De weg

Opstand in West-Papoea

John Martinkus

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van
Stichting Hapin – Papua Support Foundation

Oorspronkelijke uitgave: John Martinkus, The Road. Uprising in West Papua. Carlton: Black Inc., an imprint of Schwartz Books Pty Ltd, 2020 [9781760642426]

© John Martinkus 2020

Vertaling: Asaf Lahat

Afbeelding omslag: © NurPhoto / Getty Images

Omslagontwerp: Akiko Chan

Opmaak omslag Nederlandse editie: Suzanne Smit-van Hattum, appelblauwzeegroen, Soest

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 540 1

e-ISBN 978 94 6249 647 7

NUR 680

© 2020 John Martinkus, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2020 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Voor alle West-Papoea’s, dood of levend, die sinds de illegale Indonesische overname in 1961 hun leven hebben gewijd aan het streven naar gerechtigheid. Voor de activisten, journalisten, gezondheidswerkers, priesters en nonnen die zoveel in het werk hebben gesteld om de mensen in dit geteisterde land te helpen en dat nog steeds doen.

Inhoud

Inleiding

Het einde van de weg

Overname

Goud, koper, gas

De vlag hijsen

Diplomatie

De studenten

Het jubileum

Epiloog

Noten

Inleiding

Voor de mannen die in – toen nog – Nederlands-Nieuw-Guinea voor het eerst de smaak van verovering en strijd te pakken hadden gekregen, was het een soort obsessie. Ze sprongen uit vliegtuigen of kwamen in landingsvaartuigen aan op afgelegen locaties om, zoals zij het zagen, de laatste sporen Nederlands kolonialisme op hun grondgebied uit te wissen. Stoere mannen in een nog niet in kaart gebrachte wildernis die nauwelijks een idee hadden waar ze mee te maken zouden krijgen: vijandige inheemse bewoners, moeilijk terrein, tekort aan voorraden. Met als gevolg dat de ongeveer 1200 Indonesische parachutisten die in 1961 en ’62 West-Papoea binnenvielen gemakkelijk werden verslagen. De Nederlandse mariniers dreven hen bijeen, geholpen door de speerpunten en pijlen van de lokale bevolking. Een Nederlandse marinier werd naar eigen zeggen misselijk toen hij toezag hoe twee Indonesische soldaten met gescheurde kledij uit de jungle naar een brug werden gesleept en doodgeschoten, waarna hun lichamen in de rivier werden gedumpt. Hij zag hoe gevangenen werden uitgeleverd aan Papoease hulptroepen. Het had voor de Papoea’s geen zin om de soldaten gevangen te houden en bovendien zorgde de executie ervoor dat de anderen zich koest hielden. Uitgehongerd, ziek en met hun achterste letterlijk uit hun uniform wegrottend werden de Indonesiërs meegevoerd langs de aanwezige nieuwscamera’s.

Indonesië kreeg het grondgebied van Nederlands-Nieuw-Guinea in handen dankzij een diplomatieke toevalstreffer, niet via een militaire overwinning. Maar de onderofficieren die de mislukte aanval overleefden werden later generaals die bezeten waren van een idee dat de doorstane ellende moest rechtvaardigen en een eerbetoon zou zijn aan de gestorven kameraden en superieuren uit hun jeugd: een weg bouwen. Met de Trans-Papoea-snelweg zou het verlangen uit het Soekarno-tijdperk naar een verenigde Indonesische natie in vervulling gaan. ‘Van Sabang tot Merauke’, placht de president te scanderen ten overstaan van juichende menigtes, een verwijzing naar de meest westelijke stad van Indonesië (op het eiland Weh in Atjeh) en de meest oostelijke stad van West-Papoea, waarvandaan je binnen een dag Australië kunt bereiken door met een motorbootje de Straat Torres over te steken. De Trans-Papoea-weg zou door enkele van de meest afgelegen en onherbergzame gebieden van Azië lopen. Streken met zulke hoge bergen dat je er een van de weinige tropische gletsjers ter wereld aantreft. Maar ook streken waar tot op de dag van vandaag mensen sterven door Indonesische militaire operaties, in gevechten of op de vlucht.

Dit plan rijpte in de hoofden van de generaals en hun ambtenaren. Als eerste zouden ze oprukken vanuit Sorong op het schiereiland Vogelkop, een belangrijke havenstad op de westpunt van West-Papoea. Tegelijkertijd zouden ze doorstoten vanuit de provinciestad Manokwari en de hoofdstad Jayapura, beide gelegen aan de noordkust. Vervolgens zouden de legers via een tangbeweging bij elkaar komen om ten slotte over de hooglanden en door de provincie Nduga uit te komen in Wamena, hoofdstad van de geïsoleerde Baliemvallei. Wamena lag zo afgelegen dat de eerste Europeaan er pas in 1904 voet zette en er pas in 1920 en 1938 andere expedities doorheen kwamen.

De volkeren die in dit centrale berggebied van West-Papoea wonen, de Dani en Nduga, verschillen in fysiek en cultureel opzicht van de andere Papoea’s, gevormd als ze zijn door de ruige, afgelegen leefomgeving – bergen en hooggelegen regenwoud. Door het eeuwenlang beperkt gebleven contact met de stammen aan de kust en de veelvuldige onderlinge strijd en bijna ceremoniële oorlogen heeft er zich een zeer robuuste bevolking ontwikkeld. De Dani en Nduga erkennen niet dat hun regio deel uitmaakt van Indonesië en weigeren Bahasa Indonesia te spreken. Het zijn stammen die niet snel toegeven of zich terugtrekken. Maar de generaals met hun droombeeld van de weg hadden geen oog voor de wensen van de bevolking. Ze zouden hen ‘verpletteren’, in de woorden van de Indonesische minister van Defensie Ryamizard Ryacudu (een oud-generaal met een bloedig verleden van mensenrechtenschendingen). Wat dat verpletteren inhoudt kunnen we nu zien – zij het van een afstand, vanwege de beperkingen die diezelfde generaals opleggen.

Het einde van de weg

Dit is een verhaal dat vele jaren bestrijkt en talrijke reizen naar de uithoeken van Indonesië, meestal om verslag te doen van conflicten. Ik wilde juist daarheen waar westerse verslaggevers niet werden toegelaten. Ik begon halverwege de jaren negentig in Oost-Timor, inmiddels een onafhankelijk land, waar ik als toerist heen reisde omdat het verboden was voor journalisten. Ik hing er wat rond, ondanks de terugkerende terloopse doodsbedreigingen en de constante bewaking. Op een gegeven moment trok ik samen met een groepje guerrillastrijders dat voor onafhankelijkheid vocht de bergen in. We liepen stilletjes door de jungle en sliepen in een kuil in de grond overdekt met zeildoek en takken, waar we ons schuilhielden voor de Indonesische troepen die het woud doorzochten en die zo dichtbij kwamen dat we in het struikgewas takjes konden horen breken onder hun laarzen. Een jaar later waren de meeste strijders dood of gevangengenomen, nadat de groep vanuit een hinderlaag in de buurt van hun schuilplaats dertig Indonesische politiemensen had aangevallen en gedood. Hun aanvoerder, David Alex, was levend meegenomen en is daarna nooit meer teruggezien.

Ik keerde steeds weer terug naar Oost-Timor en na de val van de dictator Soeharto in mei 1998 kon ik er permanent verblijven met een journalistenvisum. Ik versloeg de opkomst van het studentenverzet – de betogingen en protesten en de onvermijdelijke repercussies die het Indonesische leger en de milities gebruikten als dekmantel om hun moorden te verdoezelen. Weken-, maandenlang rapporteerde ik over de afslachtingen en moordpartijen in alle provincies. Lichamen tellen, dodenaantallen achterhalen. Basale verslaggeving eigenlijk, maar wel voortdurend onder bedreiging van het Indonesische leger, de politie, hun inlichtingendiensten en hun milities, die bleven vasthouden aan het verzinsel dat ze slechts probeerden de vrede te bewaren tussen twee strijdende groepen: de Timorese onafhankelijkheidsbeweging en de Timorese milities. De laatste werden door hen bewapend, georganiseerd, betaald, rondgereden en soms zelfs geïmiteerd om hun medeburgers af te slachten. Voor de goede orde: Australië is tot op het laatst, toen het Oost-Timorese volk massaal voor de onafhankelijkheid koos en de Indonesische staat zich tegen zowel de Timorezen als de buitenlandse gemeenschap keerde, meegegaan in dit verzinsel. Oost-Timorezen die door Indonesië als onafhankelijkheidsstrijders werden bestempeld, werden gedood en hun steden en dorpen in brand gestoken en ontvolkt, terwijl de migrantengemeenschap plaats moest maken zodat het leger zijn werk kon afmaken zonder buitenlandse getuigen. Het Indonesische leger gebruikte dezelfde werkwijze in 2003 in Atjeh en we zien het ook nu weer in West-Papoea.

Terwijl Indonesië zich na de komst van de door Australië geleide vredesmacht uit Oost-Timor terugtrok, zij het met tegenzin en op destructieve en hardhandige wijze, bleven wij als journalisten verslag uitbrengen over de gewelddadigheden. We reisden naar het naburige West-Timor, waar bijna een derde van de Oost-Timorese bevolking ontheemd was terechtgekomen. Onderweg kwamen we langs stapels geplunderde televisies, motoren, meubels en zelfs van elektriciteitspalen losgerukte elektrische bedrading, die nu net over de grens lagen te vergaan in de moessonregen. Daarnaast waren er de kampen: duizenden wanhopige mensen die door ‘milities’ werden vastgehouden als ruilmiddel. Gedurende de volgende zes maanden konden de meesten uiteindelijk terugkeren naar Oost-Timor, maar niet voordat velen van hen waren verkracht of vermoord. In de hoofdstad Kupang ging ik naar Teddy’s, een bij expats geliefde bar aan het water. Het was altijd een louche tent geweest, waar Australische mannen ’s ochtends al dronken naar de verveelde meisjes gluurden. Deze keer was er niemand behalve ikzelf en een dronken Oost-Timorese soldaat van het beruchte 744- of 745-bataljon, bestaande uit Oost-Timorezen onder leiding van Indonesische officieren. Ze hadden net bij hun vertrek uit Oost-Timor enkele nonnen, een priester, twee journalisten en heel veel burgers gedood. Hij vroeg mij om een drankje en rolde ondertussen een granaat heen en weer over de bar. Ik bestelde twee drankjes, dronk het mijne haastig op en vertrok.

Ironisch genoeg volgde uit deze chaos en onzekerheid een periode van ongeveer vier jaar waarin journalisten relatief veel vrijheid genoten in Indonesië. We konden zowel Atjeh in het uiterste noordwesten van de archipel bezoeken als Papoea in het uiterste zuidoosten, grondgebieden waar al sinds hun opname in de Indonesische natie een afscheidingsoorlog sluimerde. Beide gebieden waren lange tijd verboden terrein of zeer beperkt toegankelijk geweest voor buitenlandse verslaggevers. Het betreden van de gebieden was een moeizame en intimiderende onderneming, met voortdurende documentencontroles, dreiging met geweld en permanent toezicht door de Indonesische inlichtingendiensten, maar voor het eerst kon je ernaartoe. En zo kwam ik in Atjeh terecht, terwijl de meeste van mijn collega’s naar Afghanistan gingen toen daar in 2001 oorlog losbarstte. En toen het gros van hen in 2003 naar Irak vertrok in de aanloop tot de oorlog aldaar, kwam ik terecht in Merauke, Papoea. De meest zuidoostelijke stad van Indonesië. Letterlijk het einde van de weg.

*

Er was in 2003 niet veel te doen in Merauke. Er gold een avondklok en de straten waren leeg, op een enkel militair voertuig na, maar dat betrof meestal slechts een bezoek aan een van de bordelen; de stad kende een van de hoogste percentages hiv-besmettingen in Indonesië. Twee jaar eerder, op 1 december 2001, hadden inwoners geprobeerd de vlag te hijsen van het onafhankelijke West-Papoea: de Morgenster met zijn blauwe en witte horizontale banen als verwijzing naar de Nederlandse koloniale invloed en een markante ster als symbool voor de ochtendster die boven het de regio opkomt. Bij die gelegenheid had de politie zeven mensen doodgeschoten en sindsdien was er geen onrust meer in Merauke. Beveiligingsposten van de onafhankelijkheidsbeweging, waar lokale mannen probeerden mensen die hun gebied binnenkwamen te controleren, werden door het Indonesische leger direct weer neergehaald.

Ik kon niet in contact komen met de lokale onafhankelijkheidsbeweging, de Organisasi Papua Merdeka (Organisatie voor een Vrij Papoea, ofwel OPM). Haar leden waren de grens over gevlucht naar Papoea-Nieuw-Guinea nadat hun leider, Willem Onde, in 2001 was ‘verdwenen’. Onde was in 1997 in contact gekomen met Kopassus (Komando Pasukan Khusus), de Indonesische eenheid van speciale strijdkrachten, en had ingestemd met een wapenoverdracht. Als beloning kreeg hij een nieuw geweer en wat geld, dat hij prompt verbraste. Hij begon rond te hangen en te drinken met Indonesische officieren en vocht niet meer tegen ze. Maar die wapenstilstand had wel een prijs: toen er dertien houthakkers, waaronder drie Zuid-Koreanen, werden ‘ontvoerd’, vermoedelijk door OPM-strijders onder leiding van Onde, kwamen de gijzelaars vrij na betaling van een grote som losgeld aan het Indonesische leger. Voortaan betaalde het houtkapbedrijf het Indonesische leger standaard voor de ‘bescherming’ van de arbeiders. Zo werden zaken nu eenmaal gedaan in West-Papoea en dat was ook de reden dat het Indonesische leger het er zo naar zijn zin had. Aan die afpersingspraktijken ontkwam niemand, ook niet de grootste belastingbetaler in Indonesië, Freeport-McMoRan. Dit Amerikaanse bedrijf exploiteert de Grasbergmijn, de grootste goudmijn en op twee na grootste kopermijn ter wereld.

Onde werd voor het laatst in leven gezien in september 2001 terwijl hij op een motorfiets reed met zijn assistent achterop. Vier dagen later werden hun lichamen langs de weg gevonden. Onde was gescalpeerd. Een passerende vrachtwagenchauffeur van het houtbedrijf had op de dag van Ondes dood Kopassus-soldaten gezien in de buurt van de weg. Onde was gereduceerd tot een pion in een veel groter spel. Toch verdient zijn verhaal het om verteld te worden, want het zegt veel over hoe het leger en de regering van Indonesië – tot op de dag van vandaag – met West-Papoea omgaan.

Wel kreeg ik toen een document in handen waarvan ik dacht dat het een groot verhaal was. Het document, afkomstig van het Indonesische ministerie van Binnenlandse Zaken en gedateerd op 9 juni 2000, vermeldde onafhankelijkheidsstrijder Theys Eluay en Willem Onde als leiders die aangepakt moesten worden en die hun steun moesten uitspreken voor zelfbestuur. Indonesië was van plan West-Papoea autonomie aan te bieden om het streven naar onafhankelijkheid af te wenden en het te paaien met de belofte van financiële steun voor infrastructuur en een grotere betrokkenheid van lokale leiders bij het bestuur. Het plan moest een einde maken aan de roep om zelfstandigheid die na de onafhankelijkheid van Oost-Timor in een stroomversnelling was geraakt. Het document was in feite een dodenlijst: de daaropvolgende maanden en jaren diende het als gids voor Indonesische troepen ter plaatse – wie ze in de gaten moesten houden, wie ze konden afkopen en wie er gewoon gedood moest worden.

Theys Eluay, de meest charismatische en verbindende Papoealeider die de onafhankelijkheidsbeweging in jaren had voortgebracht, werd in 2001 vermoord in zijn auto buiten Jayapura. Op 10 november woonde hij een diner bij om de Dag van de Helden te vieren, een feestdag waarop Indonesië zijn onafhankelijkheidsstrijders herdenkt, waaronder degenen die deelgenomen hebben aan de machtsovername in Papoea. Toen Eluay rond 22.00 uur vertrok wenste de politiecommandant hem via de microfoon een goede thuisreis toe. Eluay liet een aantal soldaten van elite-eenheid Kopassus die een lift wilden meerijden. Onderweg hebben ze hem omgebracht door verstikking. Zijn chauffeur is nooit meer gezien.

Uiteindelijk werden vier leden van Kopassus aangeklaagd voor de moord. Tijdens hun proces werd de misdaad afgeschilderd als het handelen van overijverige troepen ter plaatse. Maar het document dat ik in handen had gekregen was afkomstig van een bijeenkomst van hooggeplaatste militairen en burgers in Jakarta. Dat de overheid het goedkeurde blijkt al uit het feit dat het programma geïnitieerd werd tijdens een bijeenkomst van het ministerie van Binnenlandse Zaken en militaire officieren. De Kopassus-officieren, die de moord bekenden, kregen na een jarenlang proces gevangenisstraffen van drie tot drieënhalf jaar. Toen ze veroordeeld werden zei generaal Endriartono Sutarto, bevelhebber van het Indonesische leger, publiekelijk dat deze soldaten als ‘helden’ moesten worden beschouwd, omdat ze zich in dienst gesteld hadden van de nationale eenheid van de republiek. Voor hij vermoord werd had Theys Eluay geprobeerd de aandacht te vestigen op de dood van Willem Onde in Merauke. Naar diens dood is nooit een onderzoek ingesteld.