Hermes Trismegistus

Hermopolis, Florence, Leuven, Amsterdam

John van Schaik & Jacob Slavenburg

Afbeelding omslag: TurboSquid/ Lexxiam

Omslagontwerp: Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 486 2

E-ISBN 978 94 6249 629 3

NUR 732 | 700

© 2020 John van Schaik & Jacob Slavenburg, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2020 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoud

Woord vooraf

1. De hermetische bron

Thot

Hermes

Hermetische teksten

De sterren

God, Kosmos en Mens, een gouden driehoek

De menselijke ziel

Zelfkennis

Besluit

2. Hermes overbrugt twee tijdvakken

Overlevering

Hermes en Augustinus

De steen der wijzen

Teloorgang

Hermes in Arabië

Henoch

Asclepius in het Westen

De Cosmographia van Bernardus Silvestris

Albertus Magnus

Petrarca, een leven tussen twee wereldbeelden

De Canzoniere en Laura

Natuurbeleving

De vroege Renaissance en het humanisme

Petrarca en Hermes

De oosterse connectie

Nicolas Cusanus

Het wereldbeeld van Cusanus

Cusanus en het Corpus Hermeticum

Besluit

3. Wedergeboorte van Hermes in de Renaissance1

Marsilio Ficino

Ficino de priester

Driewerf Hermes

De verre voorvaderen

Een Egyptenaar, een jood en een Griek

Een reis door de hemelsferen

Een triomftocht door Europa

Ficino, Hermes en Zoroaster

Hermes de profeet

Pico della Mirandola

Trithemius en Agrippa

Paracelsus

Giordano Bruno

Het vervolg

Besluit

4. Hermes in de Lage Landen

Dubbele Hermes

Dirck Volkertsz. Coornhert

Gnostisch humanist

Tijdgenoten

Coornhert en de hermetica

Ruzie met Justus Lipsius

Hermes in Leuven: Justus Lipsius

Hermes in Antwerpen: Abraham Ortelius

Hermes in Leuven: Gerard Mercator

John Dee en de Monas Hieroglyphica

Simon Stevin

Het probleem: Wysentyt

Isaac Newton en de prisca theologia

Hermes en de zon

Stevin en Copernicus

Cornelis Drebbel

Simon Stevin en het Corpus Hermeticum

Hermes en het hermetisme

Invloed van Hermes op Simon Stevin

De clootcrans en Hermes

Leonardo da Vinci en Gerolamo Cardano

Besluit

5. De eeuw van de Verlichting

Isaac Newton

De Clavis of De Sleutel

Alchemistische gravitatie

De gravitatiewetten van Newton

Materie en niet-materie

Opticks: Alles is licht

Herman Boerhaave

Wie is Herman Boerhaave?

Newton en Boerhaave

Toch Hermes?

Hermetische filosofie

Dom Antoine-Joseph Pernety

Geheime Figuren der Rosenkreuzer

Cagliostro, Hermes en Isis

De graaf van Saint-Germain

De inwijding in Isis

Isis en de Franse Revolutie

Cagliostro in Lyon

De Egyptische Rite van Cagliostro

Besluit

6. Hermetische genootschappen

Eliphas Lévi

Lévi en Hermes

Theosofie

Een hermetische loge

Luxor

De Hermetische Orde van de Gouden Dageraad

De Ordo Templi Orientis

Hermes en Steiner

Hermetische omgeving

Hermes Trismegistus en Hermes

Ägyptische Mythen und Mysterien

In de geest van de hermetica

De biologisch-dynamische landbouw

M&M

Mysteriedrama’s

Na de Eerste Wereldoorlog

Isis en het Goetheanum

Besluit

7. Hermes in de nieuwe tijd

George Robert Stow Mead

Meads literaire werk

Het begin van het einde

The Quest

De Hermetic Order of the Temple of Starlight

Hermes in de literatuur na de zestiende eeuw

Hermetische vrijmetselarij

De ‘hermetische’ tarot

Jung en Hermes

Wetenschap

Hermes in Amsterdam

Besluit

Naschrift

Geraadpleegde literatuur

Noten

Index van namen

Woord vooraf

In zijn beroemde Physiologia Stoicorum (Fysische theorie der Stoïcijnen) citeert de Leuvense filosoof Justus Lipsius (1547-1606) herhaaldelijk Hermes Trismegistus. Lipsius had een werkkamer in de drukkerij van Christoffel Plantijn (1520-1589) te Antwerpen. Plantijn was in het bezit van de handgeschreven werken van Hermes, bekend als de Pimander, en nog altijd te bewonderen in het Plantijn-Moretusmuseum te Antwerpen (M40). En als we toch bezig zijn: de cartograaf Abraham Ortelius (1527-1598) was ook bekend met Hermes en de wiskundige bouwmeerster Simon Stevin (1548-1620) ook. Stevin noemt Hermes Trismegistus zelfs de beste der alchemisten.

Al deze ‘vaderen der moderne wetenschap’ zagen in Hermes Trismegistus één van de oerwijzen der mensheid. De leraar van Plato en Mozes. Dat dacht nota bene kerkvader Augustinus (354-430) al en nog Isaac Newton (1643-1727) dacht er net zo over. U leest het echt goed! Maar over wie hebben we het nu eigenlijk? Wie is Hermes Trismegistus?

In 1460 verschijnt de monnik Leonardo van Pistoia aan het hof van Cosimo de’ Medici in Florence met een Grieks boek dat geschreven zou zijn door Hermes Trismegistus; de oerleraar der mensheid dus. Cosimo geeft onmiddellijk aan de directeur van de Plato-Academie, Marsilio Ficino (1433-1499) opdracht om dit werk – dat later het Corpus Hermeticum zou gaan heten en eerst Pimander – te vertalen in het Latijn. Een sensatie in Europa is het gevolg. Je zult toch maar de beschikking hebben over de werken van een van de oerleraren der mensheid!

In 1614 ontdekt de Franse classicus Isaac Casaubonus weliswaar dat het Corpus Hermeticum niet door Hermes Trismegistus kan zijn geschreven, maar dat staat de roem van het Corpus Hermeticum niet in de weg. Volgens Casaubonus bevat het Corpus Hermeticum gedachtengoed van het neo-platonisme en dat is een filosofische stroming uit de tweede eeuw na Christus.

Maar hoe zit dat dan? Modern onderzoek heeft aangetoond dat het Corpus Hermeticum inderdaad geschreven is ergens in de tweede eeuw en dat het een aantal geschriften bevat van een (heidense) religieuze beweging. Die hermetische beweging ontleent gedachtengoed onder meer uit het Alexandrijnse jodendom, uit de Griekse filosofie én uit de oude Egyptische religie. Dus toch wel het oude Egypte maar in een soort mengvorm met stromingen uit de tweede eeuw.

Bovendien zagen de kerkvaders al dat het Corpus Hermeticum (en andere hermetische geschriften zoals de Asclepius) gedachtengoed bevat dat tamelijk dicht aanleunt bij het christendom. Augustinus zegt bijvoorbeeld: ‘Over de ene God, de Schepper van de wereld, zegt Hermes inderdaad veel dingen die met de waarheid overeenkomen’ (De civitate Dei, VIII, 23). Dat las Marsilio Ficino ook en zo ontstaat in de Renaissance een geheel nieuw soort van christendom: het christelijk neo-platoonse humanisme waar Hermes op de achtergrond telkens weer opduikt.

Hermes is eigenlijk niet weg te denken uit onze Europese cultuurgeschiedenis. Hij duikt op bij Francesco Petrarca (1304-1374), bij kardinaal Nicolas Cusanus (1401-1464). Zij kenden niet het Corpus Hermeticum, maar wel de Asclepius. Hij duikt op bij de Florentijnse schilders Botticelli (1445-1510), Raphael (1483-1520), Leonardo da Vinci (1452-1519) en Michelangelo (1475-1564). Hermes is eigenlijk nooit weg geweest.

Maar hoe komt het dan toch dat we zo weinig van Hermes weten? Dat komt door de eeuw van de Verlichting. In de achttiende eeuw werden de rede en het atheïsme langzamerhand de dominante cultuurfactoren. En later, in de negentiende eeuw, kwam het materialisme daar nog bij. Dan is er niet veel plaats meer voor de inwijdingskennis van Hermes. Zo wordt Hermes langzaamaan verdreven uit het publieke domein en uit de geschiedschrijving.

Maar Hermes is nooit ver weg, want in de esoterische genootschappen van de negentiende eeuw duikt hij juist weer op. In de esoterische genootschappen wordt immers de inwijdingskennis van Hermes ten hoogste gewaardeerd. En zo vinden we Hermes weer terug bij de Parijse esotericus Eliphas Lévi (1810-1875), bij de stichteres van de Theosophische Vereniging Helene Petrovna Blavatsky (1831-1891), bij verschillende afsplitsingen van de Theosophical Society, zoals de Hermetic Order of the Golden Dawn in Engeland en in de antroposofie van Rudolf Steiner (1861-1925).

Maar veel historici hebben koudwatervrees bij ‘inwijding’, bij ‘Hermes’ en bij ‘esoterie’. En dus wordt de geschiedenis van Hermes nog altijd geen recht gedaan. Toch is er tegenwoordig veel wetenschappelijk onderzoek. De geschriften van Hermes zijn in modern Nederlands vertaald door de professoren Gilles Quispel en Roelof van den Broek van de Universiteit van Utrecht. Aan de Universiteit van Amsterdam is er de leerstoel History of Hermetic Philosophy and Related Currents. En in Parijs is er de leerstoel van Antoine Faivre aan de Sorbonne. Eigenlijk is Hermes ‘hot’.

De auteurs van Hermes Trismegistus, drs. Jacob Slavenburg (1943) en dr. John van Schaik (1956) behoren tot de ‘hermetische school’ van Quispel en Van den Broek. Jacob publiceerde in 2003 zijn magnum opus De Hermetische Schakel en John in 2006 De Hermetische Code. Samen schreven wij onder meer Westerse Esoterie en oosterse Wijsheid (2010). Beiden hebben we vele publicaties op onze naam staan over de westerse esoterische, gnostische en mystieke tradities. En wij vinden het tijd dat er nog meer bekend wordt over de invloed van Hermes Trismegistus op de Europese cultuur. Vandaar dit boek.

In dit boek nemen we u mee langs de geschiedenis van de hermetica, vanaf de oorsprong in het oude Egypte tot aan de dag van vandaag. Een aantal aspecten die in de literatuur nauwelijks aan de orde zijn gekomen verschijnen op het toneel. Het blijkt dat Hermes een veel belangrijker rol heeft gespeeld in het denken dan tot nu toe werd aangenomen.

In hoofdstuk 1 gaan we terug tot de bron van de hermetica in het oude Egypte. Al drie eeuwen voor het begin van onze jaartelling waren er geschriften die aan Hermes Trismegistus werden toegeschreven. En, heel opvallend, veel groeiende inzichten in de eenentwintigste eeuw vinden we terug in de vroegste hermetica.

Populair is de gedachte dat de hermetische traditie eigenlijk start in de Renaissance als het Corpus Hermeticum wordt herontdekt. Maar Hermes is nooit weggeweest. Ook in de Middeleeuwen kende men bijvoorbeeld de Asclepius en bij de Arabieren werd ‘Hermes’ met liefde bestudeerd. Ook in de erfgenaam van het Oost-Romeinse Rijk met het huidige Istanbul als hoofdstad, werd Hermes gelezen en becommentarieerd. Daarover meer in hoofdstuk 2.

In hoofdstuk 3 dan de wedergeboorte van de hermetica in de Renaissance, vooral Florence. De geweldige invloed die het hermetisch denken had op geleerden, kunstenaars, filosofen en geestelijken is nauwelijks te overschatten.

In hoofdstuk 4, het hart van het boek, de niet onaanzienlijke rol van Hermes in de Lage Landen; Nederland en België. Coornhert, Lipsius, Simon Stevin, Plantijn en vele anderen passeren de revue. Ook veel invloedrijke mensen rond Willem van Oranje waren zeer bekend met het hermetische gedachtegoed.

Er is ook een tegenbeweging. In de Verlichting ligt het accent op een materialistische wetenschapsopvatting van een mechanistisch wereldbeeld. In hoofdstuk 5 laten we zien dat dit beeld intekening behoeft. Newton bijvoorbeeld was niet alleen bekend met de hermetica, hij schreef er zelfs vol lof over. En ook Boerhave wordt van mechanist tot vitalist. Er is ook een toename van hermetisch getinte occulte bewegingen.

In hoofdstuk 6 zien we dat die trend zich doorzet. Er ontstaan zogenaamde hermetische genootschappen, grotendeels voortvloeiend uit, en geïnspireerd door, een belangwekkende beweging, de Theosofie. Hermes leeft op. Hermetische teksten worden opnieuw uitgegeven en bestudeerd. Een prachtige volledige uitgave van alle tot dan toe bekende hermetische teksten van George Robert Stow Mead ziet in 1906 het daglicht. Het is in die tijd, een klein decennium later, dat Rudolf Steiner de biologisch-dynamische landbouw ontwikkelt. Hermetischer kan niet.

Dat ‘Hermes’ ook veel invloed had op de literatuur komt in hoofdstuk 7 aan bod. In de twintigste eeuw worden ook ‘nieuwe’ hermetische teksten gevonden die een stevige aanzet vormen tot verder wetenschappelijk onderzoek. Mede door de inspanningen van de Bibliotheca Philosophica Hermetica komt aan de Amsterdamse universiteit een leerstoel voor hermetische filosofie. En de befaamde hoogleraren Gilles Quispel en Roelof van den Broek zetten zich aan een integrale vertaling van alle hermetische teksten in het Nederlands, voorzien van diepzinnig commentaar. Inderdaad, Hermes is nooit weggeweest …

John van Schaik en Jacob Slavenburg

1. De hermetische bron

De oudste hermetische traditie is een Egyptische. Vooral in het Hellenistische tijdvak verspreidde deze zich over de antieke wereld en beïnvloedde veel klassieke wetenschappelijke denkers en doeners. Een overzicht.

Thot

De geschiedenis van Hermes Trismegistus ligt in het Oude Egypte. Een van de belangrijkste Egyptische goden was Thot.1 In de oudste traditie fungeert Thot als maangod. In een inscriptie in een Ammontempel wordt de maan geroemd als ‘heerser van de sterren, die seizoenen, maanden en jaren onderscheidt’.2 Thot wordt als maangod soms ook ‘de schrijver van Re’ of het ‘Tweede oog van Re’3 en zelfs ‘het hart van Re’ genoemd. Re zelf was de grote Zonnegod en zijn ‘schrijver’, zijn afglans daarvan was de maan. Aan Thot worden allengs steeds meer aspecten toegeschreven. Als god van de schepping zou hij nauwgezet de maat van de aarde genomen hebben. Als god van de kosmos kende hij alle verschijnselen en verschijningen. Als god van de kennis zou hij niet minder dan 36.525 geschriften voor het nageslacht hebben nagelaten.4 Andere bronnen spreken van tweeënveertig boeken,5 wat meer in de richting zit van wat we hebben teruggevonden aan Hermetische geschriften. Als god van de wijsheid was Thot ook de meester van het woord, de taal. Het woord had in het Oude Egypte een magische klank. Volgens de ouden kent iedere sfeer zijn eigen toon, zijn eigen kleur. Alles, inclusief de goden, heeft een naam en een getal. Met het reciteren van bepaalde klinkers6 raakt men het trillingsgetal van de betreffende goddelijke (planeten)kracht.7

Op een ander, meer concreet, niveau werd Thot ook gezien als de uitvinder van het hiërogliefenschrift, dat lange tijd in Egypte heeft bestaan. Thot begeleidde ook de gestorvenen bij het overgaan naar de andere wereld, want niemand wist zo feilloos als hij wat er in het hart van een mens leeft.8 Hij is de zielengeleider (psychopompos) bij uitstek.9 Verder was Thot een legendarische genezer. Zo zou hij onder meer het uitgerukte oog van Horus weer terug hebben geplaatst in de oogkas van deze al even legendarische zoon van het godenpaar Osiris en Isis. Maar Thot was ook de ‘tong’ van de godheid Ptah. Hij schiep door middel van het goddelijk Woord, de Logos. En dan werd Thot verder ook nog als de uitvinder van de magie en van vele andere zaken gezien.10

Thot’s thuisplaats was Hermopolis, een stad in Midden-Egypte, waar ruïnes van een aan hem gewijde tempel herinneren aan een zeer luisterrijke tijd. Reeds op een vroeg tijdstip was Hermopolis Magna11 het belangrijkste cultische centrum van Thot.12 Maar de oorsprong van Thot’s cultus lijkt in de delta te liggen, het oord bij uitstek van de ibis. De ibis die verscheen als de Nijl op het punt stond buiten haar oevers te treden en haar vruchtbare slib af te zetten. Thot wordt daarom meestal afgebeeld met het hoofd van een ibis. Maar in de eerste dynastieke periode (3100-2686 v.Chr.) werd op de plek waar Hermopolis ontstond de ‘baviaangod’ Hez-Oer (of: Hedj-wer) aanbeden. Thot wordt dus niet alleen als ibis uitgebeeld, maar ook vaak als baviaan. Bavianen werden gezien als de ideale aanbidders van de zonnegod Re. Zij zouden een ode aan de opkomende zon brengen. Bij dit ritueel moeten de bavianen kreten ten gehore hebben gebracht die in het oude Egypte geassocieerd werden met het ‘geluid van de sfeer’. Wie de goddelijke taal van de baviaan kon verstaan had toegang tot de religieuze kennis.13

Hermes

In november van het jaar 332 voor onze jaartelling verovert Alexander de Grote Egypte. In wezen was er weinig te veroveren, want de Egyptenaren zuchtten al enige eeuwen onder het juk van de Perzen en zagen Alexander de Grote als bevrijder.

Alexander rukt op naar Heliopolis, de grote heilige stad, en steekt daar de rivier over, op weg naar Memphis, een andere heilige stad. Hij brengt offers aan de goden en de heilige stier Apis.

Terug in de delta ziet hij aan zee een uiterst geschikte plek om een stad te stichten. Hij schouwt voor zijn geestesoog een welvarende metropool, die dan ook niet veel later inderdaad de naam Alexandrië zal krijgen. Na het tijdvak van Alexander worden de Egyptische goden min of meer vergriekst en werd Ammon, een typisch Egyptische god, gelijkgesteld met Zeus en de Egyptische wijsheidsgod Thot met Hermes.

Het algemene beeld van Hermes, zoals dat uit de klassieke literatuur oprijst, is die van een schelmse god. Hij is listig, sluw soms, en bezit de gave der welsprekendheid. Hij kan deze misleidend gebruiken, wat hem populair maakt als beschermheer van handel (en dieven).14 De gave van het woord kan ook uitgelegd worden als scheppingskracht. Plato noemt Hermes een talentvol redenaar en vergelijkt dit aspect zelfs met de Logos.15 Maar bovenal geldt Hermes als de bode der goden. Hij wordt meestal afgebeeld in Griekse reiskleding; een korte mantel, een breedgerande hoed en sandalen. De hoed en de sandalen zijn door Zeus voorzien van vleugels.

Hermes was het die Paris ophaalde toen de Trojaanse prins aangewezen was als arbiter in de noodlottige schoonheidswedstrijd aan de vooravond van de strijd om Troje. Hermes hielp Ares in de strijd tegen twee Titanen. Hermes redde de jonge Dionysius door hem uit het verterende vuur te grissen. Hermes begeleidt de fatale Pandora naar Epimetheus.16 Maar Hermes is ook de koerier van Persophone op haar historische reis naar Eleusis, waar de maagd weer met haar moeder verenigd wordt.17

De functie van bode der goden van de Griekse Hermes stemt overeen met die van de Egyptische Thot. Maar ook die van begeleider der gestorven zielen, als psychopompos. Uit een mengvorm van deze twee goden, Thot en Hermes, groeide de mythische gestalte Hermes Trismegistus, letterlijk ‘de driewerf grote Hermes’. Wat betreft de betekenis van Trismegistus: mega betekent ‘groot’ en tris staat voor ‘drie’, dus ‘driemaal groot’. De benaming Hermes Trismegistus komen we pas tegen in de vierde eeuw voor Christus. De benaming Trismegistus wordt echter al eerder gebruikt, en wel bij Thot.18

Wie is nu Hermes Trismegistus? Is het Thot, de Egyptische god van de wijsheid? Is het een veredelde Griekse Hermes? Is hij een god of een godmens, zoals Plato zich ook al afvroeg.19 We weten het niet zeker.20 Het is de Egyptische hogepriester van Heliopolis uit de derde eeuw voor het begin onzer jaartelling, Manetho, die als eerste meedeelt wie Hermes was. En hij heeft het over meerdere Hermessen.21 In de vertaling van Peter Kingsley lezen we dat Egyptische religieuze tradities oorspronkelijk werden opgetekend in hiërogliefen, in dit geval

… door Thot, de eerste Hermes, en vervolgens na de vloed vertaald uit de heilige schrift in de Griekse taal en neergelegd in de Egyptische tempelheiligdommen in de vorm van boeken door de tweede Hermes, de zoon van Agathodaimon en de vader van Tat.22

Het lijkt wat verwarrend, maar in sommige hermetische teksten wordt daaraan gerefereerd, zoals in het hermetische geschrift Asclepius, waarin Hermes de kleinzoon van Thot (de eerste Hermes) wordt genoemd.

Hermes, mijn grootvader wiens naam ik draag, woont zoals je weet op die manier ook nog altijd (in het beeld op zijn graf) in zijn geboortestad die naar hem genoemd is en in het Grieks Hermopolis heet …23

De vader van Hermes zou dan Agathodaimon zijn. Deze wordt in de ons bekende geschriften soms ook aangehaald.24

Veel schijnt erop te wijzen dat Hermes Trismegistus een mythische gestalte is. We hebben hier, wat de overlevering van de hermetische wijsheden betreft, vrijwel zeker te doen met een legende. Maar al zijn legendes niet altijd in letterlijke zin waar, ze gelden vaak als metafoor voor een diepere werkelijkheid die achter de materieel-historische ligt verborgen. In zijn werk Over de Mysteriën schrijft de neo-platonistische wijsgeer Jamblichus uit de derde eeuw na het begin onzer jaartelling over oude hiërogliefenteksten van Thot, die door een Egyptische priester in het Grieks zouden zijn vertaald.25 Hij schrijft ook dat Plato en Pythagoras tijdens hun verblijf in Egypte de steles van Hermes lazen met de hulp van Egyptische priesters.26

In het hermetische geschrift Korè Kosmou vinden we een soortgelijke hint. Isis vertelt aan haar zoon Horus:

Wat hij (Hermes) begrepen had, schreef hij op en toen hij het opgeschreven had, verborg hij het, waarbij hij het meeste liever zorgvuldig verzweeg dan het uit te spreken, opdat het hele wereldtijdperk dat daarna zou komen ernaar zou zoeken.27

Het Egyptische karakter van deze traditie is ons nog duidelijker geworden na het bij Nag Hammadi gevonden hermetische traktaat Verhandeling over de achtste en negende hemelsfeer waar Hermes Trismegistus tegen zijn ingewijde leerling spreekt:

‘O, mijn zoon, het is juist dit boek te schrijven op stèles van turquoise in hiërogliefentekens, want het bewustzijn zelf zal er opzichter over zijn. Daarom beveel ik dat deze lering in steen gegraveerd zal worden en dat jij deze zult plaatsen in mijn heiligdom, waar acht wachters ze zullen bewaken met de negen van de zon. De mannelijke wachters ter rechterzijde hebben een kikvorsgelaat en de vrouwelijke ter linkerzijde hebben een kattegezicht. Plaats ook nog een vierkant blok melksteen aan de voet van de turquoise tafels en schrijf de naam op de saffieren tafel in hiërogliefentekens. O, mijn zoon, je zult die plaatsen als ik in Virgo ben en de zon in de eerste helft van de dag is; want vijftien graden zullen mij dan gepasseerd zijn.’28

Hermetische teksten

Onder hermetica worden meestal de filosofisch-religieuze en praktisch-esoterische hermetische teksten verstaan; teksten waarin Hermes Trismegistus centraal staat of die aan hem zijn toegeschreven. In wetenschapskringen wordt de hermetische literatuur soms gesplitst in twee groepen; de ‘technische’ hermetica en de ‘filosofische’ hermetica.29 De technische hermetica gaan terug tot de derde eeuw voor Christus, en betreffen geschriften over alchemie, astrologie, astronomie, magie, heelkunde en botanica. We zouden kunnen zeggen: de natuurwetenschappen zoals deze in die tijd werden gezien, namelijk géén afzonderlijke disciplines, maar geïntegreerd. De filosofische hermetica zijn meer theosofisch van aard in de zin van ‘wijsheid van het goddelijke’.30 De scheidslijn tussen de zogenaamde technische en filosofische hermetica is flinterdun. In de technische hermetica komen uitgebreide filosofische verhandelingen voor en in de filosofische hermetica vinden we veel verwijzingen naar astrologie/astronomie en magie.

De grote vragen waar de mensheid zich lange tijd mee bezighield waren in wezen kosmisch van aard. Het beschouwen van het firmament wordt meestal benoemd met astronomie, de verbinding met de wereld en de mens zou je astrologie kunnen noemen. Het aanroepen van kosmische krachten zou je als magie kunnen beschrijven. De achterliggende drijfveer, het ten diepste leren kennen van God, kosmos en mens, zou je gnosis, diepere kennis, kunnen noemen. En dat is precies de grondtoon van de hermetica in haar grote diversiteit en haar vele geledingen.

In de oudste aan Hermes toegeschreven werken staat de relatie van de mens met de kosmos centraal. De teksten beschrijven de invloeden van de planeten, de zodiaktekens, de huizen en de decanen op het leven van mens en wereld. Onder planeten worden, buiten de toen bekende vijf planeten, Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en Saturnus, ook de zon en de maan verstaan.

Zeven ver ronddwalende sterren draaien langs de drempel van de Olympus, en met hen schrijdt de oneindige tijd onafgebroken voort:de Maan die schijnt in de nacht, de vreeswekkende Saturnus, de blijde Zon, de godin uit Paphos (Venus) die het bruidsbed brengt, de stoutmoedige Mars, Mercurius met de snelle vleugels, en Jupiter, de oervader, aan wie de natuur ontsproten is. Deze zijn het aan wie het geslacht der mensen toegewezen is, en zo zijn in ons; de Maan, Jupiter, Mars, de godin van Paphos, Saturnus, de Zon en Mercurius. Daarom is het ons deel geworden van de etherische Levensgeest in ons op te nemen: tranen, lachen, woede, voortplanting, spreken, slaap en verlangen. De tranen zijn Saturnus, de voortplanting is Jupiter, het spreken Mercurius, de woede is Mars, de slaap de Maan, het verlangen de godin van Kythera en het lachen is de Zon …31

De zodiaktekens zijn ook nu nog in niet-astrologische kringen wijd en zijd bekend: het eerste teken aan de dierenriem is Ram, voorts Stier, Tweelingen, Kreeft, Leeuw, Maagd, Weegschaal, Schorpioen, Boogschutter, Steenbok, Waterman en Vissen. De decanen32 zijn zones van tien astrologische graden. De zodiakcirkel telt in totaal driehonderdenzestig graden. Omdat er twaalf dierenriemtekens zijn kent elk teken dertig graden. Deze tekens zijn nu weer onderverdeeld in ieder drie decanen. In totaal zijn er dus zesendertig van deze tientallen.

Bij dit alles is het uitgangspunt altijd weer dat de kosmos bezield is. De kosmische krachtvelden zijn de goden. Hun krachten werken door in de astronomische planeten, inclusief zon en maan. Zij kruipen als het ware in de huid van de planeten die in een later stadium hun naam meekrijgen, zodat er ogenschijnlijk in de astrologische literatuur geen verschil meer is tussen godheid en planeet.33 De kennis van de hemellichamen – de baan die ze beschrijven, hun onderlinge afstand, de hoeken die ze maken en hun helderheid aan het firmament – werd gezien als kennis van het goddelijke plan. En omdat de mens als een levend deel van de kosmos werd ervaren kon deze kennis hem helpen iets meer van zichzelf en van de wereld rondom hem te begrijpen. ‘Zo boven, zo beneden’ is wel het meest beroemde hermetische axioma. Als product van de kosmos wist de mens in zichzelf, ook in zijn natuurlijke lichaam, dezelfde kosmische krachten aanwezig. Die krachten te leren kennen kon hem een beter leven geven. We vinden dit overduidelijk terug in de vele ‘medisch-astrologische’ verhandelingen. Ieder menselijk orgaan representeert een astrale godheid, een ster, een planeet, een dierenriemteken. (Zie afbeelding 3.) Illustrerend voor deze opvatting is een van de leringen van Hermes Trismegistus aan Asclepius:

‘Iedere soort van levende wezens, Asclepius, of zij nu sterfelijk zijn of onsterfelijk, redelijk of onredelijk, bezield of onbezield, of wat dan ook, draagt de kenmerken die aan de soort eigen zijn.

En toch, al is het waar dat ieder levend wezen volledig de gestalte heeft die nu eenmaal karakteristiek is voor de soort waartoe hij of zij behoort, toch zijn de enkelingen sterk verschillend ondanks die aan allen gemeenschappelijke trekken.

Het menselijk geslacht bij voorbeeld heeft één bepaalde gestalte, zodat je een mens aan zijn uiterlijk kunt herkennen. En desondanks zijn de afzonderlijke individuen binnen dezelfde soort zeer verschillend van elkaar …

Maar de gestalte van een individu wordt niet alleen door de onstoffelijke idee, maar ook door het stoffelijke lichaam bepaald. Daarom kan het ene individu nooit volkomen gelijk zijn aan een ander individu, want hij is geboren onder een zeer bepaalde, unieke constellatie en op een bepaalde plaats. Nee, hun gedaanten verschillen evenveel als er ogenblikken zijn tijdens de omwenteling van de kring waarin de god resideert die wij Pantomorphus, de Alvormige, genoemd hebben.’34

De sterren

Vrijwel alle onderzoekers zijn het erover eens dat de hermetische astrologica, de belangrijkste basis voor de antieke sterrenkunde, onmiskenbaar Egyptisch is.35 Een van de oudste, maar helaas slechts gedeeltelijk overgeleverde geschriften, is de Salmeschoiniaka.36 Het tekent de overgangsfase van universele astrologie naar individuele iatrologische37 astrologie. We vinden er geneesmiddelen voor diverse ziekten in, de opkomst en ondergang van de sterren en hun duidingen voor de toekomst en een indeling in astrologische huizen.38 Veel van dit materiaal komen we ook tegen in het verreweg belangrijkste bewaard gebleven werk, het Liber Hermetis Trismegisti. Wat dit laatste betreft verkeren we nu in de uiterst gelukkige omstandigheid dat we hiermee over een praktisch compleet werk uit de derde eeuw voor onze jaartelling de beschikking hebben.39 Het originele in het Grieks geschreven werk dat zeer waarschijnlijk nog uitgebreider is geweest, is helaas verloren gegaan. De Latijnse vertaling die ons ten dienste staat heeft echter ook een respectabele ouderdom en moet voor het jaar 480 van onze jaartelling geproduceerd zijn.40 Het boek telt zevenendertig hoofdstukken, in moderne druk op behoorlijk groot formaat een kleine honderd pagina’s.41

Wat direct opvalt is de uitgebreide beschrijving van de decanen en hun heersers, een leer die hoogstwaarschijnlijk nog wortelt in de faraonische tijd.42 We weten dat in Egyptische tempels decanenlijsten, compleet met hun betekenissen, werden bewaard.43 Over die decanen wordt ook gesproken in een interessante dialoog die bij Stobaeus is weergegeven:

‘Zo wil ik ook dat je beseft en je herinnert wat ik gezegd heb over de 36 decanen, dan zul je ook de leer daarover goed gaan begrijpen.

Ik herinner het mij … Oefenen zij (de decanen) dan ook op ons een werking uit, Vader?

Ja, en wel een heel grote, mijn jongen, want als zij op de hemellichamen inwerken, waarom zouden ze dat dan ook niet op ons doen, zowel op ieder afzonderlijk als op alle mensen gezamenlijk?’44

In het eerste hoofdstuk van het Liber Hermetis vinden we boeiende beschrijvingen van de 36 decanen, zoals:

Over de eerste gedaante van Ram

De eerste decaan toont zich in de gedaante van Mars. Diens naam is Aulathamas. Het is het beeld van een bewapende; hij staat op mensenmanier rechtop, op voeten (echter) met geklauwde nagels en hij houdt met beide handen een tweesnijdende bijl boven het hoofd. Deze (decaan) heerst over het gebied van de Wereldzee.

Over de tweede gedaante van Ram

De tweede decaan toont zich in de gedaante van de Zon. Het draagt de naam Sabaoth. Deze heeft het gezicht van een Sperwer en uit zijn hoofd, als teken van koninklijke waardigheid, opent zich een Lotus; aan het einde van de bloembladeren van de Lotus bevinden zich sterren van een gouden pracht. Hij draagt in de rechterhand de Hydria (Waterslang) die het ‘leven’ symboliseert. In de linkerhand draagt hij een scepter met aan het uiteinde een Sperwer. De decaan zelf is gehuld in een linnen gewaad en betreedt met beide voeten een schildpad die geheel met een net is overdekt. Deze heerst over het gebied van de Bactriërs.

Over de derde gedaante van Ram

De derde decaan van Ram toont zich in de gedaante van Venus. Diens naam is Disornafais. Deze is afgebeeld als een vrouw die rechtop staat, gekleed in een rechtvallend linnen gewaad met rijgveters vol gouden kleuren en rozen. Haar hoofd is bedekt met een koningskroon. Op het midden van haar lichaam, bij haar navel, bevinden zich nagels van smaragd. Ze draagt een staf met bovenop een vierkoppige slang. In het midden bevinden zich twee zijwaartsgerichte en twee achterwaartsgerichte hoofden. Deze heerst over het gebied van de Lidiërs.45

Zoals we zien begint iedere beschrijving met de gedaante van de planeet die over de decaan heerst. Bij Ram zijn dat achtereenvolgens Mars, zon en Venus, bij Stier zijn dat Mercurius, maan en Saturnus, bij Tweelingen Jupiter, Mars en zon, en dat zo door tot en met Vissen.46 Dan volgt de naam van de godheid, verscholen achter de gedaante van een planeet. Boeiend is de beschrijving van deze gedaanten als een soort archetypen. Interessant is ook het laatste deel van de decaanbeschrijving die aangeeft welke geografische plek speciaal onder de desbetreffende invloedssfeer valt, vaak aangevuld met het lichaamsdeel waarover de bewuste decaan heerst. In de volgende hoofdstukken van het Liber Hermetis wordt uitvoerig ingegaan op de aard van de dierenriemtekens, de indeling en betekenis van de loci (de huissectoren) en over de invloed van de vaste sterren afzonderlijk op de graden, de zogenaamde monomoirai.47 Minutieus wordt ingegaan op de invloed van ieder astraal fenomeen op de desbetreffende dierenriemgraad.

In het Liber Hermetis wordt veel beschreven dat we terugvinden in latere ‘handboeken’, zoals de Tetrabiblos. Zo lezen we bijvoorbeeld in een hoofdstuk over de conjuncties (samenstanden) van de zon en de andere planeten:

Als Venus in Steenbok staat, in een sectie die als schaamteloos en veranderlijk bekend staat, Saturnus en Maan met haar in oppositie zijn, de heer van het domein Saturnus is en Mars in het huis van Venus staat, dan zal de vrouw met haar stiefzoon slapen …48

Het is na het voorgaande duidelijk dat deze astrale fenomenen (astronomisch bepaalde vaste sterren, sterrengroepen, planeten) in wezen godheden zijn. Onderzoeker Wilhelm Gundel noemt ze noodlotsgoden.49 Hij verbindt ze met een oud Egyptisch geloof waarin verschillende geboortegoden hoogstpersoonlijk in de kraamkamer aanwezig zijn om het pasgeboren kind hun lot schenken. Het sprookje van Assepoester heeft dus antieke wortels …

Astronomie/astrologie wordt in de hermetica verbonden met heelkunde en botanica. Zo lezen we bijvoorbeeld in Van Hermes Trismegistus over de planten van de twaalf tekens dat bepaalde planten bereid moeten worden ‘als de zon in Ram staat of als de Zon, in het teken van de plant die men kookt in de horoscoop van dat moment, een driehoek maakt met de Maan’.50 In een van de overgeleverde manuscripten vinden we in de aanhef:

Van de engelen ontvangen als geschenk van de onvergelijkelijke God, de God Hermes Trismegistus, om mee te delen aan mensen die begiftigd zijn met bewustzijn.51

De tekst legt verbanden tussen een aantal in onze ogen op zichzelf staande zaken; een vogel, een vis, een plant, een steen. En dat op basis van de beginletter van hun naam. Want, zo zei men, God gaf namen aan de dingen, dus niets is toevallig. Tussen alle scheppingen die met een alpha (A) beginnen moet wel een zekere vorm van energetische sympatheia (samenhang) bestaan. En dat geldt dan uiteraard ook voor de andere letters van het alfabet. Interessant is nu dat, evenals in de omschrijving van de astrologische decanen, deze vergelijkingen in het teken van de heelkunde staan.

Datzelfde geldt ook voor de Koiranides, een ander gedeelte van de Kyraniden.52 Een van de onderdelen daarvan vormt het Verkorte medische boek van Hermes Trismegistus overeenkomstig de astrologische wetenschap en de natuurlijke invloed van de dieren, gericht aan het adres van zijn leerling Asclepius.53 Ook hierin wordt de samenhang beschreven tussen dieren, planten, stenen en metalen, en dat weer volgens de letters van het alfabet. De therapeutische waarde staat hier centraal.

God, Kosmos en Mens, een gouden driehoek

Onder de filosofische hermetica worden de volgende geschriften geschaard:

Het Corpus Hermeticum54

Asclepius55

De fragmenten bij Stobaeus56

De fragmenten van Wenen, Berlijn en de Hermetica van Oxford57

De Definities van Hermes Trismegistus voor Asclepius58

De Inwijding in de achtste en negende sfeer59

Testimonia60

Tabula Smaragdina61

Centraal in de leringen van Hermes staat de eenheid van alles. Alles is met alles verbonden in een oneindige samenhang. Uiteraard is er wel sprake van een grote verscheidenheid. Het bestaan speelt zich af op verschillende niveaus van bewustzijn. Maar alles komt uit het Ene voort in een majestueuze onvergankelijke eenheid. De afgescheidenheid die wij ervaren, berust, zegt Hermes, op illusie. Want als je toegeeft ‘dat de werkelijkheid uit die twee bestaat, de Maker en het wordende, dan zijn zij samen één op grond van hun eenheid, waarbij de een voorgaat en de ander volgt. De creatieve God gaat voor, al het gewordene volgt.’62

De ogenschijnlijke tweeheid dient om zich bewust te worden van de eenheid. Of in de woorden van Hermes:

Daar nu de Eenheid oorsprong en wortel van alles is, is zij in alles als wortel en oorsprong aanwezig. Niets is zonder oorsprong, maar de oorsprong is uit niets anders afkomstig dan uit zichzelf, wil zij althans oorsprong van de overige dingen zijn. Daar nu de Eenheid (in die zin) oorsprong is, omvat zij ieder getal zonder door enig getal omvat te worden, en brengt zij ieder getal voort zonder door enig ander getal voortgebracht te worden.63

Daardoor neemt de werkelijkheid zulke verschillende vormen aan, dat de stoet van verschijnselen, die zich aan ons voordoet, oneindig lijkt. En toch vormen zij samen zo’n eenheid, dat het Al één en alles uit de Ene blijkt te zijn.64

Als alles één is en voortkomt uit het Ene en daardoor met elkaar verbonden is, dan zijn wij ten diepste elkaar. Daarover wordt door ingewijden gesproken in de meest esoterische leringen van de grote wijzen der mensheid, waaronder Jezus, die zeggen: ik ben jij, en jij bent mij. We lezen dat onder meer in de Pistis Sophia, in het Evangelie van Eva, in magische papyri, in sarcofaagteksten en we komen dat tegen in de leringen van Hermes. Hermes leert dat wat we de ander aandoen, we onszelf aandoen. De hermetica ademt een groot respect voor alles wat leeft. Dieren, planten en mineralen hebben een andere vorm van bewustzijn, een ander trillingsgetal ook, maar komen uit dezelfde bron als de mensheid.

De eenheid vloeit voort uit het Ene. Het Ene, of de Ene, of God, zoals dit vaak wordt genoemd in de hermetica. Bij het woord God echter rijzen vaak de grootste problemen. Over wat of wie heeft men het dan? Hermes heeft het over God als een onbeschrijfelijke, onmetelijke kracht die geen persoonlijke eigenschappen kent, geen geslacht en geen hoedanigheid, eeuwig en onvergankelijk. God is niet met een naam te noemen, lezen we in Asclepius, want ‘als wij beseffen hoe groot de majesteit van zijn Wezen is, kan geen enkele naam hem nader bepalen’.65

God is als Wezen met de fysieke zintuigen onzichtbaar, maar ten alle tijde, ook voor de niet-ingewijde, zichtbaar in zijn werk. Allereerst in de wonderschone kosmos, maar ook in de schitterende natuur, het menselijk lichaam, de dieren, de planten, de mineralen, leert Hermes aan Asclepius en aan zijn zoon Tat.

Maar de Ene, die niet is voortgebracht, is uiteraard zowel zonder uiterlijke verschijning als onzichtbaar, maar doordat hij alle dingen een uiterlijke verschijningsvorm geeft, wordt hij zelf door alle dingen heen en in alles zichtbaar …66

Wie is er klaarblijkelijker dan hij? Daarom heeft hij alles gemaakt, opdat je Hem door alles heen zou mogen schouwen. Dat is de goedgunstigheid van God, dat is zijn wondere macht, dat hij zich toont door alles heen. Er is niets dat onzichtbaar is, ook niets geestelijks. Je geest laat zich zien al denkende, God laat zich zien al doende.67

Tat, in de literatuur meestal voorgesteld als de zoon van Hermes, vraagt of God ook in de materie te vinden is:

Tat: Is Hij dan ook in de materie, vader?

Hermes: “Stel je voor, dat de materie buiten God zou zijn: waar zou je dan een plaats voor haar kunnen vinden? Wat zou zij anders zijn, denk je, dan een chaotische massa, als zij geen uitstralingen zou ondergaan? En als ze inderdaad wel door uitstralingen bewerkt wordt, van wie gaan die dan uit? Je herinnert je nog wel, hoe wij daarnet in ons gesprek hebben vastgesteld, dat die uitstralingen lichaamsdelen van God zijn.

Door wie zouden dan wel alle wezens tot leven gewekt worden?

Door wie worden de Onsterfelijken onsterfelijk gemaakt?

Door wie wordt het veranderlijke inderdaad veranderd?

Of het nu over de materie gaat of over een lichaam of over een substantie, dat zijn allemaal uitstralingen van God, moet je weten. De uitstraling in de materie is de stoffelijkheid, en de uitstraling in de lichamen is de lichamelijkheid, en de uitstraling in de substantie is de substantialiteit. En dat is God, het Al.68

God is derhalve geen geest, maar de oorzaak dat <de geest> bestaat, geen levensadem, maar de oorzaak dat de levensadem bestaat, geen licht, maar de oorzaak dat het licht bestaat.69

Want God is het Al en het Al is uit hem en alles wordt bepaald door zijn wil. Hij, die het Al is, is goed, schoon, wijs, oorspronkelijk, zelfbewust, zichzelf bekend en niemand nader. Zonder hem is er nooit iets geworden, is er niets en zal er niets zijn. Want alles is uit hem, en in hem, en door hem. Uit hem zijn ook alle veelsoortige en veelvormige eigenschappen, en geweldige grootheden, en oneindige afmetingen, en alle vormen, die gestalte kunnen aannemen.70

Hoe moeilijk het is alle projecties op God los te laten en het Wezen ervan te ervaren, komt niet alleen in onze tijd voor. Zelfs de door Hermes ingewijden konden niet altijd ‘Hermes’ volgen in zijn verbinding met het Al-bewustzijn.

Ga ook maar eens bij jezelf te rade, op de volgende manier: beveel je ziel naar Indië te reizen, en zij is er al voor je dit bevel hebt uitgesproken. Gelast haar daarna naar de Atlantische Oceaan te gaan, en zij is ook daar weer even vlug. En toch is zij niet van de ene plaats naar de andere gegaan, maar zij was er al. Beveel haar nu naar de hemel te vliegen. De ziel doet dat zonder dat zij vleugels nodig heeft. En er is ook niets dat haar tegenhoudt, de gloed van de zon niet, de ether niet, de omwenteling van de vaste sterren niet, de hemellichamen van de planeten niet. Alle ruimten doorklievend vliegt zij tot het uitspansel, het laatste hemellichaam. En als je ook dat hemelgewelf zou willen doorbreken, en schouwen wat daarboven is – als er tenminste iets buiten de kosmos is –, dan kun je dat.

Let er eens op, hoe grote macht je hebt, hoe grote snelheid je kunt ontwikkelen. Als jij dat kunt, kan God dat dan niet? Je moet zó over God denken: hij heeft alle ideeën in zich, de Godsidee, de idee van de Kosmos, de ideeën van alles. Als je jezelf niet aan God gelijk maakt, kun je je geen begrip van God vormen; want het gelijke wordt alleen door het gelijke gekend. Maak jezelf groter tot je beantwoordt aan hem die onmetelijk groot is. Verhef je boven alles wat ruimtelijk is, stijg uit boven de tijdelijkheid en word een eeuwig Wezen, dan zul je God kennen. Overtuig jezelf dat voor jou niets onmogelijk is en houd voor ogen, dat je alles kunt kennen, iedere kunst, iedere wetenschap, de aard van elk levend wezen. Klim hoger dan de hoogste hoogte, daal dieper af dan de diepste diepte…71

God is in ieder molecuul aanwezig. Toen iemand eens aan Hermes vroeg wat God is, antwoordde hij:

‘De maker van het Al, de volmaakt wijze en eeuwige Geest.’72

In de vertaling van de hermetische teksten wordt over God vaak gesproken met Hem en Hij. Dat lijkt verwarrend. Het is echter een taalkundige constructie waar een veel diepere werkelijkheid achter ligt. God kan nooit een hij of een zij zijn. God gaat alles te boven en aan alles vooraf. Het geslachtelijke, mannelijk en vrouwelijk, zijn krachtvelden die voortvloeien uit het Ene, uit God. Of, zoals Hermes het zegt:

Hij alleen is al-één; geheel vervuld der vruchtbaarheid van beiderlei kunnen; altijd zwanger van zijn wil baart hij voortdurend wat hij wil voortplanten.73

Elk van beide seksen, zegt Hermes, ‘is vol van voortplantingsdrift. En de verbinding van die twee of liever gezegd hun éénwording gaat het verstand te boven.’74

God openbaart zich eerst in de kosmos, leert Hermes. En de kosmos brengt op zijn beurt weer de mens voort. Maar het beeld van de mens was al in Gods ‘gedachte’ voordat het gemanifesteerd werd. Alles is al in Gods Geest aanwezig, voordat het manifest wordt. God, kosmos en mens vormen in de hermetica een onverbrekelijke driehoek. De mens rust in de kosmos en de kosmos rust in God.

God is de maker van deze kosmos en alles wat daarin is; maar hij bestuurt alles samen met de mens, die zelf ook de wereld bestiert welke God gemaakt heeft.

Als de mens die taak volledig op zich neemt, te weten de zorg voor de schepping die zijn eigenlijke opdracht is, dan is hij een sieraad voor de kosmos en hij beschouwt de kosmos ook als een sieraad: dan is hij op grond van de goddelijke harmonie der samenstellende delen een wereld op zichzelf, wat de Grieken een microkosmos noemen. Hij kent zichzelf, hij kent ook de kosmos, met dien verstande dat hij beseft wat past bij de rol die hij speelt, wat hij kan gebruiken, waaraan hij zich heeft te onderwerpen.

Hij looft en dankt God en vereert diens beeld, de kosmos, maar is zich tevens zeer wel bewust, dat hij zelf ook beelddrager Gods is, zij het indirect. Want God heeft twee beelden, de kosmos en de mens.75

God is eeuwigheid (Aion) en uit die eeuwigheid vloeit de kosmos voort. Die kosmos is weer gevuld met een groot aantal entiteiten.

Er zijn geestelijke goden, die gesteld zijn over alle voorkomende verschijnselen; daaronder staan kosmische goden, wier wezen beheerst wordt door zo’n oergod; die kosmische goden zijn waarneembaar en weerspiegelen hun dubbele oorsprong uit geest en stof. Zij brengen alles in de zichtbare wereld tot stand, met behulp van elkaar. Ieder van hen verlicht het gebied dat hij beheerst …

Zo zit de kosmos in elkaar. De lagen van het Zijn sluiten van beneden naar boven bij elkaar aan. Zo is alles met alles verbonden en heeft betrekking op elkaar, met dien verstande dat met de onsterfelijke goden al het sterfelijke en dat met de zichtbare dingen de onzichtbare wezens door een keten verbonden zijn.

Het geheel gehoorzaamt aan de hoogste Stuurman, die de Meester is, zo dat het geen veelheid vormt maar veeleer een eenheid. Want alles hangt van de Ene af en vloeit uit hem voort, al denkt men wel, dat de dingen een grote verscheidenheid vertonen, omdat men ze afzonderlijk beschouwt. Maar als men de vele dingen in hun samenhang beschouwt, blijken ze een te zijn.76

De Geest77 openbaart aan Hermes:

God, Eeuwigheid, kosmos, tijd, wording en vergankelijkheid. God brengt de Eeuwigheid voort. De Eeuwigheid de kosmos. De kosmos de tijd. De tijd wording en vergankelijkheid.

Van God is het wezen als het ware de Wijsheid, van de Eeuwigheid is het wezen de onveranderlijkheid, van de Kosmos de ordening, van de tijd de veranderlijkheid, van worden en vergaan leven en dood.

De werkingen van God zijn wereldgeest en wereldziel. De werkingen van de Eeuwigheid zijn bestendigheid en duur. De werkingen van de kosmos zijn ondergang en herstel in een eeuwige cyclus. Van de tijd zijn de werkingen vermeerdering en vermindering, van wording, kwaliteit ‘en kwantiteit’.

Zo is dan de Eeuwigheid in God, de kosmos in de Eeuwigheid, de tijd in de kosmos, de wording in de tijd. De Eeuwigheid staat stil en onbeweeglijk voor God, de kosmos beweegt zich in de Eeuwigheid, de tijd beperkt zich tot de kosmos, wording voltrekt zich in de tijd …

De Eeuwigheid is een beeld van God, de kosmos is een beeld van de Eeuwigheid, de zon van de kosmos, de mens van de zon. En de verandering noemt men dood, omdat het lichaam tot ontbinding overgaat en het leven in het onbekende verdwijnt. Die zogenaamd ontbonden lichamen, beste Hermes, en de kosmos in het bijzonder, – je luistert eerbiedig, daarom durf ik het te zeggen – die wereld verandert wel, omdat elke dag een deel ervan in het onbekende verdwijnt, maar hij gaat nooit tot ontbinding over en vergaat dus niet. De kosmos is wel aan veranderingen onderhevig, namelijk omwentelingen en verdwijningen. Maar omwentelingen zijn alleen maar rondgangen naar het punt van uitgang; als iets verdwijnt, maakt het altijd plaats voor iets nieuws.78

Bovenstaand citaat uit het elfde traktaat van het Corpus Hermeticum betreft een openbaring van de Geest aan Hermes. Ook het eerste traktaat is een openbaring van de Geest, hier Poimandres genoemd. Deze openbaart aan Hermes de kennis over het totale Zijn:

Toen ik eens nadacht over alles wat bestaat, steeg mijn geest tot grote hoogte, terwijl mijn lichamelijke zintuigen vrijwel uitgeschakeld werden, zoals bij mensen die door slaap overmand zijn na een overvloedig maal of zware lichamelijke inspanning. In die toestand kwam het mij voor, dat iemand van buitengewone grootte, van niet te bepalen afmeting, mijn naam riep en tegen mij zei: ‘Wat wil je horen en zien en met je geest leren kennen?’

Ik zei: ‘Wie bent u dan?’

‘Ik ben’, zei hij, ‘Poimandres, de Geest van de souvereine Macht. Ik weet wat je wilt en ik ben overal met je.’

Ik zei: ‘Ik wil de ware aard der dingen leren kennen, hun natuur begrijpen en God kennen. Wat wil ik dat graag horen’, zei ik …

‘Dat licht’, zei hij, ‘ben ik, de Geest, jouw God, die er was vóór de vochtige substantie die uit de duisternis te voorschijn kwam. Het stralende Woord, dat uit de Geest voortkwam, is de Zoon van God.’

‘Hoe moet ik me dat dan voorstellen?’ zei ik.

‘Je moet dat zo opvatten: wat in jou ziet en hoort, is de Logos van de Heer, maar je geest zelf is God de Vader. Zij zijn immers niet van elkaar gescheiden, want hun eenheid is het leven.’

‘Dank u’, zei ik.79

Hermes is aan het mediteren als zijn bewustzijn overvloeit in het bewustzijn van het Al. Hem worden dan onuitsprekelijke geheimen toevertrouwd. Als hij tot zijn leerlingen spreekt is het ook niet meer de persoon Hermes, maar het totale Bewustzijn. Schitterend wordt dat beschreven in de volgende passage:

‘Wat moet ik zeggen, jongen? Ik kan niets zeggen. Alleen dit: toen ik iets zag in mijzelven, ongeschapen oerlicht, dat mij opging door Gods erbarming, ben ik boven mijzelf uitgestegen, en heb ik een onsterfelijk lichaam gekregen; en ik ben niet meer wat ik vroeger was, maar ik ben wedergeboren in de Geest. Dat kun je niet met het blote verstand leren, en je kunt het niet zien met het stoffelijke lichaam. Daarom geef ik niets meer om mijn vroegere gestalte in ruimte en tijd. Ik heb geen kleur meer en voel niet meer op de tast, ik heb geen dimensie meer. Dat alles is mij vreemd. Je kijkt nu wel naar me, jongen, met je ogen, maar wat ‘ik werkelijk ben’, bevroed je <niet>, omdat je met je lichaam staart en je gezicht. Met die ogen word ik niet aanschouwd in mijn werkelijke staat, jongen.’80

Tijdens diezelfde openbaring komt de door Hermes ingewijde Tat tot eenzelfde staat van bewustzijn:

Ik ben in de hemel, in de aarde, in het water, in de lucht. Ik ben in de dieren, in de planten, in de moederschoot, voor de schoot, na de schoot, alomtegenwoordig.81

In een bij Nag Hammadi gevonden hermetisch inwijdingsgeschrift, de Verhandeling over de Achtste en Negende Hemelsfeer,82 schouwt een leerling, met behulp van Hermes, de hemelsferen die boven het persoonlijke lot (of: karma) uitgaan. De leerling herinnert Hermes aan zijn belofte:

‘O, mijn vader, gisteren beloofde u mij dat u mijn bewustzijn zou inleiden tot de achtste en me daarna zou binnenleiden in de negende. U zei dat dit de volgorde van de traditie is.’

Samen gaan ze dan in meditatie en stemmen hun ziel af op wat er gebeuren gaat. Het bewustzijn van de leerling wordt meegevoerd in andere dimensies. Stamelend roept hij uit:

‘Ik zie, ja, ik zie onuitsprekelijke diepten.’

Hermes antwoordt in volstrekte rust:

‘Hoe zal ik je… vertellen over het Al? Ik ben bewustzijn.’

Dat is bij de inwijdeling nog niet het geval. Hij wordt nog geheel in beslag genomen door de beelden die voor hem oprijzen en die hem afwisselend in verrukking en vrees brengen.

‘Ik zie ook een ander bewustzijn dat de ziel doet bewegen.

Ik zie hem die mij beweegt door een heilige extase.

U geeft mij kracht!

Ik zie mijZelf!

Ik wil spreken!

Vrees weerhoudt mij.

Ik heb de oorsprong gevonden van de macht, die boven alle machten is, en die zelf geen oorsprong heeft.

Ik zie een bron die borrelt van leven.’

En weer antwoordt Hermes vanuit het totale Zijn:

‘Ik heb gezegd, o, mijn zoon, dat ik bewustzijn ben.’

Het Bewustzijn is voor ieder mens een te realiseren vervolmaking van zijn mens-zijn, leert Hermes. In het vierde traktaat van het Corpus Hermeticum wordt plastisch weergegeven hoe de mens tot bewustzijn kan komen. Er wordt gebruik gemaakt van de metafoor van een krater, een Grieks mengvat dat God naar de aarde heeft gestuurd. Ieder die zich daarin onderdompelt krijgen ‘deel aan de gnosis’.83

God is in zichzelf.

de kosmos is in God,

en de mens is in de kosmos.

Het gebrek van de mens is onwetendheid,

Zijn overvloed de kennis van God.84

Hermes spreekt tot mensen. Met de grootste achting. ‘De mens is een groot wonder’, zegt hij tegen Asclepius. Een groot wonder omdat hij de beeltenis van God in zich draagt. Omdat hij God mag manifesteren in zijn aardse bestaan. De ware mens, leert Hermes

‘is een goddelijk wezen, dat met de andere aardse wezens niet te vergelijken is, maar alleen met de wezens in de hemel boven, die goden genaamd worden. Ja, zelfs als men zo vermetel durft te zijn om vrijelijk de waarheid te spreken, moet men zeggen dat de ware, echte mens nog boven die goden staat of op zijn minst aan hen gelijk is’.85

In de Hermetische Definities (De Definities van Hermes Trismegistus voor Asclepius), een verzameling aan Hermes toegeschreven uitspraken, wordt krachtig gedefinieerd dat de aardse mens het beeld is van de Mens, een goddelijk prototype als het ware van de stoffelijke mens. Zoals Plato het ook heeft over de idee Mens, de zuivere ‘gedachte van God’ dat in de materie vorm krijgt:

Wat is de Mens? De onsterfelijke ideële vorm van ieder mens.86

Ook in de openbaring die Hermes ten deel valt op het moment dat hij verbonden is met het Al-bewustzijn, wordt hem duidelijk dat er een hemelse realiteit bestaat, waarvan de mens een beeld is. Die hemelse realiteit wordt ook Mens (Anthropos) genoemd.

De Vader van alle dingen, de Geest, die leven en licht is, bracht de Mens voort, die aan hem gelijk was. Hij beminde hem als zijn eigen kind, want hij was zeer schoon, en het evenbeeld van zijn Vader. In feite beminde God dus zijn eigen gestalte. Hij droeg alles wat hij zelf gemaakt had (aan hem) over.87

Die goddelijke Mens verbindt zich met de ziel van de natuur, de stof, de materie. Geest en Ziel gaan een heilig huwelijk aan. Zij minnen elkaar in het diepst van het eigen wezen.

En hij die alle macht had over de wereld van de sterfelijke en de redeloze wezens, boog zich voorover door het samenstel der sferen, brak door het hemelgewelf heen en toonde aan de lager gelegen Natuur de schone gestalte van God. En toen zij zag, dat hij onuitsprekelijk schoon was <en> de hele werkingskracht van de Bestuurders en de gestalte van God bezat, glimlachte zij van begeerte, daar zij het spiegelbeeld van de buitengewoon schone gestalte van de Mens in het water en zijn schaduw op het land zag. Toen hij nu in het water zag, dat zij een gestalte had die met die van hemzelf overeen kwam, werd hij verliefd en wilde daar wonen. Wens en realisering vielen samen, en hij verbleef in de redeloze vorm. De Natuur, van haar kant, ontving haar geliefde en omvatte hem geheel en zij verenigden zich, want zij waren minnaars.88