Deze uitgave is tot stand gekomen mede dankzij welkome bijdragen van

•De Gijselaar-Hintzenfonds

•Stichting Nicolaas Muleriusfonds

•Stichting Oude Groninger Kerken

•Stichting Professor van Winter Fonds

•Stichting Herbert Duintjer Fonds

•Tresoar, Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum

•en een anonieme mecenas.

Afbeelding omslag Pieter Aertsen, De terugkeer van een Sint-Antoniusbedevaart, circa 1550.
© Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel.
Foto : J. Geleyns – Art Photography

Omslagontwerp Frederike Bouten, Utrecht
Ontwerp/opmaak binnenwerk Frederike Bouten, Utrecht

© 2021, Anneke B. Mulder-Bakker en Rolf H. Bremmer Jr p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462496552
e-ISBN 9789462496569
NUR 684

INHOUD

WOORD VOORAF

Anneke B. Mulder-Bakker | Rolf H. Bremmer Jr

HET NOORDERLAND IN DE MIDDELEEUWEN

Samenleving en religieuze cultuur

Rolf H. Bremmer Jr

FEEST IN BOLSWARD!

Rolf H. Bremmer Jr

TUSSEN HEL EN HEMEL

Geloof in het laatmiddeleeuwse Friese rechtsleven

Rolf H. Bremmer Jr

KALENDERPOËZIE

Sible de Blaauw

NABIJ, IN EN ROND DE KERK

Het godshuis en zijn gebruikers

Renée Nip

LEVENDEN HERDENKEN DODEN IN EN OM GRONINGEN IN DE LATE MIDDELEEUWEN

Kees Kuiken

EEN VOORBEELD VAN HERDENKEN IN DE PRAKTIJK: DE KERK VAN HOMMERTS

Bert Looper | Catrien Santing | Arie van Steensel

RELIGIEUZE VERENIGINGEN

Zorgen voor de naasten

Anneke B. Mulder-Bakker

HEILIGEN EN RELIEKEN

Geloofspraktijk van boeren en burgers

Marlies Stoter

‘WONDER ENDE WAER IN RINSUMAGEEST’, EEN RELIEKDOOSJE UIT DE ZEVENTIENDE EEUW 109

Anneke B. Mulder-Bakker

DE ARM VAN JOHANNES DE DOPER IN DE MARTINIKERK VAN GRONINGEN

Anneke B. Mulder-Bakker | Lianne van Beek

MARIA, ONZE LIEVE VROUW

Hemelkoningin en Redder in Alle Nood

Anneke B. Mulder-Bakker

HET HELLUMSE PAASSPEL: DE DRIE MARIA’S BIJ HET GRAF

Anneke B. Mulder-Bakker | Martha Kist | Marlies Stoter

GELOVEN IN DE PRAKTIJK

Daadkrachtige vrouwen en mannen

Anneke B. Mulder-Bakker

HET HEILIG AANSCHIJN VAN ONZE HEER JEZUS CHRISTUS IN WOORD EN BEELD

Kathryn M. Rudy

GETIJDENBOEKEN

Schrijfsters en tekenaressen

Susanne de Jong

LEESCULTUUR

Boekenbezit en geloofspraktijk in huiselijke kring

Susanne de Jong

DE TIEN GEBODEN

Susanne de Jong

EEN ALLEDAAGSE LEESINSTRUCTIE

Kathryn M. Rudy

GETIJDENBOEKEN

Gebruik in huiskamers en kloosters

Elvira Ambrosius

IN KLEI GEBAKKEN

Vroomheid in heiligenbeeldjes

Elvira Ambrosius

‘NU WIEGHEN, NU WIEGHEN WIJ’

Jos Koldeweij

VROME REIZEN VANUIT LAATMIDDELEEUWS GRONINGEN EN FRIESLAND

Pelgrimstekens en bedevaartampullen

Jos Koldeweij

MIDDELEEUWSE BEDEVAARTPLAATSEN

Rolf H. Bremmer Jr | Anneke B. Mulder-Bakker

NAWOORD

En de Reformatie dan?

ILLUSTRATIEVERANTWOORDING

LIJST VAN AUTEURS

WOORD VOORAF

Bezoekers aan Groningen en Friesland staan steeds weer verbaasd over de grote rijkdom aan middeleeuwse kerken die, opgetrokken uit rood en geel baksteen, het weidse landschap sieren. Zo veel en zo dicht op elkaar, maar tegelijk ook zo sober en zo nuchter … . Wat voor mensen waren dat eigenlijk die deze bonte verscheidenheid aan kerken creëerden? Wat bewoog hen tot deze bouwijver?

Dit boek gaat op zoek naar vormen waarin gewone middeleeuwers – leken vooral – in Frisia hun christelijk geloof beleefden. De auteurs beschrijven en bestuderen hoe middeleeuwers hun devotie vorm gaven, omgingen met het godshuis in hun gemeenschap, hun heiligen vereerden en oeroude, mondeling overgeleverde rechtsgewoonten inpasten in een christelijke levensvisie. Ook komen enkele vooraanstaande en daadkrachtige vrouwen en mannen zelf in de schijnwerpers. Veel laten zij niet los over hun persoonlijke geloofsleven en hun innerlijke spiritualiteit, maar in hun daden en voorgeleefde vroomheid bieden zij wel het kader waarin religieuze gebruiksvoorwerpen hebben gefunctioneerd (hoofdstuk 1-7). Die devotionalia verbeelden de godsdienstige cultuur in een veelheid van vormen: kleine heiligenbeeldjes, handpoppetjes bijna, pelgrimsinsignes, reliekdoosjes, maar ook prachtig geïllumineerde getijdenboeken en gebedsteksten met daarop vingerafdrukken en sporen van tranen (hoofdstuk 8-12).

Met elkaar maken de auteurs duidelijk dat de laatmiddeleeuwse maatschappij is als een geweven tapijt, een wollen weefsel van schering en inslag. Elke samenleving heeft scheringdraden nodig van wetten en instituties – waar veel onderzoekers zich op richten – maar ook de verbindende inslag van conventies en tradities, eeuwenoude gewoontes en geleefd geloof – waarnaar wij in dit boek op zoek zijn. Die inslagdraden geven kleur aan het weefsel en bepalen het patroon van de samenleving – niet vastgelegd in geschreven wetten of de subtiele theologie, maar voorgeleefd in de wisselende praktijk van alledag. Zeker in de middeleeuwse samenleving van de Friese landen, waar geen overheidsgezag van graven of hertogen domineerde en waar de bisschoppen ver weg woonden, weefden boeren en burgers de gemeenschap tezamen in een religieuze cultuur die volop de moeite waard is om nader te onderzoeken.

De oorsprong van dit boek ligt in onderzoek van Anneke Mulder-Bakker naar kluizenaars en kluizenaressen, naar religieus levende vrouwen in hun eigen huis en de religieuze cultuur van lekengelovigen, zowel in als buiten de Friese landen. Die ervaring wordt toegepast op de vrouwen en mannen in het land van de bakstenen kerken. Het boek bouwt ook verder op studies van Rolf Bremmer naar de kerstening en verschriftelijking van de Friese taal en van het Friese recht. Samen hebben wij tweeën deze bundel studies opgezet door een aantal specialisten uit te dagen buiten hun gebruikelijke boekje te gaan. Marlies Stoter, conservator van het Fries Museum, hebben we gevraagd een inventarisatie van de volslagen onbekende heiligenbeeldjes in noordelijke musea en depots te begeleiden. In Anja van Leusden vonden wij een uitgever bij WalburgPers, die haar uitgeverskwaliteiten combineert met haar expertise als mediëvist. We danken Bert Looper en Tresoar (Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum) voor de geboden organisatorische en financiële steun bij de totstandkoming van het boek. Enkele fondsen en een anonieme mecenas maakten het ons mogelijk om het boek ruim van mooie kleurenfoto’s te voorzien. Jeroen Benders las kritisch mee als bureauredacteur. Martin Hillenga was zeer behulpzaam bij het vergaren van het beeldmateriaal, terwijl Josse Pietersma de beeldredactie verzorgde. Zie hier het resultaat.

Anneke B. Mulder-Bakker | Rolf H. Bremmer Jr

Een gedetailleerde kaart van de Friese landen tussen het Vlie en de Eemsmonding, ontworpen door de geleerde Friese monnik-priester Sibrandus Leo (circa 1525-1588) en vanaf 1579 door Abraham Ortelius opgenomen in diens beroemde atlas Theatrum orbis terrarum (Antwerpen).

Anneke B. Mulder-Bakker | Rolf H. Bremmer Jr

HET NOORDERLAND IN DE MIDDELEEUWEN

Samenleving en religieuze cultuur

Hoe God in het hoge Noorden kwam is in nevelen gehuld. Wat dat betreft zijn Gods wegen nauwelijks naspeurbaar. Wat we erover weten, ontlenen we vooral aan heiligenlevens, verhalen over de missionarissen die minstens een generatie na hun dood en vaak nog later werden opgeschreven door mensen die er zelf niet bij waren geweest en het van horen zeggen hadden. Die heiligenlevens zijn dikwijls gekleurd in het voordeel van de hoofdpersoon. Daar moeten we het mee doen. Een zo’n heilige missionaris is de Fries Liudger (circa 742-809), man van het eerste uur, met een gedegen priesteropleiding, eerst in Utrecht en later in York.

HET ALLEREERSTE BEGIN

In 786 ontving de edele vrouwe Meinswith de missionaris Liudger op haar hofstede te Helwerd, de heilige wierde bij Usquert. Zij nodigde hem en zijn volgelingen uit voor een drinkgelag, zoals edele Friezen dat deden met gasten van verre, en bood hun onderdak voor de nacht. Zij liet ook een zanger komen, de blinde Bernlef. Deze stond bij de zijnen in hoog aanzien omdat hij een vriendelijk man was en omdat hij de heldendaden van het voorgeslacht en de oorlogen van de Friese koningen voortreffelijk wist te bezingen. Bernlef leed echter al drie jaar zozeer aan blindheid, dat er zelfs geen licht of een laatste stukje zicht in zijn ogen was overgebleven. Liudger keek hem vriendelijk aan en vroeg hem of hij penitentie wilde ontvangen. Dat wilde Bernlef graag, waarop Liudger hem vroeg de volgende ochtend terug te komen. Die volgende ochtend, nadat Bernlef had gebiecht, tekende Liudger de ogen van de blinde met het teken van het Kruis. Hij hield hem zijn hand voor en vroeg: ‘Zie je ook iets?’ Enthousiast antwoordde Bernlef dat hij Liudgers hand kon zien. Waarop Liudger zei: ‘Spreek dan dank uit aan de almachtige God.’

De ontmoeting van Liudger en Bernlef. Miniatuur circa 1100.

Hiermee beantwoordde Liudger zijn gastvrouw op passende wijze door te getuigen van de grote daden van zíjn Koning. Vervolgens reden Liudger en Bernlef samen naar Usquert, terwijl zij spraken over het ware geloof en de verschillende aangelegenheden van de ziel. In Usquert liet Liudger Bernlef in de kapel bidden en God dankzeggen. Zo werd de zanger niet alleen van zijn fysieke, maar ook van zijn geestelijke blindheid genezen. Voortaan zou hij de ‘heldenliederen’ van het christendom zingen, de psalmen, die Liudger hem zou leren bij elke gelegenheid dat zij elkaar ontmoetten. Het verhaal over de edele vrouwe Meinswith, die dit alles in gang zette, staat daarmee aan het begin van het geleefde geloof in de Friese landen.¹

Deze gebeurtenis is beschreven door Altfrid, een oomzegger van Liudger, enige decennia na diens dood. Hij deed dit in een apart wonderverhaal aan het einde van het heiligenleven dat hij over Liudger had geschreven. Eerst had hij over diens leven en zijn familie in Nifterlake in de Vechtstreek verteld en gememoreerd hoe Liudger als klein jongetje altijd boekjes maakte van boomschors. Liudger voelde blijkbaar al jong aan dat het christendom en het boek bij elkaar hoorden en dat je boekjes met je moeder deelde.² Zijn vader zorgde ervoor dat hij een schoolopleiding kreeg en bracht hem daarvoor naar abt Gregorius in Utrecht. Vervolgens zou Liudger zijn scholing voortzetten bij Alcuin, hoofd van de kathedraalschool in York en later de grote geleerde aan het hof van Karel de Grote. Over Liudgers werk als missionaris is Altfried verbazingwekkend kort. Liudger legde zich toe op de prediking van ‘het geloof in de ware en ondeelbare Drie-eenheid’ – over de vorm en inhoud van dat geloof rept hij met geen woord. Liudger stichtte kerken en trok door hem opgeleide priesters aan. Hij stichtte rond 800 het klooster Werden bij Essen en werd in 805 tot eerste bisschop van Münster gewijd.

Altfried beschreef het kersteningsproces van de Friezen terugkijkend vanuit een negende-eeuws perspectief. Door de episode te Helwerd in een wonderverhaal apart te zetten, lijkt hij het tot een soort oorsprongsverhaal te kneden over de komst van het christendom naar de Friezen. We kunnen er een poging in zien om de sociale en religieuze identiteit van de Friezen te determineren. De episode doet denken aan de Heliand, het Oudsaksische heldenepos over Christus de Heiland, dat volgens sommigen in Liudgers omgeving was gedicht in de eerste decennia van de negende eeuw. In de ontvangst op Helwerd zien we een soortgelijk drinkgelag beschreven als bij de bruiloft te Kana: ‘Drie nachten later ging de leidsman der volken [Jezus dus] naar Galilealand, waar hij op een gastmaal was genodigd, hij de geborene Gods […]. Hij kwam met zijn leerlingen bij het hoge huis, bij de hal waar de gasten, de joden, dronken. Hij nam deel aan het feest […]. Feestgedruis vulde de zaal toen het verzamelde volk op de banken uitbundig zijn blijdschap uitte, een waar genot.’ De boodschap is dat Liudger, net zoals de dichter van de Heliand, bekering tot het Christendom en daarmee aanvaarding van het christelijke geloof predikte, maar tegelijk kenmerken van de oude cultuur accepteerde, zoals feestmalen en heldenliederen. De bij Jorwert gevonden amulet met Christus, de Heerser, past daar goed in. Het dagelijkse leven wordt er (nog) niet door gekerstend, laat staan dat van de Friezen een vreedzame moraal gevraagd wordt, zoals in de twaalfde eeuw zou gebeuren. Dat is de uitkomst van het eerste kersteningsoffensief in de Karolingische tijd.³

Liudger geeft een zelfgemaakt boekje aan zijn moeder. Miniatuur circa 1100.

CHRISTELIJKE ORGANISATIE EN DE WENS EEN EIGEN DORPSKERK TE HEBBEN

In de eerste eeuwen na de komst van de missionarissen zou er niet veel verdieping in het christelijke leven komen. Veel van de kersteningsarbeid werd weer teniet gedaan door oorlogen en Vikinginvallen. Wat wel stand hield waren enkele gedenkplaatsen. Men had bijvoorbeeld op de plek waar Bonifatius was doodgeslagen een terpje opgeworpen waar een wonderbaarlijke zoetwaterbron was ontsproten.⁴ Er hadden zich daar enkele geestelijken gevestigd; dezen begonnen leergierige jongemannen op te vangen en pelgrims te bedienen, die heil zochten bij de bron – de allereerste pelgrims in de Friese landen (zie hoofdstuk 12). Ook in Stavoren, waar de Utrechtse geestelijke Odulfus tussen 825 en 850 een klooster had gesticht, ontstond een soort missiecentrum. De herinnering aan Liudger werd door de eeuwen heen levend gehouden in de naam van enkele kerken in de Ommelanden: de kerken van Niehove en Oldehove hadden Liudger als patroonheilige. Ook in opschriften op luidklokken en in een missaalkalender uit Bolsward werd zijn naam bewaard. Verder speelde Liudger een rol in de rechterlijke organisatie: bij strafexpedities moest een vaandel met zijn afbeelding erop meegevoerd worden, zoals blijkt uit de Keuren van Humsterland uit 1361.⁵

Voor een verdieping in het dagelijkse leven moeten we wachten tot de elfde en twaalfde eeuw, toen de tweede kersteningsgolf kwam aanrollen. Deze zette in met de opbouw van een aaneensluitend netwerk van parochies. Voor circa 1000 hadden de nog zeer dun bevolkte landschappelijke eenheden, zoals Oostergo, Hunsingo en Fivelgo, één patronaatskerk gehad. Aan het einde van de middeleeuwen waren deze grote eenheden opgesplitst in een groot aantal kleinere kerspels (dorpsparochies), elk met een eigen parochiekerk en een eigen zielzorger. Vanaf de tiende, maar vooral vanaf de elfde en twaalfde eeuw kwam dit proces op gang. Echter, lang niet elke terp of wierde had meteen een eigen dorpskerk en kinderen laten dopen of ter kerke gaan in de dichtstbijzijnde parochiekerk was, zeker in de winter, een riskante onderneming. Frederik, pastoor van Hallum in de twaalfde eeuw, had op een van zijn predikreizen nog een zwangere vrouw moeten bijstaan om in de vrieskou een diep over te steken, een actie waaraan hij zelf een gevaarlijke niersteenaanval had overgehouden. Pas in de late middeleeuwen zou dit proces van doorgaande parochiestichting voltooid zijn. Dit resulteerde voor de huidige provincie Friesland in een bestand van meer dan 350 parochiekerken, verreweg het dichtste netwerk van dorpskerken in het bisdom Utrecht. De Ommelanden van Groningen kregen een vergelijkbaar dicht netwerk.⁶

Kalkstenen amulet, gevonden te Jorwert (Westergo). Ingekaderd in een mandorla zit Christus op zijn troon, geflankeerd door Alfa en Omega: de heerser van begin tot eind, achtste/negende eeuw.

We zien aldus een ware explosie van kerkbouw – de wonderschone laat-romaanse kerken in rode of gele baksteen herinneren ons er nog dagelijks aan. Deze kerken werden doorgaans op eigen kracht gebouwd. Abt Menko geeft ons daarin een onthullend inkijkje. Voor de bouw van de kerk in Wittewierum in Fivelgo, die kloosterkerk en parochiekerk ineen was, vertelt hij, begon men met eerst drie jaar bakstenen te bakken. Daarop werd een bouwmeester uit Keulen ingehuurd en werd begonnen met het inheien van de heipalen voor de fundering. ‘Er waren steeds tachtig mannen nodig, want er waren tien heipalen en de mannen moesten voortdurend afgelost worden. Als zij op volle kracht bezig waren, dreunde het hele dorp, zodat in de naastliggende huizen de melk uit de kannen klotste en de ganzeneieren door de trilling van de grond geklutst raakten en niet verder uitgebroed konden worden.’ Naast de kanunniken en lekenbroeders werden de parochianen van Wittewierum en het nabijgelegen Woltersum voor dit werk opgeroepen. ’s Avonds ging een kanunnik ‘van deur tot deur rond, zelfs na zonsondergang, om mensen te vragen en tot het werk van de volgende dag op te wekken.’ Deze voorbereidingswerkzaamheden duurden vijf jaar. Daarna pas werd met de bouw van de eigenlijke kerk begonnen – waarover Menko niet veel meer meedeelt.⁷

Leisteen met tekening van Liudger en doedelzakspelende Bernlef, gevonden op het terrein van het voormalig Klooster Klaarkamp bij Dokkum (Oostergo), twaalfde/dertiende eeuw.

De Lauwers, tussen Achtkarspelen en Langewold, verdeelt het Friese gebied in Westerlauwers en Oosterlauwers Friesland. Oostergo en Westergo vielen onder de bisschop van Utrecht. Achtkarspelen tot en met Brookmerland onder de bisschop van Münster, de rest onder de aartsbisschop van Bremen. Groningen en Bremen horen niet bij de Friese landen, maar zijn hier gegeven ter oriëntatie.

Zo’n enorme collectieve inspanning om een kerkgebouw te realiseren kan alleen, schrijven religiewetenschappers, als de betrokken mensen eendrachtig geloven in een krachtig religieus systeem, zoals het nieuwe christendom dat was, vervat in mythen of oorsprongsverhalen, die het leven zin gaven en de hoop op een beetje geluk voedden. Door veel van hun welvaart en mankracht te investeren in zo’n religieus centrum maakten de kloosterlingen en de dorpsbewoners het gezamenlijke geloof concreet en smeedden zij de groep aaneen tot een hechte geloofsgemeenschap. Dit mechanisme helpt te verklaren waarom elke terp en elke buurtgemeenschap haar eigen kapel of parochiekerk stichtte.⁸

Nog een tweede factor bij het bouwen van kerken door de plaatselijke gemeenschap is van belang. De families op de oude terpen hadden in voorchristelijke tijd altijd hun doden met de nodige rituelen en ceremoniën begraven bij de eigen boerderij of op een grafveld vlakbij de eigen terp. De doden uit het voorgeslacht en de levenden uit het nageslacht leefden zo in één gemeenschap bijeen. Schedels en botten vormden een ‘soort familiearchief’, zoals Annet Nieuwhof het treffend typeert, een archief dat samen met betekenisvolle voorwerpen of scherven de memoria van de familie belichaamde en de identiteit ervan over de generaties heen bepaalde. Met de komst van het christendom werd deze praktijk niet meer getolereerd. Karel de Grote (circa 800) schreef voor dat doden bij een parochiekerk begraven dienden te worden, op een kerk-hof en met christelijke ceremoniën – de doden bijvoorbeeld met het gezicht naar het oosten gericht. Toen deze voorschriften voor bijzetting eenmaal in de Friese landen doordrongen, wilden de dorpelingen een dorpskerk hebben op de eigen terp met een eigen kerkhof, waar ze de eigen voorouders dicht bij zich konden houden. Verreweg de meeste terpen kregen zo hun eigen dorpskerk als de concrete belichaming van het nieuwe geloof en de plek waar de memoria over de generaties heen houvast vond.⁹

De Martinuskerk van Giekerk (Oostergo), een kleine tufstenen parochiekerk, twaalfde eeuw.

De Nicolaaskerk van Oldenzijl (Fivelgo), een zeer vroege bakstenen kerk, dertiende eeuw.

De Petrus-en-Pauluskerk van Loppersum (Fivelgo), een grote laatmiddeleeuwse parochiekerk, ook wel bekend als ‘de boerenkathedraal’, met vijftiende-eeuwse gewelfschilderingen; zie ook hoofdstuk 6.

De dorpskerk werd zodoende de tastbare uitdrukking van de lokale identiteit, het middelpunt van het maatschappelijke leven, het sacrale, kerkelijke én sociaalpolitieke centrum. Zoals Hidde Feenstra het formuleert: ‘Het kerspel werd het uitgangspunt van alle maatschappelijke organisatiestructuren.’ De machtigen onder de eigenerfde en edele boeren – de ‘nazaten’ van Walfried, zie hoofdstuk 5 – die de kerken hadden gesticht, werkten zich nu op tot kerkvoogden en hoofdelingen en werden de politieke en juridische bestuurders. Als rondgaande redgers handhaafden zij het recht.¹⁰

Een inkijkje in dit proces van dorpsvorming biedt ons het opgravingsverslag van de kerkstee van Klein Maarslag in Hunsingo door Jaap Boersma. Hij constateert dat ‘de gemeenschap die in de elfde of twaalfde eeuw besloot een kerk te stichten, hiervoor als standplaats het grafveld koos waarop zij mogelijk al sinds voorchristelijke tijd gewoon was haar doden te begraven.’ De begraafplaats was dus ouder dan het kerkgebouw. Het kerspel dat zij stichtte, wordt omzoomd door natuurlijke waterlopen en meet op de kerspelkaart van Siemens zo’n 400 ha of vier km². Dat is, zegt Boersma, de benodigde omvang van een dorpsgebied. ‘Het kerspel zal dus […] het dorpsgebied als grondslag hebben genomen, wat de leden van die dorpsgemeenschap tot kerspellieden maakte.’ Hier vallen voorchristelijke en christelijke dorpsgemeenschap samen. De kerk van Klein Maarslag werd in 1811 afgebroken, maar de (romantische) begraafplaats bestaat nog steeds en werd tot 1911 onderhouden door kerspellieden, in wier rechten en plichten, zegt Boersma, ‘mijns inziens een situatie doorschemert die terug zou kunnen gaan op de periode waarin de dorpsgemeenschap […] begon met het begraven van hun doden op het wierdengrafveld.’ Meer dan duizend jaar geleden derhalve. Biedt Boersma hier een model dat voor meer kerspels in het kleigebied heeft gegolden?¹¹

DE TWEEDE FASE: NAAR EEN VREEDZAMER CHRISTENDOM EN EEN VERINNERLIJKING VAN HET GELOOF

Via Frederik van Hallum (circa 1113-1175), die na de dood van zijn moeder een klooster stichtte en over wie ook een heiligenleven is geschreven, krijgen wij zicht op wat het christelijke geloof nu in de praktijk ging inhouden. Frederik had als klein jongetje, net zoals Liudger, boekjes van plantenbladeren gemaakt en het kerkelijke ritueel nagespeeld.¹² Hij had ook, precies als Liudger, een goede opleiding genoten, aan de kathedraalschool van Münster, en was daarna pastoor in zijn geboorteplaats Hallum geworden. Na de dood van zijn moeder stichtte hij van hieruit het norbertijner mannenklooster Mariëngaarde, een van de oudste abdijen in de Friese landen, en het vrouwenklooster Bethlehem. Zijn hele leven zou Frederik rondtrekken om te preken en mensen tot een vreedzaam geloof aanzetten, ook toen hij eenmaal abt was. Vooral zijn eigen standgenoten probeerde hij in het hart te raken. Godescalc, ‘een edel en zeer machtig man’ uit zijn eigen dorp Hallum, verliet vrouw en kind om in Frederiks klooster in te treden. De abt ‘placht te zeggen dat kloosters gesticht waren om daarin tijdelijk zondaars – vechtersbazen zoals Godescalc dus – op te sluiten om ze niet van het rijk Gods uit te sluiten’ (177–179).

Abt Frederik van Hallum: borstbeeld Frans Ram, 1978.

Deze anekdote lezen we in de vita die de vierde abt van Mariëngaarde, Sibrand, circa 1230 aan Frederik wijdde. Sibrand behoorde zelf tot de machtige verwantenkring van de Cammingha’s. Aan de hand van een aantal smakelijke anekdotes over zijn voorvaderen en voormoederen laat hij zien waartoe het christelijke geloof hen nu verleidde. Wibrand van Blija, ‘een man vol barsheid en wreedheid die zonder ophouden dorstte naar het bloed van zijn vijanden’, levert de eerste anekdote (165). Toen hij eens Frederiks woorden over het staken van vete en strijd hoorde, raakte hij zo onder de indruk dat hij boete wilde doen bij de man Gods en hem achternaliep. Deze kreeg begrijpelijkerwijs de schrik van zijn leven, want hij dacht dat Wibrand het op hem persoonlijk gemunt had. Maar de man wilde oprecht boete doen. Daarop schoor Frederik Wibrands schedel en liet hem het leven van een kluizenaar leiden – de abdij zou later ‘nog heel fraaie boeken’ aan hem danken (165-167). Asego de Jongere, die door alle vetes aan lager wal was geraakt, werd door Frederik met het kruis getekend en naar het Heilige Graf gestuurd. ‘Het was toentertijd immers de gewoonte dat allen die uit het Heilige Land terugkeerden, in plaats van wapens palmtakken droegen en met die roemtekenen getooid als bemiddelaars tussen twistende partijen optraden en zich onvermoeid voor de algemene vrede inzetten.’ Het ging blijkbaar vooral om het staken van vetes en het afzien van krijgsroem. In de tijd van abt Sibrand (circa 1230) werd deze geweldscultuur nog steeds in heldenliederen bezongen (122).

De vete was het uiterste middel om het recht in eigen hand te nemen. Men brandde het huis van de tegenstander plat, stak dijken door of ging het gevecht aan met zijn tegenstander – stuk voor stuk beschreven in het oude Friese recht. Het inperken van het recht op vete betekende dat de edelen aangespoord werden nu hun recht via de vreedzame arbitrage te halen. Scheidsrechters probeerden elkaar bestrijdende partijen tot een overeenkomst te brengen door te onderhandelen in plaats van de wapens te laten beslissen. Deze tendens wordt weerspiegeld in de Friese rechtsteksten.¹³ Zelfs Emo (circa 1175-1237), de eerste abt van Wittewierum en schrijver van een belangrijke kloosterkroniek, verraadt in zijn beschouwelijke stukken dat hij als rechtsgeleerde én rechtgeaarde Fries twee zielen in zijn borst bezat. Het gebeurde nog wel eens dat zijn Friese inborst – dus het recht halen met de vuist – het pleit won.¹⁴

Toen Asego, nadat hij met het kruis getekend was, naar het Heilige Land pelgrimeerde, werd hij (voor alle zekerheid?) vergezeld door zijn schoonzus Ghertrud van Driesum. Asego zou niet levend terugkeren, maar Ghertrud deed dat wel. Na terugkomst trad zij in het nieuw gestichte klooster Bethlehem in en werd daarvan de eerste priorin (183-187). Altijd al had zij de dochters en jonge meisjes van de andere edelen ‘in de kloosterlijke tucht’ opgevoed en daar ging ze nu als priorin mee door; de meisjes moesten zich ‘onvermoeibaar met de studie der letteren bezighouden.’ Frederik was daar zo content mee dat hij ze stiften en wastafeltjes kwam brengen (187-191). Zelf leerde Frederik ‘de allerarmsten en geringsten lezen en schrijven’ en leidde hij jonge kloosterlingen op (181, 201) – nu in de eenentwintigste eeuw vieren gelovigen in België, in de abdij van Leffe waar Frederiks relikwieën worden bewaard, hem nog steeds als leraar (zie hoofdstuk 5).¹⁵

Dit soort voorbeelden laat een tweede belangrijk kenmerk zien van de kerstening in de twaalfde eeuw: naast een vreedzamer christendom werd een christelijke geletterdheid van belang. De wijze vrouw Ghertrud liep daarbij voorop. Het aandeel van vrouwen, zoals Meinswith, Ghertrud en de jonge meisjes die ‘op kostschool’ gingen in het klooster voordat ze ofwel in het huwelijk traden ofwel kloosterlinge werden, zou wel eens groot kunnen zijn.

In de vita van de derde abt van Mariëngaarde, Siard (abt 1194-1230), wordt nog een derde kenmerk van het geleefde geloof in de twaalfde en dertiende eeuw getoond: Siard leefde zeer ascetisch en richtte zich op de zorg voor de armen – in de abdij van Tongerlo bij Antwerpen waar zijn gebeente bewaard wordt, wordt hij nog altijd afgebeeld met een gesel (voor zelftuchtiging) en een arm vol brood. Daarnaast ‘genoot hij de zoetheid van het beschouwende leven’ (281). Op de meest onverwachte momenten kon hij ineens in mystieke vervoering raken. Siard ‘was dus tegelijk in het gezelschap van Maria als van Martha: met Maria in zijn innerlijk leven, met Martha bij het werk van zijn handen’ (283). De vita-auteur verwijst hier naar een passage uit Luc. 10, waar de zussen Martha en Maria Jezus ontvangen in hun huis, maar hij geeft daaraan een eigen draai: Siard is de contemplatieve Maria en de actieve Martha ineen, hij leeft een contemplatie-in-actie voor. Dat zou wel eens kenmerkend kunnen zijn voor het geleefde geloof in het Noorden (zie hoofdstuk 7). De gelovigen uit de regio werden door de voorbeeldige vroomheid van Siard gegrepen en kwamen na zijn dood als bedevaartgangers naar zijn graf om een (genezings)wonder af te smeken (zie hoofdstuk 5).

OMSLAG IN DE LATE MIDDELEEUWEN

Vanaf de elfde en vooral de twaalfde eeuw veranderde het leven op de klei diepgaand. Nieuwe landbouwmethoden kwamen op en de ontginning van de vele veengebieden werd voortvarend ter hand genomen. De handel bloeide op en er ontstonden handelsterpen en stadjes. Het kweldergebied raakte nu omgeven door zeedijken en werd winter en zomer begaanbaar: het werd een ‘zeeburcht’, waar de dijk ‘als een gouden hoepel’ het vruchtbare land omklemde.¹⁶

In de volgende eeuwen begon de samenleving langzaamaan een overgang door te maken van grootfamilie en de wijdere verwantschapskring naar het huishouden als basiseenheid van de maatschappij. Dat was een proces van eeuwen, maar al in de late middeleeuwen zien we het huishouden steeds meer de centrale eenheid worden, met de huisheer en huisvrouw als kern. Zo’n huishouden bestond uit het getrouwde koppel, hun kinderen, eventueel wat ongetrouwde familieleden of knechten/meiden, mèt de werkplaats of het bedrijf waar allen samenwerkten, de boerderij, de bakkerij, de smidse of het koopmanshuis in de stad. Dat huishouden werd de basiseenheid, huis met erf. Kinderen bleven niet meer automatisch op de vaderlijke boerderij en meisjes werden niet meer automatisch bij hun huwelijk overgedragen van de ene naar de andere verwantenkring. Steeds beter lukte het jonge mannen en vrouwen al vóór hun huwelijk in hun eigen levensonderhoud te voorzien doordat ze als gezel of als knecht/meid bij derden gingen werken. Vooral in de steden en stadjes zien we die ontwikkeling op gang komen. Jongeren trouwden nu vaak later, als twintigers, bovendien waren man en vrouw vaker van min of meer dezelfde leeftijd. Samen stichtten zij bij hun huwelijk een nieuw huishouden en een nieuw bedrijf. Zo ontstaat het ‘Noordwest-Europese huwelijk’ van twee min of meer gelijkwaardige partners, ‘maatjes’, samenlevend en samenwerkend in een huishouden met bedrijf: in de sociologie wordt zo’n huishouden wel het ‘boerderijtype’ genoemd.¹⁷

Altaarstuk van de Gertrudisbroederschap in Lübeck met de Heilige Maagschap van Anna, 1509. Anna, centraal in de laatmiddeleeuwse volksdevotie, wordt hier niet meer omgeven door haar drie dochters met echtgenoten en kleinkinderen, als een grootfamilie. De gezinnen worden nu als aparte entiteiten afgebeeld in de intimiteit van een echtpaar met spelende kinderen. Gertrudis staat als patrones van de broederschap in het midden.

Aan het begin van de zestiende eeuw zien we op een altaarstuk in Lübeck voor het eerst zulke gezinnen afgebeeld. En in een vijftiende-eeuws handschrift uit Groningen met TLeven ons heren Jhesu Cristi wordt de lezer opgeroepen: ‘Wes dan teghenwoerdich in allen dijnghen [d.w.z. kom erbij staan], ende merc dan boven al dat ghebenedide [gezegende] ghesinne, dat cleyn was, maar seer hooch, een arm en oetmoedich leven leydende. Die salighe oude Joseph verdiende mit timmeren dat hi mochte [zoveel hij kon], ende onse Vrouwe arbeide om loen […]. Want si anders ghenen dienre hadde. Wes daer om medelidende [heb medelijden] mit haer, dat si dus moste arbeiden mit haren handen. Doech oec mit onsen Heer Jhesus, want hi onser Vrouwen halp trouwelike ende arbeide in dien dat hi mochte.’¹⁸ Ook hier is dus sprake van een ‘gezin’, van vader, moeder en kind die samenleefden en samenwerkten in een huishouden met bedrijf.

Een tweede gevolg van maatschappelijke veranderingen was, dat steeds meer kinderen het parochieschooltje bij de kerk konden bezoeken. Rijke boerenzoons kregen de mogelijkheid een voortgezette opleiding te volgen; er waren er zelfs die naar de universiteit gingen. Emo (circa 1175-1237), de eerste abt van Wittewierum, en zijn broer Addo studeerden in Oxford; zij waren – echt waar – de eerste internationale studenten van die universiteit. Later volgden ze ook nog colleges aan de jonge universiteiten van Parijs en Orleans. Meisjes gingen in (relatief) groten getale naar kloosterscholen. Caesarius van Heisterbach (circa 1180-circa 1240), een rondreizende monnik van een cisterciënser klooster in de buurt van Bonn, vertelt over twee leergierige meisjes in de abdij Yesse bij Groningen rond 1220. Toen de ene ziek werd, smeekte deze de abdis de lessen ook aan de ander te staken, anders zou zij achterop raken. ‘Ik zal mijn moeder vragen u volgende week zes penningen te geven.’ Zo gebrand was zij op haar onderwijs. In het Leven van Frederik van Hallum lazen we al over priorin Ghertrud, die de meisjes achter de vodden zat om te studeren. En Emo noteert dat nonnen voortreffelijke kopiisten waren. Met enige overdrijving: de vrouwenabdijen kregen trekken van een meisjesinternaat waar de meisjes leerden lezen en schrijven en waar ze de Latijnse getijden leerden zingen.¹⁹

Even terzijde: zo’n soort huishouden bedoeld als een gezinseenheid, biedt ook aan vrome vrouwen de mogelijkheid om samen te gaan wonen in een kleine wooneenheid (of zelfs alleen), zoals kluizenaressen dat deden, en begijnen of zusters in een informeel convent. De vrouwen woonden dan samen in een huis en voorzagen in eigen levensonderhoud, meestal in een stedelijke context (dus niet in een klooster buiten de stad). Emo noemt al vrouwen die in gemeenschap samenwonen aan het begin van de dertiende eeuw. Aan begijnen en kluizenaressen kunnen we het duidelijkst de nieuwe samenlevingsvormen zien ontstaan: vrouwen die zelfstandig in de stad wonen, in eigen onderhoud voorzien en in hun eentje of met een paar andere vrouwen een wooneenheid vormen, ook in juridische zin.²⁰

Dankzij deze ontwikkelingen veranderde ook de instelling van de mensen, mannen zowel als vrouwen. Godsdienst was niet langer vooral een dagtaak voor monniken of priesters, maar een persoonlijke overtuiging, een innerlijk gevoel dat zich uitte in het dagelijkse leven in een geleefde vroomheidspraktijk. Het bijwonen van de mis raakte steeds minder gericht op de viering van de eucharistie alleen en steeds meer op de devote herinnering van bijbelse gebeurtenissen. De devotie ging zich richten op de twee belangrijke cycli in het liturgische jaar: die van Kerst, met het Kindeke en zijn Moeder, en die van Pasen. De gelovigen zochten daarbij naar nieuwe, bij hen passende vormen, ook in de huiselijke kring. Ze verwierven zich passende objecten: een getijdenboek, een pelgrimsinsigne, een prent of een pijpaarden beeldje. Mensen kregen daarvoor het opleidingsniveau en de interesse. In de vijftiende eeuw zien we deze kleine objecten in snel tempo populair worden.²¹

GELEEFD GELOOF IN DE HUISELIJKE KRING

Pijpaarden beeldjes

Het dienstmeisje Griet Albert Ghisendochter vond in 1444 een piepklein Mariabeeldje vastgevroren in het ijs van de Eem bij Amersfoort. Het was daar in het water gegooid door de meid Geertje Arends, toen ze onderweg was naar het Sint-Agnietenconvent om daar in te treden. Ze had het veel te armzalig bevonden om mee te nemen naar haar nieuwe omgeving. Het was maar een goedkoop pijpaarden beeldje, in een mal gebakken van wit-bakkende klei – waarvan het gruis tot op de dag van vandaag in een schrijn bewaard wordt. Eenmaal opgesteld in de Onze-Lieve-Vrouwekapel begon het niettemin wonderen te doen, zo’n 550 in een eeuw tijd. Amersfoorters gingen ook op de zondag voor Pinksteren processies houden, de Vrouwevaart; en ze doen dat nog steeds. Deze geschiedenis levert een sprekend voorbeeld van wat een simpel pijpaarden beeldje in de laatmiddel-eeuwse vrome gemeenschap teweeg kon brengen.²²

In de eeuwen daarvoor stonden er al wel grote heiligenbeelden in kerken, maar nu wilden gelovigen zelf een beeldje in huis hebben. In de dertiende en veertiende eeuw waren zulke beeldjes nogal kostbaar, ook al waren ze klein, want ze moesten stuk voor stuk uit hout gesneden of uit kostbaar tin gegoten worden. Tegen 1400 is het procedé van in mallen gevormde beeldjes van klei ontwikkeld. Dat bood de mogelijkheid voor massaproductie. Ook in de Friese landen zijn tientallen van zulke beeldjes opgedolven; hoofdstuk 11 biedt een inventarisatie.

Getijdenboeken

We weten dat vrome Joden in de laatste eeuwen voor de christelijke jaartelling drie maal daags een gebed uitspraken, een ochtend-, middag- en avondgebed. Moslims doen het nog steeds, zelfs vijfmaal per dag. Monniken begonnen in de abdijen acht keer per dag (en in de nacht) het urengebed te bidden, het zogenoemde koorgebed in het koor van de kerk. Minder bekend is dat ook leken vanaf de begintijd gewoon waren dagelijks enkele keren een gebed uit te spreken. Geïnspireerd door Franciscus en zijn lekenbroeders begonnen gelovigen in de dertiende eeuw op steeds grotere schaal het psalter te bidden, de 150 psalmen. In Frankrijk, de Nederlanden en Engeland werd vervolgens voor lekenfamilies een apart soort boek ontwikkeld: het getijdenboek.²³

Het christendom was het geloof van het Boek bij uitstek: om toegang tot het Boek te krijgen en om de inhoud ervan te activeren, ontwikkelde zich een steeds groter wordende tekstproductie. Die varieerde van liturgische teksten tot bijbelcommentaren, in grootte uiteenlopend van handzame formaten tot machtige folianten. Heel lang bleven die boeken meestal binnen de muren van kerk en klooster. In de late middeleeuwen drongen boeken in de vorm van handgeschreven ‘pockets’ door in de familiekring en werden daar de tastbare belichaming van het christelijke geloof. Dit zijn de getijdenboeken (zie hoofdstuk 8, 9 en 10). Michael Clanchy, die diepgaand studie heeft gemaakt van het uiterlijk en gebruik van deze laatmiddeleeuwse boekjes, schrijft dat ze bedoeld waren ‘om plechtig vast te leggen en te inspireren.’ Het waren boekjes die gezien moesten worden. Soms begonnen ze met een alfabet. Dat toont dat (groot)moeders deze getijdenboeken met hun kinderen lazen en hen al doende leerden lezen.²⁴

In de kerk konden kerkgangers in hun eigen getijdenboek de gebeden meelezen met de priester. Ze kenden ze op den duur uit het hoofd en herkenden de tekst (denk aan prentenboeken voor kleuters). Wat van nog groter belang is: het steeds herhalen van dezelfde teksten en zich daarbij voor de geest halen wat anderen ervan gezegd hadden of wat erover in de preek verteld was – dat leidde uiteindelijk tot een omvattend en diep inzicht, ja eigenlijk tot een afgeronde voorstelling van het geloof. In recente studies wordt het getijdenboek wel ‘een archief vol gebeden’ genoemd, dat bij herhaalde overdenking tot een soort samenvatting van het christelijke geloof wordt.²⁵

GELEEFD GELOOF IN HET PUBLIEKE DOMEIN

Recht en geloof: waar ligt de scheidslijn?

Een opvallend aspect van het politieke leven in de Friese landen is dat dit gebied door allerlei ontwikkelingen nooit een feodale bestuursvorm heeft gekregen zoals die elders in Europa volop heerste. Rond 1200 duldden de Friezen geen gezag meer van een graaf of hertog boven zich. Alleen het gezag van de keizer van het Heilig Roomse Rijk erkenden ze, zonder tussenkomst van feodale landsheren. Deze opstelling bracht met zich mee dat ze het bestuur van hun landen zelf moesten regelen. Die taak kwam in handen van de eigenerfde boeren – het land dat ze bewerkten hadden ze niet in leen, maar was vrij-eigen familiebezit van oudsher. Ze hadden roulerend zitting in een college van bestuurders – afhankelijk van tijd en streek, onder andere hoofdelingen, grietmannen of redgers geheten – die optraden als rechters naar binnen en als vertegenwoordigers van hun land naar buiten. Het recht dat ze handhaafden bestond uit gewoonten, generaties lang mondeling overgeleverd, maar in de dertiende eeuw ten dele op schrift gesteld. Het waren deze vooraanstaande, ‘edele’ boeren die belangrijke rechtsteksten (en andere voor hen interessante teksten) in handschriften verzamelden en op hun borg of stins bewaarden. Dergelijke rechtshandschriften waren tamelijk open van aard; het waren dus geen wetboeken, zoals wij die kennen. Sommige rechtsteksten vind je in bijna alle handschriften terug, maar die zijn zelden gelijk van omvang en inhoud. Tientallen van deze compilaties zijn bewaard gebleven, de oudste in het Fries, een enkele in het Latijn en de jongste, tevens het grootst in aantal, in het Nedersaksisch, dat in de loop van de vijftiende eeuw in de Ommelanden en Oost-Friesland het Fries als schrijftaal verdrongen had.²⁶

Scheiding van kerk en staat is een van de pijlers waar ons huidig politiek bestel op rust. Zo’n opvatting was in de middeleeuwen ongehoord en ook onbestaanbaar: ‘Hier staat geschreven dat wij Friezen in ons land zulk recht hebben en onderhouden als God zelf ingesteld en geboden heeft, opdat wij alle wettelijke zaken en alle rechtmatige zaken zouden onderhouden.’²⁷ Met deze woorden begint de Voorrede bij de Zeventien Keuren en Vierentwintig Landrechten, de twee rechtsteksten waarin de Friezen rond 1200 de belangrijkste regels van hun maatschappelijk leven hadden vastgelegd. De Voorrede zelf is iets jonger en dateert van rond 1250. Die openingszin laat gelijk zien dat de Friezen een onlosmakelijke band zagen tussen de oorsprong van hun rechtssysteem en de Allerhoogste. Onderdelen van dat stelsel hadden wortels die ver terug reikten in de tijd, nog tot voor de bekering van de Friezen.

Een belangrijk aspect van dat traditionele, Germaanse rechtssysteem was dat in principe elke overtreding afgekocht kon worden door een ‘boete’ in de oorspronkelijke betekenis van ‘reparatie’. Om het bedrag voor de geëigende vergoeding te bepalen, waren er allerhande lijsten in omloop – in de vakliteratuur ‘boeteregisters’ geheten. Opvallend is nu hoe men zijn best deed dat oeroude systeem van vergoeden in plaats van straffen een plek te geven binnen een christelijke levensvisie. Zo stelt een inleiding op een drietal aanvullingen op de Zestiende Keur: ‘Toen use Drochten (‘onze Heer’) ter wereld kwam, legde hij geldstraffen en vasten vast voor alle overtredingen. Het maakte niet uit hoe erg zijn misdaad was, of een man kon zijn zonden met vasten en zijn leven met geld betalen.’ Hier wordt een expliciet verband gelegd tussen Christus’ menswording en het Friese rechtssysteem.

‘Hir is eskriuin’ – het begin van de Proloog in het Eerste Rüstringer Handschrift, tweede helft dertiende eeuw.

Het valt daarbij op dat godsdienstige boetedoening voorrang krijgt boven wereldse vergoeding.

Even opmerkelijk is de inleiding op een regeling die de hoogte van het ‘weergeld’ – de vergoeding voor doodslag – vaststelt: ‘Toen use Drochten (‘onze Heer’) geboren werd, werd hij geboren als bote (‘vergoeding’) voor alle rechtsbrekers. Toen legde onze Heer een nieuwe wet op en hij stelde het hoogste weergeld vast op twaalf mark of anders (als men de doodslag ontkende) zijn onschuld met twaalf eden te zweren’. Hier wordt Christus niet Heiland of Verlosser genoemd maar, met een gedurfde metafoor, Vergoeding voor alle rechtsbrekers: Christus zelf is het weergeld – de ultieme vergoeding die betaald moest worden in de Friese vetemaatschappij. Ook Jezus’ apostelen worden wel eens als opstellers van een rechtsregel opgevoerd: ‘Toen men voor het eerst het weergeld vaststelde, toen werd er een broer van een zekere vrouw doodgeslagen. Toen wilde ze haar aandeel in deze vergoeding niet hebben. Toen bepaalden de twaalf apostelen dat ze daarmee het recht op haar broederdeel verloren had, en dat deze bepaling voor eeuwig zou gelden’. ‘En toen, en toen’ – zo’n opsommend verslag verraadt de mondelinge oorsprong van deze anekdote. Zulke toeschrijvingen van rechtsbepalingen aan Christus of de twaalf apostelen kwamen dus duidelijk niet uit de studeerkamer van een of andere Friese rechtsgeleerde, maar ontstonden op het kruispunt van mondelinge traditie en nieuw geloof.²⁸

De Tien Geboden, eerst in het Latijn, dan in het Oudfries. Rechts bovenaan begint: ‘thet sexte bod: Non mechaberis. Thu ne skalt nen hor na nen ouerhor dua.’ (Je zult geen ontucht of overspel plegen). Eerste Rüstringer Handschrift, tweede helft dertiende eeuw.

Terwijl elders in het voormalige rijk van Karel de Grote feodale heersers de rechtspraak naar zich toe hadden getrokken, onttrokken de Friezen zich aan die ontwikkeling en namen zelf hun rechtspraak ter hand. Vandaar dat, als het ware om dat gezagsvacuüm op te vullen, onder de Friezen de gedachte postvatte dat zij hun wetten direct van God ontvangen hadden. De zojuist genoemde Voorrede verhaalt vervolgens hoe God ‘thit riuht’ (dit recht) – en het enige recht dat tot dusver genoemd was is het londriuht uit de openingszin – op twee stenen tafelen schreef toen Mozes de Israëlieten door de woestijn leidde.²⁹ Dat recht, bestaande uit tien regels, wordt vervolgens uitgespeld, een voor een. Eerst in het Latijn, de lingua sacra, vervolgens in het Fries, de lingua populi. In een afsluitende paragraaf bij de Tien Geboden wordt het gehoor er aan herinnerd hoe Mozes de Israëlieten ooit door de Rode Zee leidde naar het Beloofde Land, naar Jeruzalem, terwijl de Egyptenaren ellendig door de golven werden opgesloten. ‘Net zo’, verzekert ons de anonieme auteur met een moraliserende uitleg, ‘leidt God iedereen naar het hemelrijk, die het recht volgen’. Maar wie de geboden breken ‘zal God in de hel opsluiten’.³⁰ Hier wordt duidelijk geen scheidslijn getrokken tussen de wet van God en de wet van de Friezen. We vinden deze opvatting ook elders in West-Europa. Volgens de Miroir a Justices oftewel de Rechtersspiegel, een dertiende-eeuws Anglo-Normandische verhandeling over rechters, is de wet ‘niets anders dan de regels die door onze voorgangers in de Heilige Schrift zijn vastgelegd om zielen te redden van de eeuwige verdoemenis.’³¹ Anders gezegd: men was er algemeen van overtuigd dat de orde van het recht samenviel met de orde van geestelijk heil.

Mozes toont de twee stenen tafelen met de Tien Geboden. Eind-veertiende-eeuws fragment uit de voormalige Sint-Walburgkerk te Groningen.

Overtreders van Gods Wet van alle rang en stand worden in de hel opgesloten. Muurschildering in de parochiekerk (patroon onbekend) van Noordbroek (Oldambt), begin zestiende eeuw.

FEEST IN BOLSWARD!

Geloven is niet alleen je aan de rechtsregels houden, het is ook: feestvieren. Liefst niet in je eentje, maar met je medegelovigen. Er viel toen ook heel wat te vieren. Niet alleen Kerst, Pasen en Pinksteren stonden op de feestkalender; er waren nog veel meer kerkelijke hoogtijdagen. Maar geen feestdag zonder recht. Voor een hoogtijdag – en daar waren er in Bolsward jaarlijks minstens eenendertig van – gold een ‘vredeban’: een verklaring van de plaatselijke overheid dat er voor die dag speciale regels golden om de lieve vrede te bewaren. Wie die regels overtrad, kon op een behoorlijke boete rekenen. Je hebt immers altijd lieden die de feestvreugde willen bederven of zichzelf niet meer in de hand kunnen houden na een paar kannen bier. Vandaar dat in 1404 de bestuurders van Bolsward en omliggende dorpen de volgende bepaling opstelden:

‘Wie de viering op Paasochtend, Pinksterochtend, Kerstochtend, Nieuwjaarsdag, Driekoningen (6 januari), de Grote Kruisdag die in de Heilige Schrift ‘Hemelvaart’ heet (veertig dagen na Pasen), op Sacramentsdag (tweede donderdag na Pinksteren), op alle Heilige Mariadagen (2 februari: Maria-Lichtmis; 25 maart: Maria-Boodschap; 31 mei: Maria-Visitatie [bezoek aan Elizabeth]; 2 juli: Maria-Middelares; 15 augustus: Maria-Hemelvaart, ook wel Maria-Tenhemelopneming; 8 september: Maria-Geboorte; 2 november: Maria-Tempelgang; 8 december: Maria Onbevlekte Ontvangenis [vanaf de dertiende eeuw]), op Allerheiligen (1 november) en op de dag van onze schutspatroon of de dag van de kerkwijding (voor Bolsward: 11 november Sint-Maarten) verstoort, die moet een banboete van twee pond betalen. Als iemand op deze bovengenoemde dagen – hoogtijdagen zijn het – niet te heftig vecht, alleen haartrekt, rake klappen uitdeelt of een bloedende wond veroorzaakt, die moet een boete van een pond betalen. Wordt er zwaarder gevochten, dan wordt het twee pond. Wat de zondagsviering en de vieringen van de Aposteldagen (twaalf in totaal) betreft, en van Sint-Laurentiusdag (10 augustus) en Sint-Michaëlsdag (29 september): wie deze hoogtijdagen verstoort, zodat hij ze niet viert, die moet een banboete van een half pond betalen; deelt hij klappen op deze dagen uit, dan net zoveel.’

Uit: ‘Die Statuten fan Boelswerde deckenye’, in Buma en Ebel, Jus municipale Frisonum, XXXIII.18.

Naleving van Gods geboden en het recht was dus een noodzakelijke voorwaarde voor het verwerven van een plaatsje in het hemelrijk. Die opvatting verklaart wellicht waarom er versies, soms opmerkelijk verschillend in bewoording, van de Tien Geboden gevonden worden in zeven Oudfriese, twee Latijnse en talloze handschriften met in het Nedersaksisch vertaald Fries recht.³² Het kon de lezers en hoorders van de Decaloog blijkbaar niet genoeg op het hart gebonden worden dat het verkrijgen van eeuwig geluk afhankelijk was van menselijk handelen. ‘Wat de wereld ook maar aan geschreven of mondeling recht heeft, dat nuttig en gepast is, dat begint en eindigt met deze Tien Geboden’, aldus stelt een Friese rechtsgeleerde vast in de dertiende eeuw. ³³ Dat is dus ten diepste de betekenis van de woorden thet londriucht hebba and halda, ‘het landrecht hebben en houden.’

Het belang van deze opvatting over de diepste zin van het recht klinkt door in de woorden van abt Menko van Wittewierum, als hij mijmert over een overstroming die in 1268 grote delen van Friesland geteisterd had: alleen het land Fivelgo, waar zijn klooster stond, was daarbij gespaard gebleven. Misschien kwam dat, zo oppert hij, omdat Fivelgoërs hun dijken meer hadden opgehoogd dan men elders gedaan had; waarschijnlijker nog ‘omdat zij de armen, die uit allerlei streken daar hun toevlucht hadden genomen, met aalmoezen en een gastvrij onthaal liefdevol behandeld hadden, en bovenal omdat reeds twaalf jaar lang het recht werd gehandhaafd door hun rechters en andere machtigen, en omdat het oordeel voor rijken en machtigen niet anders was dan voor de armen.’³⁴ Hier gaan christelijk omzien naar armen en ontheemden gepaard met het naleven van de rechtsregels. Ook in Menko’s pochen op het rechtspreken zonder aanzien des persoons weerklinken bijbelse noties.³⁵ Als je je hield aan de Tien Geboden, was de algemene opvatting, dan resulteerde dat in voorspoed en welvaart in dit ondermaanse leven. Hoe meer mensen de Tien Geboden naleefden, hoe meer het de gemeenschap voor de wind zou gaan.

Zelfs dus voordat degene voor wie het eerdergenoemde Eerste Rüstringer Handschrift was vervaardigd toegekomen was aan het lezen van de Zeventien Keuren en Vierentwintig Landrechten, was hij al twee keer geconfronteerd geweest met een bondige versie van Gods wet. Dat besef van het cruciale belang van de Tien Geboden spat van een prachtige grafsteen in de kerk van Easterein/Oosterend af. Tiaerd Hauckezoon van Tiara vond het nodig die boodschap mee te geven toen hij zijn vrouw Lisck Doeckedochter van Eninga († 13-7-1555) begroef in het graf waar hij koud drie jaar later (8-8-1558) ook zelf werd bijgezet: ‘Haad dae tzien’ staat er in gebeeldhouwde letters op. ‘Houd de Tien!’ roepen Tiaerd en Lisck hun nabestaanden (en ons) toe over hun graf, oftewel: ‘Leef je geloof!’³⁶

Grafsteen (detail) van Tiaerd Hauckezoon van Tiara (†8-8-1558) en Lisck Doeckedochter (†13-7-1555) in de Martinikerk van Easterein (Westergo).

Noten

1Diekamp, Die Vitae, 30-32; Angenendt, Liudger. Jongen, Het Leven, gaf een Middelnederlandse bewerking uit. Voor de voorchristelijke cultuur: Schuyf, Heidens Nederland; voor de krijgscultuur: Knol en Bardet, Carolingian Weapons.

2Deze anekdote doet denken aan Clanchy, Looking Back, (vele plaatsen), die betoogt dat in de late middeleeuwen (groot-)moeders graag met hun kinderen in een getijdenboek lazen en hen op die manier al vroeg leerden lezen.

3Van Vreedendaal, Heliand. Een Christusgedicht, 117. Over de Heliand en het oudste handschrift waarin het gedicht bewaard is (c. 850): Van der Meiden, Christus. De dichter probeert, zegt Van der Meiden, Christus ‘op maat te snijden voor zijn gehoor’ (11). Hij is de ‘drohtin’, de leider die met zijn gevolg van burcht naar burcht trekt, de krijgsheer en held, ‘de beste ooit geboren’ (18). Over de amulet, zie Veelenturf, ‘Hoe God verscheen in Jorwert’.

4Mostert, 754: Bonifatius vermoord, 76: Tijdens opgravingen op het marktplein van Dokkum zijn mogelijk resten van deze bron tevoorschijn gekomen; De Hoop, ‘Dokkum’. Let wel, deze bron lag in het centrum van Dokkum, niet op de plek van de huidige bron buiten de stad.

5Van Vliet, In kringen, 192. In de Keuren van Humsterland uit 1361 staat: ‘Als rechters uit naam van de voogd beslag willen leggen op eigendom van mensen die ongehoorzaam zijn aan het gerecht, dan moeten ze Sint Liudgers banier met zich meevoeren’, zie Johnston, Codex Hummercensis, 441, hier vertaald door Rolf Bremmer. Blijkbaar was Liudger patroonheilige van Humsterland. Zie verder Sierksma, Liudger. Bolsward, Oudheidkamer, Hs B: zie Bruna, ‘Kalender’, 204-217. Emo dateert met behulp van ‘de heilige Liudger, de eerste bisschop van Münster’, zie Jansen en Janse, Kroniek Bloemhof, 227.

6Lambooij en Mol, Vitae Abbatum, 158. Mol en De Langen, ‘Met heiligen en heren’, geven een samenvattend overzicht gebaseerd op het dossier in het Corpus Roemeling en hun eigen fundamentele studie ‘Church Foundation’. Of dit proces als een van bovenaf geplande ontwikkeling kan worden gezien, zoals Mol en De Langen veronderstellen, of eerder als lokale initiatieven vanonder op, blijft een vraag, zeker voor Oostergo, de Ommelanden en Oost-Friesland. In het Rüstringer Seendrecht lezen we bijvoorbeeld dat de Friezen zonder protest van bisschop of proost kerken mogen bouwen, zie Smid, Ostfriesische Kirchengeschichte, 53; zie ook Schmidt, ‘Kirchenbau und “zweite Christanisierung”’; Haiduck, Kirchenarchäologie, en Lambooij en Mol, Vitae Abbatum, 111-113. Voor Groningen, zie Benders, Een economische geschiedenis, 366-371.

7Jansen en Janse, Kroniek Bloemhof, 335-339.

8Zie spraakmakende studies van religiewetenschappers zoals Harari, Sapiens, en MacGregor, Leven met Goden.

9Haiduck, Kirchenarcheologie, 16: ‘sich die Kirche ins Dorf holen’. Nieuwhof, ‘Dagelijks leven’. In hoofdstuk 5 over relieken wordt opnieuw naar Nieuwhof verwezen, die stelt: ‘De kerkelijke rituelen rond de relikwieën van heiligen sloten al dan niet bewust aan op het eerdere rituele gebruik van de botten van de voorouders’ (52). Boretius, Capitulatio de partibus Saxoniae, I, 69, cap. 7: ‘Iubemus ut corpora christianorum Saxanorum ad cimiteria ecclesiae deferantur, et non ad tumulos paganorum’. Zie ook de kadertekst ‘Levenden herdenken doden’.

10Feenstra, ‘Van kerspelkerk’, 106-110; Van Schaïk, ‘Samenleving in verandering’; zie ook hierna de paragraaf ‘Geleefd geloof in het publieke domein’.

11Boersma, ‘Het kerspel Maarslag’, 57-65. Boersma gebruikt het economische model van dorpsgebied/kerspel dat Miedema, Vijfentwintig eeuwen bewoning in het terpenland ontwikkelde.

12Lambooij en Mol, Vitae Abbatum, 137. Hierna worden citaten uit de Vitae Abbatum weergegeven met paginanummers in de tekst.

13Bremmer, ‘Hir is eskriven’, 98-99.

14Jansen en Janse, Kroniek Bloemhof, 235, en daar Emo’s ‘Alleenspraken’, 253-259. Menko in Kroniek Bloemhof, 413-415.

15Zie Bremmer, Hir is eskriven, 51, 59.

16Buma en Ebel, Das Rüstringer Recht, X.10.

17De Moor en Van Zanden, Vrouwen, die de oude visies van Herlihy e.a. als achterhaald terzijde schuiven. Een mooi recent overzicht biedt Bennett en Karras, eds. The Oxford Handbook of Women and Gender..

18TLeven, 68. De Groningse Hille Baereldes bezat deze tekst in een afschrift uit 1438: Groningen, UB, Hs. 217. Zie ook kadertekst ‘Het Heilig Aanschijn’ in hoofdstuk 7.

19Bartelink, Caesarius, Boek der Mirakelen, I, Boek IV, 25, 221-222; Jansen en Janse, Kroniek Bloemhof, 321.

20Jansen en Janse, Kroniek Bloemhof, 249. Mulder-Bakker, Verborgen Vrouwen.

21Zie de mooie bijdragen aan Andersen, A Companion to Mysticism; Williamson, Gothic Sculpture, 67: (klein)plastiek inspireert en reflecteert meer de devotie van de gelovigen dan dat het dogma’s illustreert.

22De Boer en Duisterwinkel, In het water gevonden, 2015; zie ook www.meertens.knaw.nl/bedevaart; BiN.

23Duffy, Marking the Hours, biedt een mooie introductie.

24Clanchy, Looking back, m.n. 8-20 (‘Books of Hours’), 137-162 (‘The ABC Primer’).

25Reinburg, French Books of Hours; Achten, Das christliche Gebetbuch.

26Over de verschriftelijking van middeleeuws Friesland, zie Bremmer, ‘Hir is eskriven’; over sporen van oraliteit in rechtsteksten, Bremmer, ‘The Orality of Old Frisian Law Texts’; over adellijke en eigenerfde boeren, Noomen, De stinzen; Noomen, ‘Eigenerfd of edel?’.

27Buma en Ebel, Das Rüstringer Recht, I.1. Alle vertalingen uit het Oudfries zijn van Bremmer.

28De drie citaten in Buma en Ebel, Das Hunsingoer Recht, tekst VI.1, IX.20 en IX.23. Voor drochten ‘(krijgs-)heer’, zie Bremmer, ‘Christ in Language and Law of Medieval Frisia’, 539; over de vetemaatschappij, Noomen, ‘De Friese vetemaatschappij’; Vries, ‘“Ik ontsidse jemme ende jemme onderseten”’. Voor de zogenaamde additieve verteltrant, zie Bremmer, ‘The Orality of Old Frisian Law Texts’, 8.

29Mozes als wetgever was een geliefd thema voor muurschilderingen in Friese kerken, zie Van Zanten, Aldus is opgeschilderd, 31.

30Murdoch, ‘Authority and Authenticity’, 224-225.

31Geciteerd naar Green, ‘Medieval Literature and Law’, 411.

32Meijering en Nijdam, Wat is recht?, 76-83.

33Buma en Ebel, ‘Van de Tien Geboden, zoals God ze zelf schreef’, in Jus municipale Frisonum, I, tekst II, 8l.

34Jansen en Janse, Kroniek Bloemhof, 413-415.

35Bijv. Leviticus 19:15; Spreuken 24: 29:7. Zie ook Bigus, ‘A Pragmatic Path to Salvation’.

36Looijenga, ‘Fryske tekst op 16e-ieuske grêfstien?’.

Bibliografie

www.meertens.knaw.nl/bedevaart: ‘Bedevaart en bedevaartplaatsen in Nederland’ = BiN.

Achten, Gerard. Das christliche Gebetbuch im Mittelalter. Andachts- und Stundenbücher in Handschrift und Frühdruck. Berlijn: Staatsbibliothek Preussischer Kulturbesitz, 1987.

Andersen, Elizabeth, Henrike Lähnemann en Anne Simon, red. A Companion to Mysticism and Devotion in Northern Germany in the Late Middles Ages. Leiden: Brill, 2014.

Angenendt, Arnold. Liudger: Missionar – Abt – Bischof im frühen Mittelalter. Münster: Aschendorf, 2005.

Bartelink, G.J.M., vert. Caesarius van Heisterbach, Boek der Mirakelen. ’s-Hertogenbosch: Voltaire, 2003.

Benders, Jeroen. Een economische geschiedenis van Groningen. Stad en Lande, 1200-1575. Assen: Van Gorcum, 2011.

Bennett, Judith M., en Ruth Mazo Karras, red. The Oxford Handbook of Women and Gender in Medieval Europe. Oxford: Oxford University Press, 2013.

Bigus, Marta. ‘A Pragmatic Path to Salvation. The Meaning of the Decalogue in Fourteenth-century Dutch Catechetical Teaching’. Queeste 24 (2017), 1-26.

Boer, D.E.H. de, en Juliette Duisterwinkel, red. In het water gevonden: Het Amersfoortse Mirakelboek naar handschrift Brussel, KB 8179-8180. Hilversum: Verloren, 2015.

Boersma, J.W. ‘Het kerspel Maarslag. In het bijzonder de relatie tussen kerk en voor- of vroegchristelijk grafveld’. Oude Groninger Kerken 19 (2002), 57-65.

Boretius, Alfred, red. Capitulatio de partibus Saxoniae. In Capitula Regum Francorum, I. Monumenta Germaniae Historica, Leges 2, Capitularia 1. Hannover: Hahn, 1883.

Bremmer, Rolf H. Jr. ‘Hir is eskriven’. Lezen en schrijven in de Friese landen rond 1300. Hilversum: Verloren, 2004.

Bremmer, Rolf H. Jr. ‘From Alien to Familiar: Christ in Language and Law in Medieval Frisia’. In Jitse Dijkstra, Justin Kroesen en Yme Kuiper, red. Myths, Martyrs, and Modernity. Studies […] in Honour of Jan N. Bremmer. Leiden: Brill, 2010, 531-552.

Bremmer, Rolf H. Jr. ‘The Orality of Old Frisian Law Texts’. In Rolf H. Bremmer Jr, Stephen Laker en Oebele Vries, red. Directions for Old Frisian Philology. Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik 73. Amsterdam: Rodopi, 2014, 1-48.