Met scherpe pen

Rellen en rechtszaken
in de Nederlandse literatuur

Nico Keuning

Afbeelding omslag

Gerard Dou, Een oude man die zijn pen scherpt (1630-1635) (detail)

Omslagontwerp

Sander Pinkse Boekproductie, Amsterdam

Foto auteur

Emé Jonkman

Ontwerp binnenwerk

Crius Group, Hulshout

© 2020 Nico Keuning, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2020 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 9789462496255

E-ISBN 9789462496439

NUR 620

Voor Ariane van Santen

‘Taboes negéren. De belangrijkste opgave voor de kunstenaar.’

Max de Jong

Uit: De berg heeft een muis gebaard (aforismen)

‘Neen ik houd niet van Holland. Maar ik prijs mij gelukkig, dat ik Nederlander ben en in Nederland woon. Bijna vijfentwintig jaar is mijn werk bespogen en gesmaad, en ben ik een bederver van de jeugd, een godslasteraar en wat niet al genoemd. Maar in al die bijna vijfentwintig jaar heb ik in vrijheid kunnen scheppen, schrijven en publiceren zonder dat ik ooit enige tekst tevoren ter goedkeuring aan enige autoriteit heb behoeven voor te leggen. En voor zover, door de hetze van een handvol imbecielen, mijn werk het voorwerp is geweest van een gerechtelijke vervolging ben ik terecht door onafhankelijke, voor het leven benoemde rechters berecht, & niet door een volksrechtbank van het gepeupel.’

Gerard Kornelis van het Reve

Uit: ‘Houd ik van Holland’, juli 1969 (De complete tekst bevindt zich in de bibliotheek van Teigetje (Willem Bruno van Albada) en Woelrat (Hendrik van Manen).)

Inhoud

Voorwoord

Ik heb altijd gelijk (1951) / Willem Frederik Hermans

Oote (1952) / Jan Hanlo

De God van Kloos is dood (1953) / Bertus Aafjes – Lucebert

De gehoorzame dode (1964) / Willem Brakman

Nader Tot U (1966) / Gerard Kornelis van het Reve

Tegenstroom (1964-1966) / Theo Kars en Boudewijn van Houten

Poëzie in Carré (1966) / Johnny the Selfkicker

Seizoenarbeid (1967) / L.H. Wiener

De vuisten van Gerard Reve (1967) / Gerard Reve – Simon Vinkenoog

De koekoek in de klok (1969) / Judicus Verstegen

Kind in de buurt (1972) / Willem Brakman – Jean-Paul Franssens

Het raadsel der onleesbaarheid (1978) / Karel van het Reve

De Nieuwe Revisor (1979) / Jeroen Brouwers

De Nederlandse poëzie van de 19de en 20ste eeuw in 1000 en enige gedichten (1979) / Gerrit Komrij – Vijftigers

Bezonken rood (1981) / Jeroen Brouwers – Rudy Kousbroek

Priaap ontknoopt (1984) / Gerrit Achterberg e.a.

P.C. Hooftprijs (1984) / Piet Grijs

Mystiek lichaam (1986) / Frans Kellendonk

Maximaal (1988) / Pieter Boskma, Arthur Lava, Joost Zwagerman e.a.

Voor wie kwaad wil (1990) / Gerrit Krol

De grachtengordel (1992) / Geerten Meijsing

PANG (1992) / Bob Polak – Willem Frederik Hermans

Plagiatoren trekken voorbij (1993) / Marcel Möring

Sterfboek (1996) / Tonnie Luiken

Gaan waar de woorden gaan (1997) / Willem Brakman

Danslessen (1998) / Pieter Waterdrinker

Finale kwijting (2000) / Hans Dorrestijn

De helleveeg (2013) / A.F.Th. van der Heijden

Harnas van Hansaplast (2017) / Charlotte Mutsaers

De porseleinkast (2018) / Nicolien Mizee

Vrienden (2019) / Tim Krabbé

List en leed (2019) / Arie Storm

Generaal zonder leger (2020) / Özcan Akyol

Verantwoording

Personenregister

Voorwoord

Tijdens de reis door mijn boekenkast, kasten en laden stuitte ik op nogal wat literaire rellen en rechtszaken. Zo ontstond het idee vanuit deze invalshoek stukken te schrijven over de verschillende affaires. De ene vondst volgde op de andere. Associatief, soms door toeval, rolde ik van de ene rel in de andere rechtszaak. Na een chronologische rangschikking ontstond er een literair-historisch overzicht van zeventig jaar Nederlandse literatuur. Een recente geschiedenis van taboes en misverstanden.

De samenstelling van deze bundel is een persoonlijke, subjectieve keus en pretendeert niet compleet te zijn, al komen de meest geruchtmakende en spraakmakende rellen en rechtszaken aan de orde: van Aafjes (versus de Vijftigers) tot Zwagerman (Maximalen). Chronologisch vangt het overzicht aan met Willem Frederik Hermans en Gerard Kornelis van het Reve, die in juni 1951 beiden in het tijdschrift Podium een prozafragment publiceerden dat een politieke rel veroorzaakte. Hermans publiceerde een fragment uit de roman Ik heb altijd gelijk en Van het Reve zorgde voor opwinding met een voorpublicatie van een fragment met een masturbatiescène uit de novelle Melancholia.

Leidden deze publicaties nog tot Kamervragen, korte tijd later, na verschijnen van de genoemde roman moest Hermans voor de rechter verschijnen wegens het beledigen van een bevolkingsgroep (katholieken). Van het Reve zou zichzelf na de beruchte ezelscène in ‘Brief aan mijn Bank’ (1963) en fragmenten in Nader Tot U (1966) in hoger beroep succesvol verdedigen tegen een veroordeling wegens godslastering.

Het is opmerkelijk hoezeer de literaire tijdschriften in de naoorlogse periode floreerden en de aanleiding vormden voor oproer. Publicaties in door het Rijk gesubsidieerde tijdschriften als Podium en Roeping gaven aanleiding tot Kamervragen en brachten daarmee hun financiële positie in gevaar. Daarnaast rolden er vanaf eind jaren veertig obscure tijdschriften van experimentele schilders en dichters van de pers: Reflex, Braak en Blurb. De literatuur was volop in beweging en in de vele tijdschriften met uiteenlopende bloedgroepen ronkte de polemiek, die onlosmakelijk verbonden was met zowel de contemporaine literatuur als maatschappelijke kwesties.

Belediging (en laster), godslastering, antisemitisme en schending van het auteursrecht vormen de aanleiding tot menige rechtszaak. Godslastering en antisemitisme blijken door de jaren heen het heetste hangijzer. Daarnaast zijn er tal van rellen rond plagiaat, het aanvallen van collega-schrijvers (De Nieuwe Revisor, Jeroen Brouwers), of het negeren van dichters in een bloemlezing De Nederlandse poëzie van de 19de en 20ste eeuw in 1000 en enige gedichten (1979) van Gerrit Komrij, of het herkenbaar opvoeren van een personage in een roman (Geerten Meijsing, Arie Storm, Nicolien Mizee), of ethische afwegingen spelen een rol, zoals in Vrienden (2019) van Tim Krabbé, over Ferdi E., de moordenaar van Gerrit Jan Heijn.

De inhoudsopgave geeft een duidelijk overzicht van titels die de gemoederen in de afgelopen zeventig jaar soms tot het kookpunt hebben verhit. Titels die verwijzen naar auteurs die grenzen overschreden en taboes doorbraken. Durvers en baanbrekers versus behoudende bangerds, bang voor maatschappelijke verandering en vernieuwing, bang voor nieuwe, experimentele poëzie (‘Oote’, Jan Hanlo). Gelovigen met een kwetsbare ziel, Kamerleden met koudwatervrees, schrijvers met lange tenen, personen (personages) met angst voor hun zelfbeeld.

De stukken in deze bundel geven een beeld van de tijdgeest in de afgelopen decennia, de gevoeligheden door de jaren heen. Bijvoorbeeld die rond de roman Bezonken rood (1981) van Jeroen Brouwers die het Japanse interneringskamp Tjideng gelijkstelde aan een ‘concentratiekamp in de tropen’. Een vergelijking met de Duitse vernietigingskampen die volgens Rudy Kousbroek wel vaker wordt gemaakt, maar een leugen is, een ‘mythe’. De weigering te onderzoeken hoe het werkelijk was en de oren dicht te stoppen voor de feiten vatte hij samen onder de term ‘Het Oostindisch kampsyndroom’, dat de titel werd van zijn vuistdikke boek over Indië, waarin onder andere artikelen zijn opgenomen die hij in NRC Handelsblad publiceerde. De polemiek, die bijna vijfentwintig jaar duurde, beperkte zich niet tot de twee schrijvers: lezers, ex-geïnterneerden en schrijvers raakten verdeeld in twee kampen.

Ook de literaire geschiedenis herhaalt zich. Taboes en misverstanden zijn tijdloos. Opmerkelijk zijn de vele verwijzingen in de literatuur naar de rechtszaken van Hermans en Van het Reve, waarin het onderscheid tussen hoofdpersoon en schrijver en tussen het godsbeeld van katholieken en dat van de schrijver door de schrijvers is aangetoond, wat in beide gevallen tot vrijspraak leidde. Hermans heeft het in zijn pleidooi overtuigend verwoord. Hij wilde veroordeling van hem als schrijver voorkomen, ‘omdat een veroordeling verstrekkende gevolgen zou hebben voor de vrijheid van de literatuur in het algemeen en koren op de molens zou zijn van die groepen in ons land, die het kwaad menen met de grondwettelijke vrijheid van meningsuiting’.

Vrijheid van meningsuiting is een groot goed dat zwaar weegt, zowel in de Nederlandse samenleving als in de rechtszaal. Maar er zijn grenzen. Wat opvalt is de (over)gevoeligheid voor antisemitisme, waarbij de rechtspraak zich in sommige gevallen niets lijkt aan te trekken van de jurisprudentie. Pieter Waterdrinker, die door een zinnetje in de roman Danslessen (1998) werd aangeklaagd, werd pas na een langdurige, slopende en kostbare juridische procedure vrijgesproken, terwijl Hermans al in 1952 in zijn pleidooi voor de rechtbank stelde: ‘Wanneer, door mij schuldig te verklaren en te veroordelen, zou worden vastgelegd, dat een auteur strafrechtelijk voor honderd procent aansprakelijk kan worden gesteld voor de handelingen en woorden van de door hem geschapen karakters, zou dit voor het vervolg het einde betekenen van de gehele romanliteratuur.’

Theo van Gogh (zie het hoofdstuk ‘P.C. Hooftprijs, 1984’) heeft tot zijn vroege dood de grenzen van de vrijheid van meningsuiting voortdurend proberen op te rekken. Hij werd veroordeeld wegens antisemitisme, maar zijn openhartige en kritische uitspraken over de islam en de onderdrukking van de vrouw in de film Submission met tekst van Ayaan Hirsi Ali werden hem uiteindelijk fataal: op 2 november 2004 werd hij in de Linnaeusstraat in Amsterdam vermoord door Mohammed Bouyerie.

Ik, Jan Cremer (1964) en Turks fruit (1969) van Jan Wolkers komen in dit overzicht niet voor. Het was vooral de oudere generatie die zich stoorde aan de vrijmoedige seksuele mores in de literatuur. Maar seks heeft in Nederland nooit tot een rel of rechtszaak geleid, op Kamervragen over de masturbatiescène in Melancholia van Gerard Kornelis van het Reve na en recent de vermeende verzameling kinderporno van de overleden broer van Charlotte Mutsaers (zie p. 186-190)

Tot op de dag van vandaag worden schrijvers voor de rechter gedaagd wegens smaad, laster, of belediging van een persoon. Hierin schuilt het misverstand: een personage is geen werkelijk bestaand persoon, een hoofdpersoon is niet de schrijver. Recent werden daarom Hans Dorrestijn en Nicolien Mizee door de rechtbank vrijgesproken. Je zou denken dat jurisprudentie dergelijke rechtszaken zou voorkomen, maar de persoon die zich gekrenkt voelt, ziet zijn of haar zaak kennelijk als uniek, anders en kansrijk, terwijl de aandacht die zo’n (verloren) zaak genereert wonden juist dieper opensnijdt. Pijnlijk.

Een andere belangrijke referentie in de naoorlogse literatuurgeschiedenis is de roemruchte Huizinga-lezing ‘Het raadsel der onleesbaarheid’ (1978) van Karel van het Reve, dat handelt over de onzinnige, overbodige en onleesbare gewrochten van de literatuurwetenschap. Özcan Akyol grijpt er in het Boekenweekgeschenk Generaal zonder leger (2020) op terug. De literatuurwetenschap zoekt nog steeds naar het antwoord op de vraag: Wat is (goede) literatuur?

Wat is veranderd, is de literatuur zelf, of wat er door uitgevers, auteurs en lezers onder wordt verstaan. De non-fictie heeft in de afgelopen vijfentwintig jaar een prominente plaats ingenomen, en dan vooral de ‘persoonlijke’ geschiedenis, of de familiegeschiedenis. Dat heeft te maken met de lezer die in het algemeen kiest voor waar gebeurd en spannend. Akyol gaat in op de tweedeling van (het niveau van) lezers van hedendaagse Nederlandse en buitenlandse literatuur. Hij sympathiseert met de gewone lezer en zet zich af tegen intellectuele schrijvers die met een beperkte levenservaring veelal over elkaar schrijven, omdat ze tot dezelfde incestueuze grachtengordelkliek behoren. Hij veroordeelt de wereld van ons kent ons, literaire feestjes en kongsi’s van auteurs en recensenten-juryleden.

Kongsi’s zijn van alle tijden. De sleutelroman De grachtengordel (1992) van Geerten Meijsing, zou je het keerpunt in de Nederlandse literatuur kunnen noemen waar het gaat over Literatuur (met een hoofdletter) versus succes (verkoopcijfers) en het verschil tussen schrijvers van de grachtengordel en zij die schrijven en leven in afzondering. De roman is dit najaar herdrukt, wat de actualiteit van de inhoud aangeeft en tevens laat zien dat de literatuurgeschiedenis zich herhaalt.

Danslessen van Pieter Waterdrinker is in september herdrukt. Van Bezonken rood (1981) van Jeroen Brouwers verscheen in maart 2020 de 50ste druk, een jubileumeditie met een ‘eenmalig nawoord’ van Brouwers, waarin hij na veertig jaar opnieuw uithaalt naar ‘Rudy K.’.

Tot op de dag van vandaag blijft het knetteren in de letteren. De literatuur is onveranderlijk, wisselvallig en onvoorspelbaar. Wat nieuw is, is de thematisering van wat er wordt uitgegeven, waarbij de persoonlijke ervaring – ook die van BN’ers – hoog staat aangeschreven: dementie, kanker, seksueel misbruik, racisme. Of, onschuldiger: (groot)ouders, (klein)kinderen. Naast biografieën is er veel aandacht voor filosofie, levensbeschouwing, geschiedenis en politiek. De commercie is een grotere rol gaan spelen ten koste van de literatuur. Uitgevers spelen vaker op zeker met vertalingen van buitenlandse bestsellers. En ondertussen waart de ontlezing als een spook door letterenland.

In de artikelen in deze bundel komt de schrijver naar voren als voorloper van maatschappelijke ontwikkelingen, als onverschrokken voorvechter van existentieel proza en vitale poëzie, en als meedogenloze pennenvoerder met een vrije geest, overtuigd van zijn eigen gelijk. Schrijven op het scherp van de tijdgeest.

Ik heb altijd gelijk / Willem Frederik Hermans

(1951)

Het jaar 1952 is niet alleen het geboortejaar van de schrijver Oek de Jong en het sterfjaar van Lodewijk van Deyssel, het is tevens het jaar van de rechtszaak tegen de schrijver Willem Frederik Hermans naar aanleiding van de uitgave van zijn roman Ik heb altijd gelijk, die eind 1951 in de boekhandel lag. Een voorpublicatie in juni dat jaar in het tijdschrift Podium had, aldus Hermans-biograaf Willem Otterspeer een rel veroorzaakt ‘die het vaderland op zijn grondvesten deed schudden’.

In Podium (juni 1951) had Hermans een fragment uit het begin van Ik heb altijd gelijk gepubliceerd, waarna de katholieke pers en De Telegraaf aandrongen op justitieel ingrijpen. Mr. B. Kist, substituut-officier van justitie gelastte op 17 juli tot inbeslagneming van het juni-nummer van het tijdschrift, waarbij hij zich beriep op overtreding van art. 111 en 137c van het Wetboek van Strafrecht. De uitspraken van hoofdpersoon Lodewijk Stegman die aanleiding waren voor alle oproer zijn later eveneens in de roman opgenomen. Met dat verschil dat uit de tirade van Stegman in Podium ‘Soekarno en de Koningin’ zijn geschrapt. Er stond: ‘Ik spuw op de heleboel, op jullie, op Soekarno, op de Koningin, op alles. Ik schijt erop, ik schijt.’ (p. 201, Podium). In mijn twaalfde druk van de roman (1982) staat: ‘Ik spuw op de heleboel! Ik schijt erop, ik schijt op alles!’

Maar de zaak ging vooral over de uithaal van sergeant Lodewijk Stegman naar de katholieken. Stegman keert na twee jaar in Indië te hebben gevochten per schip terug in Nederland. Hij is cynisch en teleurgesteld en heeft de pest aan Nederland, dat op de eerste bladzijden van de roman in zicht komt: ‘Ze sturen je twee jaar of langer naar Indië. Een idioot kon nagaan dat het op niets zou uitdraaien, dat het helemaal voor niks zou zijn. Dat wist de hele wereld.’ Behalve de Nederlandse regering. Stegman haat Nederland, en zijn ouders. Hij is verbitterd en heeft in Nederland niets te zoeken. Er wordt voor de douanecontrole nog gauw een kruik jenever geopend. Stegman drinkt met ‘lange slokken’ en begint aan een woedende tirade: ‘Hij werd meegesleurd door een lint van visies dat zich ontrolde in zijn hersens en uit hem getrokken werd uit zijn mond.’ Als iemand hem onderbreekt of een vraag stelt, snauwt hij: ‘Bek dicht!’ Als een ander hem voor schoolmeester uitmaakt, reageert hij: ‘Ik wou dat roomse bleekscheten zoals jij hun smoel dichthielden! Schoolmeestersbloed is beter dan wijwater.’

En dan volgt de beruchte passage waarin de katholieken het moeten ontgelden: ‘De katholieken! Dat is het meest schunnige, belazerde, onderkruiperige, besodemieterde deel van ons volk! Maar díe naaien er op los! Die planten zich voort! Als konijnen, ratten, vlooien, luizen. Die emigreren niet! Die blijven wel zitten in Brabant en Limburg met puisten op hun wangen en rotte kiezen van het ouwels vreten!’ Deze passage is zowel in Podium als in andere latere drukken van de roman gehandhaafd, want Hermans zou uiteindelijk eind december 1952 in hoger beroep worden vrijgesproken.

Zoals gezegd, was er al voor het verschijnen van de roman stront aan de knikker door de voorpublicatie in Podium. Pikant detail is dat in hetzelfde nummer van het tijdschrift het eerste deel van de novelle Melancholia van Gerard Kornelis van het Reve was gepubliceerd. In het Engels. Het was de masturbatiescène in het verhaal, waarbij het zaad van de hoofdpersoon tegen de muur spoot en van zijn vingers droop, die de toenmalige KVP-staatssecretaris Cals van Onderwijs Kunsten en Wetenschappen (OK&W) deed besluiten de toegezegde reisbeurs van ƒ 2000,- in te trekken. Reve liet evenals Hermans in de pers van zich horen, mede aangemoedigd door Simon Vestdijk: ‘Publiciteit is in geen enkele vorm te versmaden.’ Van het Reve zou uitgroeien tot de meest mediagenieke schrijver met humor en een feilloos gevoel voor de promotie van zijn werk. Maar in 1951 – ruim tien jaar voor de leesgolf van de nieuwe generatie ‘boomers’ – betekende schrijverschap, ook voor Van het Reve, op een houtje bijten. Een sober bestaan.

Behalve de reisbeurs van Van het Reve werd tevens de eerder van overheidswege verstrekte subsidie voor het tijdschrift Podium ingehouden. ‘Het leek,’ schrijft Otterspeer in deel I (1921-1952) van de Hermans-biografie De mislukkingskunstenaar (2013), of Nederland met één tijdschriftaflevering de moderne tijd in gekatapulteerd werd.’ Inderdaad. Het contrast tussen de maatschappijkritische, shockerende, jonge schrijvers die uit hun bolsters braken en de benepen, brave burgers van de jaren vijftig kon niet groter zijn. Je zou van een inhaalslag kunnen spreken. De nieuwe generatie had na vijf oorlogsjaren iets in te halen. Van onderdrukking had zij schoon genoeg. Er was sprake van een generatieconflict. Niet voor niets zet zowel Lodewijk Stegman als Frits van Egters (De avonden) zich af tegen hun ouders.

De politie kreeg opdracht de gehele oplage (650 exemplaren) van het Podium-nummer in beslag te nemen, maar de uitgeverij van het tijdschrift (De Bezige Bij) had alle exemplaren reeds onder de abonnees verspreid. Uit een reconstructie van Rob Delvigne (Hollands Maandblad, 15, 1973) blijkt dat Hermans aan een journalist van het Algemeen Dagblad (25 juli 1951) enkele vragen beantwoordde over de gewraakte Podium-passage: ‘Persoonlijk acht ik het dwaas een schrijver verantwoordelijk te stellen voor uitlatingen van figuren in zijn werk. Op deze manier zou men ook schrijvers van detectiveverhalen kunnen vervolgen, omdat zij precies vertellen hoe moorden worden gepleegd. Ik stel er prijs op te verklaren, dat het nimmer in mijn bedoeling heeft gelegen het rooms-katholieke deel van ons volk noch onze koningin te beledigen of te kwetsen. En verder wacht ik maar rustig af.’

De NRC nam twee weken later een ingezonden brief op van de schrijver onder de kop: ‘Geen alibi voor W.F. Hermans’. Hermans schrijft: ‘Ik heb elk psychopathologisch alibi (voor het romanpersonage) achterwege gelaten. Mijn roman is geen psychologische, maar een anti-politieke ideeënroman. Psychiatrische diagnosen als “neurotisch” etc. heb ik niet gesteld. Hoewel enig alcoholgebruik wordt aangegeven, komt ook het woord “dronken” niet voor met betrekking tot de persoon die eventueel te wraken woorden uit. Ik heb hem niet verminderd-toerekeningsvatbaar verklaard.’ Uit bovenstaand gesprek, schrijft Hermans verder, ‘concluderen sommige katholieke bladen (…) ten onrechte dat ik voor de gevolgen van mijn publicatie zou terugdeinzen’.

Er gebeurde niets, zodat uitgever Geert van Oorschot half november 1951 de roman kon uitgeven. ‘Op de flap daarvan,’ schrijft Otterspeer, ‘drukte Van Oorschot een “Ten geleide” af, waarin hij de inbeslagname van Podium vermeldde en de dreiging van het proces om zodoende de “in ons land zozeer gevreesde ‘ongezonde’ nieuwsgierigheid” aan te zwengelen.’ Een maand later greep justitie alsnog in. De schrijver werd ten laste gelegd, ‘dat het door hem geschreven fragment én in zijn geheel én in onderdelen opzettelijk beledigend was voor de katholieke bevolkingsgroep’. De officier van justitie beriep zich op artikel 137c van het Wetboek van Strafrecht, dat ondanks veel weerstand werd ingevoerd bij wet tijdens de oorlog op 19 juli 1934 ter bescherming van publicaties tegen joden.

Het proces diende op 20 maart 1952 voor de Amsterdamse arrondissementsrechtbank. Tamelijk opmerkelijk stelde officier van justitie mr. B. Kist in zijn requisitoir dat ‘niet wettig en overtuigend bewezen’ was ‘dat de verdachte de opzet heeft gehad, een bevolkingsgroep te kwetsen en dat het bovendien twijfelachtig is, of de betreffende uitlatingen beledigend zijn. Ik vraag dus vrijspraak’. Hermans’ raadsman, mr. A. Mout, die als getuigen à decharge D.A.M. Binnendijk en G. Stuiveling had opgeroepen, stelde: ‘Hoe kwalificeert de auteur zelf het spreken van zijn hoofdpersoon?’ Mout stelde dat Lodewijk Stegman zou zijn vrijgesproken omdat hij ‘niet toerekeningsvatbaar geacht zou worden’. Uiteraard door het drankgebruik. De redenatie is echter vreemd dat het ‘dus evident’ is, ‘dat deze woorden niet zijn te beschouwen als uiting van de auteur’. Immers Hermans, mogen we aannemen, was wel toerekeningsvatbaar toen hij de passage schreef. De essentie is dat Stegman een personage is dat in werkelijkheid niet bestaat. Een personage, dat bovendien noch een replica noch de woordvoerder van de schrijver Hermans is.

De ‘Pleitrede’ voor het gerechtshof (Verzameld werk, Deel 2) die Gerard Kornelis van het Reve in hoger beroep hield ter verdediging van de beschuldiging van godslastering in zowel ‘Brief aan mijn bank’ (Dialoog, nr.1, 1965) als in Nader Tot U (1966), maakte de schrijver wereldberoemd in Nederland, maar dat Willem Frederik Hermans ruim tien jaar eerder, op 20 maart 1952, een goed doortimmerd pleidooi hield voor de rechtbank is nauwelijks bekend. Het pleidooi is in tegenstelling tot de ‘Pleitrede’ van Reve nooit in druk verschenen. Het Parool wilde het aanvankelijk publiceren, maar het is bij een zetproef gebleven, die zich in het archief van de krant bevindt. Rob Delvigne publiceerde de integrale rede van Hermans van zo’n 1500 woorden, ‘met zijn toestemming’ in het eerdergenoemde Hollands Maandblad. Hieruit enkele citaten als bewijs van de zelfverzekerdheid, durf, intelligentie en argumentatie van Hermans.

Het eerste argument in het pleidooi is in feite al afdoende om zijn gelijk te halen: ‘De in de aanklacht vervatte beschuldiging: opzettelijk een groep van het Nederlandse volk te hebben beledigd, wijs ik in zijn geheel van de hand. Immers, de woorden waarop deze aanklacht is gebaseerd, vormen een zeer klein gedeelte van een groter geheel. Dit geheel is als geheel onaangevochten gebleven. De aanklacht steunt uitsluitend op enige zinnen die in het geheel waartoe zij behoren, tussen aanhalingstekens staan, worden uitgesproken door het fictieve personage waarover het genoemde geheel handelt. Ik beschouw daarom deze aanklacht niet als een aanval op mijzelf, of op mijn eigen geschrift, maar als een aanval op de literatuur in het algemeen.’

Bij het punt belediging van ‘een groep van de bevolking’, draaide Hermans de zaak om: ‘Wanneer de Rooms-Katholieken in Amsterdam een lichtreclame aanbrengen met de tekst God ziet U, is dit ten eerste kwetsend voor dié groepen die de naam van God niet geschikt vinden om in neonletters aan een muur te worden bevestigd en bovendien voor de groepen voor wie het godsbegrip een ongelukkige, gevaarlijke en meestal op misdadige wijze misbruikte dwaling van de geest vertegenwoordigt.’ Volgens het rechtbankverslag de volgende dag 21 maart in Het Parool werd Hermans hier door de president verboden ‘op deze wijze’ verder te gaan.

Over identificatie van de schrijver met zijn personage zegt Hermans ‘dat schrijvers in werkelijkheid heel andere lieden zijn dan van hen gedacht wordt, of zij zich zelf inbeelden. Dit geldt niet alleen voor schrijvers, trouwens. Het gelijkstellen van het beschrijven van een delict met het plegen van hetzelve, komt neer op het verwarren van de proces-verbaal opmakende politieagent met de in overtreding zijnde weggebruiker.’

Wel heeft Hermans zijn personage woorden ingefluisterd. ‘Dit ontken ik niet.’ Maar er bestaat bijna geen enkel meesterwerk in de wereldliteratuur, waarin ‘niet een of meerdere misdadige karakters met slechte en strafbare streken of goddeloze woorden van hun zwarte innerlijk blijk geven’. Zelden of nooit is de auteur daarvoor veroordeeld. ‘Wanneer dat echter wèl is geschied, dan is het niet spoedig in het vergeetboek geraakt en wordt het de jeugd van latere generaties op de schoolbanken ingeprent, als voorbeelden van afschrikwekkende kortzichtigheid. Dat is een troost.’

Of hij als persoon veroordeeld wordt of niet, laat hem koud: ‘Ik meen echter het te moeten voorkomen, omdat een veroordeling verstrekkende gevolgen zou hebben voor de vrijheid van de literatuur in het algemeen en koren op de molens zou zijn van die groepen in ons land, die het kwaad menen met de grondwettelijke vrijheid van meningsuiting. Ik meen, dat de literatuur moet worden beschermd tegen een ad absurdum gevoerde interpretatie van artikel 137c, dat misbruikt kan worden om de gehele grondwettelijke vrijheid van drukpers op losse schroeven te zetten. Wanneer, door mij schuldig te verklaren en te veroordelen, zou worden vastgelegd, dat een auteur strafrechtelijk voor honderd procent aansprakelijk kan worden gesteld voor de handelingen en woorden van de door hem geschapen karakters, zou dit voor het vervolg het einde betekenen van de gehele romanliteratuur.’

Lodewijk Stegman werd door zijn ouders altijd gestraft voor dingen die hij niet gedaan had. De ouders kozen steevast partij voor zijn zusje Debora: ‘Zij werd altijd geloofd, ik nooit. Zij was nooit het eerst begonnen, ik altijd. (…) Maar ìk had gelijk, maar ìk had gelijk.’ Gelijk hebben is iets anders dan gelijk krijgen. Stegman heeft in de roman zijn ongenoegen kunnen uitspreken, met dank aan zijn schepper Hermans die uiteindelijk bij het gerechtshof wel gelijk kreeg.

Op 3 april 1952 sprak de rechtbank Hermans vrij van het ten laste gelegde,

‘overwegende dat de in de tenlastelegging tussen aanhalingstekens geplaatste passage op zichzelf beschouwd beledigend is voor de Rooms-Katholieke bevolkingsgroep van Nederland; dat echter in aanmerking genomen moet worden, dat de gebezigde woorden in de mond worden gelegd aan en worden weergegeven als gedachten van een in de roman voorkomende persoon, die in de loop van het verhaal wordt voorgesteld als een verlopen, drankzuchtige, wegens corruptie in het leger gedegradeerde psychopaath, die zijn afkeer tegen het leven en tegen de Nederlandse zeden, gebruiken en opvattingen in ruwe taal uit, daarbij de gevoelens zijner mede-mensen – onverschillig of deze tot de katholieke of tot een andere bevolkingsgroep behoren – niet sparende; dat de Rechtbank, mede op grond van het bovenoverwogene, van oordeel is, dat de geïncrimineerde passage geenszins zo is gebezigd, dat een onbevooroordeelde lezer de indruk zou moeten krijgen, dat de schrijver met haar inhoud instemt en vorenbedoelde beledigende uitlating van de in het romanfragment optredende persoon tot de zijne maakt; dat – aldus beschouwd – verdachte zich in het onderwerpelijke geschrift dan ook niet in beledigende vorm over bedoelde bevolkingsgroep heeft uitgelaten, zodat hij van het ten laste gelegde dient te worden vrijgesproken’.

Mr. Kist tekent hoger beroep aan, ‘omdat hij het wenselijk acht dat een hogere rechtsinstantie (…) zich over deze belangrijke zaak uitspreekt’ (Het Parool 8 april 1952). Kennelijk acht Kist, die voor vrijspraak was, de zaak principieel zo belangrijk, dat hij door in hoger beroep te gaan de verwachte bevestiging van vrijspraak een steviger fundament wilde geven voor jurisprudentie. In de media ontstaat een brandende polemiek tussen tal van tijdschriften en kranten. Dagblad De Tijd bestond nog en ook de Volkskrant was nog katholiek. En natuurlijk eist De Telegraaf dat de schrijver wegens belediging veroordeeld wordt. Koren op de molen van de polemist Hermans, die de krant typeert als ‘straathond onder de dagbladen’ die de moed heeft ‘zijn achterpoot over de zaak te lichten en het dorre katholieke houtvuurtje met een scheut benzine te beplassen’. In vergelijking met de tirade van Stegman een uitermate genuanceerde formulering.

Zijn polemische stukken publiceerde Hermans in het inmiddels subsidieloze en dus zieltogende Podium onder de titel ‘Het knipselbureau’. Paranoia, haat en vijandschap hebben voor Hermans altijd als brandstof gediend. Ook voor zijn romans, verhalen en columns. Maar toch werd hij niet vrolijk van de geborneerde reacties die uit de tirade van Lodewijk Stegman over Nederland naar boven kwamen. Aan Leo Vroman schreef hij op 8 april 1952: ‘Het schrijven bevredigt mij alleen zolang ik ermee bezig ben, na afloop vraag ik mij altijd af of ik niet beter in een gekkenhuis opgesloten, in een gecapitonneerde kamer op een speelgoedtrompet kon gaan zitten blazen.’ Nederland is te klein, te benauwend voor Hermans: ‘Nederland vindt niemand interessant.’

Je kunt maar beter wetenschappelijke arbeid verrichten, zoals Vroman in Amerika doet. Hermans zou dat van 1 oktober 1952 tot 1 september 1973 ook werkelijk gaan doen, aan de Rijksuniversiteit Groningen. Uiteindelijk kreeg hij een aanstelling als lector fysische geografie, wat ook tot een rel zal leiden: hij zou te veel tijd aan schrijven besteden ten koste van zijn taak aan de universiteit. Buiten de muren van de universiteit kwam de affaire volop in de belangstelling te staan toen Hermans de sleutelroman Onder professoren (1975) publiceerde.

Op 4 december 1952 kwam de zaak over de beledigende passages in Ik heb altijd gelijk voor bij het gerechtshof aan de Prinsengracht in Amsterdam. Inmiddels waren er negen maanden verstreken. Zowel Hermans als zijn verdediger liet het bij de zitting afweten, waardoor er weinig media-aandacht was. In het arrest van 18 december bevestigde het Hof het vonnis van de rechtbank: vrijspraak.

Oote / Jan Hanlo

(1952)

Kunst en politiek zouden los van elkaar moeten staan, maar aangezien de overheid kunst, onder andere in de vorm van financiële steun aan literaire tijdschriften, subsidieert, menen sommige Kamerleden zeggenschap te hebben over de inhoud ervan. We zagen hierboven dat de subsidie voor Podium werd ingehouden na Kamervragen over publicaties van Willem Frederik Hermans en Gerard Kornelis van het Reve in dit tijdschrift. Een jaar later is het weer raak. Nu is het VVD’er W.C. Wendelaar die in de Eerste Kamer aan de orde stelt of het katholieke tijdschrift Roeping na publicatie van het gedicht ‘Oote’ van Jan Hanlo nog wel in aanmerking moet komen voor overheidssubsidie: ‘Laat de staat er zich van onthouden, steun te verlenen aan dit infantiel gebazel.’

Met ‘infantiel gebazel’ doelde het Kamerlid op het experimentele klankgedicht ‘Oote’, dat in 1952 in het januari-februarinummer van genoemd tijdschrift is gepubliceerd en dat als volgt begint:

Oote oote oote

Boe

Oote oote

Oote oote oote boe

Oe oe

Oe oe oote oote oote

A

A a a

Oote a a a

Oote oe oe

Volgens Wendelaar, die het eerste deel van het gedicht ‘met veel oratorisch geweld’, aldus Hans Renders in de Hanlo-biografie Zo meen ik dat ook jij bent (1998) in de Kamer voordroeg, waren de klankopsommingen in het gedicht ‘uitingen van decadentie’. Staatssecretaris Jo Cals van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen zag echter geen aanleiding om de subsidie voor Roeping in te trekken.

Hanlo had het gedicht eerder bij de redactie van het tijdschrift Braak onder de deur door geschoven, waarop hij ‘geen boe of ba’ hoorde. Als de redactie van het onafhankelijke tijdschrift Braak het gedicht had gepubliceerd, was Hanlo ongetwijfeld voor het grote publiek nog lange tijd onbekend gebleven. Nu, na publicatie in Roeping en de Kamervragen die eruit volgden, verscheen ‘Oote’ met grote koppen in talrijke krantenartikelen: ‘DICHTKUNST IN DE RIDDERZAAL’, ‘WENDELAAR (EERSTE KAMER) BOOS; GEEN STEUN AAN DAT GEBAZEL ALS “OOTE”’, ‘DE HEER WENDELAAR ALS DECLAMATOR’.

Onbedoeld resulteerde de spraakmakende reacties van een politicus voor de naamsbekendheid van de dichter Hanlo.

Jan Hanlo staat, naast zijn grappige poëzie en proza en zijn voordracht met Limburgse tongval (denk aan het korte verhaal ‘Muggen’) vooral bekend om zijn gedichten en prozafragmenten over kinderen. ‘Jossie’ is wel een van de bekendste gedichten waarin Hanlo zijn liefde voor kinderen heeft verwoord en dat begint met de regels: ‘Jossie lief Jossie. Klein Jossie. Goed Jossie. / Goed lijf Jossie. Goed zicht. Goed ziel, denk.’

Docent moderne letterkunde en liedtekstschrijver Willem Wilmink vertelde ons tijdens een van de werkcolleges aan het Instituut voor Neerlandistiek aan de UvA, dat Hanlo soms op zijn hurken door het Vondelpark ‘liep’ om de wereld te zien vanuit het perspectief van het kind. Zijn poëzie was de afspiegeling van zijn geest. Zijn verlangen werd begeerte, al bleef het bij aanraken en strelen. Maar zijn liefde voor jongetjes ging wel heel ver. Met zijn motor maakte hij veel indruk. Bovendien was hij gul met traktaties en cadeaus. Dat leidde tot een vriendschap met de vijftienjarige Hubertus Rutte, die Hanlo ontmoette tijdens een motorrace op het circuit van Zandvoort. In de rechtszaal vertelt de jongen in 1962 dat ze samen in het gras bij de Tarzanbocht hadden gezeten: ‘Toen wij daar zaten, heeft hij zijn hand in mijn blouse gestoken en aan mijn borst en onder mijn oksel gevoeld.’ In een strandstoel aan zee had Hanlo een tepel van de jongen gestreeld. ‘Toen Hanlo’s hand afdaalde naar zijn buik, duwde Rutte die weg,’ schrijft Renders. ‘Vervolgens kuste Hanlo de jongen op zijn wang en fluisterde: schat.’

De jongen heeft thuis verteld wat er is gebeurd en dat leidde tot de rechtszaak tegen Hanlo, die ter zitting toegaf dat zijn gedrag ‘niet helemaal normaal is’: ‘Daarbij ondervond ik geen prikkeling van seksuele gevoelens. Het was een gebaar van liefkozing en bewondering, dat naar mijn mening in het sensuele, doch niet in het erotische vlak ligt.’ Hanlo werd veroordeeld wegens het plegen van ‘ontuchtige handelingen met iemand beneden de leeftijd van zestien jaar’ dat strafbaar is gesteld op grond van artikel 248bis van het Wetboek van Strafrecht. Hanlo kreeg twee maanden gevangenisstraf, waarvan een maand voorwaardelijk met een proeftijd van drie jaar. Vanaf 19 juni zat de dichter opgesloten in de Koepelgevangenis van Haarlem. Op 24 juli kwam hij vrij.

Hanlo had al een psychiatrisch verleden. Toen hij als dichter, schrijver en leraar Engels bij Schoevers in een psychose belandde, aan waanideeën leed en van het dak op driehoog was gesprongen en wonderwel goed terecht was gekomen, werd hij in 1947 opgenomen in de Valeriuskliniek in Amsterdam. Datzelfde jaar kwam hij onder behandeling in de St. Willibrordusstichting in Heiloo. Over zijn psychose schreef hij Zonder geluk valt niemand van het dak (postuum, 1972) en over zijn opname in Heiloo verschenen aangrijpende brieven aan zijn vader in het eerste deel van Brieven 1931-1962 (1989).

Zijn ongeremde, originele geest leidde tot uniek proza en nieuwe poëzie. Maar diezelfde vrije geest bracht hem tevens in de problemen in de omgang met jongens. Bijvoorbeeld in zijn vader-zoonrelatie met Mohamed Bakiri, de jongen die Hanlo in Marokko leerde kennen en op wie hij wanhopig verliefd werd. In Go to the mosk. Brieven uit Marokko (1971), schrijft Hanlo openhartig over zijn relatie met Mohamed. De brieven beslaan de periode van maart tot mei 1969. Vriend en kunstbroeder Vic Savelkoul reisde met Hanlo mee om hem tegen de uitnodigende omgangscultuur met jongetjes te beschermen. Maar de vrienden kregen ruzie en Savelkoul vertrok, zodat Hanlo zich vrij in het jongenscircuit kon bewegen. Zo komt hij in contact met de twaalfjarige Mohamed (‘Hij heeft nl. nog helemaal geen schaamharen.’) die het toeristische Djemaa El Fna plein in Marrakesh heeft uitgekozen tot zijn jachtgebied als het gaat om het bedienen van mannen die ‘fak-fak’ willen. ‘Dat was (is?) mij te link,’ schrijft Hanlo als hij in gezelschap van een paar vriendjes van Mohamed naar het badhuis gaat. ‘Maar ik zag wel dat ze alle drie bijzonder mooi waren. Mijn negertje Mohamed van 12 spande de kroon. Hij was “Afrika” in zijn (haar) ronde hoekige mysterie. Ik kuste hem. Ik geloof echt dat hij mij een beetje bemint.’

In Marokko mag ‘alles’. Maar realiseert Hanlo zich, ‘als de politie wíl, dan grijpt ze je’. De ‘bepalingen’ zijn even streng als overal. Maar hier speelt men een spel: je moet gezien kunnen worden: ‘Men moet je vanaf de weg kunnen zien. En men weet dan (neem ik toch aan) heel goed dat men aan elkaars mooie lichaam zit.’ Mohamed leidt een nachtelijk straatleven. Hij is verslaafd aan de lust. Toch keert hij telkens weer naar Hanlo terug: ‘Ja, we houden wel een beetje van elkaar. Maar na een uurtje of zo verlangt hij weer naar zijn “Medina”, de echte “lust”. Terwijl ik de echte “liefde” van hem zoek. Nou ja, ik heb me geen illusies gemaakt.’

Het is alsof Hanlo zichzelf streng toespreekt: maak je geen illusies. Maar dat doet hij wel degelijk. Hij laat zich door Mohamed verleiden. Samen gaan ze op weg naar de katholieke kerk. Mohamed draagt een versleten broek met een ‘onherstelbaar gat’ op de plaats waar normaal een gulp zit. Op een stillere plek steekt ‘zijn pik’ door het gat: ‘“Take it”, zei hij. Ik knuffelde hem daar even. Een paar stappen later, weer: “Take it”. Hij stak toen stijf uit zijn broek, zo hard als een Marokkaans rookworstje. Ik pakte hem even stevig beet, waar Mohamed mee tevreden was getuige zijn lachje.’

Tussen Hanlo en Mohamed ontstaat meer toenadering, al houdt de jongen er naast de vriendschapsrelatie met Hanlo nog steeds een onstuimig nachtleven op na. Hanlo beschouwt Mohamed als zijn zoon en wil hem een ander, beter leven bieden in Nederland. Na overleg met de moeder en stiefvader van Mohamed wordt er een paspoort geregeld en de jongen vertrekt vervolgens samen met Hanlo per vliegtuig naar Valkenburg. Aldaar is er op school met Mohamed geen land te bezeilen. Hij is ‘te wild’: ‘Het was eigenlijk boven mijn krachten hem te beminnen als ’n zoon en hem tegelijk te leiden en te straffen als een pesterige vlegel. Maar steeds zag ik weer dat mystieke mysterieuze element in zijn psyche: dat verlangen naar het hele goede, het hele verre goede.’ (Zo meen ik dat ook jij bent, 1998). Het hielp niet dat Hanlo een stevige drinker was.