Ontwerp omslag en binnenwerk:
Bart van den Tooren

Afbeeldingen omslag
Levie Mozes Zadok in Jan Schenkmans Tweede brief uit 1855 en De Vroolijke
handelsjoden uit 1899. Bron: Collectie Joods Historisch Museum.

© 2020 EWOUD SANDERS, P/A UITGEVERSMAATSCHAPPIJ
WALBURG PERS, ZUTPHEN
© 2020 UITGEVERSMAATSCHAPPIJ WALBURG PERS, ZUTPHEN

WWW.WALBURGPERS.NL

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462496262
e-ISBN 9789462496576
NUR 680

Voor mijn hartsvriend
Atzo Nicolaï (1960-2020)

INHOUD

EEN RAGE UIT 1855

BROODSCHRIJVER JAN SCHENKMAN

HET PERSONAGE LEVIE MOZES ZADOK

ALS ZOETE KOEK

Komisch bedoeld antisemitisme

Lachen om joodse lafheid

De joodse handelsgeest

Gangbaar anti-joods gedrag

Schenkmans rabbinale brief aan de paus

‘EEN ONVERMOEIBAREN POËTASTER’

NOT AMUSED?

GEZELLIGE VERJAARDAGSLECTUUR

HET VENIJN VAN EEN ‘GUITIGE JEZUÏET’

‘Komisch intermezzo’ van een domineeszoon

LEVIE BRILLEMAN C.S.

ZWARTE PIET

Dank

Bijlagen:

1. Joodse woorden in de Zadok-brieven

2. Negenentwintig brieven in ‘joods dialect’

Noten

EEN RAGE UIT 1855

OP MAANDAG 25 DECEMBER 1854 verscheen bij uitgeverij J.A. Schuurmans in Amsterdam een drukwerkje getiteld Belangrijke brief van een Amsterdamschen jood, vrijwilliger in het Fransche leger, voor Sebastopol, aan zijne moeder in de Batavierstraat te Amsterdam.

In de brief vertelt een fictief personage, Levie Mozes Zadok, aan zijn moeder over de bloedige oorlog in de Krim, een schiereiland in de Zwarte Zee. Die oorlog, in 1853 uitgebroken tussen enerzijds het Russische keizerrijk en anderzijds een alliantie van onder meer Fransen, Britten en Turken, woedt dan in volle hevigheid. Nederlandse dagbladen rapporteren er dagelijks over. Op het moment dat Schuurmans zijn brief uitgeeft, belegeren de geallieerden al bijna drie maanden de Russische marinebasis Sebastopol.

De brief was bedoeld om te lachen. In een advertentie in het Algemeen Handelsblad laat uitgever Schuurmans hier geen misverstand over bestaan: ‘Deze brief is bijzonder geschikt om in Vriendenkringen en Genootschappen te worden voorgedragen.’

Het voordragen van ‘snaaksche’ of ‘luimige’ teksten was in de negentiende eeuw een geliefd tijdverdrijf. Het gebeurde in ‘vrolijke vriendenkringen’, op bruiloften en partijen en op sociëteiten van de gegoede burgerij.¹ Alleen de titel moet voor toenmalige lezers al grappig zijn geweest: hier rapporteerde een Amsterdamse jood, een bevolkingsgroep die niet speciaal bekendstond als vechtlustig, vanaf de frontlinie aan zijn moeder in de Batavierstraat – een smalle, smoezelige straat in het hart van de jodenbuurt.² Wie daar was opgegroeid, sprak per definitie geen beschaafd Nederlands maar een mengeling van plat-Amsterdams en Jiddisch.

Humoristisch bedoelde teksten in Joods-Nederlands waren niet nieuw. We vinden ze vanaf het eind van de achttiende eeuw in tijdschriften waarin maatschappelijke, godsdienstige en letterkundige zaken werden gehekeld. Af en toe verschenen ze ook als zelfstandige uitgaven. Een voorbeeld is de Eil- hen zegenwensch, haan de birgers von Hamsterdam hen hook vhoor halle hingezetenen von Nederland uit 1815, zogenaamd geschreven door ‘Heen Vaderlandsche Hisraëlliet’. De toevoeging van al die h’s en de overige spellinguitglijders zijn natuurlijk opzet, het zijn pogingen om de zogenoemde joodse tongval fonetisch weer te geven.

Het sjabloon van Schuurmans’ kerstuitgave – joodse soldaat schrijft vanuit buitenland aan zijn moeder in Amsterdam over een actuele politieke gebeurtenis – was evenmin nieuw. Zo kennen we uit 1830 het ‘Schrijven van Isaak aan zijne memmele Rachel’ en uit 1833 de ‘Brief van Elias Krijgsman aan zijne Memme, te Amsterdam’.³ Memmele of memme is Jiddisch voor ‘moeder’.

Nieuw was wel het succes van de Schuurmans-brief. De eerste druk – duizend exemplaren – was binnen één dag uitverkocht. Op woensdag 27 december 1854 verscheen de tweede druk, twee dagen later gevolgd door de derde. Er zouden nog vijf drukken volgen, samen goed voor elfduizend exemplaren.

Dit verkoopsucces ontging de concurrentie niet. Al op 4 januari 1855 bracht uitgeverij P.B. van Cittert, eveneens gevestigd in Amsterdam, een andere voordracht in joods dialect op de markt: zogenaamd het antwoord van moeder Zadok aan haar zoon Levie. Ook dit drukwerkje vloog de boekwinkels uit. In een advertentie meldde Van Cittert: ‘Acht duizend exemplaren zijn in 15 dagen verkocht.’⁴ In krap vijf weken tijd zette Van Cittert er ruim tienduizend af, in Amsterdam, Den Haag en Utrecht.

In totaal bonden dat voorjaar maar liefst dertien uitgevers de strijd met elkaar aan: tien in Amsterdam en drie elders. Gezamenlijk gaven zij zestien Zadok-drukwerkjes uit. Hieronder waren Levie Zadok-tekeningen, Zadok-liederen, een Zadok-gedicht en een Zadok-muziekstuk voor piano en orkest. Alles bij elkaar werden in 1855 minstens 56.000 exemplaren van deze drukwerkjes verkocht.⁵

Wie bedacht dit personage? Hoe is het daverende verkoopsucces te verklaren? Welk beeld werd er in deze teksten geschetst van joden en hoe werd hier in de loop van de tijd op gereageerd?

1830, IK STA JE TE ZEGGEN

Het sjabloon van de Zadok-brief uit 1854 was niet nieuw. Uit 1830 kennen we een brief van een fictieve joodse soldaat ‘Isaak’ aan zijn ‘memmele’ in Amsterdam. Eind 1830 hadden de Zuidelijke Nederlanden zich afgescheiden van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden – de Belgische Opstand. Het Nederlandse leger probeerde die opstand te onderdrukken. Uit vaderlandsliefde traden toen relatief veel joden in dienst. Isaak had volgens de brief, die een komisch doel had, een andere motivatie: hij werd soldaat ‘om een beetje handgeld’, zo schrijft hij aan zijn moeder Rachel.

In zijn brief gebruikt Isaak grammaticale constructies die nog lang – tot in de twintigste eeuw – als typisch joods werden beschouwd.⁶ Zo schrijft hij: ‘Ik heb me dienst staan te nemen’, ‘ik sta je te zeggen’ en ‘ik sta haar op te zoeken’. Dat soort zinnen vinden we twee decennia later volop in de Zadok-brieven.

Isaak is bang dat hij de krijgshandelingen niet zal overleven. ‘Sta ik te komen te vallen’, houdt hij zijn moeder voor, ‘zeg dan, daar ik het je dan toch niet schrijven kan, mijn zoon Isaak heeft zich voor de goede zaak opgeofferd. Al begraven ze mij niet in Amsterdam, laten de buren mij in hunne gedachten reinigen van al mijne zonden […].’

De Nederlandse generaal D.H. Chassé die de citadel van Antwerpen tegen de Belgen verdedigde, sprak vol lof over de moed van de joodse soldaten onder zijn bevel. Zijn woorden werden indertijd vol trots in joods Nederland verspreid.

BROODSCHRIJVER JAN SCHENKMAN

LEVIE MOZES ZADOK IS EEN creatie van de Amsterdamse onderwijzer en publicist Jan Schenkman (1806-1863). De Nederlands-hervormde Schenkman, enig kind van een molenaarsknecht, werkte ruim twintig jaar als onderwijzer op een ‘Stadsarmenschool’ in de Jordaan.¹ Omstreeks 1851 verliet hij het onderwijs. Waarom is onduidelijk, maar een tijdgenoot schreef: ‘Hij zeide zijn vak vaarwel, na het niet onbelangrijk succes, dat aan zijne eerste pennevruchten ten deel viel.’²

Schenkman had inderdaad succes. Voor de ‘Rouwzang’ die hij in 1849 schreef na het overlijden van koning Willem II, kreeg hij ‘de opregten dank’ van de ‘Koningin-Moeder’ – het Algemeen Handelsblad maakte er melding van.³

Bij een breder publiek scoorde Schenkman in 1850 met zijn Rekwest van Amsterdamsche jongens. In dit ‘allerliefste vers’, waarvan binnen een paar maanden zes drukken verschenen, vragen de jongens van Amsterdam aan de burgemeester om tijdens de aanstaande kermis weer te mogen trommelen in het beursgebouw, waar het zo lekker galmt. Dit zogenoemde beurstrommelen was een oude traditie, die even was opgeschort.⁴

In november 1850 volgde een boekje dat niet ongenoemd kan blijven: St. Nikolaas en zijn knecht. Dit is de eerste publicatie waarin Sinterklaas hulp krijgt van een zwarte knecht.⁵ Schenkman produceerde in de jaren erna het ene na het andere prentenboek voor de jeugd – deels vertalingen, deels eigen werk. Het Algemeen Handelsblad noemde hem in 1851 ‘onzen verdienstelijken stadgenoot’, in 1852 ‘den bekenden dichter’.⁶ Daarnaast was Schenkman een geliefd spreker op bijeenkomsten van onder meer de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen en Felix Meritis.

Het enige portret dat er van Jan Schenkman bekend is. Bron afbeelding: Humoristische voorlezingen in Proza en Poëzy, nagelaten door Jan Schenkman, met een voorrede van Mr. J. van Lennep (Amsterdam, 1863). Lithografie van Tresling & Co. te Amsterdam.

Het grootste deel van Schenkmans werk verscheen bij de Amsterdamse uitgever G. Theod. Bom – hij was min of meer diens huisauteur. Kleiner drukwerk, vooral met een humoristische inslag, publiceerde hij veelal bij andere uitgevers.

De Levie Zadok-brieven behoren tot de eerste uitgaven van J.A. Schuurmans (1824-1897), een Utrechtse boekbinder die zich in 1851 in Amsterdam had gevestigd. Dat Schenkman (toen 48 jaar oud) met Schuurmans (toen 30) ging samenwerken, berust wellicht op toeval: zij woonden en werkten bij elkaar om de hoek. Schenkman op de Anjeliersgracht (nu de Westerstraat), Schuurmans op de Anjeliersstraat.

Wie de auteur was van de eerste Levie Zadok-brief, was aanvankelijk niet publiekelijk bekend. In letterkundige kringen werd hierover gespeculeerd.⁷ Het duurde echter niet lang voordat Jan Schenkman zich bekendmaakte. Hij beperkte zich tot het vermelden van zijn initialen. Voor ingewijden was dit stellig voldoende, want Schenkman ondertekende zijn publicaties vaker met J.S. of kortweg S.⁸

Zoals vermeld verscheen de eerste Zadok-brief met kerst. Op 15 januari 1855 gaf uitgeverij Schuurmans het vervolg uit. In de tussentijd waren er al twee concurrerende uitgaven op de markt verschenen. Het is duidelijk dat Schuurmans en Schenkman daar de pest over in hadden. In een voetnoot bij de tweede Zadokbrief, ondertekend door J.S., laat Schenkman moeder Zadok tegen deze concurrenten tekeergaan. ‘God zegen je Meneer Schierman! [...] Ze hebben uit spikkelatie op mijn naam valsche brieven gedrikt, ’t is thuig! thuig is het!!!’

Vijf weken later, bij het verschijnen van alweer zijn volgende Zadok-uitgave, formuleert Schenkman het iets beleefder in de uitgeversadvertentie in het Algemeen Handelsblad. In een voetnoot, ondertekend door ‘J.S.’, meldt hij dat hij slechts op aandrang van anderen dit berijmde antwoord van moeder Zadok het licht heeft doen zien ‘daar reeds andere uitgevers (die zich niet schaamden van den naam van het kind zijner verbeelding gebruik te maken, om in het vischwater van den uitgever dier brieven te kunnen visschen, en wier namen wij hier niet behoeven te noemen) ook een zoogenaamd antwoord van moeder Zadok hadden medegedeeld’.⁹

Je moet Schenkmans werk goed kennen om te doorzien hoe huichelachtig zijn verontwaardiging over deze ‘kinderroof’ is. In NRC Handelsblad heeft wetenschapsjournalist Karel Knip er de afgelopen jaren herhaaldelijk op gewezen dat Schenkman namelijk zelf ‘veel, héél veel ideeën [heeft] gepikt’, en wel van de onderwijzer, uitgever en auteur George d’Ancona (1803-1850).¹⁰ Het is zelfs goed mogelijk dat Schenkman voor zijn Zadok-brieven op werk van d’Ancona heeft geleund. Daarover later meer.

HET PERSONAGE LEVIE MOZES ZADOK

OM TE KUNNEN BEGRIJPEN WAAROM het personage Levie Mozes Zadok zo succesvol was, moeten we eerst samenvatten hoe Schenkman hem heeft geïntroduceerd.

In Schenkmans eerste brief legt Levie aan zijn moeder uit hoe hij in het Franse leger bij Sebastopol terecht is gekomen. Omdat hij als schoenpoetser in Amsterdam geen droog brood meer kon verdienen, was hij uitgeweken naar Den Haag. Daar had hij even als kruier op het station gewerkt om vervolgens op een kermis aan de slag te gaan. Met houtskool werd hij dagelijks zwart geschminkt en tentoongesteld als ‘Bosjesman’ uit Zuid-Afrika. Levie moest zingen en dansen als een Bosjesman en gewapend met een lans de leeuwenjacht nadoen, maar dagelijks mocht hij zoveel eten als hij wilde en hij verdiende ook nog eens zeven gulden per week.

Levie Mozes Zadok, in een Frans legeruniform, zoals door een anonieme illustrator verbeeld in Schenkmans Tweede belangrijke brief, verschenen bij uitgeverij Schuurmans. Bron afbeelding: Collectie Joods Historisch Museum.

Na Den Haag deed de kermis Rotterdam, Antwerpen, Brussel en Parijs aan. Toen had Levie zijn buik vol van zijn optredens als Bosjesman. In een café in Parijs was hij dronken gevoerd door een ronselaar: die liet hem tekenen voor het Franse leger. Twee jaar lang kreeg hij in Algiers een opleiding bij de zoeaven, een eenheid lichte infanterie.¹ Van daaruit was hij naar Sebastopol verscheept.

Op de Krim maakte Levie vreselijke dingen mee, zo schrijft hij aan zijn moeder. De kogels vlogen hem als hagelstenen om de oren en hij was aanwezig geweest bij de beruchte Slag bij Balaklava, waarbij veel Britse infanteristen het leven hadden gelaten.

Inhoudelijk voegt Schenkmans tweede Zadok-brief hier weinig aan toe. Levie ligt nog steeds voor Sebastopol (de belegering duurde in werkelijkheid van 9 oktober 1854 tot 8 september 1855) en heeft het zwaar. Wel heeft hij plezier in een portret dat een strijdmakker van hem heeft gemaakt. Hij stuurt dit portret naar zijn moeder, voor naast de schoorsteen.

EEN SPREKEND PORTRET