JOS VAN BEURDEN

ONGEMAKKELIJK

KOLONIALE COLLECTIES EN TERUGGAVE IN DE LAGE LANDEN

ERFGOED

Deze uitgave kwam tot stand dankzij financiële steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten en het Prins Bernhard Cultuurfonds.

Omslag & binnenwerk: Bart van den Tooren, Amsterdam
Afbeelding omslag: Krachtbeeld Nkisi Nkondi Mangaaka (voor 1900), Yombe, Cabinda, WM-10633, Collectie Wereldmuseum Rotterdam, © Studio Asselberghs – Frédéric Dehaen
Foto auteur: © Mylan Rosendaal

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

© 2021 JOS VAN BEURDEN
© 2021 UITGEVERSMAATSCHAPPIJ WALBURG PERS, ZUTPHEN

www.walburgpers.nl
ISBN 978 94 6249 658 3
E-ISBN 978 94 6249 659 0
NUR 680

Aan alle makers en maaksters ervan

INHOUD

Voorwoord

Twee landen in één boek – Op zoek naar een kader – Wat kan de lezer verwachten?

DEEL IBESLISSENDE FASE IN EEN OUDE DISCUSSIE?

1.KIEZEN VOOR KOLONIALE COLLECTIES

Beslissende ontmoeting – Vondst bij de douane – Sterk netwerk – Koloniale collecties in de kou

2.DE GROTE ERFGOEDVERHUIZING

De pijn van het verlies – Massale stroom – Verzamelhausse – Opdrachtstukken – Roofkunst – Afgedwongen giften – Verzamelexpedities, missie en zending – Geleidelijke omslag - Rol van immigranten - Organisaties in Nederland - Adieu La Belgique à papa, goodbye VOC-mentaliteit

3.MUSEA IN BEWEGING

Op zoek naar een nieuwe rol – Geamputeerde biografieën – Een gift uit Congo – Sri Lankaanse expert vs. Nederlandse museumdirecteur – Het grote grijze gebied – De kunst van het loslaten

4.DE ‘SANS-PAPIERS’ VAN HET KOLONIALISME

Stille waarnemers – Fascinatie voor de ander – Dan maar stiekem – Mensenzoo – Ommekeer in denken – De worsteling van een museum – Koning Badu Bonsu II – Gezocht: een herinneringsplek

DEEL IIZUINIG TERUGGEVEN IN DE JAREN 1970

5.INDONESIË, NEDERLAND EN DE KRIS VAN DIPONEGORO

Vondst – Moeizaam onderhandelen – Geheime missie – Gezamenlijke Aanbevelingen – De Mona Lisa van Azië naar huis – De zoektocht naar het steekwapen – Weinig medewerking – Keerpunt 2017 – Waar hoort de Javamens? – Een rijkgevuld museum in Jakarta

6.CONGO, BELGIË EN LEOPOLDS LASTIG EERFENIS

Veel kleine oorlogen – Verzamelen onder Leopold II – Veranderde het verzamelen na Leopold II? – Vergiftigd geschenk – Teruggaveonderhandelingen – Driefasenplan – Magere lijst – Een nieuwe toon

7.SURINAME, HET CARIBISCH GEBIED EN NEDERLAND: MEER TERUGGAVEN OP KOMST?

De West-Indische Compagnie – Koloniale collecties uit de West – Archieven uit Suriname: volgens afspraak retour – Precolumbiaanse scherven terug naar Curaçao en Aruba – Marron-stoel – Nieuwe impuls?

DEEL IIIRECENTE TERUGGAVEN

8.CAMPAGNE VOOR MAORI-HOOFDEN

Familieleden in de etalage – Beren op de weg – Aan wie geef je het terug? – Overdracht bezegeld met neuszoen – Nog een Toi Moko terug – Vastgelopen in de federale molen?

9.VRUCHTBARE SAMENWERKING ROND ARCHIEVEN

Archiveringsdrift – Indonesië: pragmatische aanpak – Rwanda: alleen digitale toegang – Discussie over digitaal teruggeven

10.AFSCHEID VAN 18.576 VOORWERPEN VAN MUSEUM NUSANTARA

De pijn van Delft – Nodig: tijd en menskracht – Indonesië blij – Nog meer pijn in Delft – Aziatisch museum grootste ontvanger – Een nieuw geluid

11.BENIN-OBJECTEN: BEGINT HIER DE DOORBRAAK?

Een rustig bankje voor een onrustige vitrine – Het gaat over mensen – Verbijsterende zwerftocht – Missen de Bini hun objecten? – Aanloop naar de Benin-dialoog – Eindelijk beweging – Benin-objecten in de Lage Landen – Werkt een Europese aanpak?

DEEL IVMINDER ZICHTBAAR, MAAR WEL VAN BELANG

12.MISSIE, ZENDING EN OVERBODIGE COLLECTIES

Afrikaanse stemmen – Koloniale driehoek – Zending in Nederlandse koloniën, missie in Congo – Lokale hulp - Verzachting – Gemiste kansen – Beperkt aantal teruggaven

13.KOLONIALE OBJECTEN IN DE HANDEL EN BIJ PARTICULIEREN

Contact met handelaren – Vroege oorlogsbuit en grafroof – De rol van elitefamilies – Twee verzamelaarsverenigingen – Vraagtekens bij een Boeddhahoofd – De toekomst van de Christoffel-collectie – Geslaagde teruggave door een particulier – De bel van het fort van Jaffna – Schilderijen uit koninklijk bezit

DEEL VNAAR EEN NIEUWE ETHIEK

14.LESSEN UIT SETTLERKOLONIËN EN VAN DE TERUGGAVE VAN NAZIROOFKUNST

Voorwerp uit 1613 spoorloos – Eigen aanpak – VN-verklaring als steun voor inheemse claims – Principes voor het claimen van naziroofkunst – En claims van oud-koloniën dan?

15.VERTROUWEN, GELIJKWAARDIGHEID EN RECHTVAARDIGHEID

Ommezwaai in de Lage Landen – Opnieuw: Aan wie geef je iets terug? – Aan de ronde tafel – Afleren om te wantrouwen – Werken aan gelijkwaardigheid – Herstelbaar onrecht

Dankwoord

Geraadpleegde bronnen

VOORWOORD

Langzaam maar zeker dringt tot ons door dat we niet klaar zijn met het kolonialisme. Steeds vaker worden we met onze neus gedrukt op hoe vijf eeuwen Europese expansie de verhoudingen in de wereld blijven verstoren. Denk bijvoorbeeld aan het slavernijverleden, de ongelijkheid of het racisme. Dit boek gaat over een ander belangrijk aspect: de grote erfgoedverhuizing, de verplaatsing van talloze culturele en historische schatten. Hoe moeten we omgaan met al die voorwerpen, menselijke resten en archieven die vanuit koloniale gebieden naar Europa zijn gekomen en waarvan er veel buiten medeweten of tegen de wil in van de mensen in koloniale gebieden zijn meegenomen? Zeker als zij ze terug willen?

Kolonisatoren pakten niet alleen het land, wat erop groeide en wat er in de bodem zat maar ook de culturele bezittingen van de gekoloniseerden. Van grote kostbaarheden, glimmend wapentuig en rituele krachtbeelden tot eenvoudige gebruiksvoorwerpen, er werd van alles verscheept vanuit den verre naar musea en particuliere collecties in het westen. Kilometers archieven verhuisden naar Europa. Om nog maar niet te spreken van voorouderlijke graven die werden opengebroken om voor de wetenschap menselijke beenderen te verzamelen.

Bijna altijd was het eenrichtingsverkeer: de niet uitgenodigde machthebber die zijn nieuwe onderdanen beroofde. Het maakte het Europese kolonialisme een piekperiode in de geschiedenis van de kunstroof. De gevolgen ervan zijn nog steeds voelbaar en zichtbaar. Zowel in het noordelijk als in het zuidelijk halfrond. Overvolle depots in het noorden, talloze menselijke resten waarvan niet meer te achterhalen is aan wie ze toebehoorden, archieven van het koloniaal bestuur en van lokale leiders waarover wordt geruzied. Landen, volkeren en gemeenschappen in het zuiden missen wat hun dierbaar is.

Dit boek gaat over hoe Nederland en België omgaan met koloniale collecties die op een dubieuze manier zijn verworven. In beide landen zijn ontwikkelingen gaande om er anders mee om te gaan. Emotionele en morele overwegingen bij de vraag aan wie een object toebehoort zijn een grotere rol gaan spelen dan de juridische. Overheden en musea in de westerse wereld – Europa, Noord-Amerika en Australië – voelen steeds meer dat zij niet langer gelden als de rechtmatige eigenaar van objecten die in een het verleden uit verre gebiedsdelen zijn meegenomen en gaan daarover in gesprek met hun tegenspelers in oud-koloniën. Bij privémusea en particulieren is die wil nog minder zichtbaar.

Ook in de voormalige koloniën van de Lage Landen is er van alles in beweging. Elke oud-kolonie gaat er op haar eigen manier en in haar eigen tempo mee om. Vanaf hun onafhankelijkheid streven zij ernaar een deel van hun verloren schatten terug te krijgen. Ze ontwikkelen een eigen erfgoedbeleid, versterken hun musea en onderzoeken wat de nieuwe openheid in landen als België en Nederland waard is. En met resultaat.

Begin 2020 besloot ik dit boek over de betrokkenheid van de Lage Landen te schrijven. Zelfs tussen het moment waarop ik mijn besluit nam en dat waarop ik het manuscript inleverde, gebeurde er heel veel. Met als grootste verrassing – bij het ter zetting gaan van dit boek – de tekenen in Nederland, Duitsland en Groot-Brittannië dat de wil er is om de Benin-bronzen terug te geven. De Nederlandse Raad voor Cultuur sprak zich in het najaar van 2020 al positief uit over onvoorwaardelijke teruggave van op dubieuze wijze verworven koloniaal erfgoed. Begin dit jaar resulteerde het advies in een nieuw beleidsplan voor teruggave. Verrassend is ook de ontwikkeling in België, waar de federale regering het onderwerp restitutie stevig heeft geagendeerd.

TWEE LANDEN IN ÉÉN BOEK

Sinds begin jaren 1990 houd ik mij bezig met de bescherming en de bedreiging van het cultureel erfgoed van het zuiden, en sinds ruim tien jaar vooral met die uit het koloniale verleden. Dat erfgoed is zeer ongelijk over de wereld verdeeld en een groot deel is tegen de wil in van vorsten en volkeren in de koloniën daar weggehaald. Veelvuldig reizen in Azië, Afrika en Europa hebben contacten opgeleverd die mijn inzichten hebben verdiept.

Ik ben Nederlander maar ken enkele musea in België sinds lang en werk nauw samen met conservatoren en academici in beide landen. De meesten van hen weten weinig van wat zich aan de andere kant van de grens afspeelt. Ze volgen de ontwikkelingen in Frankrijk, Duitsland en Groot-Brittannië meer dan die in hun kleine buurland. Daardoor missen zij veel. Want vergelijken is niet bedoeld om een hiërarchie aan te brengen en te concluderen dat het ene land het beter doet dan het andere, nee, vergelijken is verrijken. Het helpt ontwikkelingen en gebeurtenissen in het ene land te spiegelen aan vergelijkbare gebeurtenissen in het andere. Het helpt ook om inschattingen in het ene land over hoever de dekolonisatie van koloniale collecties gevorderd is in het andere land in een helderder perspectief te plaatsen.

Dit boek laat het aandeel van de Lage Landen in een piekperiode in de kunstroof zien. Wat namen koloniale ambtenaren, militairen, ondernemers, brengers van het Woord, wetenschappers en avonturiers allemaal mee? Wat betekende dat verlies voor de mensen die het zagen verdwijnen en hoe werkt dat door voor hun nazaten? Was alles wel roof? En hoe doen België en Nederland dat: teruggeven? Zijn er geslaagde voorbeelden van? Jazeker. Zijn er verzoeken afgewezen? Ook. Bij het geven van antwoorden op die vragen wordt steeds zoveel mogelijk naar twee kanten gekeken en geluisterd.

Ongemakkelijk erfgoed – Over koloniale collecties en teruggave in de Lage Landen maakt duidelijk wat Nederland en België en hun oude koloniale bezittingen doen om het onrecht van die kunstroof ongedaan te maken. Hoewel het er aan de buitenkant soms anders uitziet, bewandelen ze daarin grotendeels hetzelfde hobbelige pad en met een vergelijkbare snelheid. Volgens sommige commentatoren is er sprake van een slakkengang, volgens andere komen zij steeds meer op stoom.

OP ZOEK NAAR EEN KADER

Een van de moeilijke punten bij dit boek was een kader te bedenken om te zien of er werkelijk vooruitgang is. Het is onmiskenbaar dat het zuidelijk en het noordelijk halfrond over deze periode in de kunstroof met elkaar in conflict zijn. Hoe weet je of dat conflict werkelijk wordt opgelost? Veel landen op het zuidelijk halfrond hebben nog steeds last van het tijdens het kolonialisme geschonden vertrouwen. Zij hebben moeite met de ongelijkwaardigheid in hun relatie met Europese landen. Wantrouwen en ongelijkwaardigheid zijn een ingeroest gegeven. In hun ogen zien weinigen in Europa het historisch onrecht onder ogen of voelen zij aan wat de culturele verliezen met mensen en volkeren in oud-koloniën doen.

Vertrouwen, gelijkwaardigheid en rechtvaardigheid vormen het kader om te zien of dat onrecht langzaam maar zeker ongedaan wordt gemaakt. Of misschien beter gezegd: in hoeverre lukt het om wantrouwen weg te nemen, de ongelijkwaardigheid te verminderen en te werken aan een verdeling van voorwerpen waarbij beide partijen zich gekend voelen?

In december 2020 kondigde de federale Belgische regering een nieuw beleid aan voor het omgaan met het koloniale verleden en de teruggave van koloniale collecties. Al eerder had het federale parlement een commissie ingesteld die de kunstroof, de rol van bedrijven en die van de missie in Belgisch-Afrika gaat onderzoeken. In januari 2021 kondigde de Nederlandse regering een nieuwe aanpak aan voor het omgaan met koloniale collecties. Het historisch onrecht moet zoveel mogelijk ongedaan worden gemaakt. Nederland gaat bepaalde koloniale collecties onvoorwaardelijk teruggeven aan zijn oud-koloniën. Daarmee nam de regering een advies over van de Raad voor Cultuur.

Of hier sprake is van een kantelpunt weten we pas over enkele jaren. Voorlopig zijn het meer woorden, adviezen en beleidsstukken dan daden. Dat meenemen van kostbaarheden uit paleizen van verslagen vorsten, uit tempels of van voorouderaltaren zouden we nu nooit meer doen, zeggen we nu uitdrukkelijk. Maar hebben de oud-koloniën al veel teruggezien? Hebben ze er vertrouwen in dat het terugkomt?

WAT KAN DE LEZER VERWACHTEN?

Dit boek is het resultaat van jarenlang onderzoek. Het opschrijven van de bevindingen is een oefening geworden in schrappen, schaven en polijsten. Wat is overgebleven zijn de verhalen van mensen, volkeren, musea en regeringen uit het zuiden en het noorden over een eeuwenlange episode uit onze gezamenlijke geschiedenis.

Het onderzoek begon met het in kaart brengen van hoe al die honderdduizenden voorwerpen uit koloniale gebieden naar hier zijn gekomen. Van sommige voorwerpen is dat tamelijk precies bekend. In die zoektocht zijn ook de stemmen van mensen uit koloniën gehoord. Meteen na hun onafhankelijkheid begonnen oud-koloniën om teruggave van hun culturele erfgoed te vragen. Dat leidde wel tot enkele resultaten, maar een halve eeuw later en met de kennis van nu stemmen die tot scepsis. De afgelopen jaren zijn er al menselijke resten, koloniale collecties en koloniale archieven teruggegeven. Van hoe dat in zijn werk ging worden enkele reconstructies gegeven. In de zoektocht zijn ook de collecties uit koloniale gebieden van missie, zending en particulieren meegenomen en hoe die passen in het huidige teruggavedebat. In het onderzoek drong zich ook een vergelijking op met enkele andere categorieën roofkunst. Ook die levert nieuwe inzichten op.

Voor alle duidelijkheid: de schrijver vindt niet dat ‘alles wat ooit is meegenomen’ terug moet naar voormalige koloniale bezittingen. Dat zou een versimpeling zijn van een lastig probleem. Het gaat wel om het herstel van geschonden relaties en in sommige gevallen om het begin van een gelijkwaardiger contact met een schone lei.

Ik houd mij sinds begin jaren 1990 met dit onderwerp bezig. In Deel I, ‘Beslissende fase in een oude discussie?’, vertel ik waarom en wanneer ik mij op koloniale collecties en de teruggave ervan ben gaan concentreren. Het deel laat zien wat in de koloniale periode naar de Lage Landen is gekomen en de pijn en de woede over het verlies daarvan in de landen waar ze werden gemaakt en gebruikt. Het besteedt aandacht aan hoe musea daar nu mee worstelen en hoe zij steeds meer onderzoek doen naar de herkomst van collecties. Het staat stil bij het pijnlijke gegeven van honderdduizenden menselijke resten uit koloniale gebieden.

In de jaren 1970 werden België en Nederland internationaal geprezen om enkele teruggaven aan Congo en Indonesië. Hoe kijken we daar nu tegen aan? Deel II, ‘Zuinig teruggeven in de jaren zeventig’, laat zien hoe de twee pas onafhankelijke landen zich in de teruggaveonderhandelingen opstelden, maar hoe Nederland en België die onderhandelingen toch naar hun hand zetten. Het laat ook zien hoe Nederland en België omgingen met hun oud-koloniën Suriname, de Caribische eilanden, Rwanda en Burundi.

Er gaan voorwerpen, archieven en menselijke resten terug. Hoe dat concreet in zijn werk gaat, vertelt Deel III, ‘Recente teruggaven’. Het begint met een spraakmakende overdracht: een getatoeëerd Maori-hoofd uit Nieuw-Zeeland. Daarna komen het vasthouden en toch moeten loslaten van voor beide partijen cruciale koloniale archieven aan de orde. Er worden kanttekeningen geplaatst bij hoe wij collecties die hier overbodig zijn massaal aanbieden aan oud-koloniën. En er wordt stilgestaan bij misschien wel het belangrijkste nieuws uit dit boek: de dialoog tussen Europese musea en Nigeria over een iconische oorlogsbuit, de Benin-objecten, en de teruggavevoornemens waartoe die heeft geleid. Kan deze dialoog een model worden voor teruggave van andere door Europa verspreide roofbuit uit een en dezelfde oud-kolonie?

Waar we vaak weinig van afweten zijn collecties en stukken die missie en zending ooit meenamen en die in particulier bezit zijn. Die liggen in Deel IV, ‘Andere bezitters: weinig zichtbaar, maar wel van belang’ onder het vergrootglas. Houden die zich ook met teruggave bezig? Zitten daar dubieus verworven stukken bij, en hoe kom je daar dan achter? Hoe gaan de koningshuizen van de Lage Landen om met hun koloniale collecties?

Naast kunstroof uit de ver weg gelegen koloniën speelden Europeanen een hoofdrol in nog twee momenten in de geschiedenis van de kunstroof: de beroving van de oudste bewoners van Australië, Nieuw-Zeeland, Zuid-Afrika, de Verenigde Staten en Canada en de naziroofkunst uit de Tweede Wereldoorlog. Deel V, ‘Naar een nieuwe ethiek’, onderzoekt wat eisers van roofkunst uit verafgelegen koloniën kunnen leren van eisers van roofkunst van die twee andere momenten. Het laatste hoofdstuk gaat over de kern van teruggave: teruggave moet vertrouwen herstellen, ongelijkheid terugdringen en het onrecht van koloniale roofkunst zoveel mogelijk ongedaan maken.

DEEL I

BESLISSENDE FASE IN EEN OUDE DISCUSSIE?

A l drie decennia verdiep ik mij in het wel en wee van het culturele erfgoed in landen waar dat bedreigd is. Die liggen vooral op het zuidelijk halfrond. Twee gebeurtenissen vormden de aanzet daartoe: de ontmoeting met een museumdirecteur in West-Afrika en de vondst van uiterst waardevolle voorwerpen uit Zuidoost-Azië in de haven van Rotterdam. Aanvankelijk richtte ik mijn onderzoek op de hedendaagse illegale handel in kunst en antiquiteiten. Toen er meer maatregelen kwamen om die in te perken, verlegde ik mijn aandacht naar het verleden, naar het massaal verdwijnen van cultureel erfgoed tijdens het Europese kolonialisme. Dat hield toen weinig mensen in Europa bezig.

De afgelopen jaren is de discussie daarover echter sterk geïntensiveerd. Veel musea en particulieren in Nederland en België bezitten koloniale collecties met een luchtje eraan. Dat zij langzaam in beweging komen en de mogelijkheid van teruggave onder ogen zien is zichtbaar op hun tentoonstellingen en te merken aan de intensivering van het onderzoek naar hun collecties. De vraag is of zij in staat zijn om, daadwerkelijk en op voet van gelijkheid, met hun tegenspelers in oud-koloniën over teruggave te praten. Over bijvoorbeeld een buitgemaakt spijkerbeeld uit Congo in het AfricaMuseum in Tervuren, een oud kanon uit Sri Lanka in Rijksmuseum Amsterdam of vier bijzondere hindoegodenbeelden uit Indonesië in Museum Volkenkunde in Leiden. In die oud-koloniën leeft een sterke wens om ze terug te krijgen.

Naast voorwerpen zijn er honderdduizenden menselijke resten uit koloniale gebieden. Die vormen een aparte categorie. De meeste zijn zonder instemming van de nabestaanden meegenomen en dienden om de superioriteit van het witte ras te bewijzen. Racisme vinden we nu verwerpelijk. Het Tropenmuseum in Amsterdam en veel andere musea en instellingen willen al langer af van hun collecties menselijke resten. België heeft een commissie ingesteld die gaat inventariseren welke het land allemaal heeft en of en hoe ze kunnen worden gerepatrieerd. Maar welke aanpak is gepast, als niet meer is te achterhalen aan welk individu of welke gemeenschap die resten ooit toebehoorden?

1.

KIEZEN VOOR KOLONIALE COLLECTIES

In het begin van de jaren 1970 liftte ik met mijn toenmalige partner door Oost-Europa naar Ankara in Turkije. Vandaar trokken we met bussen en treinen door Iran en Pakistan, we brachten een jaar door in India en belandden uiteindelijk in Bangladesh. Voor een lokale ontwikkelingsorganisatie maakten we daar een dorpsstudie over de machtsverhoudingen tussen arme en rijke boeren en tussen vrouwen en mannen. We leerden de Bengaalse taal, gingen op zoek naar een gemiddeld en dus geïsoleerd dorp en leefden een jaar in een hut. Er heerste een ernstige hongersnood, dat maakte het vervullen van de opdracht behoorlijk zwaar.

Op de dag dat wij in het dorp aankwamen, mochten we over het doel van onze komst vertellen. Het veld rondom de midden in het dorp gelegen moskee was vol en ik herinner mij dat we in ons beste Bengaals zeiden dat we onszelf als leerling beschouwden en vroegen de dorpelingen wie van hen onze leraren wilden worden. Die vraag waren ze niet gewend, maar hun antwoord leverde veel op. Twee ongeletterde weduwen, een landarbeider, zijn moeder en een onderwijzer werden onze belangrijkste gidsen. Het werd een bijzondere ervaring in gelijkwaardig optrekken en elkaar op de sterke kanten aanspreken. Ik ging meer door de bril van onze leraren naar de werkelijkheid kijken. Daar heb ik in mijn verdere leven veel aan gehad.

De hele reis door Europa en Azië had ik trouwens genoten van kerken, moskeeën, hindoetempels, paleizen en monumenten, maar geen moment nagedacht over iets als kunstroof. Nou ja, een beetje, toen ik in een winkeltje vlak bij de Taj Mahal in India brokjes marmer van dat grafmonument te koop zag liggen. Die had de winkelier ervan af laten hakken. Terwijl het monument prominent op de lijst van werelderfgoed van de Unesco staat. Hoe was het mogelijk! Ik realiseerde mij echter nog niet dat die brokjes deel waren van een eeuwenoud probleem.

BESLISSENDE ONTMOETING

Dat probleem begon ik wel te zien in 1991. Ik was inmiddels journalist en interviewde in Mali directeur Samuel Sidibé van het fraaie nationale museum in de hoofdstad Bamako. Hij vertelde dat archeologische en etnografische voorwerpen tijdens het kolonialisme massaal waren verdwenen en dat die erfgoeddrainage na de onafhankelijkheid in 1960 was doorgegaan. Het meeste erfgoed van zijn land bevond zich daardoor in Europa en Noord-Amerika. In de stad Djenné aan de rivier de Niger zag ik met eigen ogen de omgewoelde graf- en woonheuvels waaruit onderzoekers en rovers oude aardewerken grafstukken en gebruiksvoorwerpen hadden gehaald. Het is een beeld dat ik nooit meer vergeet. Sidibé zei iets dat mij is bijgebleven: de oorzaak van dit grote verlies ligt ‘zowel bij ons in Mali als bij de handelaren, verzamelaars en musea op het noordelijk halfrond’. Hij wees dus niet alleen naar de rijk geworden koloniale mogendheden, maar ook op het aandeel van zijn land(genoten) in de roof en smokkel. Daarom, vond hij, moest de oplossing ook van twee kanten komen. Hij had een rol, en ik voortaan ook. Vanaf die ontmoeting werd kunstroof uit kwetsbare landen een belangrijk thema voor mij. Op elke reis kwamen er ervaringen en inzichten bij.

VONDST BIJ DE DOUANE

Nieuwe dingen leerde ik ook in Nederland. Elk jaar gaan er in de haven van Rotterdam miljoenen containers door. Douanemedewerkers moeten besluiten welke ze laten passeren en welke ze controleren. Begin oktober 1995 arriveerde een verzamelcontainer uit Bangkok met kisten bestemd voor een Nederlandse kunsthandelaar. Volgens de laadpapieren bevatten ze kunstnijverheidsvoorwerpen, een soort toeristenkunst. Niets bijzonders dus, die komen wel vaker binnen, zou je denken. Maar douaneman Paul de Bruin vertrouwde het niet. We kenden elkaar van een eerdere zaak, waarbij een handelaar delen van een oud koningsservies uit Ghana had proberen te smokkelen. Dat was uiteindelijk aan Ghana teruggegeven. Terwijl De Bruin een neus had voor illegale kunsthandel hier, wist ik inmiddels iets van hoe die in het zuiden in elkaar zat. Toen hij de kisten had geopend en zag wat erin zat, belde hij meteen de Inspectie Cultureel Erfgoed. Die stuurde een deskundige op het gebied van Zuidoost-Aziatische antiek. Zij constateerde dat het helemaal geen kunstnijverheid betrof, maar dat er twee oude zandstenen hemelnimfen uit de regio Angkor in Cambodja en dertien antieke Boeddhahoofden uit de regio Ayutthaya in Thailand in de kisten zaten. De tempelcomplexen van zowel Angkor als Ayutthaya stonden toen al op de werelderfgoedlijst. In de bovenkant van de hemelnimfen zaten om de twee centimeter diepe gaten. Die gaten hadden de rovers erin geboord om ze ongeschonden van de tempelmuur te kunnen trekken.

Hemelnimf uit de regio Angkor, Cambodja, aangetroffen in een zeecontainer uit Bangkok door de douane in Rotterdam. © Paul de Bruin, douane Rotterdam

De kunsthandelaar, die al dertien jaar in Zuidoost-Azië kwam en regelmatig op de kunstbeurs TEFAF in Maastricht exposeerde, hield vol dat hij niet wist dat de uitvoer van dit soort voorwerpen verboden was. Hij had ze in een erkende antiekzaak in Bangkok gekocht en liet aankoopbewijzen en een exportcertificaat zien. Maar De Bruin hield er ernstig rekening mee dat die papieren vervalst waren. Dat gebeurde vaker. Alleen moest híj bewijzen dat de handelaar stond te jokken, en dat was lastig.

Al heel lang verdwijnen beelden massaal uit kwetsbare landen zoals Congo. © Jos van Beurden

De daaropvolgende dagen werd koortsachtig contact gezocht met de autoriteiten in Cambodja en Thailand, want de douane kon de lading alleen vasthouden als die landen ze terugvorderden. Dat was niet gemakkelijk, omdat in Thailand sommige hoge overheidsmedewerkers zelf belangen in de kunstsmokkel hadden, terwijl in Cambodja een taal- en logistiek probleem speelde. Ambtenaren daar spraken geen Frans of Engels, faxmachines werkten niet. Het land was nog aan het bijkomen van de nachtmerrie van het gewelddadige bewind van Pol Pot. Uiteindelijk richtten beide landen een teruggaveverzoek aan het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag. Ik had de vondst inmiddels in het Algemeen Dagblad gepubliceerd en andere media namen het bericht over. Het Tweede Kamerlid Josephine Verspaget was bereid er vragen over te stellen. Door de mix van publiciteit en Kamervragen ontstond een stemming van: objecten meenemen van plaatsen op de werelderfgoedlijst, dat doe je niet. Het einde van deze zaak was dat de handelaar de hele zending afstond en dat die terugging naar Zuidoost-Azië.

Door dit soort situaties werd duidelijk dat douane en politie een steviger middel nodig hadden om het kunstsmokkelaars lastig te maken. Nu moesten zíj bewijzen dat iemand de regels had overtreden. Waar behoefte aan was, was wetgeving die juist een handelaar dwong aan te tonen dat hij eerlijk had gehandeld. Daar bestond al wel iets voor: een Unesco-conventie uit 1970. De officiële naam ervan luidt: ‘Overeenkomst inzake de middelen om de onrechtmatige invoer, uitvoer en eigendomsoverdracht van culturele goederen te verbieden en te verhinderen’. Maar Nederland, België en andere oud-kolonisatoren hadden steeds geweigerd die aan te nemen. Ze waren bang dat oud-koloniën op grond daarvan verdwenen koloniaal erfgoed zouden opeisen. Die angst was volstrekt ongegrond, omdat de conventie geen terugwerkende kracht heeft en niets kon betekenen voor claims op voorwerpen die voor 1970 waren verdwenen.

Gezien de ernst van de lopende illegale handel werd het hoog tijd dat Nederland, België en andere Europese landen tot het verdrag toetraden. Dat was ook nodig, omdat kunstsmokkelaars die de controles in Rotterdam of op Schiphol te streng vonden mogelijk uitweken naar minder strenge havens zoals Antwerpen of Bremen.

STERK NETWERK

Als de kunstsmokkelaars hun waar in andere landen lieten binnenkomen, dan moesten de mensen in Europese landen die zich tegen de illegale kunsthandel verzetten ook hun actieradius verbreden. Deze gedachte besprak ik met enkele bevriende conservatoren en dat leidde in 2001 tot de oprichting van het Leiden Network for the Preservation of Cultural Heritage. Het was een informeel gezelschap van enkele tientallen mensen: academici, erfgoedprofessionals, politiemensen, douanemedewerkers, onderzoeksjournalisten en een enkel parlementslid uit acht West-Europese landen. De namen van de netwerkleden werden niet vrijgegeven. Sommigen van hen behoorden tot de toppers in hun vak. Iedereen nam op persoonlijke titel deel en kon redelijk vrijuit spreken. Het netwerk had een tweeledig doel: het officiële was om in elk van die acht landen zo snel mogelijk de Unesco-conventie van 1970 aanvaard te krijgen, het tweede doel was om de illegale handel te helpen indammen. We kwamen één keer per jaar samen. Zaterdags om 12 uur was iedereen er en zondags om 13 uur was iedereen weer vertrokken. Tussendoor hadden we regelmatig contact en gaven we tips en contacten door. De afspraak was dat niemand details naar buiten bracht. Ik kan verzekeren dat het contact tussen handhavingsdiensten en deskundigen een aantal keren heeft geholpen bij het traceren van smokkelwaar en van de smokkelaars.

Het Nederlandse koloniale leger heeft veel buit uit de Indonesische archipel meegenomen. De bekendste buit was van 1894, toen de vorst van Mataram op het eiland Lombok werd verslagen en zijn paleis werd leeggeroofd. Een deel van de buit is terug naar Indonesië, een ander deel ligt in Museum Volkenkunde, en nog een ander deel, zoals deze foto toont, in Rijksmuseum Amsterdam. © Jos van Beurden

Dankzij goede contacten in de cultuursector, de politiek en de media hebben leden van het netwerk zeker een rol gespeeld bij de handtekening die zowel België als Nederland uiteindelijk in 2009 onder de Unesco-conventie van 1970 zette. De meeste andere Europese landen hadden dat al eerder gedaan. De twee landen pasten hun wetgeving erop aan en voortaan moest iedereen bij het verwerven van een bijzonder object vooraf onderzoeken of het was gestolen of gesmokkeld. Voor douane en politie was het een flinke opsteker. Met de nieuwe wetgeving had bijvoorbeeld de handelaar die de hemelnimfen en Boeddhahoofden invoerde, moeten bewijzen dat hij voldoende had gedaan om te achterhalen of hij die zomaar mocht meenemen. Gezien zijn jarenlange ervaring in Azië en het in kringen van de kunsthandel algemeen bekend zijn van de bijzondere waarde van de beelden, had geen rechter zijn verhaal geloofd. Uiteraard ben je er nog lang niet met zo’n verdrag, er bleven sluipwegen genoeg, maar toch…

Toen de landen waar de deelnemers van het Leiden Network vandaan kwamen de conventie allemaal hadden ondertekend, stopten de bijeenkomsten. Eén doel was bereikt. De informele uitwisselingen gingen gewoon door. Tot op de dag van vandaag.

KOLONIALE COLLECTIES IN DE KOU

Intussen doken er steeds meer dubieuze aanwinsten op van ver voor 1970. Veel musea bleken omvangrijke collecties te bezitten waarvan een deel ongevraagd uit koloniale gebieden was meegenomen. De oud-koloniën hadden echter geen machtsmiddelen, zoals de Unesco-conventie, om hun verdwenen stukken te claimen en Europese landen zetten nauwelijks een stap in hun richting. Toch begon de vraag te schuren of al die koloniale schatten zomaar in Europa konden blijven.

Langzaam maar zeker verschoof ik mijn onderzoek daarom van de lopende illegale handel naar het verdwijnen van talloze religieuze, culturele en historische schatten in de koloniale periode. Die bestreek maar liefst vijf eeuwen. Wat moest daarmee gebeuren? Wat was er nodig om dat onrecht terug te draaien? Welke teruggaven van roofkunst uit koloniale gebieden waren gedaan? Welke verzoeken afgewezen?

Eind 2016 promoveerde ik op het onderwerp aan de Vrije Universiteit van Amsterdam en een half jaar later verscheen Treasures in trusted hands – Negotiating the future of colonial cultural objects. Dat boek over de massale stroom van koloniale collecties van het zuidelijk naar het noordelijk halfrond hielp de kwestie van koloniale collecties te agenderen. Op de presentatie ervan gingen zeven museumdirecteuren uit vijf Europese landen erover in gesprek. De meesten erkenden problematische collecties in huis te hebben, en enkelen waren al bezig met concrete aanpassingen.

2.

DE GROTE ERFGOEDVERHUIZING

E ind 2016 was het guur weer in Berlijn. Toen ik op het eind van de boulevard Unter den Linden onverwachts vaandels zag die wezen naar een tentoonstelling over het Duitse kolonialisme kreeg ik het gelijk warm. Bij binnenkomst van het monumentale Deutsches Historisches Museum bleek ik niet de enige nieuwsgierige. Het was er druk en het viel op dat veel bezoekers lang bleven staan bij informatieborden, illustraties en voorwerpen. De tentoonstellingsmakers hadden een aparte afdeling voor objecten met ‘problematische herkomsten’ gemaakt. Daar lag roofkunst uit Namibië en andere Duitse koloniale gebieden, waarover ik al eerder had gehoord. Wat ik op een oud tv-toestel in zwart-wit zag, was nieuw: een filmfragment uit Starke Freunde im fernen Osten, afkomstig uit de Oost-Duitse studio DEFA, over het bezoek in 1955 van Otto Grotewohl, Oost-Duitslands eerste premier, aan de Volksrepubliek China.

China was nooit geheel gekoloniseerd geweest, maar had wel flink onder de expansiedrang van de Europese koloniale machten geleden. Vanaf ongeveer 1850 bezetten die havensteden en legden zij China ongelijke handelsverdragen op. De Chinese leiders en bevolking moesten weinig van de Europeanen hebben en kwamen regelmatig in opstand. Een bekende revolte was die van de Boksers van 1900. Vechtend met blote vuisten, lansen en messen waren de opstandelingen geen partij voor de goedbewapende soldaten van de Achtlandenalliantie van Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, Frankrijk, Italië, Japan, Rusland, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. Bij het neerslaan van de opstand hadden de westerse legers flink geplunderd. Enkele stukken uit de buit schonken zij aan de leiders van hun landen, andere hielden individuele militairen zelf. Bij dat wat bij de Duitse keizer Wilhelm II terecht was gekomen, zaten buitgemaakte strijdvlaggen en enkele delen van een Yongle-encyclopedie uit de Ming-dynastie (1368-1644).

Om de banden met China aan te halen, had Grotewohl tien strijdvlaggen en de encyclopediedelen bij zich. Ze waren ‘geroofd door Duitse imperialisten’, vertelde hij zijn Chinese gastheer, premier Zhou Enlai, en hij gaf ze nu terug. Duitsland had indertijd 190 vlaggen buitgemaakt. Dat Grotewohl er maar tien kon geven kwam doordat er 180 na geallieerde bombardementen in 1945 door brand waren vernietigd. ‘Tijdens het kolonialisme werden veel voorwerpen gestolen,’ vertelde Grotewohl in het filmfragment, ‘wij willen daar niets meer mee te maken hebben. In onze musea behoren geen gestolen voorwerpen te liggen.’ Waarop Zhou Enlai antwoordde: ‘De dag dat alles terugkomt is niet ver meer.’ De overdracht vond plaats in een vol stadion en toen een lachende Zhou Enlai met een van de vlaggen begon te zwaaien, applaudisseerde het publiek luid. Het was een uniek gebaar voor die tijd. Maar hoe is het nu, bijna zeventig jaar later?

Je kunt dit filmfragment afdoen als rode propaganda, en dat was het natuurlijk ook, maar de tentoonstellingsmakers gebruikten het ook om het perspectief van gekoloniseerde volkeren te tonen. En dat was betrekkelijk nieuw.

Niet alleen het jaar 1900 was trouwens traumatisch voor China. Dat was 1860 ook geweest. Tijdens de Tweede Opiumoorlog hadden Britse en Franse soldaten het Oude Zomerpaleis in Beijing, waar de Qing-regering zetelde, geplunderd en talloze schatten stukgemaakt of meegenomen. Vaak waren dat schatten die de macht van China’s heersers symboliseerden. China ervaart dit soort verliezen nog steeds als vernederend. Het land heeft ze daarom bovenaan de lijst gezet van voorwerpen die het terug wil.

DE PIJN VAN HET VERLIES

Daarmee is China geen uitzondering. Bij het vijf eeuwen lang toe-eigenen van religieuze en ceremoniële voorwerpen uit op grote afstand gelegen koloniale bezittingen hield het de Europeanen zelden bezig wat dat verlies voor lokale vorsten en volkeren betekende. Dat het vanaf het begin van de Europese expansie raak was, valt bijvoorbeeld te lezen in zestiende-eeuwse kronieken van de Azteken in het huidige Mexico. In de Nederlandse vertaling van Rudolf van Zantwijk staat hoe keizer Motecuhzoma en zijn edelen bij de aankomst van Hernán Cortés en zijn manschappen in 1519 deden wat zij altijd deden: gastvrijheid tonen en doen waar hun gasten om vroegen. Toen Cortés vragen stelde over de staatsschat nam de keizer hem mee naar het schatkamergebouw. Zodra zij binnen waren, sloegen de Spanjaarden Motecuhzoma in de boeien en haalden zij al wat glom en glansde tevoorschijn. In een brief aan keizer Karel V beschreef Cortés de buitgemaakte, van paradijsvogelveren gevlochten vaandels, gouden en zilveren voorwerpen en edelstenen. Van de vaandels rukten zijn mannen de jadestenen, het goud en het zilver af. De Azteken keken verbijsterd en verweesd toe. De mooiste voorwerpen gingen naar Europa. Het edelmetaal dat overbleef werd omgesmolten tot goud- en zilverbaren.

Uit diezelfde zestiende eeuw is een brief bewaard gebleven, ondertekend door de Quechua-edelman Felipe Guamán Poma de Ayala – de Quechua zijn een volk in het huidige Peru. Het epistel uit ongeveer 1565 telt bijna 1200 bladzijden en 400 tekeningen en staat vol vroege antikoloniale kritiek. Guamán Poma schreef aan koning Philips III van Spanje hoe de conquistadores en missionarissen de inwoners van de Andes behandelden: landjepik, dwangarbeid, het azen op edelmetalen en het verbod op traditionele religie. Volgens hem hadden die het Incarijk met zijn rijke tradities te gronde gericht. Guamán Poma, die zelf rooms-katholiek was, nam het op voor de traditionele religie van de Inca’s. Hoewel het de vraag is of zijn schrijven de Spaanse vorst ooit heeft bereikt, is het een gezaghebbend antikoloniaal document gebleven over respect voor het leven en de gewoontes van de Inca’s en kritiek op de Spaanse verovering.

Het verdwijnen van belangrijke collecties en stukken uit lang vervlogen koloniale tijden blijkt nog steeds veel emotie te veroorzaken – gemis, pijn, woede, en bij terugkeer vreugde. Bij het zien van de Afrika-collectie in het nieuwe volkenkundige Musée du quai Branly in Parijs in 2006 zei cultuurminister Aminata Traoré van Mali: ‘Vous nous manquez terriblement’ (‘We missen jullie verschrikkelijk’). Indonesië was in 1975 zichtbaar verheugd bij de terugkeer van een oud, uiterst kostbaar beeld, de Prajñaparamita, en opnieuw in 2020, toen het de kris van zijn nationale held, prins Diponegoro, terugkreeg. De ernst en het gewicht van teruggave worden zichtbaar bij delegaties van de Maori- of Aboriginal-volkeren die de afgelopen jaren voorouderlijke resten zijn komen ophalen uit musea in Europa. Volgens onderzoekster Emiline Smith van Glasgow University zit die emotie in alle lagen van de bevolking: ‘Toen ik op de Raja Ampat-eilanden in Papoea in gesprek raakte met een oudere man, vroeg deze wat ik voor de kost deed. Ik ben criminoloog, zei ik, gespecialiseerd in de handel in antiquiteiten en wilde dieren in Azië. Hij knikte begrijpend en voegde eraan toe: “Dus zoals de schedels en voorwerpen die ons zijn afgenomen.” De man noemde houtsnijwerk, muziekinstrumenten en religieuze voorwerpen. Hij benadrukte hoe hij het zou waarderen, als “alles weer terugkwam”. Dat zou betekenen dat “ik en de gemeenschap ons weer heel zouden voelen”.’

Die pijn, het gemis en die woede leven in China, Mexico, Peru, Papoea en nog veel meer gebieden.

MASSALE STROOM

Het AfricaMuseum in Tervuren heeft uitgestrekte ondergrondse opslagruimtes. Toen ik daar in de jaren 1990 doorheen liep, kon ik mijn ogen niet geloven: grote voorraden maskers, schilden, speren en andere voorwerpen, de meeste uit Congo. Het hield niet op. Hoe waren die hier gekomen? Het waren er veel te veel om ooit te kunnen tentoonstellen. Minder dan tien procent komt ooit nog bovengronds. Onderzoekers kunnen ook met minder volstaan. Welke rupsjes-nooit-genoeg hadden dit bedacht? En dit was nog maar een deel van wat er uit de oude kolonie naar België was gekomen. Andere musea en ook veel particulieren in het land zijn ook rijkelijk bedeeld. In Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Hongarije, Nederland, Noorwegen, de Verenigde Staten, Zweden en Zwitserland zijn ook omvangrijke Congo-collecties.

Met de hoeveelheid objecten uit Nederlands-Indië is het niet anders gesteld. Er zijn er ontelbaar veel onze kant op gekomen. In het Nationaal Museum van Wereldculturen liggen er honderdduizend. Rijksmuseum Amsterdam, Museum Bronbeek in Arnhem en veel andere musea bezitten ook grote aantallen. Toen het kleinere Museum Nusantara in Delft in 2013 zijn deuren sloot, moest het een nieuw onderdak vinden voor 15.000 voorwerpen uit de archipel. Koloniale collecties uit Indonesië kom je ook op veel andere plaatsen in Europa en in Noord-Amerika tegen. Het zijn er zo veel dat Indonesië al meerdere malen heeft laten weten dat het, zelfs als Nederland het zou willen, niet alle koloniale collecties terug zou willen. Het zou het land met een gigantisch probleem opzadelen: het heeft er eenvoudigweg geen plaats voor. Impliciet stelt zo’n oude kolonie hiermee Europa’s hebberigheid aan de kaak.

Het is lastig om in die massale stroom voorwerpen, menselijke resten en archieven algemene lijnen te ontdekken. Europa’s expansie naar de verschillende continenten en daarmee het verzamelen van culturele, historische, religieuze en gebruiksvoorwerpen begon op uiteenlopende momenten. In Latijns-Amerika was dat rond 1500. In Afrika brak het pas echt los na de Conferentie van Berlijn (1884-1885), toen Europese mogendheden het continent onderling verdeelden. Spanje en Portugal hadden toen al veel van hun invloed verloren, terwijl België en Duitsland nog koloniale machten moesten worden.

Een kijkje in het depot van het AfricaMuseum in Tervuren. © AfricaMuseum, Tervuren

VERZAMELHAUSSE

In de manier waarop de meeste Europese kolonisatoren verzamelden, zijn twee periodes te onderscheiden: het begin van de kolonisatie en de latere periode, na de consolidering van hun macht. In de Republiek viel die eerste periode samen met het bestaan van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC, 1602-1798) en de West-Indische Compagnie (WIC, 1621-1792). Koloniale ondernemers, zeelui en anderen die meevoeren, zochten bij aankomst in de Oost en in de West specimen van flora en fauna en gewassen als specerijen, koffie, indigo en rietsuiker. Ze hadden ze nodig om daar te overleven of hier winsten te maken. Later begonnen zij oorlogstrofeeën, ‘exotica’ en menselijke resten mee te nemen. Toen nog vooral voor eigen gebruik of plezier, zoals we bijvoorbeeld weten van Jan Albert Sichterman (1692-1764). Hij was bewindvoerder van de VOC in Bengalen en bezat een stadsvilla in Groningen waar hij zijn verzameling uitstalde. Andere Oost- en Westvaarders verkochten ze ook aan particulieren in de Lage Landen, want musea waren er toen nog niet. Bekende verzamelaars waren Bernardus Paludanus (1550-1633), arts, en Nicolaes Witsen (1641-1717), burgemeester van Amsterdam en VOC-bestuurder.

Na de faillissementen van de VOC en de WIC nam de Republiek het bestuur van de koloniale bezittingen over. Zij ging toezicht houden op het verzamelen waardoor dat systematischer en grootschaliger gebeurde. Met het oog op natievorming ontstonden in Nederland en andere Europese landen musea. Dat wakkerde de vraag aan naar ‘merkwaardigheden’. Musea wilden zoveel mogelijk voorwerpen uit zoveel mogelijk exotische streken hebben en beconcurreerden elkaar heftig. Zij schakelden koloniale ambtenaren en militairen, zakenmensen, religieuzen, handelsagenten en avonturiers in. Soms gaven ze instructies wat ze precies van waar wilden hebben. Dat leidde tot een hausse in het zonder toestemming of betaling meenemen van voorwerpen.

Het duurde niet lang of de depots van die musea raakten bomvol. ‘Als de stapel nog groter wordt, zullen dingen gaan rotten en daar kan geen conserveermiddel tegen op.’ Het zijn niet mijn woorden maar die van de directeur van Museum Volkenkunde in Leiden in 1895, opgetekend in een boek van dat museum over zijn eigen geschiedenis. Volgens hem begonnen de opslagruimtes op een ‘vuilnisbelt’ te lijken. Zijn museum was geen uitzondering.