigszins vervormde oorbel is volgens overlevering in 1945 uit een brand in het museum gered. De oorbel is van goud, in vorm gestampt en gegraveerd en heeft een pareltje in het hart. Het type is toegeschreven aan de Zuid-Hollandse dracht.

Tot broche vermaakte borsthanger onbekend, 1814-1906
Ring Weduwe B. Gillis, ’s-Hertogenbosch, 1833-1859 (meesterteken)
Oorhangers toeschrijving A.W. Vorstenbosch, Den Bosch, 1836-1845 (meesterteken)

Deze Noord-Brabantse sieraden horen tot de eerste sieraden die werden geschonken voor het Nationaal Geschenk aan prinses Wilhelmina. Naast particulieren en provinciale en plaatselijke comités leverden ook musea bijdragen hiervoor. Museum Breda schonk dit ensemble van gouden sieraden waarvan het gebruik is toegeschreven aan de Meijerij van Den Bosch omstreeks 1860. Het bestaat uit een borsthanger, een tot broche vermaakte borsthanger, een damesring en een paar oorbellen. De onderdelen van het borstsieraad aan een fluwelen band zijn door twee verschillende edelsmeden gemaakt. Beide meestertekens zijn echter niet goed leesbaar.

Vervaardiger horlogeketting Th. Verroen, Schoonhoven
Datering ketting 1863-1897 (meesterteken)
Vervaardiger signetten W. Kooiman Jzn., Schoonhoven
Datering signetten 1865-1886 (meesterteken)

Na de Tweede Wereldoorlog werd door het museum gewerkt aan de opbouw van een nieuwe rijkscollectie. Deze horlogeketting, van een algemeen gedragen type, werd in Tilburg aangekocht.

De twee signetten, die aan weerskanten van de horlogesleutel hangen, zijn door een andere zilversmid gemaakt dan de horlogeketting zelf. Beiden werkten in dezelfde tijd in Schoonhoven.

Fotograaf J.A. van Beelen
Vervaardiging 1943

Na de Tweede Wereldoorlog werd ook het documentatie-project, dat in de oorlog in plaatsen rond de Zuiderzee was begonnen, voortgezet. Verschillende drachten werden vastgelegd in beschrijvingen, foto’s en tekeningen. Daardoor weten we dat het gebruikelijk was dat kleine jongens en meisjes op Marken met Pinksteren bij hun mooiste kleren een zogenaamde pinksterketting droegen. Een voorbeeld ontbreekt nog in de collectie, maar dankzij de documentatie is bekend hoe een pinksterketting eruitzag. Meisjes hadden twee strengen kralen aan de linten, zoals op de documentatietekening. De kleine Pieter Schipper is als jongen herkenbaar aan zijn ketting met drie strengen kralen en een zilveren penning.

Vervaardiger onbekend
Datering negentiende eeuw

Deze messing kruishanger is één van de weinige stukken in de collectie afkomstig uit Limburg. De ene streek is in het museum beter vertegenwoordigd dan de andere. Hier zijn meerdere redenen voor. Zo waren er per streek verschillen in de hoeveelheid sieraden die werd gedragen, in het moment waarop streekgebonden kleding uit gebruik raakte én in de contacten en toeleveranciers die medewerkers van het museum ter plaatse hadden.

Zeeland is door meerdere oorzaken sterk vertegenwoordigd in de collectie. De provincie omvat een groot gebied waar veel verschillende drachten naast elkaar zijn gedragen en lang bleven voortbestaan. Dit in tegenstelling tot sommige andere provincies als Noord-Holland, Groningen en Friesland, waar de streekgebonden kleding aan het einde van de negentiende eeuw al uit gebruik raakte. Bovendien werden binnen die Zeeuwse drachten ook veel soorten sieraden gedragen. Op Zuid-Beveland werden oorijzers gedragen met plaatvormige oorijzeruiteinden of ‘stikken’. Dit exemplaar met opengewerkte stikken in filigrein en cantille is echter zeldzaam. Er zijn slechts enkele andere bekend en ze zouden door zeer gefortuneerde boerinnen zijn gedragen.¹

Vervaardiger A.F. Wamsteeker, Amsterdam
Datering 1864 (jaarletter)

Het zijn vooral sieraden van edelmetaal die in families bewaard zijn gebleven en waarvan het de moeite waard werd gevonden dat ze in een museum terechtkwamen. Daardoor kan al gauw een vertekend beeld ontstaan van het sieradenbezit in het verleden. Eenvoudige sieraden als dit messing oorijzer zijn daarom juist wel bijzonder in de collectie. Het komt uit bezit van Adriana Crucq (1894-1979) uit Arnemuiden. Bij de verwerving in 2006 bleek het museum al in bezit van een dia met deze draagster. Dat maakt het oorijzer nog meer de moeite waard.

Vervaardiger onbekend
Datering vóór 1979

Fotograaf Hil Bottema
Datering 1967

In 1967 is Adriana Crucq gefotografeerd door een medewerkster van het museum. Tot de jaren tachtig van de vorige eeuw werd bij het collectioneren in het museum zelden vastgelegd wie de eigenaar en drager van de sieraden was. Er werd vooral gekeken hoe sieraden ingezet zouden kunnen worden bij het presenteren van streekdrachten. Daarbij was minder van belang wat de geschiedenis van het betreffende sieraad was. Door veranderde inzichten wordt tegenwoordig bij het verzamelen juist vastgelegd van wie de sieraden zijn geweest, waar ze zijn gedragen en wat de persoonlijke omstandigheden van de drager waren.

Vervaardiger band en stiften onbekend
Datering stiften 1814-1906 (gehalteteken)

Ook de manier van omgang met de sieraden in de collecties is in die lange verzamelgeschiedenis veranderd. Sinds het laatste kwart van de twintigste eeuw werd steeds belangrijker wat het voorwerp zelf kan vertellen en niet wat het museum ermee wil vertellen. Sindsdien vinden er hooguit ingrepen aan de sieraden plaats die verval tegengaan. Voor die tijd werden ze nog wel eens aangepast, bijvoorbeeld om presentatieredenen. Dit Friese oorijzer is in 1948 in het museum gekomen met andere ‘stiften’. Die zijn er toen afgehaald en vervangen door deze stiften met een diamantje. De oorspronkelijke stiften zijn in 1960 ‘ingeruild voor mooiere stiften’. Die zijn vervolgens aan weer een ander oorijzer gezet. Bij bestudering van de collectie is het belangrijk te weten dat dit vermaken vrij gebruikelijk was in musea.

In 1983 werden niet alleen de broche met bijpassende oorbellen van Maria Catharina Segers-Winkels (1849-1914) in de collectie opgenomen, maar ook een gedachtenisprentje met daarop een foto van haar. Maria Catharina woonde in Den Bommel op Overflakkee.

Vervaardiger onbekend
Datering tweede helft negentiende eeuw

De foto van Maria Catharina Segers-Winkels op het bidprentje, dat na haar dood in 1914 als herinnering werd gemaakt, laat haar zien in de dracht van de Zuid-Hollandse Eilanden. Naast haar oorijzer en mutsenspelden draagt zij een broche en oorbellen.

Vervaardiger Michiel Teunen, Zaandam
Datering 2005-2007

In 2007 voegde het museum deze hoofdsieraden toe aan de collectie, dit als voorbeeld van door streeksieraden geinspireerde hedendaagse ontwerpen. Ze zijn uitgevoerd in roestvrij staal met nylon.

SIERADEN EN HUN DRAGER

In het lange bestaan van het Nederlands Openluchtmuseum zijn veel sieraden als losse voorbeelden verworven. Vaak zijn ze aangekocht via handelaars. Dan ontbreekt dikwijls informatie over de oorspronkelijke eigenaar en drager van de sieraden. Soms konden meerdere sieraden die bij elkaar horen in de collectie worden opgenomen. Maar ook dan ontbreekt de informatie wie ze wanneer en waar heeft gedragen. Tegenwoordig hechten we juist veel belang aan het achterhalen en vastleggen van die informatie.

Oorijzer C. Kalis, Harlingen, 1873
Kapspelden vermoedelijk I.F. Umeyer, Amsterdam, 1845-1880
Voorhoofdsnaald S. Greeuw Hzn., Hoorn, 1872
Zijnaalden S. Greeuw Hzn., Hoorn, 1862

Dit geheel van hoofsieraden wordt wel kapstel genoemd. Het bestaat uit een oorijzer, spelden, een voorhoofdsnaald en een paar zijnaalden. Het kapstel is in 1958 verworven van een familie uit Hollum op Ameland en mogelijk afkomstig van één draagster, ook al zijn de onderdelen niet allemaal van dezelfde maker. Niet alles werd altijd tegelijk en/of nieuw aangeschaft. De sieraden dateren wel uit dezelfde periode.

Vooral oorijzers van edele materialen of met rijkversierde oorijzeruiteinden zijn bewaard gebleven. Dit eenvoudige messing oorijzer droeg Maria Reijnen-Vermeulen (1891-1965) doordeweeks. Het is bijzonder dat het bewaard is gebleven, vooral in combinatie met een foto van haar in haar daagse kleding. Het is ook bijzonder dat de maker van dit oorijzer bekend is. Sieraden van onedele materialen zijn meestal niet gemerkt. In de gegraveerde stikken van dit oorijzer staat echter een meesterteken. Dit betekent dat ze gemaakt zijn door iemand die geregistreerd stond als edelsmid.

Vervaardiger F. Jansen, Goes
Datering 1921-? (meesterteken)

Fotograaf onbekend
Datering circa 1934

Maria Vermeulen werd in 1891 geboren in ’s-Heerenhoek op Zuid-Beveland. Ze droeg vanaf haar eerste communie de katholieke dracht van Zuid-Beveland. Toen de boer waarbij zij in dienst kwam verhuisde naar het Brabantse Oisterwijk ging zij mee. Daar ontmoette zij haar man, die sigarenmaker was in een fabriek. Ze kregen twee kinderen. Hoewel Maria Vermeulen de dracht van haar geboortestreek trouw bleef hebben haar kinderen nooit streekdracht gedragen. Maria overleed in 1965.

Vervaardiger onbekend
Datering circa 1900

Uit bezit van Kommertje van der Laan-Faasse (1879-1969) heeft het museum twee oorijzers gekregen. Dit exemplaar is van messing en heeft vergulde krullen. Het andere ijzer is van zilver met vergulde krullen. Mevrouw van der Laan droeg de streekdracht van Sommelsdijk, ook nadat ze later naar Vlaardingen was verhuisd.

Fotograaf onbekend
Datering vóór 1969

Kommertje van der Laan-Faasse (1879-1969) is geboren in Sommelsdijk en droeg de dracht van Goeree-Overflakkee. Op jonge leeftijd werd ze weduwe en bleef ze achter met een kindje van een half jaar. Twee eerdere kinderen waren vlak na en bij de geboorte overleden. Sindsdien droeg Kommertje de rouwdracht. Om een inkomen te hebben verhuisde ze naar Vlaardingen waar ze kosteres werd. Daar overleed ze, 90 jaar oud. Tot haar dood bleef ze de dracht van haar geboortestreek trouw.