Jacob Slavenburg

Het Maria Magdalena Mysterie

De vrouw die Jezus liefhad

© 2006, Jacob Slavenburg,

p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Eerste druk: maart 2006

Tweede gewijzigde druk: oktober 2007

Derde gewijzigde druk: januari 2021

De oorspronkelijke uitgave verscheen onder de titel

De vrouw die Jezus liefhad.

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Omslagontwerp: Jhartho Kempink (Design is everything, Arnhem)

Ontwerp binnenwerk: Perfect Service, Schoonhoven

Afbeelding omslag:

Maria Magdalena door Pietro Perogino, omstreeks 1500.

Palazzo Ducale, Urbino.

ISBN 9789462496408

e-ISBN 9789462496620

NUR 700

Inhoudsopgave

Inleiding

EEN BRUILOFT

Jezus’ bruiloft

Hervonden evangeliën

Thomas

Jezus’ geliefde vrouw

EEN JOODSE MAN UIT NAZARETH

Joodse christenen

Doop in de Jordaan

Geen bleke halfgod

Mythen

Wars van uiterlijk vertoon

DE VROUW DIE JEZUS LIEFHAD

Gelijkwaardigheid

Vele vrouwen

MARIA MAGDALENA, EEN HYPE

Magdala

Een gouden legende

Wonderen

Courtisane

Een dorp in de Pyreneeën

Een albasten kruik

In vuur en vlam

VERHALENVERTELLERS

De evangelieschrijvers

De verloedering

Poort van de duivel

Een zalvende vrouw

Twee Maria’s?

Lazarus

Inwijding

Efeze

EEN WERELDONTDEKKING

Een spectaculaire vondst

Gnosis

Hemelse mysteriën

Apostel der apostelen

Een levende geest

Het evangelie van Maria Magdalena

Tekst

ZEVEN DEMONEN

Zonde bestaat niet

Hemelreizen

De planeten

Individuatie

Mysterie

WIJSHEID

Sophia

Godin

Grote Moeder

Artemis

Matriarchaat

Amputatie

OPENBARING

Leven

Nagedachtenis

Noten

Geraadpleegde literatuur

Onzeker baande Sophie zich een weg naar het schilderij en bekeek ze de dertien gestaltes: Jezus Christus in het midden, zes discipelen links van Hem en zes rechts. ‘Het zijn allemaal mannen’ bevestigde ze.

‘O?’ zei Teabing. ‘En degene die op de ereplaats zit dan, aan de rechterhand van de Heer?’

Sophie keek aandachtig naar het figuurtje dat rechts van Jezus zat. Toen ze het gezicht en het lichaam van deze gestalte bestudeerde, sloeg er een golf van verbazing door haar heen. Het figuurtje had golvend rood haar, smalle, gevouwen handen en een zweem van borsten. Dat was onmiskenbaar... een vrouw...

‘Wie is ze?’ vroeg Sophie.

‘Dat m’n lieve kind,’ antwoordde Teabing, ‘is Maria Magdalena.’

Dan Brown, De Da Vinci Code.

Inleiding

In dit boek staat Maria Magdalena centraal. De vondst van de Nag Hammadi-geschriften heeft een aantal nieuwe feiten aan het licht gebracht die het beeld op deze bijzondere vrouw geheel hebben veranderd. De Magdaleense was geen hoer, zoals de traditie overleverde. Zij was een uiterst begaafde leerlinge van Jezus. Zij ‘vertaalde’ Jezus’ woorden voor de andere, mannelijke, leerlingen. Daar werd ze in de geschiedenis voor geprezen en verguisd. Haar beeld werd, deels uit onkunde, deels uit ideologische overwegingen, door mannelijke kerkvaders en theologen zo schel gekleurd dat er weinig oorspronkelijks overbleef: geen Maria Magdalena, maar een mythe.

In de titel De vrouw die Jezus liefhad liggen vele betekenissen verscholen. Centraal in het boek staat Maria Magdalena, een vrouw die Jezus zeer liefhad. Niet alleen had zij Jezus lief, Jezus had ook haar lief. Volgens de onlangs ontdekte nieuwe bronnen was de liefde wederzijds en beminde Jezus haar zeer.

Jezus had ook ‘de’ vrouw lief. Dwars tegen het cultuurpatroon van zijn tijd in stelde hij de vrouw en het vrouwelijke volkomen gelijkwaardig aan de man en het mannelijke. Hij onderkende als geen ander de twee polen van het ene, de mens als beeltenis van God. Dat werd hem niet in dank afgenomen. Niet in de tijd waarin hij leefde. Niet in latere eeuwen, waarin juist dit aspect werd genegeerd.

Maria uit Magdala belichaamt het vrouwelijke aspect. Bijna iedere religie kent naast mannelijke goden ook vrouwelijke. Zelfs in monotheïstische godsdiensten zijn oude beelden bewaard van mannelijke godheden met naast zich een vrouwelijke partner. Deze ‘Godinnen’ raakten in patriarchale structuren steeds meer uit beeld. Asjera als echtgenote van de oudtestamentische God; Sophia als paargenote van de Schepper, Maria Magdalena als geliefde van Jezus.

Deze vrouwengestalten hebben niet alleen waarde als geliefde van... Zij hebben ieder een verdragende betekenis. Dat is juist datgene waar de ‘patriarchen’ zo bang voor waren en waarom zij dit hebben trachten te onderdrukken. Met ogenschijnlijk succes.

Wat onderdrukt is komt boven. Denk aan een bal die onder water wordt geduwd. Bij afnemende druk springt hij naar boven. Dat gebeurt in deze tijd. Daarom ook kon dit boek geschreven worden.

Jacob Slavenburg

Jezus hield op een andere wijze van Maria Magdalena

dan van de andere leerlingen,

en hij kuste haar vaak op haar mond;

De overige leerlingen zagen hoe hij van Maria hield

en vroegen hem:

‘Waarom houdt u meer van haar

dan van ons allemaal?’

De Heer antwoordde hun met de woorden:

‘Waarom houd ik niet op dezelfde wijze van jullie

zoals van haar?

Wel, als een blinde

en iemand die kan zien

samen in het donker zijn,

verschillen ze niet van elkaar.

Maar als het licht wordt,

zal de ziende het licht zien

en de blinde in het donker blijven.’¹

Een bruiloft

Er was... een bruiloft in Kana, in Galilea. De moeder van Jezus was er, en ook ... zijn leerlingen waren op de bruiloft uitgenodigd. Toen de wijn bijna op was, zei de moeder van Jezus tegen hem: ‘Ze hebben geen wijn meer.’ ‘Wat wilt u van me?’ zei Jezus. ‘Mijn tijd is nog niet gekomen.’ Daarop sprak zijn moeder de bedienden aan: ‘Doe maar wat hij jullie zegt, wat het ook is.’ Nu stonden daar voor het Joodse reinigingsritueel zes stenen watervaten, elk met een inhoud van twee à drie metrete. Jezus zei tegen de bedienden: ‘Vul de vaten met water’ Ze vulden ze tot de rand. Toen zei hij: ‘Schep er nu wat uit, en breng dat naar de ceremoniemeester.’ Dat deden ze. En toen de ceremoniemeester het water dat wijn geworden was, proefde - - hij wist niet waar die vandaan kwam, maar de bedienden die het water geschept hadden wisten het wel -- riep hij de bruidegom en zei tegen hem: ‘Iedereen zet zijn gasten eerst de goede wijn voor en als ze dronken zijn de minder goede. Maar u hebt de beste wijn tot nu bewaard!’²

Bovenstaand verhaal uit het Evangelie volgens Johannes werd geschreven rond het jaar 85 na Christus. De schrijver van het evangelie, die zich Johannes noemt, heeft daarvoor gebruik gemaakt van oudere bronnen. Wellicht geschreven bronnen, die nu verloren zijn, welhaast zeker mondelinge overleveringen, wat in die tijd zeer gebruikelijk was. Het is dan ook niet verwonderlijk dat na zo vele jaren feit en fictie verward raken en dat de historiciteit niet altijd even correct is.³

Er zitten enkele vreemde elementen in dit verhaal. Als Jezus en ook zijn moeder, zoals de schrijver van het evangelie suggereert, te gast zijn op een bruiloft, waar bemoeit Maria zich dan mee? Zo’n bemoeienis is alleen verklaarbaar als het de bruiloft van een zeer naaste betreft. Bijna altijd noemen de evangelisten de namen van de gastheren als het om het optreden van Jezus gaat. Hier niet. Dat is opmerkelijk.

Een ander opvallend element is het antwoord van Jezus: ‘Wat wilt u van me? Mijn tijd is nog niet gekomen.’ Welke tijd is nog niet gekomen en een tijd waarvoor?

Ook de verwonderde opmerking van de ceremoniemeester dat de beste wijn voor het laatst is bewaard, geeft te denken. Hij zegt er zelf bij dat zoiets niet gebruikelijk is.

Het verhaal wordt begrijpelijker als we er van uitgaan dat het hier Jezus’ eigen bruiloft betreft. Dan is het logisch dat hij door zijn moeder aangesproken wordt op het naderend tekort aan wijn. Het is dan niet bemoeizuchtig, maar betrokken.

Buiten het feit dat de auteur van het evangelie niet vermeldt dat het de bruiloft van Jezus zelf betreft, waarover straks meer, is ook de tijdsaanduiding onzuiver. Het huwelijk van Jezus van Nazareth vond geruime tijd plaats voor de doop in de Jordaan.

Jezus’ bruiloft

Als Jezus getrouwd was, en ik zal aantonen dat het hoogstonwaarschijnlijk is dat hij dit niet was, is er één vrouw die daarvoor in aanmerking komt: Maria Magdalena. Er zijn nogal wat argumenten voor en tegen de revue gepasseerd. Vooral tegen. Zo stellen ‘deskundigen’ als antwoord op de suggestie van Dan Brown in De Da Vinci Code dat Jezus getrouwd was met Maria Magdalena:

Er wordt al eeuwen gefantaseerd over een seksuele relatie tussen de bijbelse Jezus en Maria Magdalena, maar daarvoor is geen deugdelijk bewijs. Maria was, historisch gezien, een volgeling van Jezus. De enige betrouwbare bron over haar, aldus historici, is Marcus 15:40. Alles wat Lucas toevoegt in 8:2 geldt als onbewezen. Een intieme relatie of zelfs huwelijk is negentiende-eeuwse fictie...

De door Brown aangevoerde apocriefe evangeliën van Philippus en Maria Magdalena spreken geheel niet van een huwelijk of een seksuele relatie tussen Jezus en Maria Magdalena. In De Da Vinci Code schrijft Brown dat iedereen die Aramees kent kan zien dat de term die voor Maria Magdalena wordt gebruikt meer betekent dan ‘metgezel’, namelijk ‘geliefde’. Het evangelie van Philippus, waarnaar de auteur verwijst, is echter bewaard in het Koptisch, waarschijnlijk vertaald uit het Grieks. Voor een Aramees origineel bestaat geen aanwijzing.⁴

Inderdaad laat Brown hier een steekje vallen. Het is meer dan aannemelijk dat het in de kruik van Nag Hammadi gevonden Evangelie volgens Filippus een Koptische vertaling is van een Grieks origineel. Er bestaan inderdaad geen aanwijzingen dat het, zoals wel aangenomen kan worden bij het Evangelie van Thomas, teruggaat tot een Aramese bron. Bewezen is dat echter niet.

Maar onze deskundigen hakken met een botte bijl. Er is maar zeer weinig bewezen wat in de bijbelse evangeliën staat. Dat geldt niet alleen voor Lucas 8.2. Wat Lucas daar schrijft wordt juist geschraagd door andere bronnen. Ook gaan de heren volledig voorbij aan de discussies die ook in theologische kring plaatsvinden. Zo stelt de uiterst kritische gereformeerde theoloog Reender Kranenborg dat ‘de enige conclusie die we kunnen trekken is dat het zeer waarschijnlijk moet worden geacht dat Jezus getrouwd was’.⁵ Zeker is dat de kerk, in het tijdvak dat de teksten stolden tot de vorm die we nu kennen, Jezus zoveel van zijn menselijkheid had ontnomen dat een huwelijk daar absoluut niet meer in paste. Bovendien werd vanaf eind tweede eeuw seksualiteit als een noodzakelijk kwaad gezien en dat werd alleen maar sterker in de eeuwen daarna. Zo staat de toch als progressief bekendstaande kerkleraar Clemens van Alexandrië rond het jaar 200 na Christus een kuis huwelijk voor, waarin na de procreatie van het gewenste aantal kinderen, onthouding in acht genomen dient te worden. De geslachtsgemeenschap zelf diende overigens ook alleen maar te geschieden als het logischerwijs tot resultaat zou kunnen leiden: ‘een boer zaait pas als de akker rijp is’. Aan de daad zelf mag geen plezier worden beleefd en nadat het gewenste kindertal is bereikt, horen man en vrouw verder ‘als broer en zuster’ voor elkaar te zijn. Lust daarbij was uit den boze.⁶ Kerkvader Augustinus ging nog een stap verder. Hij zou het liefste gezien hebben dat nageslacht ‘met de hand werd ingezaaid’.⁷

Voorstanders van de opvatting dat Jezus en Maria getrouwd waren, halen daarbij ook een passage in het Evangelie volgens Johannes aan. Aan het lege graf ontmoet Maria Jezus. Ze denkt eerst dat het de tuinman is. Maar hij noemt haar bij de naam. En dan herkent ze hem en roept het uit. Dan zegt Jezus: ‘houd me niet vast’.⁸ Als je dat fysiek uitlegt is dat natuurlijk bijzonder. Maria wil Jezus vastpakken, omarmen. Een handeling die in die tijd alleen maar tussen geliefden plaats kan hebben. Dat zou dan pleiten voor een intieme relatie. Jezus zegt er echter nog iets achteraan: ‘ik ben nog niet opgestegen naar de Vader’. Het ‘houd me niet vast’ is hier overdrachtelijk bedoeld. ‘Bind me niet langer aan de aarde waar ik los van ben. Laat de emoties los en je verlangen dat ik in het lichaam blijf. Kom in de rust’.

Al in 1970 schreef William E.Phipps een boek met de veelzeggende vraag in de titel, Was Jesus Married? En hij geeft zelf het antwoord. Ja. Ook joodse onderzoekers als Schalom Ben-Chorin argumenteren dat het in die tijd voor een rondtrekkende rabbi schier onmogelijk was om niet gehuwd te zijn.⁹ Als Jezus daar om de een of andere reden niets voor gevoeld zou hebben zouden de Farizeeën hem deze nalatigheid zeker verweten hebben. Een antwoord daarop van Jezus zou de latere kerk zeker goed uit zijn gekomen.

In het Nieuwe Testament is er geen vermelding te vinden dat Jezus getrouwd was. Overigens vinden we er ook niet in terug dat hij niet getrouwd was. Als je echter kritisch leest, vallen er dingen op, zoals de ongerijmdheden tijdens de bruiloft in Kana. Of wat te denken van de volgende passage:

Toen ze verder trokken ging hij een dorp in, waar hij gastvrij werd ontvangen door een vrouw die Martha heette. Haar zuster, Maria, ging aan de voeten van de Heer zitten en luisterde naar zijn woorden. Maar Martha werd helemaal in beslag genomen door de zorg voor haar gasten. Ze ging naar Jezus toe en zei: ‘Heer, kan het u niet schelen dat mijn zuster mij al het werk alleen laat doen? Zeg tegen haar dat ze mij moet helpen.’ De Heer zei tegen haar:‘Martha, Martha, je bent zo bezorgd en je maakt je veel te druk. Er is maar één ding noodzakelijk. Maria heeft het beste deel gekozen, en dat zal haar niet worden ontnomen.¹⁰

Een man in die tijd ging niet bij een vrouw op bezoek en ook niet bij twee vrouwen. De passage is echter wel heel begrijpelijk als Jezus met Maria Magdalena te gast is bij Martha.

Ook is het, bij het lezen van het Nieuwe Testament, heel vreemd dat Paulus, toch geen warm pleitbezorger voor het huwelijk, nergens verwijst naar een ongehuwde Jezus om zijn eigen opvattingen daarin te ondersteunen. In de Eerste brief aan de Korinthiërs schrijft Paulus dat hij graag zou zien dat alle mensen waren als hijzelf, ongehuwd.¹¹ Hij noemt in die brief een aantal praktische bezwaren die aan het huwelijk verbonden zijn. Hoe gemakkelijk zou het dan zijn naar Jezus te verwijzen?

Hervonden evangeliën

Wat zijn die evangeliën volgens Filippus en Maria Magdalena waar de criticasters over spreken? Het eerste evangelie werd gevonden in een kruik met tweeënvijftig zeer oude geschriften bij de Egyptische plaats Nag Hammadi in 1945. Pas in de zeventiger jaren van de vorige eeuw werden deze teksten integraal vertaald in het Engels en in de negentiger jaren in het Nederlands.¹² Het Evangelie volgens Maria Magdalena werd in dezelfde tijd uitgegeven als de Nag Hammadi-geschriften.¹³

In het Evangelie volgens Filippus wordt Maria Magdalena de metgezellin van Jezus genoemd:

Drie vrouwen trokken altijd met de Heer op:

Maria, zijn moeder,

zijn zuster

en Maria Magdalena,

die zijn metgezellin wordt genoemd...¹⁴

De Koptische vertaler heeft het Griekse woord koinonos overgenomen. We hebben dat hier vertaald met ‘metgezellin’. Het Griekse origineel geeft nadrukkelijk uitdrukking aan het gemeenschappelijke, ook in seksuele zin.

Verderop in het evangelie komt de schrijver daar op terug. Hij verbindt dan de vrouwelijke zijnskant van God, Sophia, met Maria Magdalena. Zoals Sophia (Wijsheid) de partner van God was, zo was Maria Magdalena de metgezellin van ‘de Heer’, Jezus.

Sophia... is de moeder van de engelen en

de metgezellin van de Heer;

als zodanig heet ze Maria Magdalena...¹⁵

Over de parallel met Sophia en de opvattingen over Wijsheid in het Oude Testament kom ik nog terug. Die verwijzing is namelijk veelbetekenend. Die verbinding komen we ook tegen in een ander Nag Hammadi-geschrift, de Wijsheid van Jezus Christus. Daarin is de hemelse Sophia verbonden met de Scheppende Kracht (God), en de aardse Sophia met de Verlosser, Jezus. Sophia in de gedaante van Maria Magdalena.¹⁶

In het Evangelie volgens Filippus vervolgt de schrijver dan:

Jezus hield op een andere wijze van Maria (Magdalena)

dan van de andere leerlingen,

en hij kuste haar vaak op haar [mond];

De overige leerlingen zagen hoe hij van Maria hield

en vroegen hem:

‘Waarom houdt u meer van haar

dan van ons allemaal?’

De Heer antwoordde hun met de woorden:

‘Waarom houd ik niet van jullie

zoals van haar?

Wel, als een blinde

en iemand die kan zien

samen in het donker zijn,

verschillen ze niet van elkaar.

Maar als het licht wordt,

zal de ziende het licht zien

en de blinde in het donker blijven.’¹⁷

Niet alleen wordt hier gesproken over de intieme relatie tussen Jezus en de vrouw uit Magdala, Jezus vertelt ook dat zij de enige ‘ziende’ is temidden tussen de (nog) ‘blinde’ mannelijke leerlingen. In het Evangelie volgens Maria Magdalena zegt Petrus tegen de Magdaleense:

Zuster, we weten dat de Verlosser meer van jou gehouden heeft dan van de andere vrouwen. Zeg ons de woorden van de Verlosser zoals jij je die herinnert, die jij kent (maar) die wij niet kennen en die we ook (nog) niet hebben gehoord.¹⁸ Ook in vele andere vroeg-christelijke geschriften is er sprake van de bijzondere positie van Maria Magdalena. Op dit belangrijke aspect kom ik later uitgebreid terug.

Thomas

Bij het noemen van het Evangelie volgens Filippus zijn er rijen theologen die er terecht op wijzen dat dit evangelie ontstaan is in de tweede eeuw van onze jaartelling. Het is jonger dan de bijbelse evangeliën en het is een gnostisch geschrift. Dat laatste zegt niets, want zowel in geschriften uit orthodoxe als uit gnostische hoek is vaak informatie te putten over Jezus. In beide gevallen is die informatie dikwijls gekleurd en soms onjuist. Daar dient dus kritisch naar gekeken te worden. Overigens hoeft een geschrift uit de tweede eeuw niet per definitie onbetrouwbaarder te zijn dan een oudere tekst. De staat van overlevering is vaak belangrijker.¹⁹ In het Evangelie volgens Filippus zijn ons een aantal authentieke uitspraken van Jezus overgeleverd.²⁰ Het is een zogenaamd samengesteld evangelie. De schrijver heeft, in de tweede eeuw, informatie verzameld en bij elkaar gevoegd. Oude en nieuwe informatie. Daarbij geeft hij elementen van een gevormde traditie weer, waarvan de wortels vaak veel ouder zijn.

Feitelijk is de vermelding over Maria Magdalena als metgezellin van Jezus in het Evangelie volgens Filippus geen bewijs voor de juistheid ervan. Het is wel een aanwijzing, en een zeer belangrijke. Meer van dit soort aanwijzingen uit diverse bronnen uit verschillende tijdvakken kunnen dan toch leiden tot een conclusie.

Zo is er een evangelie gevonden tussen de Nag Hammadi-geschriften waarvan sinds kort onomstotelijk vaststaat dat het oudste gedeelte ervan ouder en authentieker is dan de bijbelse evangeliën. Dat is het Evangelie van Thomas. De Nederlandse hoogleraar Gilles Quispel heeft na een lang en rijk leven van onderzoek naar de gnostische geschriften op negenentachtig jarige leeftijd overtuigend aangetoond dat de oudste laag van dit evangelie ontstaan is in de vroege joods-christelijke gemeente van Jeruzalem rond het jaar 40 van onze jaartelling.²¹ Slechts zeven jaar na de dood van Jezus. Een tweede laag is ontstaan rond het jaar honderd in de wereldstad Alexandrië. Van het fragment dat hier volgt²² toont Quispel aan dat dit overduidelijk joods-christelijk is, ontstaan in de Jeruzalemse gemeente van Jacobus, een broer van Jezus, die geestelijk leider van deze gemeenschap was.

Maria Magdalena vraagt, in dit fragment, aan Jezus op wie zijn leerlingen lijken. En Jezus antwoordt dan:

Zij lijken op kinderen,

die zichzelf op een veld hebben neergezet

dat niet van hen is.

Als de eigenaars van het veld komen

zullen ze zeggen: Laat ons ons veld.

Als zij het veld dan aan hen laten

en het aan hen teruggeven

zullen zij naakt zijn in hun aanwezigheid.

De leerlingen spreken nog over dingen die ze zich nog niet eigen hebben gemaakt. Het is nog niet van hen zelf geworden. Daarom kan het nog afgepakt worden en dan staan ze met lege handen. Wederom is hier sprake van de speciale positie van Maria Magdalena. Jezus neemt haar, een vrouw, in vertrouwen ten aanzien van zijn naaste volgelingen. Dit kan in die tijd alleen hebben plaatsgevonden in huwelijksverband.

Jezus’ geliefde vrouw

Hierboven citeerden we uit evangeliën die verloren waren geraakt maar een halve eeuw terug in de rijke vondst van Nag Hammadi werden teruggevonden. Er zijn echter vele geschriften die voorgoed verloren lijken te zijn. We weten over die geschriften iets omdat kerkvaders ze noemen of er uit citeren. Zo moet er een heel oude tekst zijn die Wetenswaardigheden over Maria genoemd werd. In dit geschrift wijdt Jezus Maria in op een berg en laat haar zien dat de lichamelijke gemeenschap het aardse beeld is van de hemelse eenwording.²³ Films als ‘The Last Temptation’ (en het boek van Nikos Kazantzakis dat daaraan ten grondslag ligt) komen dus niet helemaal uit de blauwe lucht vallen. Het hoeft geen betoog dat het beschrevene alleen past in een huwelijksrelatie.

Ook in het apocriefe Evangelie van de Heilige Twaalven wordt gerept over een huwelijk met Maria Magdalena:

En op zijn achttiende jaar werd Jezus uitgehuwelijkt aan Mirjam, een maagd van de stam van Juda, met wie hij zeven jaren leefde...²⁴

Deze vermelding is nogal opvallend omdat er verder in dit evangelie niet meer aan wordt gerefereerd. Het valt ook geheel buiten de context van dit geschrift, dat (fysieke) zuiverheid, vegetarisme en de liefde voor planten en dieren uitdraagt. Bijna altijd wordt dat verbonden met een ascetische leefwijze en propaganda voor het maagdschap.

In vele oude teksten neemt Maria Magdalena een belangrijke plaats in. Zij is dichter bij Jezus dan andere vrouwen, die soms met name genoemd worden. Deze vrouwen zorgden mede voor de foeragering en het logies van Jezus (en Maria). Zij werkten, om het zo te zeggen, in de tweede lijn. Anders dan Maria van Magdala. Zij is genoemd als de apostola apostolorum, de apostel boven de apostelen. Zij onderwijst de apostelen over Jezus’ leringen. Dit aspect komt verderop aan de orde. Gezien echter tegen de achtergrond van de gewoonten van die tijd zou het volstrekt onmogelijk zijn als een vrouw zo dicht bij een man (en ook andere mannen) te verkeren als er geen sprake zou zijn van een huwelijksband. Het was zo vanzelfsprekend dat het niet meer gezegd hoefde te worden. Schande zou er daarentegen van gesproken zijn als Jezus niet met Maria getrouwd zou zijn.

Christus als hovenier

Eén Rembrandt kende als kind ik goed:

de Christus met de grote hoed

wandelend in de ochtendstond.

En, naar erbij geschreven stond:

Hij was een hovenier.

En nòg laat ik mijn tranen gaan

als in de gaarde ik Hem zie staan,

en – wat terzijde – in stille schrik

die éne, zij die dacht als ik:

Het was de hovenier.

O kinderdroom van groen en goud –

géén die ontnam wat ik behoud.

De laatste hoven naderen schier

en ijler wordt de ochtend hier.

Hij is de hovenier.

Ida Gerhardt²⁵

Een joodse man uit Nazareth

Joodse christenen

Om Maria Magdalena in haar ware gedaante, ook als metgezellin van Jezus, werkelijk te kunnen begrijpen is het zinvol het leven van Jezus zelf te bezien. De kerkelijke traditie heeft in haar beperking van Jezus een bleke halfgod gemaakt. Het is tekenend dat deze traditie niet steunt op historische feiten, maar op latere bedenksels.