Prikkeldraad en bamboesperen

Ooggetuigen van oorlog
en dekolonisatie in Indonesië

Bruni Adler

Oorspronkelijke uitgave: Bruni Adler, Stacheldraht und Bambusspeere. Indonesiens verdrängte Geschichte, Klöpfer & Meyer Verlag GmbH & Co. KG, Tübingen [978-3-86351-470-9]

© Bruni Adler, 2018

Vertaling: Tine Ausma

Omslagontwerp: Suzanne Smit-van Hattum, appelblauwzeegroen, Soest

Afbeelding omslag: Malang, 30 juli 1947. Beeldbank WO2 - NIOD.

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 550 0

e-ISBN 978 94 6249 644 6

NUR 680

© 2021 Bruni Adler, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

Adolf Bergler: een Duitse Javaan wordt Nederlander en Amerikaan

Connie Suverkropp: kinderjaren in Japanse kampen

Nederlands-Indië

Gazali: lid van de matrilineaire cultuur van de Minangkabau

Otto Coerper: vader en zoon

Surodikromo: een Javaanse vrijheidsstrijder

Japanse bezetting van Indonesië

Ahmad Bakri: een islamitische leraar uit Aceh

Is Darmopranoto: een Javaanse christen als transmigrant in West-Papua

Felix Bakker: weeshuis, Japanse gevangenschap, Nederlandse geheime dienst

De Chinese minderheid in Indonesië

Mahmulsyah: een moslim Batak

Abdurahman Prawirosudiro: een Javaanse edelman

Derk HilleRisLambers: omgaan met het Nederlandse kolonialisme

Sophie Saworno: een goed opgeleide Indonesische vrouw die zich inzet voor geboortebeperking

Frank Bouwens: een Nederlandse Indo-Europeaan in het koloniale leger

De onafhankelijkheidsoorlog van Indonesië

Mbah Samshai: een batikwerkster uit Solo

Hans Hachgenei verliest zijn zus in Sarangan

Sadao Oba: Japanse bevoorradingsofficier

Japan

Fajar Soemarko: een Javaanse jongen van adel wordt soldaat

Shinichi Yamashita: Japanse boerenzoon, veteraan en leraar Engels

Soeprapto: een Javaanse christen

Muriel Hess: van Java tot Mallorca – het lot van een Indo-Europese vrouw

Mochtar Naim: een Minangkabau pleit voor het behoud van zijn matrilineaire cultuur

1957/58: de vergeefse opstand van de buitengewesten

Jeppe Mellema: een Nederlander overleeft de Japanse kampen en wordt arts

Soedijomo: tussen adel en volk

Erich: tussen wal en schip

Lomita Sagala: een christelijke Batakse, analfabete en weefster

Johannes: de moeilijke situatie van een Duitse Nederlander

Paini Sidomukti: slachtoffer van verkrachting door Japanse militairen

Nobuo Ikegami: een kampcommandant voor het oorlogstribunaal

Helga en Inge Becker: zes jaar lang gestrand in Japan

Turut: zoon van een dorpssecretaris

Helmi Kroh: dochter van een zendeling

Supoyo: een Javaanse veteraan

George Pantow: een Minahasa wordt Duitser

Siti Wasirah: een Javaanse met privileges

Alicia Potrykus: een stateloze half-Manadonese vrouw wordt Duitse

Ujang: een Sundanese analfabeet

Syamsudin en Amir Hatta: vrijheidsstrijders en slachtoffers van de zuiveringen van 1965

Het bloedbad van 1965/66

Bibliografie

Woordenlijst

Chronologie

Dankbetuiging

Noten

Voorwoord

Bruni Adler, bekend om haar dialogen met de oorlogsgeneratie in Duitsland, Polen en Rusland, neemt haar lezers in Prikkeldraad en bamboesperen mee naar een wereld die ze tot dan toe slechts kende als een ver vakantieparadijs en niet als het toneel van oorlog en conflict: Indonesië. En toch is de wereld van de tropische eilanden door de geschiedenis heen het toneel geweest van oorlogen met miljoenen slachtoffers in verband met economische belangen en aanspraken op macht of ideologische doelstellingen. Concreet gaat de auteur in op de gebeurtenissen in Indonesië sinds het begin van de Tweede Wereldoorlog. Ze gebruikt ook hier haar beproefde methode van gesprekken met leden van direct betrokken groeperingen waar historici tot nu toe weinig of geen aandacht aan hebben besteed. En er waren veel van dit soort groepen in dit eilandenrijk aan de vooravond van de oorlog. Indonesië was toen nog een Nederlandse kolonie waarin ook vertegenwoordigers van andere naties in dienst van het koloniale bestuur werkten of hun eigen belangen nastreefden. Naast de grote meerderheid van Javanen waren er ook heel wat etnische minderheden die alleen door het overkoepelende bestuur van de koloniale overheersers bij elkaar werden gehouden. Pas aan het begin van de twintigste eeuw kwam een nationalistische beweging op die deze multi-etnische staat probeerde te verenigen. Tot aan de vooravond van de oorlog was deze beweging echter niet in staat om van de koloniale overheid concessies te krijgen voor haar streven naar onafhankelijkheid.

De eerste groep die getroffen werd door de gevolgen van de oorlog waren de Duitsers die in Indonesië woonden. Nadat het Duitse leger in mei 1940 Nederland was binnengevallen, werden zij als vijanden beschouwd, de mannen werden van hun gezinnen gescheiden en naar Sumatra – later India – gebracht en net als de vrouwen en kinderen in kampen geïnterneerd waar ze met weinig respect werden behandeld. Toen Japanse troepen in maart 1942 Java binnenvielen, bevrijdden ze de Duitsers en interneerden de Nederlandse gezinnen. De Indonesiërs, die hoopten dat de Japanse bezettingsmacht hen zou steunen in hun strijd naar onafhankelijkheid, werden als romusha’s in groten getale gedwongen tot dwangarbeid. Hun vrouwen en dochters werden door de bezetter geronseld als ‘troostmeisjes’. Na de Japanse capitulatie was vooral Java jarenlang het toneel van hevige gevechten ter verdediging van de Indonesische onafhankelijkheid tegen de terugkerende Nederlanders.

Maar zelfs na de erkenning van de onafhankelijkheid van Indonesië en de toelating als onafhankelijke staat tot de Verenigde Naties (1949), kwam er geen vrede in het eilandenrijk. De vraag hoe de in 1950 ingevoerde parlementaire democratie kon worden gebruikt om de vele problemen van de nieuwe staat op te lossen, domineerde de politieke discussies totdat in 1957 opnieuw opstanden en gewapende conflicten uitbraken.

Nadat de eerste president van de Republiek Sukarno in 1959 de ‘geleide democratie’ had ingevoerd, waarbij een verenigd front van nationale, religieuze en communistische organisaties tevergeefs probeerde de vele problemen van het land aan te pakken, werd in 1965 een couppoging gedaan, die door generaal Suharto werd gebruikt om een militaire dictatuur te vestigen. Er werd wreed en streng opgetreden tegen vertegenwoordigers van andere politieke stromingen, vooral tegen aanhangers van communistische ideeën. Meer dan een half miljoen mensen zijn het slachtoffer geworden van de terreur.

Dit is de historische achtergrond waartegen de auteur haar empathische interviews afnam, waarin ze vooral de stemmen laat spreken van degenen die het meest onder onderdrukking en uitbuiting hebben geleden. Ze houdt niet op bij de berichten van de door haar benaderde mensen, of het nu gaat om Duitsers, Indonesiërs, Nederlanders, Indo-Europeanen of Japanners. Ze heeft zich ook jarenlang verdiept in de literatuur die relevant is voor haar onderwerp en onderbouwt haar betoog met een groot aantal ter zake doende referenties. Een verklarende woordenlijst is nuttig en geeft de lezer extra informatie om de besproken ontwikkelingen beter te leren begrijpen.

Door gebruik te maken van meer recente literatuur, kan de auteur een aantal van de stellingen beter onderbouwen. Stellingen die eerder in de geschiedschrijving omstreden waren, zoals bijvoorbeeld de interpretatie van de couppoging van 30 september 1965 en de steun die de anticommunistische krachten van het Westen, met name de Verenigde Staten, kregen. In die tijd waren de Verenigde Staten net begonnen met de inval in Vietnam en de idee van een ‘socialistische republiek Indonesië’ was voor hen een gruwelbeeld.

Bruni Adler ziet zichzelf als leek, vrij van de druk van academische verwachtingen, en wil, zoals ze het zelf zegt, vooral een bijdrage leveren aan een ‘geschiedenis van onderop’. En dit niet in dienst van enige ideologie, maar, zoals in haar andere boeken, ter herinnering aan het leed dat talloze slachtoffers in oorlogstijd is aangedaan en dat – in tegenstelling tot de successen van de winnaars – meestal al te snel na de oorlog in de vergetelheid raakt.

In dit boek is de auteur er op indrukwekkende wijze in geslaagd het lot van de slachtoffers van de oorlogen in de Indonesische archipel van deze vergetelheid te redden. Ze heeft laten zien dat het gat in de geschiedschrijving gedicht kan worden. Uit de documentatie blijkt dat dit niet alleen een nationaal probleem is. Haar werk is daarom ook een belangrijke bijdrage aan de versterking van de internationale vredesinspanningen.

Prof. Bernhard Dahm

Inleiding1

‘Mijn familie komt uit Indonesië.’ Deze woorden van mijn vriendin Diemut Bek verrasten me. Ze heeft lichtblond haar, witte huidskleur en blauwe ogen. ‘Je ziet er helemaal niet Indonesisch uit’, antwoordde ik verbijsterd. ‘Mijn familie woonde in die tijd in de kolonie Nederlands-Indië. Mijn grootvader verdronk toen de Van Imhoff zonk omdat de Nederlanders weigerden de Duitsers te redden nadat het schip was geraakt door een Japanse bom. De Van Imhoff deporteerde in 1942 Duitse mannen naar Brits-Indië, nadat ze twee jaar lang in Nederlands-Indië waren geïnterneerd.’ ‘In Duitsland weet bijna niemand hier iets van’, antwoordde ik. ‘Dan zou je daar misschien zelf iets over moeten schrijven.’ En zo begint een leerproces van zeven jaar waar dit boek het resultaat van is.

Indonesië is voor Duitse lezers een verre vakantiebestemming en van de geschiedenis van dat land weten ze zo goed als niets. Wie weet dat daar al meer dan vier eeuwen duizenden Duitsers hebben gewoond en zijn begraven? Dat de Duitse wetenschapper Adolf Bastian de naam ‘Indonesia’ heeft afgeleid van de Griekse woorden ‘India’ voor Indië en ‘nesos’ voor eiland? De Indonesische onafhankelijkheidsbeweging koos in de jaren twintig van de vorige eeuw deze naam voor hun eilandenrijk. Een naam die in de Nederlandse koloniale tijd verboden was.2

Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog woonden er 8000 Duitsers in de toenmalige Nederlandse kolonie. Er kwam een abrupt einde aan hun geschiedenis toen het Duitse leger in mei 1940 Nederland binnenviel, waarna alle Duitsers in Nederlands-Indië werden geïnterneerd.3 Hun geschiedenis – en die van de Tweede Wereldoorlog in al zijn mondiale complexiteit – kan niet los worden gezien van de oorlog in het Verre Oosten, die een van de onderwerpen van dit boek is. Na de daaropvolgende bevrijdingsoorlogen (1945-1949) en het bereiken van de onafhankelijkheid volgden heel wat Indonesische ambtenaren, ingenieurs, wetenschappers, artsen, architecten en journalisten een opleiding in Duitsland. Er zijn maar weinig landen die op zo’n lange vriendschappelijke relatie met Indonesië kunnen terugkijken.

Voor een beter begrip van dit land volgt eerst een geografische, historische en politieke schets. Indonesië bestaat uit meer dan 17.000 eilanden en strekt zich van oost naar west uit over 5200 kilometer. Qua inwonertal staat het met 255 miljoen inwoners op plaats vier in de wereld. Meer dan de helft daarvan woont op Java en met ruim 220 miljoen moslims is het qua inwonertal het grootste moslimland ter wereld. De Verenigde Oost-Indische Compagnie, VOC, oefende een kleine tweehonderd jaar lang een groeiende invloed uit op de archipel, totdat deze in 1800 een Nederlandse kolonie werd. Vanaf 1908 oefende Nederland gezag uit over het gebied waarop de Indonesische nationalisten aanspraak maakten. Dit gebied met zijn zeer verschillende etnische groeperingen wordt nu bestuurd door de op Java georiënteerde centrale overheid. De grenzen van het land zijn de belangrijkste erfenis van het koloniale rijk.

De concurrerende politieke ideeën van Indonesië – aristocratische, Javaanse traditie, westerse sociaaldemocratie en islamitisch gedachtegoed – zorgen ook vandaag de dag nog voor spanningen. Schendingen van de mensenrechten, de buitensporige macht van het leger en de angst voor het uiteenvallen van de eenheid van de staat zijn nog steeds acute problemen.

Tijdens Suharto’s bewind (1967-1998) werd Indonesië beschouwd als het meest corrupte land ter wereld en Suharto als de regeringsleider die het meeste geld van de staat verdonkeremaande.4 Tegelijkertijd leefde – in 1996 – meer dan 50 procent van de bevolking onder de armoedegrens.5 In 2005 plaatste Transparency International Indonesië op de 119e plaats van 123 landen op de corruptie-index.6 Naar schatting 20 tot 30 procent van het nationaal inkomen verdwijnt in de zakken van corrupte functionarissen, waardoor de kloof tussen de kleine bovenlaag en de brede massa van de bevolking groter wordt.7 In 2010 leefde een vijfde van de bevolking in bittere armoede. De werkloosheid bedroeg 30 tot 40 procent.8

Weliswaar werden er na het einde van de militaire dictatuur van Suharto voor het eerst democratische verkiezingen gehouden, maar de meerderheid van de bevolking is nog steeds de facto uitgesloten van politieke deelname en economische ontwikkeling. De politiek wordt beheerst door minder dan duizend mensen in de bureaucratie, het leger, de pers en de universiteiten. De harde kern van de macht bestaat uit ongeveer tweehonderd mannen.9

Dit boek behandelt kort samengevat vier hoofdonderwerpen:

1. De relatie tussen ‘geschiedenis van onderop’ en historisch onderzoek alsmede de vraag naar de waarde van officiële documenten enerzijds en verklaringen van ooggetuigen uit de betreffende tijd anderzijds.

2. De verstrengeling – en het uit elkaar houden – van de belangen van de nationale elites met die van de machteloze velen.

3. Een bijdrage aan een geschiedschrijving waarbij over nationale grenzen heen wordt gekeken.

4. De macht van propaganda.

Ad 1. Documenten over de Tweede Wereldoorlog werden in Azië achtereenvolgens vernietigd. Toen de Japanners in 1941 naar het zuiden trokken, gingen talloze documenten in de tuinen van de geallieerde ambassades in vlammen op. Aan het einde van de oorlog verbrandden de Japanners op hun beurt alles wat niet in de handen van de geallieerden mocht vallen. Beide partijen maakten vóór en tijdens de oorlog uitgebreid gebruik van nepnieuws. Elke historicus moet dus rekening houden met het feit dat geschreven bronnen gerichte desinformatie kunnen weergeven. Sommige van deze leugens en verdraaiingen zijn vandaag de dag nog steeds van invloed op de nationale geschiedschrijving.10 Als mogelijke correctie op de documenten zijn we afhankelijk van verklaringen van ooggetuigen. Ook die moeten als bron kritisch worden bekeken.

Ad 2. De nadruk op documenten heeft er vaak toe geleid dat ‘gewone’ mensen – onder wie verkrachte vrouwen, armen, analfabeten en etnisch of raciaal onderdrukten – nauwelijks een rol spelen in de geschiedwetenschap. Ze hebben zelden schriftelijke getuigenissen nagelaten. Deze mensen ‘zonder geschiedenis’ worden meestal alleen genoemd in de geschriften van de machtigen. Zo worden de tot prostitutie gedwongen ‘troostmeisjes’ in officiële Japanse documenten alleen genoemd als een soort ‘oorlogsmateriaal’. Pas door hun late, moedige verklaringen zijn deze vrouwen erin geslaagd de officiële visie op de geschiedenis in twijfel te trekken.11

Verklaringen van ooggetuigen kunnen echter ook worden gebruikt om de heersende historische constructies emotioneel te versterken. Dit risico is vooral acuut wanneer ze worden uitgevoerd en gefinancierd door overheidsinstellingen of universiteiten. Helaas worden de verhalen van deze ooggetuigen, die de officiële versie van de geschiedenis in twijfel zouden kunnen trekken, uit de nationale Indonesische archieven geweerd. In plaats daarvan vindt men daar een verzameling commentaren van de elites.12

De geschiedenis is onlosmakelijk verbonden met strategische en economische processen, waarbij economische belangengroepen naar politieke controle streven. Zij wordt voortdurend herschreven om de huidige politieke of economische doelstellingen te legitimeren. Aan de andere kant beïnvloeden de ervaringen van een individu – van nature beperkt en contextafhankelijk – zijn of haar kijk op het verleden.

Ad 3. Het is vrijwel onmogelijk om het verleden in al zijn complexiteit vast te leggen. Maar het proces waarbij verschillende perspectieven tot een paar worden gereduceerd, zegt veel over de wijze waarop machtselites en historici vorm geven aan wat als nationale geschiedschrijving wordt beschouwd. Dat dit de weg naar een grensoverschrijdend begrip van de geschiedenis blokkeert, wordt ook duidelijk aan de hand van het voorbeeld van Indonesië. Daar beleefden Nederlanders, Indo-Europeanen, Duitsers, Japanners en verschillende Indonesische bevolkingsgroepen op hetzelfde moment en op dezelfde plaats een volstrekt andere geschiedenis. Meestal weet de een nauwelijks iets over het lot van de ander. Thomas Verwer drukte deze spanning uit met de ontroerende woorden: ‘Toen ik in 2004 voor het Vredesmonument in Hiroshima stond, besefte ik dat diezelfde atoombom niet alleen mijn leven redde, maar ook dat van mijn vader, mijn moeder, mijn oom, mijn tante en dat van nog eens 500.000 geïnterneerden in Japanse kampen. Verscheurd tussen de tegengestelde feiten en mijn tegenstrijdige gevoelens (…) barstte ik in tranen uit.’13

Een ander voorbeeld van de beperkingen van de nationale geschiedschrijving is dat zowel buitenlandse als binnenlandse elites de meerderheid van de Indonesische bevolking hebben uitgebuit – en blijven uitbuiten. En in de bevrijdingsoorlogen streden niet alleen Britten en Nederlanders tegen Indonesiërs, maar vooral Nepalese Gurkha’s in Britse, en Javanen en Ambonezen in Nederlandse uniformen tegen Javanen en andere Indonesische volkeren. Het was dus ook een burgeroorlog die van buitenaf werd aangewakkerd. Dit thema ontbreekt in de officiële nationale geschiedschrijving. In plaats daarvan is de geschiedenis in Indonesië, Japan en Nederland uitgekristalliseerd tot duidelijke nationale meningen en opvattingen: onderdrukking en verzet in Indonesië; bevrijdingsmissie en krijgsgevangenschap in Japan en de Japanse interneringskampen in Nederland. Daarbij hebben alle partijen meer oorlogsmisdaden begaan dan publiekelijk bekend is.

In de koloniale geschiedschrijving speelde de Indonesische meerderheid van de bevolking nauwelijks een rol. In de Indonesische versie van het verleden wordt de oorlogsellende genationaliseerd, gehomogeniseerd en gedepolitiseerd. Het feit dat met name de armen het slachtoffer waren van dwangarbeid en gedwongen prostitutie wordt buiten beschouwing gelaten Bovendien herinnert het net zomin aan de hongersnood van 1944/45 als aan de medewerking van de Indonesische elites aan al deze Japanse maatregelen. De ontkenning van sociaal onrecht is een essentieel aspect van de nationale stichtingsmythe. De verhalen van de honderdduizenden romusha’s en ‘troostmeisjes’ zijn grotendeels onbekend. Geen enkele Indonesische, Japanse of Nederlandse regering herdenkt deze groeperingen. Helaas heeft zelfs het verdrag betreffende herstelbetalingen van Sukarno met Japan niet geleid tot enige schadeloosstelling voor deze slachtoffers. In plaats daarvan sijpelde het geld weg in overheidskanalen en particuliere zakken.14

Sukarno’s minister van Onderwijs, Mohammed Yamin, werd de architect van een geschiedschrijving die diende om een natiestaat in het leven te roepen met Java als centrum. De lange geschiedenis van feodale onderdrukking werd weggepoetst, evenals de diversiteit van de Indonesische bevolkingsgroepen met hun verschillende historische achtergrond. Zijn tegenstander, Sudjatmoko, nam daarentegen – zij het tevergeefs – het standpunt in dat de geschiedenis op verschillende manieren kan worden uitgelegd en dat nationalisme eerlijk historisch onderzoek onmogelijk maakte.15 Suharto gaf vervolgens historici de gelegenheid kleine deelgebieden te beschrijven zolang ze de status quo niet in twijfel trokken. De geschiedenispropaganda van zijn bewind is de grondslag geworden voor de ‘ware’ geschiedenis van Indonesië en is medeverantwoordelijk voor de wijdverbreide historische onwetendheid, zelfs onder studenten.16

Indonesische historici hebben een moeilijke taak. Belangrijke documenten ontbreken. Onderzoek naar de diversiteit van Indonesische etnische groeperingen en religies is ongewenst. Vooral de wreedheden die Indonesiërs elkaar hebben aangedaan mogen geen onderwerp van discussie worden.17 In plaats daarvan wordt de heldenverering gebruikt als pedagogisch hulpmiddel en wordt vastgehouden aan de mythe van de Indonesische grenzen, die altijd al zouden hebben bestaan. De journalist en historicus Parakitri Simbolan schreef in 2000: ‘In de loop van de crisis van de afgelopen twee jaar – het aftreden van Suharto en het begin van het presidentschap van Abdurrahman Wahid – werd duidelijk dat Indonesië alleen op papier een natiestaat is, een verzameling van illusies die decennialang werd gepropageerd.’18 Of men het er nu mee eens is of niet, het is duidelijk dat Indonesië niet in het reine is gekomen met zijn verleden.

Ad 4. Veel mensen staan bloot aan de macht van propaganda. Ze doden en sterven in de vaste overtuiging dat ze het voor de goede zaak doen – met heldenmoed en zonder schuldgevoelens. Leraren en hun geschiedenisboeken behoren – samen met religieuze leiders, musea, journalisten en historici – tot de belangrijkste propagandamiddelen van hun regimes. Niet voor niets sluiten de bezetters als eerste krantenuitgeverijen, radio- en televisiestations en scholen. Ik wou dat jonge Australiërs hadden getwijfeld aan de woorden van hun generaal Blamey toen hij verklaarde: ‘Onze hoogste en zoetste levensvervulling is te sterven voor ons land.’ Toen Japanse bevelhebbers en politici zich in soortgelijke bewoordingen tot hun jongeren richtten werd dit door de westerse mogendheden afgedaan als fanatisme, collectieve psychose of verlangen naar de dood.19

Sinds de vorming van de natiestaten in West-Europa aan het begin van de 19e eeuw werd de geschiedschrijving gebruikt om de nationale identiteit vorm te geven en het patriottisme te bevorderen. Historici hebben hier niet altijd aan kunnen of willen ontkomen. Misschien is dit een van de redenen waarom de geschiedenis vaak wordt gepresenteerd als een web van vooraanstaande personen, politieke instellingen en oorlogen.

Na de oorlog concentreerde de Indonesische geschiedschrijving zich op de stichtingsmythe van hun vrijheidsstrijd. Japan vocht voor zelfrespect. Nederland was tijdens de Japanse bezetting bezig met zijn rol als slachtoffer, probeerde het verlies van zijn kolonie op te vangen, omringde de koloniale overheersing vaak met het aura van humaniteit en legde de nadruk het scheppen van orde uit de chaos. De regeringen hebben uiteindelijk weliswaar vrede gesloten, maar voor de gedupeerden was de oorlog nog lang niet voorbij. Ook nu nog vechten sommige Nederlanders uit de voormalige koloniën voor erkenning van hun geschiedenis en voor financiële compensatie.

De omvang van de wreedheid tijdens de oorlog in de Stille Oceaan en de daaropvolgende koloniale oorlogen is in geen van de betrokken landen op grote schaal verwerkt. Statistieken van massale sterfgevallen kunnen een vorm van ontmenselijking zijn als ze niet ook ingaan op de terreur waaronder de individuele mens heeft geleden. Het zou van een waardiger behandeling van de slachtoffers getuigen als niet alleen kale cijfers maar individuele lotgevallen zouden worden verteld. Ik wil ook de – vaak onwetende maar al te gehoorzame – soldaten herdenken, een gedenkteken voor hen als slachtoffer opzetten. In het Amerikaanse leger waren het vooral de zonen van zwarten, armen en ongeschoolden die het leven lieten in de oorlog in de Stille Oceaan. En het was vergelijkbaar in Japan en andere landen.

De Britse filosoof en wiskundige Bertrand Russell had het bij het juiste eind toen hij zei: ‘Wie generaliseert, liegt meestal.’20 Om generalisaties te vermijden is dit boek gebaseerd op Indonesisch, Nederlands, Japans, Amerikaans, Brits, Australisch en Duits historisch onderzoek en op interviews met ooggetuigen uit verschillende sociale klassen, zowel mannen als vrouwen uit Duitsland, Nederland, Japan en Indonesië. Naast de Javanen zullen ook andere bevolkingsgroepen hun zegje doen: Atjeeërs, Minangkabau, Sundanezen, Batak, Maleiers, Manadonezen en Ambonezen. Het lot van de Timorezen en de Papua’s wordt ook besproken. Ik heb geprobeerd vanuit verschillende invalshoeken en perspectieven een historische caleidoscoop van de jaren 1920 tot 1966 te maken die ongeschikt is voor propagandadoeleinden. Wanneer de laatste ooggetuigen zijn gestorven, zijn er nauwelijks mogelijkheden om de door de staat gewenste historische mythes te corrigeren.

De ooggetuigenverslagen zijn in willekeurige volgorde weergegeven waarbij de nationaliteit vooropstaat. De lezer wordt aldus aangemoedigd om steeds weer van perspectief te veranderen, want er kan op langere termijn geen vrede zijn tussen de volkeren zonder kennis van de anderen, zonder acceptatie van het eigen lijden en het lijden van anderen, zonder erkenning van de eigen wandaden.

De verhalen zijn op drie manieren gekoppeld aan historisch onderzoek: historische informatie die specifiek relevant is voor een hoofdstuk wordt daarin geïntegreerd; uitgebreide achtergrondkennis wordt in zes afzonderlijke historische hoofdstukken samengevat. Kortere uitleg is te vinden in de woordenlijst. De daarmee corresponderende begrippen zijn in de tekst cursief gezet. Alleen eigennamen worden in het Indonesisch met een hoofdletter geschreven, alle andere woorden met kleine letters. Deze spelling is in de tekst overgenomen.

De ooggetuigenverhalen zijn geen woord-voor-woord weergave van mijn interviews, maar geven getrouw weer wat er gezegd is. Ze werden gecorrigeerd en vrijgegeven voor publicatie door de geïnterviewden. Ik heb de interviews, die vaak vele uren of dagen duurden, ingekort en in een leesbare vorm en chronologische volgorde gezet, en een beschrijving van de omstandigheden van het gesprek toegevoegd. De lezer wordt zo uitgenodigd om rechtstreeks deel te nemen aan het gebeuren.

Adolf Bergler: een Duitse Javaan wordt Nederlander en Amerikaan

Tussen alle witte gezichten steekt er een bruine uit. De heer Bergler reisde in oktober 2009 vanuit Californië naar Mainz voor de reünie van de oud-leerlingen van de Duitse School van Sarangan op het eiland Java. Hij kwam om zijn oude klasgenoten weer te zien, met wie hij een paar zorgeloze jaren doorbracht terwijl de wereld in brand stond, een paar onvergetelijke jaren in het oog van de orkaan die de Tweede Wereldoorlog heette.

De 81-jarige, die niet groot is maar er wel sportief uitziet, is meteen bereid tot een gesprek, want na de reünie reist hij direct terug naar Amerika. Hij spreekt het Javaans van zijn moeder en het Bahasa Indonesia van zijn moederland, het Duits van zijn vader, het Nederlands van zijn vroegere koloniale meesters en Amerikaans-Engels.

Enkele aanwijzingen over de taalkundige diversiteit van Indonesië: er zijn ongeveer driehonderd onafhankelijke talen, waarvan het Javaans het meest gesproken wordt. Daarnaast zijn er het Balinees, Ambonees, Batak, Dayak, Minangkabau, Manadonees, Timorees en de vele Papua-talen, om de belangrijkste te noemen.

In 1928 verklaarden de Indonesische nationalisten het Maleis, dat lange tijd de commerciële taal van de kuststeden was geweest, tot de gemeenschappelijke taal van hun nog steeds gekoloniseerde multi-etnische archipel onder de naam Bahasa Indonesia. In 1942, onder de Japanse bezetting, werd het Bahasa Indonesia geïntroduceerd als de officiële taal en dat is zo gebleven na de onafhankelijkheid. Ook nu nog maken veel kinderen er pas op school kennis mee.

De heer Bergler had op straat als kind Maleis geleerd. Op school leerde hij Nederlands. We spreken af dat we Engels zullen spreken, de taal van wat het langst zijn vaderland is geweest. Zijn bruine ogen en zijn huidskleur heeft hij van zijn moeder gekregen, zijn liefde voor Duitsland en zijn naam Adolf, waarmee hij gepest werd, van zijn vader. Als er al sprake is van een rehabilitatie van deze naam, dan wordt die belichaamd door de kleine, hartelijke, Indonesisch-Duitse Amerikaan Adolf Bergler.

Zijn vader Adolf Franz Seraph Bergler kwam uit Regensburg en was tijdens de Eerste Wereldoorlog 1e luitenant bij de keizerlijke Duitse marine. In een speciale missie werd hij in 1918 naar Tsingtau in Oost-China gestuurd. Zijn voor die tijd moderne motorzeilboot nam de korte route via de Straat van Malakka, waar hij werd geraakt door een Engelse torpedo en explodeerde. Vissers van het eiland Sumatra brachten de overlevende schipbreukelingen aan wal bij de handelsstad Medan, die als gevolg van de oorlog een exporthausse beleefde in rubber, thee en koffie.

‘De gestrande Duitse zeelieden werden door Nederlandse bedrijven met open armen ontvangen Ze waren wanhopig op zoek naar gekwalificeerde werknemers in de kolonie Nederlands-Indië. Vader werd ingehuurd door het bedrijf Engarahap en werd naar de jungle in het zuiden van Sumatra gestuurd, waar hij de bestaande theeplantage moest uitbreiden en toezicht moest houden op het bijbehorende rooien van het oerwoud. Hij kreeg ook de supervisie over de theeplukkers, die hij moest betalen naar gelang van het gewicht van de theebladeren die ze plukten. De meeste van deze jonge vrouwen kwamen van Java, het dichtstbevolkte eiland van Indonesië. Ver weg van huis en haard waren ze aan de genade van de planters overgeleverd. Ik ben nog steeds boos als ik eraan denk.

Mijn moeder Ngadinah had net als mijn vader last van heimwee. Zij sprak alleen Javaans, hij alleen Duits.’ Adolf lacht: ‘Maar de liefde van mijn ouders had geen taal nodig.’ Met tranen in de ogen gaat hij verder: ‘Mijn oudste zus Hedwig werd geboren in 1920, Luzia in 1922 en Hans in 1926. In 1928 zag ik het daglicht – en verloor vader zijn baan. Op Java, ongeveer 100 kilometer ten zuiden van Batavia, het huidige Jakarta, vond hij een nieuwe baan op een plantage bij Sukabumi en raakte hij bevriend met de Duitse kapper Dilgard. Dilgard reed hem en mijn moeder, die zich tot het katholicisme had bekeerd, in zijn auto naar het kantoor van de burgerlijke stand, waar mijn ouders elkaar officieel het jawoord gaven.

Een Javaanse maîtresse was gemeengoed, een Javaanse echtgenote was heel wat anders. Dat was waarschijnlijk ook de reden waarom vader kort daarna zijn baan verloor. De Nederlanders waren onbeschrijflijk racistisch. Ze leefden in hun eigen wereld. Ze hadden er geen idee van hoe de bevolking echt leefde en dacht. Leidinggevende posities werden uitsluitend voor hen gereserveerd. Ze stonden niet eens open voor andere Europeanen, tenzij deze de Nederlandse nationaliteit aannamen, wat velen dan ook deden. Ik betwijfel of mijn vader deze mogelijkheid nog had na zijn huwelijk. Hij werd boekhouder in een kleine Indonesische machinewerkplaats en verdiende niet meer dan 25 gulden per maand. Vanaf dat moment woonden we heel bescheiden in een klein huisje met slechts één slaapkamer in een smal steegje. In 1930 en 1932 kwamen mijn zusjes Greta en Johanna er nog bij. De vier kleine kinderen sliepen in één bed bij mijn ouders in de slaapkamer.

Toen ik een jaar of zes, zeven was, legde ik in onze tuin met de prachtige papajabomen mijn eigen moestuintje aan, zaaide ik groene bonen en kangkung, een soort waterspinazie. Mijn moeder vond dit prachtig. Ik liep op blote voeten en was altijd buiten. Met mijn vrienden rende ik naar de rivier waar ik leerde zwemmen. Mijn Nederlands-Indonesische vriend en ik klommen in de kokosnoot- en lycheebomen aan de oever van de rivier. Ik vind dat ik een zorgeloze en gelukkige jeugd heb gehad.’

Als ik hem vraag naar de taal waarmee hij opgroeide, antwoordt hij: ‘Thuis spraken we Javaans en Nederlands.’

Als zoon van een Europeaan bezocht Adolf, een school van de katholieke missie. ‘Daar merkte je niet veel van het alomtegenwoordige racisme. Het was alsof daar een soort enclave van menselijkheid bestond.’ De Nederlandse openbare scholen accepteerden alleen Europeanen en een paar ‘halfbloedkinderen’ die door de vaders werden erkend en die zich inzetten voor hun opleiding. Veel van deze Indo-Europeanen – ook wel ‘Indo’s’ genoemd – kregen, zoals de meeste Indonesische kinderen, helemaal geen onderwijs.

Ineens verrast Adolf me met de opmerking: ‘Een paar eenvoudige gymschoenen met rubberzolen – “made in Japan” – kostten toen 19 Nederlandse centen. Dat was veel geld voor ons. Dus ik droeg mijn schoenen over mijn schouder de twee kilometer tot aan de schooldeur. Als ze te snel versleten waren, werd ik door mijn moeder tot de orde geroepen. Dus droeg ik alleen schoenen op school of bij speciale gelegenheden.

De school had een prachtige speelplaats. Voordat de lessen begonnen moesten we per klas in de rij gaan staan – de kleinste vooraan, de grootste achteraan. De kleinste, dat wil zeggen de eerste, was altijd ik. Vervolgens speelde een meisje met rood haar op de piano en marcheerden we in een rij naar onze klaslokalen. Haar naam was Margaretha en ze was vijf jaar ouder dan ik. Haar vader, een halfbloed, had een autobedrijf. Haar moeder was Nederlands. Ik hield van haar pianospel en werd tot over mijn oren verliefd op haar.’

Van al zijn jeugdherinneringen springt er één vooral in het oog, die onuitwisbaar in Adolfs geheugen gegrift staat: ‘Toen ik op een dag van school thuiskwam, zat er een vrouw voor ons huis, bijna roerloos, in de hurkhouding die typisch is voor Azië. Urenlang staarde ze naar onze deur. Toen mijn moeder eindelijk verscheen, lagen de twee vrouwen al snel, tot mijn verbazing, in elkaars armen te huilen. Uiteindelijk nam mijn moeder de vreemdeling mee naar binnen en zei tegen mij in haar gebroken Nederlands: “Dol”, dat was mijn koosnaampje, “dit is je tante.”’

‘Hadden de twee zusters met elkaar gecorrespondeerd?’

Adolf kijkt me wezenloos aan. ‘Gecorrespondeerd? Mijn moeder en haar hele familie waren analfabeet, zoals bijna alle Javanen in die tijd! Ze konden elkaar geen brieven schrijven.’ Met vochtige ogen voegt hij er met een glimlach aan toe: ‘En we hadden ook geen telefoon.’

‘Hoe heeft je tante haar zus dan gevonden?’

‘Ja, hoe heeft ze ons in godsnaam gevonden? Dat weet ik ook nu nog niet. Het enige wat ik weet is dat ze twee maanden lang vanuit Yogyakarta heeft gelopen op zoek naar haar zus – een afstand van ongeveer 500 kilometer, als je de weg en de bestemming weet. Mijn tante bleef een paar weken bij ons en ging toen lopend weer de weg terug die ze gekomen was. Ze had geen geld voor het openbaar vervoer. En wij waren ook arm.’

‘Heeft u nog verder contact gehad met uw Indonesische familie? Uw grootouders?’

‘Nee. Sinds mijn moeder als jong meisje uit huis was gegaan om te werken als theeplukster in Sumatra, heeft ze haar familie nooit meer gezien – behalve dan tijdens dit ene bezoek van haar zus. Ze had haar handen vol aan de dagelijkse zorg voor haar zes kinderen en haar man.

In 1936, ik was acht jaar, huurde mijn toen zestienjarige zus Hedwig een kamer bij een Indonesische familie in de buurt. Ze had zichzelf leren naaien en haar kleren waren al snel zo gewild dat ze goed geld verdiende. Ze gaf moeder altijd een deel van haar geld. Langzamerhand ging het wat beter met ons – en toen kwam de oorlog.

Direct na de invasie van het Duitse leger in Nederland, in mei 1940, werd mijn vader opgepakt. De lijst met namen voor deze actie lag duidelijk allang klaar. De Nederlandse politie verscheen bij ons thuis en gaf hem een halfuur de tijd om een paar dingen in te pakken. Hij kwam terecht in een interneringskamp voor Duitsers in Noord-Sumatra, een paar duizend kilometer verderop. In de daaropvolgende twee jaar schreef hij twee brieven.’ Deze actie werd uitgevoerd door de directeur van de politieschool in Sukabumi, Otto Coerper. De voormalige Duitser, nu een genaturaliseerde Nederlander, werd zelf gearresteerd nadat hij zich van zijn taak had gekweten.

‘Herinnert u zich het afscheid van uw vader?’

‘Het was geen drama. We waren er immers volledig van overtuigd dat hij snel terug zou komen. Na twee jaar internering werden 2000 Duitsers naar Brits-Indië overgebracht. Vader zou op het derde en laatste schip gaan, de Van Imhoff. Maar omdat hij ziek was werd hij kort voor de komst van de Japanners op het tweede schip geëvacueerd. U moet gehoord hebben over het zinken van de Van Imhoff.’

Vanuit Kota Tjane in Noord-Sumatra werd eind december 1941 de eerste groep van 975 Duitsers naar Brits-Indië verscheept. De tweede groep van 938 mannen, onder wie Adolfs vader, volgde in januari 1942 en tegen de tijd dat de laatste groep de haven van Sibolga verliet, hadden de Japanners al de controle over het luchtruim.1 In strijd met de internationale voorschriften werd het schip, dat officieel oorlogsmisdadigers vervoerde, niet gemarkeerd met het symbool van het Rode Kruis en werd het ook niet als interneringsschip aan de vijand gemeld.2 Over het tot zinken brengen van dit schip schreef Der Spiegel op 22-12-1965:

‘Vier keer vloog de Japanse bommenwerper tevergeefs naar het Nederlandse vrachtschip (…). De Japanners plaatsten de vijfde bom ongeveer 20 centimeter naast de zijkant van het schip (…) 588 mensen waren (…) aan boord (…) – 478 Duitsers en 110 Nederlanders. Bij het zinken van het schip kwamen 412 Duitsers om het leven, niet één Nederlander.

23 jaar later wilde een team van de (…) Nederlandse radio- en televisiemaatschappij Vara deze vreemde verhouding uitleggen aan zijn landgenoten (…). Kort voor de uitzending (…) werd de baas van de Vara, Jan Rengelink, naar het ministerie van Defensie in Den Haag ontboden. Hij kwam terug met de wetenschap dat het “niet onze zaak was om (…) deze fouten te onthullen”. De uitzending werd (…) geannuleerd.

Kapitein Hoeksema moest (…) 478 Duitse ingenieurs, plantagehouders, kooplieden, missionarissen, wetenschappers en kunstenaars evacueren, zoals de schilder Walter Spieß (…). Bewaakt door soldaten (…) zaten 367 van de opgepakte Duitse passagiers (…) in prikkeldraadkooien van amper een meter hoog. Voor nog eens 111 (…) was er een door prikkeldraad afgesloten ruimte op het achterdek.

(…) de K.P.M. stoomboot (had) (…) aan boord: zes grote boten, (…) een zogenaamde werkboot (voor maximaal veertien man), een half dozijn reddingsvlotten van bamboestokken en reddingsvesten (…). In het beste geval (…) zou 50 procent van de (…) mensen een plaats in de boten hebben gevonden.

Op bevel van de Nederlandse marine-autoriteiten (…) hoefde kapitein Hoeksema (…) zich niet het hoofd te breken over de wanverhouding tussen het aantal passagiers en de capaciteit van de reddingsboten. Duitse schipbreukelingen (…) hoefden niet gered te worden (…). Zijn mensen (…) lieten 22 mensen aan boord gaan van de reddingsboten die berekend waren op maximaal 50 schipbreukelingen (…). Laatste waarschuwing van de vertrekkende Nederlanders (…): iedereen die probeert achter de boten aan te springen wordt neergeschoten. De Duitsers die achterbleven (…) slaagden erin de zesde reddingsboot, die was blijven hangen, los te trekken. 53 van hen vonden er ruimte in. Veertien Duitsers hadden zichzelf gered in het kleine werkbootje (…) toen de Van Imhoff (…) zonk in de Indische Oceaan (…).

Op (…) 20 januari (…) bereikte (ze) de Boelongan, een (…) zusterschip van de Van Imhoff (…). Kapitein Berveling vroeg (…) of er Nederlanders aan boord waren. De schipbreukelingen zeiden: “Nee, we zijn Duitsers” (…). Berveling liet de boot omdraaien en de Boelongan kwam nooit meer terug.

Zowel de werk- als de reddingsboot (…) bereikte na drie dagen (…) het eiland Nias voor de kust van Sumatra (…). De 67 mannen die zich konden redden werden opnieuw voor twee maanden geïnterneerd door de Nederlanders, totdat ze in april 1942 door de lokale bewoners werden bevrijd. Tegen die tijd hadden de Japanners Indonesië al bereikt.3 Een onderzoek door de Nederlandse justitie – na het verschijnen van een rapport over deze aangrijpende gebeurtenis (…) – eindigde in 1965 zonder resultaat.’

In 1986 concludeerden Nederlandse studies dat beide kapiteins zich onjuist hadden gedragen, dat ze niet opgewassen waren gebleken tegen het conflict tussen het blindelings opvolgen van orders en het nemen van eigen verantwoordelijkheid. Maar dat in eerste instantie met name admiraal Helfrich ter verantwoording moest worden geroepen.4 Toen het Rijksinstituut voor oorlogsdocumentatie zijn rapport afsloot met de zin dat dit een zwarte bladzijde was in de geschiedenis van Nederland als zeevarende natie, was admiraal Conrad Helfrich al 24 jaar dood.5

De Nederlandse rederij KPM moest de nabestaanden van de overledenen 40.000 gulden per slachtoffer betalen.6 Inmiddels weten we dat admiraal Helfrich het motorschip Boelongan had gestuurd met de geheime opdracht om alleen de Nederlandse bemanning en betrouwbare Duitsers te redden. Kapitein Berveling redde geen van de schipbreukelingen, omdat hij – naar eigen zeggen – niet kon beoordelen wie van de Duitsers betrouwbaar was.7

Adolfs vader is aan dit lot ontsnapt. Hij bereikte het Britse interneringskamp Dehradun in India ziek maar in levende lijve.

‘Hoe is uw moeder erin geslaagd om in het onderhoud voor de kinderen te voorzien zonder het inkomen van uw vader? Ik veronderstel dat de Nederlandse autoriteiten geen toelage hebben betaald?’

‘We hebben niets ontvangen. Het was een zegen dat Hedwig zo succesvol was als naaister. Luzia verdiende wat geld met breicursussen. Ik herinner me het luide getjilp van de vele vrouwenstemmen in ons kleine huis. Met de hulp van mijn zusters kwamen we rond – tot 1942, toen de Japanners het eiland bezetten. Zij hebben de geïnterneerde Duitse vrouwen en kinderen bevrijd en in plaats daarvan de Nederlanders gevangengezet. Om de Duitsers van de Nederlanders te onderscheiden moesten alle Duitsers een speld met een zichtbaar hakenkruis dragen.’

Met de hand half voor zijn mond voegt hij er met een glimlach aan toe: ‘De eerdergenoemde Otto Coerper werd door de Japanners benoemd tot hoofd van de Commissie ter bescherming van de Duitsers en zijn vrouw werd benoemd tot woordvoerster voor de Duitsers in Sukabumi. We wendden ons nu tot haar met het verzoek om steun en ze stuurde ons door naar de Japanners. Met mijn grote, mooi glimmende hakenkruis opgespeld, dat ik van aluminium had gemaakt, ging ik met mijn zus Luzia en broer Hans naar de Japanse commandant. Hij sprak geen Duits, Nederlands, Javaans of Bahasa Indonesia. Maar hij sprak wel een paar woordjes Frans, net als ik.’

Terwijl ik me afvraag wat Adolf Hitler zou hebben gezegd tegen de kleine, bruine Adolf met het glimmende hakenkruis op het eiland Java, vervolgt hij: ‘De Japanners hebben ons vier zakken rijst van tien kilo en tien blikken Californische sardientjes gegeven. Een koelie bracht deze schatten met zijn paard naar ons huis en we gaven een feestje! Zo hadden we nog een paar keer wat te eten.’

Adolf verandert van onderwerp: ‘Veel Indonesiërs hebben vóór de komst van de Japanners hun voormalige koloniale meesters beroofd of gedood. Daarna hielpen ze de nieuwe meesters met het interneren van de oude. Om de Duitse vrouwen en kinderen beter te kunnen beschermen, werden die ondergebracht in Sarangan, een prachtig gelegen vakantieoord op ongeveer 100 kilometer hemelsbreed van Yogyakarta. De mannen waren immers naar India gebracht of waren verdronken.

Omdat mijn moeder bang was de steun te verliezen die ze intussen van de Duitse regering kreeg, ben ik op 13-jarige leeftijd alleen vertrokken. Omdat ik verwachtte snel weer thuis te zijn, was het afscheid niet al te moeilijk. Mijn broer Hans bracht me naar het station waar ik me aansloot bij een groep van zo’n tien kinderen en enkele moeders die ook op weg waren naar Sarangan. Ik voelde me beschermd in deze gemeenschap. ’s Middags bereikten we Jakarta, waar onze groep aanzienlijk in aantal toenam. Eerst gingen we naar Madiun in Oost-Java. Daar namen we een bus naar Ngerong. De rest van de weg, het steile pad naar de heilige berg Lawu, gingen we lopend verder. Onze bagage werd vervoerd door paarden.

In die tijd bestond Sarangan uit een paar hotels en vakantiehuizen boven een pittoresk, helder meer. Het klimaat was aangenaam koel, zelfs in de zomer. In dit kleine paradijs verbleef ik in het Hotel Beau Site, dat in bezit was van een Zwitsers echtpaar en dat nu als jongensinternaat fungeerde. Kort na onze aankomst namen de moeders het heft in eigen hand.

Nadat we gewekt waren gingen we een halfuurtje in de tuin ochtendgymnastiek doen. Daarna werd er tien minuten gezongen voordat het tijd was om de bedden op te maken en op te ruimen. Mevrouw Beninga controleerde onze kamer. Als ze tevreden was, nam ze ons mee naar de eetkamer voor het ontbijt. Het brood werd door de moeders gebakken. Soms was er ook rijstepap. Daarna marcheerden we, zo’n 40 tot 50 jongens, naar school – een wandeling van een minuut of vijftien.

Mijn lerares, mevrouw Wisgrill, was weliswaar erg aardig, maar ik had een groot probleem: ik sprak geen Duits. Ik laveerde erdoorheen tot de dag dat ik een spreekbeurt van tien minuten moest geven. Ik kreeg het gruwelijk benauwd en heb de hele nacht geen oog dichtgedaan om elk woord uit het hoofd te leren. De volgende ochtend stond ik met trillende knieën voor mijn klas.’ Adolf pauzeert en mompelt: ‘En stel je voor! De hele klas was aan het klappen toen ik klaar was! Eerst die heidense angst en dan deze verlossing! Dat zal ik nooit vergeten.

Vanaf dat moment had ik gewoon een zorgeloze tijd in Sarangan. Ik was blij dat we zoveel tijd in de buitenlucht doorbrachten en heb genoten van de vele bergwandelingen. Ik was een zeer goede turner, had vrienden, was populair. Ik was gelukkig. In 1943, ik was toen vijftien, moest ik van school af en werd ik opgeroepen voor de arbeidsdienst. Een jaar lang zorgde ik voor de tien koeien van Rozenhof, voerde ze zoete aardappelen en ging ze melken. De jongere kinderen moesten grasmaaien voor de koeien. Toen de oorlog voorbij was, keerde ik na drie vreedzame jaren terug naar huis – naar een wereld van geweld, want nu begon de dodelijke bersiap-periode, het begin van de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd.

De verschillende groeperingen die naar de macht streefden – de door Japan gesteunde Sukarno en zijn mensen, de communisten en de moslims – hebben het land in een bloedige burgeroorlog gestort. Indonesiërs hebben Nederlanders gedood, maar slachtten ook elkaar af. Sommige groeperingen waren politiek gemotiveerd, andere waren gewoon bendes die niets anders in gedachten hadden dan plunderingen. Het was een moorddadige tijd. Maar het was ook de tijd dat ik elke zaterdagavond ging dansen. Alle meisjes dansten, maar één danste nooit: mijn pianospeelster. Dus overwon ik mijn verlegenheid en vroeg haar ten dans (…) en stopte nooit met dansen met haar.’ Adolf straalt met tranen in de ogen en zegt, alsof hij nog steeds niet kan geloven dat de hemel zijn vurigste wens in vervulling deed gaan: ‘Een paar jaar later werd ze mijn vrouw. Al zestig jaar zijn we samen.’ Hij lijkt ver weg te zijn als ik informeer naar de rest van zijn schoolcarrière.

‘In deze tijd van anarchie verschenen de Britten voordat de Nederlandse marine terugkwam. Zij gaven de Japanners bevel om de Nederlanders in de kampen te beschermen tegen de dodelijke woede van de Indonesiërs. Ze brachten ons Duitsers naar Bogor, een voormalig militair kamp. Kort daarna slaagden de Nederlanders erin bijna heel Java weer onder controle te krijgen.

In Bogor ging ik drie jaar lang naar een Nederlands gymnasium, terwijl de meeste Duitsers naar Duitsland terugkeerden. De Duitse mannen die in India werden vastgehouden, werden ook naar Duitsland overgebracht. Vaak wachtte er niemand op hen in het verslagen en verwoeste land. Mijn vader schreef: “Alles ligt in puin.” Sommige familieleden deden de deur voor mijn neus dicht. We stuurden talloze verzoekschriften naar Batavia en Nederland – we schreven zelfs naar de koningin – met het verzoek dat mijn vader terug mocht keren naar Indonesië.

Drie jaar na het einde van de oorlog werden onze smeekbeden eindelijk ingewilligd. Vader boekte een tweedeklas ticket, maar had niet genoeg geld om dat te betalen. We verkochten alles wat we bezaten, maar het was niet genoeg. In onze benarde situatie vroeg ik een voormalige Nederlandse schoolvriend om hulp. In de loop der jaren was hij een deel van onze familie geworden en inmiddels was hij soldaat geworden. Hij kwam uit een rijke familie en vroeg zijn vader in Nederland om steun. Daar is mijn vader toen naartoe gegaan. Deze mensen gaven hem nieuwe kleren, kochten een paar nieuwe schoenen voor hem en lieten hem bij hen wonen tot ze hem naar het schip brachten.

Toen vader in 1949 eindelijk terugkwam, na negen jaar, had ik mijn opleiding aan de Nederlandse Douaneacademie afgerond. Om in dit beroep te kunnen werken, nam ik de Nederlandse nationaliteit aan. In het jaar van mijn vaders terugkeer kreeg ik een baan aangeboden als douanebeambte. Toen zijn schip na jaren wachten eindelijk aankwam, stond de hele familie direct bij de douane te wachten.

Toen ontwaarde ik hem, een oude man die langzaam van het schip afkwam. Hij was nu immers ruim zestig jaar. Mijn moeder had geen geboorteakte, maar ze was ongeveer twintig jaar jonger dan hij. Toen hij me zag mompelde hij alleen: “Adolf!”, omhelsde me en hielde me zo lang vast dat het een eeuwigheid leek. Ik huilde. Vader huilde. Moeder huilde. Iedereen huilde. Dit zijn de onbeschrijflijke en onvergetelijke momenten van het leven.’

Stralend gaat hij door: ‘Ik had vooral gewacht op de terugkeer van mijn vader, omdat ik in zijn bijzijn wilde trouwen. Mijn Margaretha was nu 26 en ik was 21 jaar oud. Ik had het doel van mijn dromen bereikt. We hebben een klein huisje gehuurd. Ze werkte voor het Rode Kruis. Onze eerste grote aankoop was een piano. Vader heeft ons vaak bezocht. Hij luisterde bijna net zo graag naar mijn vrouw die piano speelde als ik. Toen tekende Nederland de onafhankelijkheidsverklaring van Indonesië – en ons leven werd opnieuw in de maalstroom van de wereldpolitiek meegesleurd.

Maar eerst werd onze dochter Ingrid geboren in 1950, Sonja in 1952 en Yvonne in 1954, en de Nederlanders konden mij alleen een baan in Nederland aanbieden. Alleen degenen die de Indonesische nationaliteit hadden aangenomen of een Indonesisch inkomen hadden, konden in Indonesië blijven. Mijn broers en zussen waren Nederlands geworden, net als ik. Alleen mijn ouders bleven Duits.’

‘Vond u het moeilijk om afscheid te nemen van Indonesië?’

‘Dat was niet zo tragisch. Ik vond het niet erg om de wereld te leren kennen. Bovendien spraken we allemaal Nederlands. Mijn ouders en broers en zussen kwamen kort daarna. Ik werkte op de Amerikaanse basis in Soesterberg. In 1955 werd onze dochter Camilla geboren en in 1956 zoon Arthur. De dochter van Baron van Asbeck, een Nederlandse vriend van mijn vader, kende moeder goed en beschouwde haar als een soort tweede moeder. Ze bood mijn ouders een appartement aan in haar villa, die op weg was naar mijn werk. Ik heb mijn ouders daar vaak bezocht. Vader kreeg een pensioen van de Duitse marine en alles was eigenlijk in orde. Moeder hield van Nederland! Ze heeft zelfs geleerd om haar naam te schrijven. Dat heeft ze nachtenlang geoefend. Vader heeft Indonesië daarentegen vreselijk gemist. Hij stierf in 1958 in Nederland. Na zijn dood ging mijn moeder bij mijn jongste zus wonen.

Drie jaar na het overlijden van mijn vader boden de Amerikanen me een baan aan in Californië. Ik woon daar al 48 jaar. Mijn kinderen, mijn 16 kleinkinderen en 9 achterkleinkinderen – evenals mijn vrouw en ik – zijn vandaag de dag allemaal Amerikanen. We wonen niet ver van elkaar, en mijn kleinkinderen en achterkleinkinderen vinden me een geweldige opa.’

‘En je vrouw? De liefde van je leven?’

‘Ze wacht op me, dus ik ga binnenkort terug naar Californië. Ik denk dat ik haar gelukkig heb gemaakt.’

Connie Suverkropp: kinderjaren in Japanse kampen

‘Geachte mevrouw Adler, Erich G. (…) gaf aan dat u geïnteresseerd bent in het interviewen van Nederlanders die 65 jaar geleden in Japanse burgerconcentratiekampen werden geïnterneerd. (…). Mevrouw Connie Suverkropp werd als tiener geïnterneerd. Bovendien is ze secretaris van een stichting die sprekers levert voor (…) Nederlandse middelbare scholen (…). Misschien wilt u ook weten dat de Filmstichting (http://japanseburgerkampen.org) waarvan ik de secretaris ben, een film heeft uitgebracht genaamd Het jaar 2602 die (…) precies gaat over de Japanse interneringskampen voor burgers (…). Beste wensen, Derk HilleRisLambers.’

Een paar weken later bel ik aan bij het bakstenen rijtjeshuis in Hilversum waar Connie Suverkropp woont. Een eenvoudige maar sportief-elegant geklede dame doet glimlachend de deur open. Dat het leven haar zwaar op de proef heeft gesteld blijkt uit haar ernstige, bruine ogen, zelfs zonder woorden. Ik ben onder de indruk van het feit dat haar lot haar niet hard heeft gemaakt, maar dat ze een vrouw is geworden die op een bijzondere manier warmte, terughoudendheid, kwetsbaarheid en een stille vechtlust uitstraalt. Zo hartverwarmend had ik me het Nederlands-Duitse gesprek over het moeilijke verleden in de voormalige kolonie Nederlands-Indië niet voorgesteld.

In de gezellige woonkamer heeft ze op de salontafel artikelen en boeken klaargelegd. Zonder enig teken van wantrouwen begint mijn gastvrouw te praten in vloeiend Duits met een Zwitsers accent. Ik wist al dat ze al jaren eerder in Zwitserland getrouwd was.

Connie is geboren op het eiland Java, waar haar familie al vier generaties lang woonde. ‘Mijn broers Claus en Trudes waren vier en drie jaar ouder dan ik. We hebben een prachtige jeugd gehad.’ Met deze woorden opent ze mijn ogen voor haar leven als jong meisje.

‘Hoogtepunten van mijn jeugd waren de frequente bezoeken aan mijn vaders grootouders ten zuiden van Bandung.’ Ze pakt een oude foto. ‘Dat zijn ze in 1895, nadat ze getrouwd waren “met de handschoen”.’ Dit was niet ongewoon voor mannen in de koloniën en betekent dat de aanstaande echtgenoot tijdens de huwelijksplechtigheid werd vertegenwoordigd door een man die hij vertrouwde en die een handschoen droeg om dit te symboliseren. Op deze manier vermeed de bruidegom de lange en dure reis naar Europa. ‘Grootvader had zich aangemeld bij het Koninklijk Nederlands Indisch Leger.’

Overspringend naar de volgende generatie gaat ze verder: ‘Vaders medestudent stelde hem tijdens zijn studie in Nederland voor aan zijn zestienjarige zus. Ze kwam uit de beroemde familie Voorhoeve. De genegenheid van deze twee jonge mensen voor elkaar moet erg groot zijn geweest. Drie jaar later, na het voltooien van de middelbare school en een soort vormingsklas aan een internaat in Vevey, Zwitserland, volgde mijn moeder mijn vader naar Zuidoost-Azië. De eerste drie maanden woonde de negentienjarige bij haar toekomstige schoonfamilie om te zien of de liefde nog even sterk was als voorheen.’

In een poging om de historische context aan mij uit te leggen, zegt Connie: ‘De Nederlanders hadden de grond die ze bewerkten meestal overgenomen onder een erfpachtcontract dat honderd jaar geldig was.’

‘Heeft de Nederlandse overheid dus grond verpacht die niet van hen was?’

‘Zoals je wilt. Maar je moet niet vergeten dat de lokale bevolking arm was en dat de kolonisten een substantiële bijdrage hebben geleverd aan de verhoging van hun levensstandaard, dat wil zeggen dat ze het goed hebben gedaan. Mijn ouders waren gelukkig in Indonesië – en wij kinderen ook. Ik ben in 1932 in Sukabumi geboren. Toen ik twee jaar was, verhuisden we naar Bandung, waar mijn vader directeur van het elektriciteitsbedrijf was.’

‘Bent u naar een kleuterschool geweest?’

‘Ja, zoals alle Europese kinderen. Maar ook kinderen van Indonesiërs die in Nederland hadden gestudeerd of van wie de vader in het Nederlandse leger had gediend, gingen daarnaartoe. Indonesische meisjes werden toen door de imam van school gestuurd en de leerplicht bestond nog niet. Er waren ook Nederlandse scholen voor de lokale bevolking.

Mijn vader benadrukte: “We zijn te gast in dit land en spreken Maleis met ons personeel.” Dit was de spreektaal waaruit later de nationale taal Bahasa Indonesia ontstond. Vader sprak ook Hoog en Laag Javaans. Deze twee versies van de taal moesten worden aangepast aan de rang van de gesprekspartner. Daarnaast sprak hij Engels, Duits en Frans. Terwijl wij kinderen moeiteloos tweetalig opgroeiden, had mijn moeder moeite met de nationale taal. Soms vroeg ze onze kokkin om sate baba, oftewel saté van een oude oom, te koken in plaats van sate babi, saté van varkensvlees. Dat gaf ons kinderen de kans om in het geheim wat plezier te hebben.’

‘Hadden uw ouders nog meer personeel in dienst behalve de kokkin?’

‘We hadden geen kindermeisje, zoals de gewoonte was in veel Europese huishoudens. Het belangrijkste was de djongos, de butler, die ook het hoofd van het personeel was. Hij serveerde aan tafel, deed belangrijke boodschappen en bracht ons kinderen naar school. De baboe zorgde voor de was en de kebon voor de tuin. We hadden ook een chauffeur.’ (Een djongos verdiende 16 tot 18 gulden per maand, de tuinman met 6 tot 8 gulden het minst. Het bedienend personeel had normaal gesproken geen regelmatige werktijden, geen vrije dagen, geen vakantie en geen vorm van sociale zekerheid.)

‘Bij mijn eerste bezoek aan Europa, in 1937, vierde ik mijn vijfde verjaardag. Ik herinner me mijn eerste sneeuw. Ik kon gewoon niet geloven dat er geen poedersuiker uit de lucht viel! Na onze terugkeer zijn we verhuisd naar een prachtig stenen huis met een dak van teakhout, dat mijn oom tijdens onze afwezigheid had gebouwd. Deze broer van mijn moeder was architect en kwam in 1930 tijdens de Grote Depressie naar Nederlands-Indië.

In 1938 ging ik naar school, maar naar een andere school dan mijn broers, omdat we te veel rotzooi trapten. Ik verafgoodde mijn oudere broers. Op onze vrije middagen hebben we samen de omgeving verkend. We gingen vaak naar het zwembad of naar de nabijgelegen dierentuin.’ Connie geeft me een zwart-witfoto. Negentien eersteklassers kijken me met ernstige gezichten aan. Dertien witte en zes bruine kinderen staan om hun onderwijzeres heen, die onder een sinaasappelboom zit – de meisjes in luchtige gebloemde jurkjes, de jongens in witte overhemdjes. Onder de kinderen die in kleermakerszit op het gazon of in kleine rieten stoeltjes zitten, is Connie gemakkelijk te herkennen.

‘Was de school ook toegankelijk voor de lokale bevolking?’

‘Ja. De Europeanen en de lokale bevolking leefden tot 1945 vreedzaam samen. Pas tijdens de Japanse bezetting begonnen ze de Nederlanders te haten, toen de Japanners de Indonesiërs indoctrineerden en hun onafhankelijkheid beloofden.’

‘Gold dit ook voor de Indonesische minnaressen van de Europeanen?’

‘Dat is inderdaad een treurig verhaal. Voordat de Europeanen na de Eerste Wereldoorlog hun vrouwen meenamen naar Zuidoost-Azië, had bijna elke Nederlander een bijzit. Als zijn Europese echtgenote dan meekwam, moest de concubine met haar kinderen verdwijnen. Dat moet voor de betrokken vrouwen erg naar zijn geweest.’

‘Ook voor de kinderen.’

‘Absoluut.’

‘Ik veronderstel dat de inval van het Duitse leger in Nederland een belangrijk keerpunt in uw leven is geweest.’

‘Ja. Maar daarvoor werd nog mijn zusje Els geboren in 1939. Ze was een baby toen we hoorden over het bombardement op Rotterdam. Mijn broer Claus heeft gevloekt. Moeder huilde uit bezorgdheid om haar familie. Later kwamen we erachter dat onze familie in Rotterdam nog in leven was.’ (Op 13-14 mei werd de op een na grootste stad van Nederland door de Duitse luchtmacht gebombardeerd. Het oude centrum werd bijna volledig verwoest; meer dan 800 burgers kwamen om, 25.000 huizen zijn in vlammen opgegaan, 78.000 mensen werden dakloos. Om verdere bombardementen op steden te voorkomen, capituleerde Nederland op 15 mei 1940.)

‘Toen de Nederlandse regering geld inzamelde voor oorlogsvliegtuigen, hielp ik als achtjarige enthousiast mee door alle knopen te verkopen die moeder eigenlijk nodig had om jurken te naaien. Onze Nederlandse buren, die lid waren van de Nationaal-Socialistische Beweging NSB, waren plotseling verdwenen. Over hun internering en die van de Duitsers is in mijn bijzijn nooit gesproken in ons gezin.

In onze tuin hebben ze een bunker gegraven. Samen met de VS heeft onze gouverneur de oorlog verklaard aan Japan. Drie maanden later, in maart 1942, werd Nederlands-Indië al door de Japanners bezet en capituleerde. In het begin werden de Japanse troepen alleen buiten de stad gezien. Toen kwamen ze elk huis binnen om te plunderen. Toen ze vaders muziekstukken voor piano ontdekten, schreeuwden ze wild door elkaar heen en ik werd bang. Toen vader zich realiseerde dat ze dachten dat de vreemde tekens geheime documenten waren, speelde hij ze een stukje muziek voor. Toen moeder, mijn broer en ik hetzelfde deden, kalmeerden de indringers geleidelijk aan.

Daarna wasten ze hun rijst in de wc-pot. Toen ze doorspoelden en de rijst weg was, was er weer grote opwinding. Pas toen mijn vader hun meer rijst aanbood als compensatie, nam hun wrevel af. De volgende dag kwamen ze terug om de decreten van de bezettingsmacht bekend te maken: 1. de Japanse vlag hijsen op de verjaardag van de keizer, 29 april. (Kort daarvoor waren we er nog met de fiets overheen gereden.) 2. Zich aan de avondklok houden. 3. Niet Nederlands spreken. 4. De scholen gaan dicht. 5. Alle radio’s inleveren. 6. Zich houden aan de Tokio-tijd. 7. Een buiging maken voor alle Japanners. 8. Verbod op vergaderingen en bijeenkomsten. Ik heb ooit een jongen gezien die niet de juiste buiging maakte. De Japanners gaven hem en zijn moeder een pak slaag. Dus probeerde men de Japanners uit de weg te gaan.

In dit noodlotsjaar 1942 is mijn moeder bevallen van mijn zusje Kathy. In juni werd mijn vader uit zijn functie ontheven. Onze butler en de tuinman kwamen niet meer, alleen onze baboe bleef voor ons koken en wassen. Op een nacht verscheen de geheime politie Kempeitai plotseling aan onze deur om vader op te halen. Hij moest op een vrachtwagen klimmen, en ik rende achter de vrachtwagen aan, schreeuwend: “Waar ga je heen?” Dat was het laatste wat ik ooit van mijn vader heb gezien.’ Connie breekt af. ‘Nu nemen we een pauze. Ik heb iets voor de lunch voor ons klaargemaakt.’ Met spijt in haar stem voegt ze eraan toe: ‘Hier in Nederland zijn maar weinig mensen geïnteresseerd in ons verhaal.’

‘Wordt u als ooggetuige niet vaak uitgenodigd op scholen?’

Ze schudt haar hoofd: ‘Daar moeten we eigenlijk om vechten. Maar dat komt niet omdat de leerlingen geen belangstelling hebben, maar omdat de onderwijzers niet geïnteresseerd zijn.’

‘In veel landen worden ooggetuigen blijkbaar als lastig beschouwd’, antwoord ik. Als we eindelijk teruggaan naar Connies herinneringen, informeer ik naar het lot van haar vader.

‘Ik weet alleen dat hij mei 1943 bij de aanleg van de Birmaspoorweg om het leven is gekomen. We hebben nooit post van hem ontvangen. Niet één keer! Toen moeder na een halfjaar ziek werd met tuberculose, zetten de Japanners een bordje bij ons huis. Vanaf dat moment werden we eerst niet meer lastiggevallen. In die tijd woonden er behalve mijn moeder met haar vier kinderen nog twee Nederlandse vrouwen en hun drie kinderen in ons huis. Ze hadden bij ons onderdak gevonden omdat het voor hen te gevaarlijk was op de plantage nadat hun mannen waren geïnterneerd.

Ik heb voor mijn kleine zusjes gezorgd vanwege de ziekte van mijn moeder. Omdat we geen inkomsten meer hadden, verkochten we geleidelijk aan al onze meubels aan een Chinees. Claus, de donkere van mijn twee broers, was toen zestien jaar en werkte bij een Chinese fietsenmaker om wat geld te verdienen. De 15-jarige Trudes was zo blond dat hij niet de straat op durfde te gaan. Ik heb voor de boodschappen gezorgd. Voor de rest hielden we ons zo stil mogelijk.

Eind 1942 moesten alle Nederlandse vrouwen op een bepaalde plaats bij elkaar komen. Een van de vrouwen die bij ons ingekwartierd was, volgde deze oproep met haar twee kinderen, maar moeder deed dat niet. In april 1944 heeft de Kempeitai ons echter opgepakt. Ik had net genoeg tijd om de po te pakken. Dat was al onze bagage. Moeder, mijn zussen en ik kwamen in een gevangeniscel terecht met ongeveer twintig andere Indonesische vrouwen. Mijn broers kwamen in de mannenvleugel terecht.

Er was niet genoeg ruimte om te gaan liggen. Dus brachten we de volgende twee dagen zittend door. Mijn moeder werd meerdere malen opgehaald voor ondervraging. De manier waarop medegevangenen spraken over een moord die ze hadden gepleegd, bezorgde ons extra angst. Uiteindelijk rammelde moeder aan de deur en eiste dat ze werd overgeplaatst. We kregen een magazijn vol met koffers. Er was geen plaats om te slapen. Kort daarna werden we naar het Japanse interneringskamp in Tjihapit gebracht. Mijn broers waren geïnterneerd in een kazerne. Ik kreeg de opdracht eten te halen. We hadden de hele dag niet gegeten. Toen ik terugkwam was mijn moeder verdwenen.

Ons kamp was in feite een woonwijk die in een getto was veranderd. Steeds meer mensen werden in de bestaande huizen ingekwartierd. Al snel was het zo krap dat mensen op en onder de tafel sliepen. Op een dag ontmoette ik een voormalige schoolvriendin die in deze wijk woonde. Ze bood mijn zussen en mij een plaats in haar huis aan. Ik maakte me steeds meer zorgen over mijn moeder. Ik kon haar gewoon nergens vinden!

Omdat ik ouder was dan tien, moest ik werken in het kamp. Mijn groep had de taak om een verstopt riool schoon te maken. Tijdens het werk vertelden de mensen dat ze elke drie weken naar de ziekenboeg gingen. Ik heb me bij hen aangesloten en heb mijn moeder daar inderdaad gevonden. Elke drie weken kon ik haar op deze manier bezoeken. De zorgen om ons, haar kinderen, hadden haar van de wijs gebracht. Toen ze een keer in haar wanhoop probeerde te ontsnappen, werd ze aan haar bed vastgebonden. In november 1944 werden we overgeplaatst naar de kust. Voordat we vertrokken, slaagde ik erin om moeder nog een keer te bezoeken.’ Connie kijkt de leegte in en ik durf haar niet te vragen welke beelden ze daar ziet.

‘Het was ondraaglijk warm in onze veewagons’, vervolgt ze. ‘Er was geen eten of drinken. Zo bereikten we het vrouwenkamp Struiswijk III in Batavia, dat in 1850 als gevangenis was gebouwd.’ Ze roept een ander beeld in haar herinnering op: ‘Onze cel.’ Een vuile kerker zonder ramen. ‘Hier verbleven we van november 1944 tot oktober 1945. Er was weliswaar elektriciteit en stromend water, maar het eten was niet alleen vreselijk slecht, maar ook totaal ontoereikend. Na het ochtendappel mochten we de eerste portie halen – warm water, dat thee werd genoemd, en een soort pap van zetmeel aangelengd met kokend water. In de middag was er een handjevol rijst, wat groentesoep en een stukje keihard brood.

Vanaf mei 1945 waren mijn zussen en ik volledig apathisch. De kleintjes hadden nog net genoeg energie over om liggend met hun vingers te spelen. Tijdens ons verblijf in het kamp zijn ze meerdere malen ziek geworden door dysenterie en een soort waterpokken. Tijdens mijn twee uur durende kampwerk moest ik wc-emmers schoonmaken en rijst wassen en in tobbes naar de keuken dragen. Tijdens het schoonmaken van de groente kon ik stiekem wat eten. Ondertussen zorgde de “Indo” (zo noemden de Nederlanders de Indo-Europeanen) vanuit de cel ernaast voor mijn zussen. Al snel waren ze zo zwak dat ze stopten met spelen. Toen ben ik bij hen gaan liggen en heb hun verhaaltjes verteld. Op goede momenten heb ik ze leren lezen en rekenen in het zand. Op een keer vertelde ik een verhaal over een paard, “Wat is een paard?” vroegen ze me. “Een dier dat lijkt op een hond, maar dat veel groter is”, zei ik. We hadden net een hond gezien. Ze wisten immers weinig van het leven buiten het kamp.

In het kamp was er een domineesvrouw die zich om de weeskinderen bekommerde en voor hen allen eten haalde. Toen ik merkte dat ze het meeste zelf opat, bleef ik bij haar uit de buurt, al werd er nog zoveel van mij gevergd. Van mijn broers hoorde ik later dat er ook in hun kamp een dominee was. De jongens die met hem aan een grote tafel aten, moesten om de beurt naast hem zitten. Het duurde een tijdje voordat mijn broers door hadden dat hij van ieders bord wat snaaide.

In mei 1945 werd ik bij het Japanse kamphoofd geroepen. Ik mocht twee uur lang met mijn zussen op bezoek bij onze moeder. Ze was erg ziek. Mijn zussen herkenden haar niet meer. Daarna had ik nachtmerries. Ze gaat dood, dat wist ik na deze nachtmerries. Toen ik op 23 augustus hoorde dat de oorlog was afgelopen, was ook ik zo apathisch dat ik nauwelijks kon nadenken. Onze levens hingen aan een zijden draadje. Toen hoorde ik van een vriendin van mijn moeder dat de Indonesiërs veel Nederlanders buiten de kampen om het leven brachten.

Op 8 september werd ik dringend verzocht naar mijn overleden moeder te komen. Een Japanse chauffeur reed me naar het ziekenhuis. Daar zag ik haar voor het laatst, kalm en bleek lag ze daar. Ik had een uur om afscheid van haar te nemen. Ik was toen dertien jaar. Ik mocht haar begrafenis niet bijwonen. Na talrijke verzoeken aan het Rode Kruis ben ik er pas achter gekomen waar ze begraven is! Tot nu toe werd alleen gezegd dat de relevante documenten door de Japanners waren verbrand. Ik was bang dat ze net als vele anderen door de opstandelingen in de rivier was gegooid. Omdat deze gedachte me niet met rust liet, deed ik uiteindelijk een oproep in een krant voor oorlogsgedupeerden. Op deze manier kwam ik erachter dat alle in dit ziekenhuis overleden mensen begraven zijn op een rooms-katholiek Chinees kerkhof. Moeder ligt in een graf dat later door een Chinese familie werd gebruikt. Er is geen grafsteen.

Door het toenemende geweld van de inlanders kregen de Japanners van de geallieerden de opdracht om ons Nederlanders te beschermen en van eten te voorzien. Tot dan toe stapelden de voedselpakketten van het Rode Kruis zich op zonder dat ze werden uitgedeeld. Ondanks het gevaar nam ik met mijn zussen de trein naar Bandung en maakte mee hoe die trein werd aangevallen door Indonesiërs en beschermd werd door de Japanners. In Bandung konden we in de buurt van ons huis bij de “Indo” slapen die we in het kamp hadden leren kennen. Een keer of drie, vier heb ik het aangedurfd om naar ons huis te gaan, in de vurige hoop mijn broers, vader of grootouders daar te vinden. En op een dag had ik geluk! Mijn geliefde broers waren teruggekomen. Even later kwamen we erachter dat mijn vader en grootouders niet meer in leven waren.

Bij ons in de buurt woonde een Chinese geoloog met zijn Nederlandse vrouw. Hun zoon was met mij naar school gegaan. Op een dag staken de opstandelingen hun huis in brand. Toen de familie vluchtte, werden ze beschoten en raakte de vader dodelijk gewond. We moesten vaak vluchten als Indonesiërs een aanval uitvoerden. In deze periode van absolute wetteloosheid probeerden de Nederlandse militairen de orde te herstellen.’

‘Wist u dat in Ambarawa Duitsers geïnterneerd waren door Nederlanders voordat de Japanners daar Nederlanders gevangenzetten?’

Connie kijkt me verbaasd aan: ‘Nee, dat wist ik niet. Op een dag werd ik met mijn vijf broers en zussen door vrienden in een legervliegtuig naar Batavia geëvacueerd waar we contact opnamen met onze familie in Rotterdam. We hebben een maand in een hotel gewoond en gewacht op antwoord. Grootmoeder wilde ons bij verschillende familieleden onderbrengen. Maar dat weigerde ik. Met het volgende transport van weeskinderen zijn mijn broers naar Europa gereisd. Wij meisjes moesten achterblijven omdat we de mazelen nog niet hadden gehad. In een eerder transport waren veel kinderen aan boord besmet geraakt. Sommigen waren gestorven. Als gevolg daarvan namen vrienden van mijn ouders ons mee als verstekelingen in een vliegtuig – een vliegtuig vol met kinderen en zonder koffers.

Onze eerste landing was in Rangoon, de hoofdstad van Birma. De volgende nacht brachten we door in Basra in Irak, in een wit gebouw met tralies. Ik was bang dat dit een ander kamp was. Maar het bleek een normaal hotel te zijn. De volgende anderhalve dag brachten we door in Caïro, waar we tien gulden en warmere kleren kregen, die we in de winter in Nederland hard nodig hadden. Onze volgende tussenlanding was Napels. Daar vermaakten Duitse krijgsgevangenen ons met populaire muziek terwijl we in een hangaar ontbijt kregen geserveerd.

De volgende avond kwamen we eindelijk in Amsterdam aan, terwijl het sneeuwde. De eerste nacht logeerden we bij vrienden, daarna werden mijn zussen naar het weeshuis gebracht en werd ik bij mijn tante ondergebracht. Een maand later, vanaf maart 1946, waren we weer allemaal samen, de vijf broers en zussen – in het Franse Hospice Wallon, een streng, protestants weeshuis. Na mijn ervaringen met mensen van de kerk wilde ik er niet heen, maar we hadden geen keus. Het belangrijkste was dat we samen waren. Terwijl mijn zussen in een grote slaapzaal waren ondergebracht, had ik een beetje privacy achter een scherm.

Veel mensen die volledig berooid uit Nederlands-Indië terugkwamen, hebben na hun aankomst in Nederland maandenlang in pensions gewoond. Ze moesten het geld terugbetalen dat de Nederlandse regering hen voorgeschoten had. Geen spoor van solidariteit! In 1968 sloot de Nederlandse regering een overeenkomst met Japan waarin werd bepaald dat iedereen die in een Japans kamp had gezeten 348 gulden zou krijgen als schadeloosstelling. Met deze regeling werden latere individuele klachten onmogelijk gemaakt. In datzelfde jaar betaalde de Indonesische regering 160 miljoen gulden als compensatie voor onteigende eigendommen aan Nederland. Op dat moment moest iedereen zich melden wiens vermogen was onteigend. Mijn broers wilden hier echter niets meer over horen. Claus emigreerde naar de Verenigde Staten.’

‘Hoe ging het met u in het weeshuis?’

‘Ik had slechts drie jaar lagere school afgemaakt en kende geen woord Frans. Toen men de hiaten in mijn schoolopleiding zag, werd ik teruggezet naar de eerste klas van het gymnasium. Dit betekende dat ik twee jaar ouder was dan mijn klasgenoten. Na vijf jaar ben ik dan toch eindelijk geslaagd voor mijn eindexamen. Ik moet zeggen dat de leraren veel hebben gedaan voor ons, kinderen uit Nederlands-Indië. Omdat ik geen geld had voor een voltijdstudie, werd ik onderwijzeres op de basisschool. Na mijn opleiding wilde ik met weeskinderen werken en nam ik een baan aan in Winterthur. De zoon van de pleegouders van deze weeskinderen, een medisch student, werd later mijn man.’ Dat dit huwelijk haar nieuwe wonden heeft toegebracht, is zelfs zonder woorden in haar ogen te zien.

‘Mijn grootste geluk waren en zijn mijn zoon en dochters.’

‘Wat voor sporen heeft de oorlog in uw leven achtergelaten?’

‘Ik heb leren vechten, overleven, doorzetten. Maar daar ben ik niet altijd in geslaagd. Ook voor mij zijn er ogenblikken van moedeloosheid. Ik word regelmatig geplaagd door nachtmerries waarin ik van mijn dochters wordt weggerukt, net zoals mijn moeder van ons is weggerukt. Jarenlang klampte ik me vast aan de hoop dat mijn vader op een dag zou terugkeren, dat zijn dood een vergissing was.’

‘Heeft u uw herinneringen gedeeld met uw kinderen?’

‘Ja. Dat was belangrijk.’

Als nawoord voegde Connie aan deze tekst toe: ‘Begin jaren negentig reisden leden van de Nederlandse afdeling van het Asian Women’s Fund naar Tokio om daar getuigenis af te leggen van hun ervaringen. Als gevolg daarvan ontvingen Nederlandse staatsburgers die tijdens de Tweede Wereldoorlog geïnterneerd waren tien miljoen dollar aan compensatie – 100 dollar per persoon!’

Zelfs vandaag de dag beweert de Japanse regering dat elke Japanse schuld is vereffend door het vredesverdrag van San Francisco van 1952. De Indonesische slachtoffers, zoals de honderdduizenden romusha’s, hebben niets ontvangen en de seksueel uitgebuite Indonesische vrouwen ook niet. Het Japanse Asian Women’s Fund heeft wat geld overgemaakt aan bejaardentehuizen om zo ten minste een deel van de slachtoffers te bereiken.

Nederlands-Indië

Het eiland Java was 1,8 miljoen jaar geleden al bewoond. In het eerste millennium n. Chr. kregen het boeddhisme en hindoeïsme veel invloed en gingen volledig samen met de geloofsovertuiging en cultuur van de oorspronkelijke boerenbevolking. Het koninkrijk Srivijaya op Sumatra regeerde van de 7e tot de 13e eeuw over Sumatra, Java, delen van Borneo en het Maleisische schiereiland. Daarna regeerde het Javaanse Majapahit-rijk, dat de strikt hiërarchische Indiase sociale orde had overgenomen.1

In de 15e eeuw bezochten Arabische handelaren de archipel en begon de islam zich te verbreiden. Het hindoeïsme en het boeddhisme overleven vandaag de dag alleen nog maar op de eilanden Bali en Lombok. Vanaf 1579 onderhield Java economische betrekkingen met de Portugezen. Ze handelden niet alleen in specerijen, maar introduceerden ook maïs, tabak, zoete aardappelen en cacaobomen, die al snel een belangrijke economische rol speelden.2

In 1602 werd de Nederlandse handelsmaatschappij Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) opgericht die onder de bescherming stond van de Staten-Generaal. De VOC betaalde aanzienlijke belastingen in de Republiek. Daar stond tegenover dat ze in Oost-Indië allianties mocht sluiten met lokale vorsten, een gouverneur mocht benoemen, over eigen troepen kon beschikken, belastingen mocht heffen en recht mocht spreken.3 Omdat de in Nederland woonachtige directeuren meestal geen idee hadden van de situatie ter plekke, was de feitelijke macht in handen van de gouverneurs-generaal.4

Toen de VOC in de 17de eeuw voet aan de grond kreeg op Java, kwam zij in aanraking met hoge beschavingen met steden, regeringen, rioleringsstelsels, kunst, literatuur en indrukwekkende tempels. Eeuwenlang werden er goederen verhandeld met China, India, Arabië, Zuidoost-Azië en de kusten van Afrika. Er werd gehandeld in hout, zeevruchten, goud en specerijen. De bevolking weefde stoffen, perste palmolie, maakte indigo, kookte palmsuiker, maakte dakspanten of tafelbladen uit teakhout en produceerde uit steen gehouwen voorwerpen, keramiek, zout en houtskool.5 Omdat de eilanden nog dichtbegroeid en zeer dunbevolkt waren, werd er vooral oorlog gevoerd voor het verkrijgen van arbeidskrachten.6

In 1652 raadde de VOC haar medewerkers aan om lokale concubines te nemen, omdat zij minder veeleisend waren en gezondere kinderen hadden dan Nederlandse vrouwen. De maîtresse moest Nederlands leren en zich bekeren tot het christendom. Een huwelijk was echter uit den boze onder dreiging van intrekking van pensioenrechten.7

In de 18de eeuw begon de VOC – met steun van de Javaanse adel – met het opleggen van verplichte belastingen op boeren. De VOC steunde daarbij ook op de groeiende Chinese bevolking, en stimuleerde de immigratie van Chinezen. Aangezien zij werden uitgesloten van enige politieke participatie, vormden de Chinezen geen politieke bedreiging. De belangrijkste functie van de adel en de Chinezen was het leveren van koffie, indigo, peper, kruidnagel en andere producten aan de VOC.

Peper en nootmuskaat waren uiterst belangrijk in Europa in een tijd zonder koelkasten. De stank van rottend vlees werd verborgen onder peper, en nootmuskaat werd verondersteld een remedie te zijn tegen de pest. Toen de inwoners van de Banda-eilanden zich verzetten tegen het Nederlandse nootmuskaatmonopolie, ‘pacificeerde’ gouverneur Coen de eilanden door de recalcitrante bevolking de dood in te jagen.8 Hun land werd verdeeld onder VOC-functionarissen die bereid waren hun producten tegen vaste prijzen te verkopen.

Vanaf dat moment werd het werk gedaan door Afrikaanse slaven. De slavenhandel was een andere belangrijke bron van inkomsten voor de VOC.9 Pas in 1890 maakten marinepatrouilles een einde aan het slaventransport. In die tijd zag de kolonie zich geconfronteerd met het probleem om de toenemende werkloosheid van de snel groeiende bevolking onder controle te krijgen.10 De VOC verkocht de muskaatnoten tegen een prijs die 32.000 keer hoger was dan de inkoopprijs en werd de rijkste particuliere handelsonderneming die de wereld ooit heeft gezien. Het dividend bedroeg in de eerste jaren 75 procent.11 Van de 22.000 schepen die in de 17de eeuw in Europese havens waren geregistreerd, zouden er 16.000 namens de VOC hebben gevaren.

Om de prijzen hoog te houden organiseerden de Nederlanders af en toe een zogenaamde kruidenbrand. Zo werd in 1735 in Amsterdam 1,25 miljoen pond nootmuskaat verbrand. Iedereen die ook maar een handjevol uit het vuur probeerde te halen, werd opgehangen. Toen in 1760 bergen kaneel werden verbrand, zweefde er een geurige wolk boven Nederland.12 In 1796 slaagden de Fransen er eindelijk in om het nootmuskaatmonopolie te doorbreken.13 In de 18e eeuw werd de handel in koffie, thee, suiker, katoen en zijde belangrijker. In 1723 maakte de VOC een winst van 100 procent op koffie en controleerde vanaf 1726 de helft van de wereldhandel in koffie.14

Om de handel te beschermen probeerde de VOC het door oorlogen verscheurde Javaanse koninkrijk Mataram militair te stabiliseren. Om hen te steunen stuurde hertog Karl Eugen von Württemberg een huurlingenleger, wat de VOC 300.000 gulden kostte. Omdat het merendeel van deze mannen daar bleef, maakte de hertog een enorme winst – mede doordat hij zo geen geld opzij hoefde te leggen voor hun pensioenen.15

Toen de militaire kosten de pan uit rezen, besloot de compagnie in het midden van de 18e eeuw de sultanaten rechtstreeks te controleren en splitste de VOC in 1755 Mataram in de voortaan onbeduidende vorstendommen Surakarta en Yogyakarta.16 De door de VOC benoemde vorsten schonken grote gebieden aan de Nederlanders. Daardoor stond aan het eind van de 18de eeuw drie vijfde van Java onder controle van de handelscompagnie.17

De officieel onafhankelijke vorstendommen waren al snel afgesneden van de internationale economische betrekkingen. De lokale handel kwam tot stilstand en de Javanen werden gedegradeerd tot producenten.18 Europeanen en hun Chinese tussenpersonen vulden vaak vooral hun eigen zakken. Officiële dividenden stonden vaak niet in verhouding tot de werkelijke winsten. De overheid werd systematisch misleid door een geheime dubbele boekhouding. Op de protesten van de aandeelhouders werd gereageerd met het dreigement dat er helemaal geen dividend meer zou worden uitgekeerd. Een veelvoorkomend Nederlands gezegde luidde: ‘Als je voor niets deugt in Nederland, ben je goed genoeg voor de kolonie.’19

De oorlog tegen Engeland in 1780 en de Franse Revolutie luidden het einde in van de compagnie.20 Maar ook wanbeleid en corruptie leidden tot het faillissement van de VOC in 1799.21 Terwijl de VOC op weg was naar de ondergang, verdienden sommige vooraanstaande functionarissen miljoenen. Zo ontving de resident van Cheribon een salaris van minder dan 1000 gulden per jaar, terwijl zijn inkomen 100.000 gulden bedroeg.22 Net als veel van zijn collega’s leidde hij – evenals de lokale adel – een luxueus leven ten koste van de bevolking.

Nadat de Nederlandse regering in 1799 de VOC had overgenomen, werd de uitbuiting nog erger. Al snel waren de vorsten niets meer dan goedbetaalde marionetten en liet de koloniale overheid, net als de sultans, elke boer pacht betalen. Als hij daar niet toe in staat was, moest hij arbeidsdienst verrichten op overheidsplantages.23 De vorsten en hun ambtenarij gaven net zo weinig om hun welzijn als de Nederlanders. In 1802 maakte deze bevoorrechte klasse ongeveer 12 procent van de bevolking uit.

Van 1811 tot 1816, tijdens de Napoleontische oorlogen, nam de Britse luitenant-gouverneur Raffles de heerschappij van Nederlands-Indië over. Hij annexeerde grote gebieden voor de Engelse kroon en stopte met het betalen van pacht aan de Javaanse sultans. Daarbij waren het eigenlijk juist deze inkomsten geweest die hen ertoe hadden aangezet om hun land in de eerste plaats te verpachten. In 1812 liet Raffles de koninklijke stad Yogyakarta innemen. Het paleis, inclusief de historische bibliotheek, werd geplunderd en een rijkdom aan diamanten en een fortuin van 1,2 miljoen gulden aan gouden en zilveren munten werd buitgemaakt. Dit was de enige keer dat het koninklijk hof bezet werd, een vernedering die diepe littekens achterliet. Veel hovelingen en beambten werden ontslagen, veel aristocraten verloren hun feodale landgoederen.

Raffles was van plan om de bevolking rechtstreeks onder de verlichte westerse regering te plaatsen door de macht van de adel te vernietigen. Hij introduceerde grondbelastingen die in geld moest worden betaald en niet meer in natura door een deel van de oogst af te staan. De Engelsen hoopten zo dat de boeren hun producten aan hen zouden verkopen en het verdiende geld zouden gebruiken om Engelse producten te kopen. In plaats daarvan gaf de nieuwe vorm van belastingheffing de tussenpersonen – dorpshoofden en Chinese geldschieters – extra mogelijkheden om de plattelandsbevolking uit te buiten.

Raffles bleef tolkantoren en markten verhuren aan Chinezen, die vaak hun bevoegdheden gebruikten om mensen nog meer uit te knijpen. De inkomsten van de tolkantoren verdrievoudigden tussen 1816 en 1824, terwijl de bevolking steeds meer in de problemen kwam. De facto bestonden de nieuwe afdrachten vaak naast de traditionele arbeidsdienst en oogstafdrachten aan de adel. Aan de andere kant heeft het door Raffles geïnitieerde vaccinatieprogramma het sterftecijfer op Java aanzienlijk doen dalen, met als gevolg een aanzienlijke bevolkingsgroei.24

Nadat de Engelsen waren vertrokken, verpachtten Javaanse edelen, beroofd van hun traditionele inkomen, grote stukken land aan de Nederlanders en Chinezen voor suiker-, koffie-, indigo- en peperplantages. De toenemende spanningen kwamen tot uitbarsting in 1825 in de Java-oorlog. De koloniale overheid moest enorme sommen geld uitgeven om deze opstand te onderdrukken. Na vijf bloedige jaren was Centraal-Java verwoest en de bevolking gedecimeerd.25 Nu werd het zogenaamde cultuurstelsel ingevoerd en werd Java gedomineerd door plantages.26

De op geld gebaseerde economie bleek een effectief instrument om arbeidskrachten voor de plantages te mobiliseren. Want voor het betalen van hun belastingen moesten de boeren wel hun zelfvoorzienendheid opgeven.27 In de 18de eeuw had de VOC een handelsmonopolie voor opium ingesteld. In de 19e eeuw runden de Chinezen opiumkitten om zo de dure licenties te kunnen betalen aan de koloniale overheid, en het gebruik van opium nam met sprongen toe. Om de opium te kunnen betalen, werden veel plantagearbeiders afhankelijk van hun werkgevers.

Na dertig jaar cultuurstelsel stond slechts 17,5 procent van de landbouwgrond op Java nog onder Javaanse controle.28 De koloniale expansie naar de zogenaamde buitengewesten was al in 1837 begonnen. In 1858 annexeerde de koloniale overheid het noordoosten van Sumatra en verenigde de kleine vorstendommen onder één sultan. Per slot van rekening was het gemakkelijker één heerser te financieren en te controleren.29 Nu namen olie, tin en rubber de plaats in van koffie, suiker en tabak als belangrijkste exportproducten.

Het koloniale systeem was gebaseerd op de vraag tot welk ras men behoorde, in het begin van de 19e eeuw werd iemands ras politiek vastgelegd. Aan de top stonden de Nederlanders, daarna volgden: andere Europeanen, inheemse koninklijke families, Indo-Europeanen, lokale adel, lagere bestuursambtenaren en de nieuwe intellectuele inheemse elite, en onderaan de Javaanse plattelandsbevolking en de bevolking van de buitengewesten.

Ras bepaalde waar iemand kon leven, hoeveel belasting hij betaalde, welke wetten hij moest gehoorzamen, welke rechtbank bevoegd was voor hem en welke straffen hij kreeg opgelegd. Alleen een kleine inheemse minderheid had recht op een paspoort. Een Nederlands-Indische nationaliteit bestond niet.30

In het openbaar mocht men alleen de kleding van de eigen etnische groep dragen – conform de stand waartoe men behoorde. Dit onderscheid kon groteske vormen aannemen. Zo was het lokale politieagenten verboden om Europese schoenen met veters te dragen. Europese politieagenten dronken thee uit kopjes met schoteltjes met een lepeltje en suiker. Laaggeplaatste politieagenten kregen een kopje al gezoete thee – zonder schoteltje en lepeltje. De dorpshoofden kregen thee zonder suiker, schoteltje of lepeltje. Voor de openbare zwembaden stond een bord met “Verboden voor honden en inlanders”.31

De Landbouwwet van 1870 maakte een einde aan het cultuurstelsel en wordt beschouwd als het begin van de liberale periode (1870-1910). Het verklaarde onbebouwde grond buiten de Centraal Javaanse vorstendommen tot staatseigendom, die particulieren en bedrijven voor 75 jaar mochten pachten. De gouverneur-generaal kon deze periode echter verlengen.32 Daarnaast was het nu ook mogelijk om rechtstreeks van de lokale bevolking grond te pachten.33 Maar het was niet meer toegestaan om land aan buitenlanders te verkopen.34

De staat gaf zijn steeds minder winstgevende thee-, tabaks-, indigo-, peper- en kaneelplantages grotendeels op. Overheidsfunctionarissen kregen als loon geen deel meer van de oogst – en inheemse ambtenaren kregen geen grond meer. Niettemin bleef de bevolking verplicht zonder vergoeding een deel van hun werk in dienst te stellen van de staat en de regeringsvertegenwoordigers.

Veel Javanen leden aan chronische koorts, malaria, dysenterie, tyfus, waterpokken en mazelen. In Centraal-Java brak er gemiddeld om de tien jaar een cholera-epidemie uit. Toch was er aan het einde van de 19e eeuw maar één geneeskundige op de 345.000 inwoners.35 Ten slotte beseften ondernemers en plantagehouders dat het goedkoper was om een minimum aan zorg en hygiëne te bieden dan om nieuwe werknemers te blijven werven. Ze waren ook bang dat hun Europese werknemers besmet zouden raken. Hierdoor was twee derde van de ziekenhuizen op Java en negen tiende op de andere eilanden in privéhanden.36

In 1871 werd met de opening van het Suezkanaal de reistijd verkort van vier maanden tot zes weken. De export van textiel naar de kolonie nam met sprongen toe.37 Terwijl de export van staatsbedrijven en particuliere ondernemingen uit Nederlands-Indië in 1860 ongeveer in evenwicht was, was de particuliere uitvoer in 1885 al vertienvoudigd ten opzichte van de staatsexport.38

Vanaf 1894 beheerde de koloniale overheid rechtstreeks het opiummonopolie. In 1903 werd het monopolie voor banken van lening ingevoerd, dat een jaarlijkse winst van vijf tot elf miljoen gulden opleverde.39 Sinds 1883 werden de olievelden in Aceh geëxploiteerd. Dit werd in 1901 gevolgd door die in Oost- en Zuid-Sumatra. De koloniale overheid beschermde Shell tegen concurrenten, waarvoor het bedrijf 60 procent van zijn winst afdroeg. Terwijl de Europeanen erin slaagden een enorm kapitaal te vergaren, daalde het inkomen van de Indonesische bevolking.40

Om de economische ontwikkeling van de plantages, de mijnen en de olieproductie in goede banen te leiden, moest de infrastructuur worden verbeterd. Havens, wegen en spoorlijnen werden aangelegd door inheemse werknemers onder de meest erbarmelijke omstandigheden.41 Er waren nauwelijks andere investeringen. Er waren geen voorzieningen voor elektriciteit, radiocommunicatie en de productie van medicijnen.42

In 1900 waren er 22 provincies, bestaande uit drie of vier gewesten. Ze werden bestuurd door de zogenaamde residenten. De gouverneur-generaal, die de Nederlandse kroon vertegenwoordigde, was de hoogste bestuurder. Elke resident verdiende 15.000 gulden, hun 78 assistenten 7200 gulden en de 165 inspecteurs onder hen verdienden tussen 2700 en 4800 gulden per jaar.

Aan het hoofd van het parallelle inlandse bestuur stonden 72 regenten of bupati. Dit waren vorsten die onder toezicht van een assistent over een regio regeerden. Zij waren de schakel tussen de koloniale overheid en het inlandse bestuur en ontvingen jaarlijks 12.000 gulden. In ruil daarvoor leverden zij landbouwproducten tegen vaste prijzen.43 De 434 districtsbestuurders die aan hen ondergeschikt waren, verdienden 2500 en de 1033 aristocratische onder-districtshoofden tussen 780 en 1200 gulden.44 Ook duizenden dorpshoofden profiteerden van dit systeem van indirecte overheersing, zij het op een veel lager niveau.

Toen Aceh na een oorlog van dertig jaar in 1908 eindelijk werd onderworpen, waren Sulawesi, de Molukken, de Kleine Sunda-eilanden en het grootste deel van Borneo al onder Nederlandse heerschappij. In 1909 volgde Bali. In 1910 had de kolonie de omvang van het huidige Indonesië bereikt.

Vanaf 1925 fungeerde de Volksraad als adviesorgaan voor het koloniale bestuur. In 1931 bestond hij uit dertig veelal aristocratische Indonesische koloniale ambtenaren, 25 Europeanen en vijf leden van andere etnische groeperingen. Alle belangrijke posten bleven echter in Nederlandse handen. De inheemse, stedelijke elite werd dus nog steeds de politieke en economische rol ontzegd die zou hebben gepast bij hun opleiding en bekwaamheden. In eigen land als onderdaan behandeld, richtten zij zogenaamde niet-coöperatieve partijen op, die onmiddellijk door de regering werden onderdrukt.45 Ze slaagden er niet in de steun van de religieuze elites en de aristocratie te winnen.46

Nationalisme werd beschouwd als een ideologie van verzet tegen buitenlandse overheersing.47 In Indonesië was het ook gericht tegen de economische dominantie van de Chinezen.48 De eerste antikoloniale massabeweging Sarekat Islam werd in 1912 opgericht om de batikhandelaren op Java te beschermen. Toen de koloniale regering een jaar later de 100ste verjaardag van de Nederlandse onafhankelijkheid van Frankrijk op grootscheepse wijze vierde in Indonesië, wees een Indonesische krant op de twijfelachtige moraal om de gekoloniseerde bevolking te vragen bij te dragen aan de kosten van deze feestelijkheden.49

In de jaren twintig bestond ongeveer een derde van de Javaanse bevolking uit arme boeren en nog eens een derde uit landloze dagloners. Steeds meer boeren pachtten land van de meer welgestelde landeigenaren in ruil voor een deel van hun oogst. Toen de groeiende ellende in 1926/27 tot opstanden in West-Java en West-Sumatra leidde, reageerde de regering met repressie.50 Op Sumatra werden minstens 13.000 mensen opgepakt.51 Politieagenten droegen de hoofden van onthoofde opstandelingenleiders op stokken door de dorpen.52

Na deze ervaringen sympathiseerden veel Indonesiërs met de in 1927 opgerichte Nationale Indonesische Partij (PNI). Hun jeugdcongres van 1928 wordt beschouwd als het begin van de nationale beweging. De uit de steden afkomstige jongeren legden een eed af: ‘Eén vaderland, één natie en één taal.’ De leiders waren meestal leden van de gedesillusioneerde, hoogopgeleide adel.53

Java stond voor 93 procent onder koloniaal bestuur en de buitengewesten voor meer dan de helft. De regering bleef weigeren om op gelijke voet met de Indonesische elite te onderhandelen en onderdrukte in plaats daarvan de persvrijheid en het recht van vergadering. Ook alle liberale Nederlandse acties werden door politie en leger in de kiem gesmoord. Gouverneur-generaal De Jonge, voormalig minister van Oorlog en directeur van Shell, verklaarde: ‘We hebben hier driehonderd jaar lang met de zweep geregeerd en zullen dat nog eens driehonderd jaar blijven doen.’54

In een kamp in de jungle van Nieuw-Guinea werden sinds 1927 ongeveer 1400 politieke gevangenen geïnterneerd en daarnaast ongeveer 1100 vrouwen en kinderen. Sommigen bleven daar meer dan vijftien jaar. Tientallen mensen hebben de ballingschap niet overleefd.55 Toch was de nationale beweging erg populair. Maar de doelstellingen waren niet altijd even duidelijk. De seculieren streefden alleen naar politieke onafhankelijkheid, de religieuzen naar een islamitische staat en de socialisten naar fundamentele sociale verandering.56 De Sundanese onafhankelijkheidsbeweging – net als die op Sumatra en Timor – hoopte op een federaal Indonesië waarin geen enkele etnische groep domineerde. De politici, die in meerderheid van Java afkomstig waren, vertegenwoordigden daarentegen vooral de belangen van Java. Zij zouden hun visie ten koste van de rest doordrijven.

De meeste Indonesiërs zouden vandaag de dag heftig ontkennen dat de nationalisten ook na de oorlog maar een relatief kleine, onderling verdeelde groepering waren, dat veel Indonesiërs onverschillig stonden tegenover de onafhankelijkheid, dat sommige die zelfs afwezen. Het beeld van nationale eenheid komt de centrale overheid beter uit dan het complexe, tegenstrijdige beeld van verschillende doelstellingen.57 Ook vrouwen vonden geen plaats in de nationale mythe.

De wereldwijde economische crisis trof met name Nederlands-Indië hard. De export daalde van iets meer dan 1,5 miljard gulden in 1928 tot minder dan 0,5 miljard gulden in 1935.58 Wel bleef de kolonie een belangrijke markt voor het moederland. Tussen 1929 en 1933 exporteerde Nederland acht keer meer goederen naar zijn kolonie dan naar de rest van de wereld.59 Tegelijkertijd nam de ontevredenheid onder de bevolking toe. Het gemiddelde inkomen voor een Europeaan was 2700 gulden, voor een Chinees 327 gulden en voor een Indonesiër 60 gulden. Europeanen verdienden dus gemiddeld 45 keer zoveel als Indonesiërs.60 In 1936 was 99 procent van het lagere overheidspersoneel Indonesisch, en bestond het hogere personeel voor 92 procent uit Europeanen. Met het oog op deze wanverhouding richtte de Volksraad een commissie op om plannen uit te werken voor de overgang naar de onafhankelijkheid.61 Deze zogenaamde Sutarjo-petitie werd in 1938 door de regering afgewezen.62

Maar er waren ook positieve ontwikkelingen. Tussen 1900 en 1940 werden talrijke nieuwe rijstvelden aangeplant en werd de irrigatie van bestaande velden verbeterd. De regering importeerde zaden voor rijstsoorten met een betere opbrengst en er kwamen landbouwscholen. In 1939 was Java weer in staat om rijst te exporteren. Het leek alsof hongersnoden tot het verleden behoorden. De economie herstelde zich. In 1940 voorzag Nederlands-Indië in 31 procent van de wereldvraag naar kopra, 33 procent van rubber en 29 procent van palmolie. Van de 64 grote palmolieplantages die bijna uitsluitend aan Europeanen toebehoorden, bevonden zich 56 op Sumatra.63 De kolonie produceerde 85 procent van de wereldconsumptie van peper en vrijwel alle kinine.64 Toen kinine tijdens de Tweede Wereldoorlog chemisch kon worden geproduceerd, werd het monopolie waardeloos.

Tot de inval van het Duitse leger in Nederland op 10 mei 1940 leek de Tweede Wereldoorlog ver weg. De steden werden op feestdagen versierd met Nederlandse, Chinese en Engelse vlaggen en hakenkruizen.65 De meeste leiders van de onafhankelijkheidsbeweging verklaarden zich solidair met Nederland. De inlandse jeugd zamelde geld in en stuurde het naar Nederland. Hun hoop op een gebaar van goede wil werd echter teleurgesteld. De regering bleef weigeren de Indonesiërs te betrekken bij de verdediging van hun land.

In april 1940 had koningin Wilhelmina nog verklaard dat het Westen de Japanners als ratten zou verdrinken.66 Op 28 juli 1941 bevroor de Nederlands-Indische regering – na de Verenigde Staten en Groot-Brittannië – alle Japanse rekeningen, nam Japanse eigendommen in beslag en begon een embargo op olie, tin en rubber.67 Op 8 december verklaarde Nederland Japan de oorlog. Op dezelfde dag werden ongeveer 2000 Japanners, hun vrouwen en kinderen naar Australië gedeporteerd en daar geïnterneerd.68 Het is waar dat de Nederlandse overheidspropaganda de Japanners als inferieure mensen heeft afgeschilderd.69 Onder de Europese bevolking nam de angst echter toe. Zelfs de landelijke duivenwedstrijden werden verboden, uit angst dat ze ‘slecht nieuws’ zouden kunnen verspreiden.70 De Indonesische pers riep de bevolking op om loyaal te zijn aan de koloniale overheid. Pas na de bezetting kozen de nationalisten de kant van de bevolking, waarvan de meerderheid de vermeende Japanse bevrijders met gejuich ontving.

Behalve de regering was het merendeel van de 350.000 Nederlanders – voornamelijk Indo-Europeanen – niet geëvacueerd.71 Een van de redenen was dat de Australische regering weigerde ‘Indo’s’ toe te laten.72 Vanuit haar Londense ballingschap verklaarde koningin Wilhelmina in een radiotoespraak dat Nederland na de oorlog met Indonesië een Gemenebest zou vormen. Maar de Indonesiërs kregen dit pas na de oorlog te horen en na hun onafhankelijkheidsverklaring.73

Na de oorlog werd het in Nederland als vanzelfsprekend beschouwd de oude situatie te herstellen. De kolonie werd van vitaal belang beschouwd na de economische achteruitgang als gevolg van de Duitse bezetting. Omdat men de Aziaten niet in staat achtte om het land te regeren, ging men ervan uit dat het herstel van het koloniale bestuur ook gunstig zou zijn voor de Indonesiërs. Hoewel Nederland vaak naar de Verklaring van Londen verwees, speelde het – net als Japan – uiteindelijk een spelletje met de hoop op onafhankelijkheid van de Indonesiërs en bond het pas in toen ze uit eigenbelang geen alternatief meer zagen. In de loop van de volgende onafhankelijkheidsoorlogen vestigden zich tussen 1945 en 1956 ongeveer 260.000 Indo-Europeanen in Nederland. Ze werden niet met open armen ontvangen in dit door oorlog verwoeste land.

Gazali: lid van de matrilineaire cultuur van de Minangkabau

Wat was ik blij om mijn vrienden Lifinda en Mustafa Nasution na tien jaar weer te zien! Hun drie zonen zijn nu volwassen mannen. Finda heeft haar eigen kleuterschool. Om mij te kunnen vergezellen op twee reizen naar Sumatra, delegeert ze een groot deel van haar verantwoordelijkheid tijdens de vier weken dat ik te gast ben. Mustafa doceert economie aan de Indonesische Universiteit in Sumatra. Van mijn kosmopolitische, devote moslimvrienden leer ik veel over de politieke situatie en het belang van de islam in hun land.

Een van de eerste lessen die ik leer is dat iedereen in de multi-etnische staat weliswaar de Indonesische nationaliteit heeft, maar zich in de eerste plaats onderdeel van de eigen etnische groepering voelt. Finda en Mustafa zijn Batak en hebben hun wortels in het noorden van Sumatra. Het is hun wens dat hun zonen met Batak-vrouwen trouwen. Een andere schoondochter zou een probleem zijn – geen onoverkomelijk probleem, maar een probleem.

‘Er zijn belangrijke culturele en taalkundige verschillen tussen de verschillende bevolkingsgroepen van Indonesië’, legt Finda uit. ‘Als wij als Batak niet met een Batak binnen ons eigen volk trouwen, zullen onze tradities, cultuur en taal op een dag verdwijnen.’ Ik kom deze angsten tegen bij alle etnische groeperingen. Alleen de Javanen, de overgrote meerderheid in Indonesië, delen deze vrees niet – integendeel.

Als leden van de hoogopgeleide hogere middenklasse behoren mijn vrienden tot de bevoorrechte Indonesiërs. Ze hebben een ruim rijtjeshuis in een van de typische bewaakte woonwijken. Om er te komen moet er een slagboom en een veiligheidspost worden gepasseerd. Gazali en zijn vrouw, de buren van Finda, zijn Minangkabau en willen graag met mij praten.

De zwakke oude man legt me uit dat het volk van de matrilineaire Minangkabau woonachtig is in West-Sumatra. Als ik informeer naar het leven van een kleine jongen in zijn cultuur, vertelt Gazali me: ‘Mijn vader heeft me geleerd het huis schoon te maken en voor het huis te vegen. Ik had ook de taak om het vruchtvlees van de kokosnoten open te breken en te raspen, ik leerde om kruiden te pletten in een vijzel en hielp met koken. In het algemeen werd van meisjes verwacht dat ze koken en van jongens dat ze schoonmaken.

Ze kookten op een grill die op een stenen ring werd geplaatst, en er was ruimte voor drie pannen. Ons eten bestond voornamelijk uit gebakken rijst met groente. Soms werd een ei in een maaltijd voor negen personen geklopt. Eieren waren zelfs voor ons duur, hoewel vader met 100 roepia’s per maand voor die tijd een goed inkomen had.’

‘En toen u zes jaar was, ging u toen naar school?’