Jij die in diepe duisternis het licht liet schijnen
en voor het eerst de schoonheid van het bestaan belichtte
jou, o trots van de Grieken, volg ik en in het voetspoor
dat jij achterliet, zet ik nu stevig mijn eigen stappen.

T. Lucretius Carus, De rerum natura, Liber III, vs 1-4

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van het Stedelijk Gymnasium Arnhem, de Gemeente Arnhem, het Prins Bernhard Cultuurfonds Gelderland, Stichting Fonds A.H. Martens van Sevenhoven, Stichting De Roos-Gesink, de Dullertsstichting en De Kempenaer Advocaten.

Frontispice (p. 2)
Foto van Psyche door Leo Braat, beeld aangeboden door de oud-leerlingen bij de opening van het gymnasiumgebouw aan de Statenlaan in 1941.

Omslagontwerp
Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente
Ontwerp binnenwerk
Prezns - Marco Bolsenbroek, Zutphen

© 2021 Niek Nelissen, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462496538
e-ISBN 9789462496637
NUR 680

1

Eerste stappen op weg naar een gymnasium

Het ouderwetse karakter van de Latijnse school omstreeks 1800 is raak getypeerd door Willem Terpstra, die van 1814 tot 1816 rector was in Arnhem. Hij wijdde in 1838 een boekje aan de Latijnse school vanaf zijn eigen schooltijd in Deventer in de jaren 1780: ‘Negen jaren oud betrad ik de eerste School, en bragt dáár een geheel jaar door met het machinaal van buiten leeren en uitschrijven van Latijnsche Declinatiën en Conjugatiën, regelmatige en onregelmatige dooréén.’ Het jaar daarna werden Latijnse thema’s gemaakt: ‘Van de fouten daarin door mij gemaakt vernam ik daarna niets dan het getal. Was dat te groot naar het oordeel des Meesters, geene verklaring of opheldering van zoo talrijke fouten werden mij gegeven, maar wel slagen, die mij moesten doen vreezen voor de herhaling van dezelfde misstellingen.’ Terpstra had geen flauw idee wat hij las en het ontbrak hem aan de meest basale historische en geografische kennis: ‘Waar ter wereld Athene of Sparta lagen, de kennis daarvan scheen tot ons niet te behooren.’¹

Dat er iets moest veranderen was duidelijk, en het tij ervoor was gunstig door de Bataafse Revolutie en de komst van de Fransen. De vernieuwingsdrang van de Fransen was gebaseerd op idealen van de Verlichting en op het achttiende-eeuwse rationalisme. Onderwijs moest met een vastgesteld curriculum een vooraf gesteld doel nastreven. In 1808 stelde koning Lodewijk Napoleon een commissie in om de Latijnse school te onderzoeken. Deze publiceerde in 1809 een vernietigend rapport over de school, die in twee eeuwen nauwelijks was veranderd. Aan de universiteit bleken de oud-leerlingen amper in staat de colleges in het Latijn te volgen. Er diende een bredere opleiding te komen als voorbereiding op de universiteit. Een van de voorstellen betrof een ‘Gymnasium’ waar moderne vreemde talen en wis- en natuurkunde een plek zouden krijgen naast de ‘geleerde talen’. Toen Nederland in 1810 bij het Franse keizerrijk werd ingelijfd, verdween het plan in de ijskast.²

Na het vertrek van de Fransen werd begin 1814 een commissie ingesteld voor de reorganisatie van het hoger onderwijs, waartoe ook de Latijnse school behoorde. De commissie wilde de Latijnse school niet ingrijpend veranderen, omdat ‘de vermenging van ongelijksoortig onderwijs altijd verwaarloozing van het een of ander met zich mee voert’.³ Geen moderne vreemde talen dus, de oude talen bleven de hoofdmoot. Wel kwamen er zes nieuwe vakken. Het nieuwe programma werd vastgelegd in het Koninklijk Besluit van 2 augustus 1815. De nieuwe vakken waren: mythologie, geschiedenis en aardrijkskunde van de oudheid, moderne geschiedenis en moderne aardrijkskunde en wiskunde. Drie van deze vakken sloten aan bij het onderwijs in de oude talen. Het ging om een betrekkelijk klein aantal uren, te geven door de eigen klassenleraar, die ook oude talen gaf. Het hoofddoel bleef Latijn leren met het oog op de colleges aan de universiteit.

De Latijnse school werd dus niet zo grondig vernieuwd als velen hadden gehoopt. Toch moet de betekenis van het KB van 1815 niet worden onderschat. Het maakte een einde aan de autonomie van de stedelijke Latijnse scholen. Voor het eerst was er een wettelijk vastgesteld programma voor alle Nederlandse Latijnse scholen. Er werden eisen gesteld aan de lerarenopleiding, waardoor het maatschappelijk aanzien verbeterde. Eind jaren 1820 schreef de Utrechtse hoogleraar Ph.W. van Heusde dat met het KB ‘reuzenschreden’ waren gemaakt en dat de status van het leraarschap sterk was verbeterd: ‘Het was in mijne jeugd omtrent een schimpnaam praeceptor te heeten; maar zie nu eens aan onze gymnasien, welke Rectoren niet alleen, maar ook Praeceptoren daar gevonden worden, jonge menschen van opvoeding, van beschaafde zeden, van goeden huize ook, die men gaarne in gezelschap ontmoet.’ Hun proefschriften leken het werk van toekomstige professoren ‘en vraagt men naar dezen of geenen dier geleerde schrijvers, waar en wat hij thans is, Praeceptor is hij, hoort men, of wacht nog op een praeceptoraat. Zoo krijgt men achting voor een Praeceptor en hoe veel meer nog voor een Rector! Die namen beginnen inderdaad eeretitelen te worden.’⁴

Het KB van 1815 voorzag ook in kwaliteitsbewaking van de vernieuwde Latijnse school. Er kwam een landelijke inspectie die toezag op naleving van de bepalingen en die een stem had bij de benoeming van leraren. De eerste (en enige) inspecteur was Henricus Wijnbeek, die directeur was geweest van de Nederlandse Staatscourant. Gezien zijn passie voor onderwijs was de inspectie hem op het lijf geschreven. Zijn inzet werd alom geroemd, maar door gebrek aan medewerkers had hij een vrijwel onmogelijke taak, die nog zwaarder werd door bezuinigingen. Na het vertrek van de hoofdinspecteur van het middelbaar en lager onderwijs in 1832 kreeg hij diens taak er gewoon bij. Tot overmaat van ramp werd de functie opgeheven toen Wijnbeek in 1850 op 77-jarige leeftijd met pensioen ging.⁵

In Arnhem viel het KB van 1815 in het korte rectoraat van Willem Terpstra. Net als voor zijn voorganger, Willem Jan Zillesen, die ook maar kort bleef, was het rectoraat in Arnhem voor hem het opstapje naar grotere Latijnse scholen. De carrière van Zillesen leidde naar Amsterdam, die van Terpstra via Groningen naar Rotterdam. Het stadsbestuur deed pogingen Terpstra te behouden door zijn salaris te verhogen, maar hij gaf toch de voorkeur aan Groningen.⁶ Kort voor zijn vertrek, in mei 1816, gaf hij de curatoren praktische tips en een lijst met leerboeken. In alle leerjaren werd de grammatica van Vossius nog gebruikt. Prominent aanwezig in het programma was Cicero, met zijn brieven in de vier laagste klassen en de oraties in de twee hoogste. In de rectorsschool werd bij Latijn ook gelezen uit werk van Vergilius en Terentius en bij Grieks uit de satirische Dodengesprekken van Lucianus en Xenophons Cyropaedia.⁷

In de lente van 1816, kort voor Terpstra’s vertrek, is een begin gemaakt met de aanpassingen die het KB vereiste. Terpstra heeft de curatoren nog advies kunnen geven over het nieuwe reglement, dat op 20 april 1816 in de gemeenteraad is aangenomen. Het reglement zelf is niet bewaard gebleven, maar in het schoolarchief bevindt zich een handgeschreven conceptversie. Ongeveer de helft van het nieuwe reglement is gekopieerd uit dat van 1804, dat tot 1816 van kracht was gebleven. Bij de overgenomen artikelen wordt in de kantlijn telkens verwezen naar de paginanummers van het boekje uit 1804. Dit concept geeft een beeld van de vernieuwde Latijnse school in 1816.⁸

Het belangrijkste verschil met het oude reglement is dat elke verwijzing naar religie is verdwenen. De scheiding tussen kerk en staat is in het Verenigd Koninkrijk niet teruggedraaid. De hervormde kerk werd door koning Willem I wel gezien als de nationale godsdienst, maar invloed van de kerk op het openbaar onderwijs was na de Franse tijd ondenkbaar. Voor godsdienstles was geen plaats meer. Wie catechisatielessen wilde volgen, moest die elders zoeken. Predikanten traden niet langer toe tot het curatorium uit hoofde van hun functie. Toch raakte een van hen betrokken bij de Latijnse school. Het KB van 1815 stelde een toelatingscommissie verplicht. Hiervoor werd in 1816 dominee dr. H.H. Donker Curtius benaderd, die twintig jaar zou aanblijven als commissielid. De keuze viel niet op hem vanwege zijn predikantschap, maar omdat hij tevens fungeerde als schoolopziener van het Arnhemse lager onderwijs, zodat hij op de hoogte was van het niveau van potentiële leerlingen. Het andere commissielid was mr. W. Staats Evers.⁹

De secularisering in 1816 markeert de start van het Arnhems gymnasium als neutrale school. In de Franse tijd was religie in het openbaar onderwijs al teruggedrongen tot een vage bepaling over het aankweken van ‘christelijke en maatschappelijke deugden’. In het reglement van 1816 komt het woord ‘christelijk’ niet meer voor. De belangrijkste taak van de curatoren in de Latijnse school was toezien ‘dat het gedrag der Schooljeugd zedelijk zij, en dat het onderwijs op dezelve ingerigt zij en blijve op den voet, als bij het Reglement van het hooger Onderwijs op den 2 Aug. 1815 besloten, bepaald is, of nog verder bepaald worden zal’. Voor het toezicht legden de curatoren om de drie maanden een ‘schoolvisitatie’ af, mede om klachten te vernemen over de leerlingen. Zo nodig zouden de curatoren een aparte vergadering wijden aan ‘ergerlijke slegtheid’. Na afloop van de mondelinge overgangsexamens, aan het einde van elke halfjaarlijkse cursus, beslisten de curatoren wie bevorderd werd of kon worden gepromoveerd naar de academie.¹⁰

Net als in 1804 telde de school zes leerjaren, verdeeld over de drie ‘scholen’, zoals de groep van elke leraar nog altijd werd genoemd, respectievelijk van de preceptor (eerste en tweede klas), de conrector (derde en vierde) en de rector (vijfde en zesde). Een leerling kon worden toegelaten tot de Latijnse school indien hij bedreven was ‘in het lezen, schrijven, rekenen, de gronden der Hollandsche Taal en de beginselen van de Aardrijks en Geschiedkunde’. Toelating was mogelijk per halfjaarlijkse cursus. Tweemaal per jaar werden toelatingsexamens afgenomen. Vreemd genoeg noemt het concept niet de nieuwe minimumleeftijd die het KB eiste: twaalf jaar. Was Jonas Daniël Meijer in deze tijd opgegroeid, dan had hij dus vijf jaar moeten wachten.¹¹

Door het jaar heen hielden de leraren de vorderingen bij. Dat deden zij net als in het verleden door in de thema’s fouten bij te houden, de notae. Hoe hoger het aantal notae, hoe slechter een leerling ervoor stond. Er waren ook notae voor vlijt en gedrag. Ook hiervoor gold: hoe hoger het aantal hoe slechter het met de leerling was gesteld. In de week voor de halfjaarlijkse examens diende de rector de curatoren een lijst te geven van de leerlingen en de behaalde notae. Elk half jaar kon er worden bevorderd naar een hogere klas. Het nieuwe reglement bepaalde dat voor elk van de eerste vier leerjaren maximaal één jaar in dezelfde klas kon worden doorgebracht.¹²

De prijsuitreiking bleef een belangrijk onderdeel van de halfjaarlijkse promotie. In elke klas konden twee prijsboeken worden uitgereikt. Dit waren net als in de zeventiende en achttiende eeuw fraaie banden met werk van een klassieke auteur. De prijzen werden toegekend aan de leerling met het minste aantal notae. Bij een gelijk aantal notae werd geloot. In de besluitvorming woog ook mee of een leerling al eerder een prijs had ontvangen. Gezien het betrekkelijk kleine aantal leerlingen en het naar verhouding grote aantal prijzen hadden veel leerlingen kans op een prijs. Er zijn acht negentiende-eeuwse prijsbanden bewaard gebleven van de Arnhemse Latijnse school met opdrachten aan Arnhemmers die bekend zouden worden, onder wie J.W. Staats Evers en J.H. André de la Porte.¹³

De halfjaarlijkse promoties waren hoogtepunten in het schooljaar. Het plechtige karakter werd nog vergroot door de oratie, een geleerde Latijnse voordracht door een leerling van de hoogste klas, en de dankbetuigingen van leerlingen voor een prijs, de gratiarum actio, ook in het Latijn. De gratiarum actio werd meestal geschreven door de rector. Hij moest de leerling ook leren die ‘met bevalligheid’ op te zeggen. De oraties waren in de zeventiende en achttiende eeuw ook vaak geschreven door de rector, maar het KB van 1815 verbood dit. De leerling stelde die zelf op, maar moest de rector wel 10 gulden betalen voor diens verbeteringen. Het tarief voor de gratiarum actio was 3 gulden. Daarnaast genoot de rector inkomsten uit het inschrijven van een nieuwe leerling in de Matricula. Het tarief daarvoor was eveneens 3 gulden. Bij elke bevordering moest opnieuw 3 gulden worden betaald.¹⁴

Het KB van 1815 schreef ook het aantal lesuren voor. Dat verschilde voor de winter- en de zomercursus. De wintercursus liep van september tot eind januari, de zomercursus van februari tot half juli. De lesdagen waren aanzienlijk langer dan de vier uur in de Franse tijd. De zomercursus had lessen van 9 tot 12 en van 14.00 tot 17.00 uur. In de wintercursus hielden de lessen al om 16.00 uur op. De woensdag- en zaterdagmiddag waren vrij. Een lesuur duurde een klokuur. Afhankelijk van het jaargetijde hadden de leerlingen dus 30 of 26 uur per week les. Daarvan gingen zowel in de zomer- als in de wintercursus twintig lesuren naar de oude talen op tijden dat de leerlingen nog fris waren: de eerste twee uur ’s ochtends en de eerste twee ’s middags. Hoe de twintig lesuren waren verdeeld over Latijn en Grieks valt uit het concept niet op te maken, maar de nadruk lag op Latijn: ‘Er zal op de Latijnsche Scholen onderwijs gegeven worden, vooral gelijk de naam zulks aan duidt, in de Latijnsche, en ook aan meer gevorderde in de Grieksche Taal.’¹⁵

De overige uren, tien in de zomer- en zes in de wintercursus, gingen naar de nieuwe vakken. Het KB gaf de tijden aan: ‘Het laatste uur van den morgenschooltijd gedurende het geheele jaar, en het laatste uur van den namiddag schooltijd, gedurende negen maanden van hetzelve, zal opzettelijk in eene of andere der volgende kundigheden worden toegewijd, of in de beginselen der Wiskunde; of in de nieuwe en Oude Aardrijkskunde; of in de nieuwe en Oude Geschiedkunde; of in de Grieksche en Latijnsche fabelkunde.’ Over de lesinhoud meldde het schoolreglement slechts dat ‘alle de Leerlingen tevens op eene nuttige wijze bezig gehouden worden, wordende het beoefenen des geheugens zeer aanbevolen’.¹⁶

In het concept was het bedrag van het minerval nog niet ingevuld. Het werd vastgesteld op 12 gulden. Er kwam 3 gulden ‘kagchelgeld’ bij voor verwarming en verlichting. De auteur van het concept vroeg zich hierbij af: ‘Zoude in dit art. uit hoofde van langer Schooltijd geene verandering behooren plaats te hebben?’¹⁷ Op voorstel van de curatoren besloot de gemeente een paar maanden later het minerval drastisch te verhogen naar 30 gulden per jaar voor de rectorsschool, 24 voor de conrectorsschool en 20 voor de preceptorsschool. In het nieuwe minerval waren brandstof en licht inbegrepen, zodat die voortaan ‘noch aan den Discipel noch aan Stadskas’ in rekening konden worden gebracht. Toen de leraren de gemeente in 1824 vroegen om een bijdrage voor brandstof werd hierop gewezen. De kosten voor ‘vuur en licht’ dienden van het geïnde minerval te worden afgetrokken, voordat dit onder de leraren werd verdeeld.¹⁸

Van het minerval ging ook een klein gedeelte af voor de claviger, nog altijd een leerling. Deze kreeg vier stuivers per leerling. Voor de 24 leerlingen in 1816 ontving hij dus 96 stuivers, bijna 5 gulden per jaar. Dat was niet veel, maar daar kwamen nog financiële voordelen bij. Hij zou ‘het onderwijs van iederen Meester gratis genieten’. Ook kreeg hij telkens een halve stuiver van de opbrengst van boeken of andere spullen die de leerlingen in de school achterlieten. Het werk dat hij daarvoor moest doen, bestond uit ‘de scholen zuiver te houden, dezelve te openen en te sluiten, de kagchels aan te leggen en de boodschappen te doen, die tot de school betrekking hebben’.¹⁹

Na het aannemen van dit reglement in de gemeenteraad werd het aantal curatoren in mei 1816 uitgebreid tot vier, het nu verplichte aantal. Naast dr. Otto de Ruuk en mr. Johan Brantsen werden mr. Jan Filip Scheidius en mr. Johan Willem Theodoor Hoff benoemd. Het vernieuwde curatorium besloot, nu de rijksoverheid zich intensief bezighield met de Latijnse school, in Den Haag een subsidie aan te vragen van 2000 gulden per jaar. Dat leek redelijk, omdat de Latijnse school in Zutphen 3000 gulden rijkssubsidie ontving. De povere financiële situatie van het koninkrijk liet dit echter niet toe. In juni liet het ministerie weten dat er niet meer in zat dan de 200 gulden die het rijk sinds 1810 bijdroeg aan het salaris van de rector. In 1818 werd die rijkssubsidie verhoogd naar 600 gulden, maar de school bleef vooral aangewezen op de stadskas, die in deze tijd eveneens slecht was gevuld.²⁰

Op 20 juni 1816, kort na het teleurstellende bericht uit Den Haag, bespraken de curatoren op het stadhuis de laatste knelpunten rond de invoering van het KB. Er werd besloten de klassenindeling en het lessenprogramma zoveel mogelijk onveranderd te laten. Wel werd de nummering van de klassen omgedraaid. De klassen van de rector heten weer 1 en 2, die van de conrector 3 en 4 en die van de preceptor 5 en 6. De nieuwe vakken aardrijkskunde en wiskunde bleken een probleem. Conrector Slothouber en preceptor Bendinger hadden zich ervoor laten ‘excuseren’, niet vreemd voor docenten geschoold in de letteren. Wiskunde, op de Latijnse school ook wel ‘mathesis’ genoemd, had niet hun belangstelling. Het ministerie gaf er echter hoge prioriteit aan, mede om de bevolking vertrouwd te maken met het decimale stelsel dat was ingevoerd in de Franse tijd, onder meer voor maten en gewichten. Ondanks geregelde aanmaningen zou het wiskundeonderwijs op veel Latijnse scholen problematisch blijven.²¹

Begin juli vergaderde de gemeenteraad over de veranderingen op de Latijnse school. Vanwege de lessenuitbreiding werd besloten niet alleen het minerval, maar ook de traktementen van de leraren te verhogen: dat van de rector met 200 gulden naar 1100 gulden per jaar, die van de conrector en de preceptor met 100 gulden naar respectievelijk 800 en 650 gulden. Indien de leraren bereid waren om ook wiskunde te geven konden zij rekenen op een extra toelage: 150 gulden voor de rector of 125 gulden voor de conrector of de preceptor. Hoewel de stad krap bij kas zat, ging de gemeenteraad akkoord.

De opvolger van Terpstra werd Anthony Rombouts, de rector van de Latijnse school in Oldenzaal. Rombouts begon na de zomer van 1816. Ofschoon hij al een rectoraat achter de rug had, was hij pas 29 jaar. Met zijn jongere broer Gerrit was hij opgegroeid in het Amsterdamse Burgerweeshuis. Al vroeg bleek hij zo slim, dat een schoolmeester in hem werd gezien. Op advies van de Amsterdamse hoogleraar Jean Henri van Swinden kreeg hij les in de oude talen met het oog op een universitaire studie. Rombouts was de eerste wees uit het Amsterdamse Burgerweeshuis die naar het Athenaeum Illustre kon, de voorloper van de Universiteit van Amsterdam, mede dankzij enkele hoogleraren die hun colleges gratis voor hem openstelden. Wel bepaalden de regenten dat hij er heen moest in ‘zijne gewone weeskleederen’. In 1809 studeerde hij af en werd hij uitgeschreven als burgerwees. Op zijn 22ste werd hij benoemd in Oldenzaal en zeven jaar later in Arnhem. Het instituut was trots op dit succes. Bij de feestelijkheden rond het driehonderdjarig bestaan van het Burgerweeshuis in 1820 roemde regent F. van de Poll juist deze oud-pupil, die het had geschopt tot rector van de Latijnse school in Arnhem.²²

Anthony Rombouts introduceert zichzelf in 1816 in de Matricula als opvolger van Willem Terpstra.

Net als de Amsterdamse professoren waren de curatoren onder de indruk van Rombouts’ grote talent en zijn ‘geleerdheid in de beschaafde letteren en mathematische wetenschappen’. Vooral zijn beheersing van het Latijn moet voortreffelijk zijn geweest. Hij kon zich er vlot in uitdrukken en had ‘eene uitstekende bevalligheid van stijl en schrijfwijze’. Zijn oraties werden door kenners bewonderd. Helaas had hij een zwakke gezondheid. Als 17-jarige had hij in het weeshuis tbc opgelopen, waar hij zijn leven lang last van zou blijven houden. Een collega schreef over hem: ‘Hoewel door deze krachteloosheid verhinderd zich zoo onvermoeid aan den arbeid toe te wijden als hij wenschte, verzuimde hij nooit, zooveel tijd als zijne gezondheid toeliet, aan studie en ambtsbezigheid te besteden.’²³

In juli 1816 bracht Rombouts een eerste bezoek aan Arnhem voor inspectie van de school en zijn ambtswoning aan de Schoolplaats. De rectorswoning bleek verre van schoon en was dringend toe aan een opknapbeurt. Mede vanwege de zwangerschap van zijn vrouw verzocht Rombouts de gemeente de woning schoon te laten maken. Ook vroeg hij extra bedstedes voor de kostgangers die met hem meekwamen. Een maand later verhuisde hij met zijn gezin en drie inwonende leerlingen naar Arnhem. Door de kostgangers verdubbelde het aantal aanmeldingen dat jaar. De nieuwe rector stelde tevreden vast dat de ambtswoning netjes was opgeknapt en voorzien van extra slaapplaatsen. Zijn inboedel liet op zich wachten, omdat de verhuizing per schip vanuit Oldenzaal vertraging had opgelopen door de hoge waterstand van de rivieren.²⁴

Op de kadastrale kaart van 1832 staat de Latijnse school aangegeven, vreemd genoeg aan de kant van de Nieuwsteeg, de huidige Nieuwstraat. Bovenin de Schoolplaats, waaraan de ambtswoningen van de rector en de leraren lagen.

De school was nog altijd gevestigd in de refter van het voormalige klooster. Van de huisvesting vóór 1842 is slechts bekend dat het ging om ‘sombere lokalen’, zoals Wijnbeek schreef. Merkwaardig is dat de kadastrale kaart van 1832 de Latijnse school niet situeert op de plaats van de refter maar elders in hetzelfde blok aan de Jansbeek, bij de hoek die de beek maakt met de huidige Nieuwstraat. Toch lijkt het niet waarschijnlijk dat de school binnen het kloostercomplex is verhuisd, omdat oud-leerling Jan Willem Staats Evers in zijn Beschrijving van Arnhem uit 1868 de vroegere ‘Reventer’ aanduidt als school tot 1842. Hij kon het weten want hij was in 1841 op de Latijnse school begonnen en heeft de oude situatie dus nog meegemaakt. Tijdgenoten vonden de restanten van het klooster overigens niet bijzonder. In zijn beschrijving van Arnhem uit 1828 gaat de Arnhemse boekhandelaar Isaac Anne Nijhoff er niet op in omdat dit ‘allezins vervelend’ zou worden.²⁵

De uren wiskunde en aardrijkskunde bleven een probleem. Rombouts wilde ze graag geven in de rectorsschool, maar Slothouber en Bendinger weigerden dat voor hun scholen. De 21-jarige Isaac Anne Nijhoff bleek bereid beide vakken in de eerste vier leerjaren te geven. Nijhoff begon enthousiast, temeer omdat, zoals hij de curatoren schreef, zowel wiskunde als aardrijkskunde ‘in mijn tusschenuren mijne geliefde bezigheid was’. Kort voor het begin van de cursus liet hij een timmerman drie schoolborden maken, één voor elk lokaal. Ook bestelde hij lange houten linialen en drie houten passers met een draaibaar been waarin een krijtje geklemd kon worden. Uit zijn beschrijving van het formaat van de borden (‘drie voet lang en drie voet breed’) blijkt dat de nieuwe lengtematen nog geen gemeengoed waren.²⁶

Nog maar pas in Arnhem werd Rombouts geconfronteerd met een vervelende kwestie. Leerlingen hadden geklaagd over mishandeling door conrector Slothouber. De curatoren bogen zich het hoofd over de ‘onvoegzame kastijding der schooldiscipelen’. Lijfstraffen raakten uit de tijd en werden meer en meer vervangen door notae malae en strafwerk. De conrector, de zestig gepasseerd en duidelijk nog van de oude stempel, was zich van geen kwaad bewust. Toen de curatoren hem wilden horen, verzuchtte hij theatraal: ‘O God, ben ik in de zaal van Cajaphas?’ De curatoren vonden echter dat lijfstraffen ertoe zouden bijdragen bij leerlingen de ‘naijver uit te blusschen’ en hen ‘van de studien afkerig te maken’. Slothouber diende de leerlingen voortaan met ‘vaderlijke goedheid’ te bejegenen en de rector moest erop toezien dat hij dit ook daadwerkelijk zou doen.²⁷

Het probleem met de conrector zat dieper. In mei 1816 meldden de curatoren de burgemeester dat Slothoubers droge lessen uit de tijd waren.²⁸ Er kwamen klachten van ouders die schreven dat diens onderwijs voor de leerlingen ‘van geene de minste nuttigheid meer is, integendeel’. President-curator De Ruuk verzocht Rombouts een onderzoek in te stellen. Deze liet weten dat hij nog te kort aan de school was verbonden voor een goed oordeel, maar gaf toe dat ‘op des Conrectorsschool een volslagen gebrek aan behoorlijke subordinatie heerscht’.²⁹ Later dat jaar stelden de curatoren met ‘bevreemding’ vast dat de conrector zonder kennisgeving was weggebleven bij het winterexamen. Slothouber was aan het einde van zijn krachten. Indien hij verzekerd was geweest van een pensioen had hij graag een punt gezet achter 44 jaar lesgeven. Zijn slechte conditie werd aangegrepen om van hem af te komen. Op 9 juni 1817 kende de gemeenteraad hem een pensioen toe van 900 gulden per jaar. Voorwaarde was wel dat hij afzag van zijn plan om in Arnhem bijles te gaan geven. Wijnbeek, die in juni 1817 in Arnhem was komen praten met de burgemeesters en een rol achter de schermen had gespeeld, feliciteerde de curatoren met de goede afloop.³⁰

Het bijlesverbod moest de markt voor andere leraren beschermen. Uit berekeningen van Slothoubers inkomen voor de hoogte van zijn pensioen blijkt hoe belangrijk bijlessen waren als inkomstenbron. Het traktement van de conrector bedroeg 800 gulden per jaar. De vrije woning was goed voor 200 gulden per jaar. Daarnaast verdiende hij 300 gulden bij met bijles in schoolweken. In de vakanties leverden zijn bijlessen nog eens 400 gulden op. De bijlesinkomsten waren dus bijna even hoog als het salaris. Niet meegeteld waren inkomsten uit het minerval en de kostgangers, maar zelfs zonder die posten kwam de conrector al uit op 1700 gulden. Hoeveel de leraren verdienden aan inwonende leerlingen is niet te achterhalen, maar dat ze een belangrijke inkomstenbron waren, staat wel vast. Behalve geld leverden ze soms een bijzondere band op, zoals bleek bij de promotie in maart 1824, toen Rombouts met een hartelijke toespraak in het openbaar afscheid nam van zijn kostganger C.L.V. Ruysch van Coeverden.³¹

Slothouber werd opgevolgd door A.G. van Capellen, die al na een jaar vertrok. Een van de afgewezen sollicitanten in 1817 was de 25-jarige Everhard Waardenburg, een zoon van de Haarlemse rector Hendrik Waardenburg en zelf rector van de kleine Latijnse school in Lochem. Inspecteur Wijnbeek was in 1817 ‘huiverig’ geweest vanwege Waardenburgs flegmatische aard. Waardenburg, inmiddels rector van de Latijnse school in Wageningen, solliciteerde in 1818 opnieuw, en ditmaal plaatsten de curatoren hem als eerste op de voordracht.³² Waardenburg zou een belangrijke rol krijgen in het culturele leven van Arnhem. Net als zijn vader was hij behalve classicus ook kunstschilder en actief in het muziekleven. In 1821 werd hij bestuurslid van Kunstoefening, de voorloper van de kunstacademie. Ook werd hij bestuurslid van het genootschap Prodesse Conamur. Hij was er een van de vaste sprekers, net als Rombouts overigens.³³

Na Waardenburgs komst ontstond een nieuwe werkverdeling. De rector ging voortaan wiskunde geven in de zes klassen, de conrector geschiedenis en de preceptor de overige nieuwe vakken. Aldus hoefde geen beroep meer te worden gedaan op Nijhoff, die steeds minder tijd had, omdat hij in 1817 firmant was geworden in de boekhandel van zijn vader. Op de meeste Latijnse scholen gaf de rector of conrector wiskunde. Het niveau liet vaak te wensen over, omdat veel classici er geen affiniteit mee hadden. In 1826 en 1827 moesten de eisen worden aangescherpt. In 1826 werd de te behandelen stof bij Koninklijk Besluit vastgesteld: ‘De gronden der rekenkunde, de beginsels der stelkunst, tot en met de vergelijkingen der tweede magt, en die der meetkunst tot aan de platte driehoeksmeting.’ Stelkunst was de benaming voor algebra. Een jaar later volgde een tweede KB, waarin voor wiskundeleraren een doctorstitel in de wis- en natuurkunde verplicht werd.³⁴

Het kwam in deze tijd zelden voor dat de overheid actief ingreep in het hoger onderwijs. Soms werden vanuit Den Haag suggesties gedaan, bijvoorbeeld dat de kosten van promoties omlaag konden door het uitreiken van ‘loffelijke getuigschriften’. Er werd een model rondgestuurd van zo’n getuigschrift. In Arnhem zou er dankbaar gebruik van worden gemaakt.³⁵ Met de inhoud van de lessen hield de overheid zich amper bezig. Een van de weinige keren dat dit wel gebeurde, was in 1825, toen W.H.A.C. baron van Heeckeren van Kell, de gouverneur van Gelderland, liet vragen of leraren gebruikmaakten van de Histoire de la Belgique van J.J. de Smet. Deze geschiedenis van België werd gezien als propaganda tegen het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. De gouverneur veroordeelde de ‘anti-nationalen geest’ van het boek, dat ‘derhalve van de scholen behoort geweerd te worden’. B en W stuurden het bericht door aan de commissaris van politie en de curatoren van de Latijnse school. De curatoren informeerden bij Rombouts, maar die kende het boek niet.³⁶

De wiskunde-eisen stelden de curatoren voor problemen. Dat gold voor de meeste scholen, want gepromoveerde wiskundigen waren moeilijk te vinden. Rombouts, die daarom zelf wiskunde bleef geven, maakte veel werk van de lessen. In 1827 woonde Wijnbeek er enkele bij en hij was onder de indruk. Omdat dit vak ‘doorgaande opoffering van tijd en vlijt’ van Rombouts zou blijven eisen, pleitte hij voor een salarisverhoging. B en W voelden er niet voor, zodat Wijnbeek dreigend tegen de burgemeester zei: ‘Zal ik dan moeten rapporteren dat de stad er niets voor over heeft dat aan het Koninklijk verlangen naar behooren worde voldaan?’ Burgemeester J. Weerts, die vanaf zijn aantreden in 1824 tevens president-curator van de Latijnse school was, sprak: ‘Wees gerust, ik zal zorgen dat er bezoldiging komt.’ De gemeenteraad stemde in met de verhoging, zij het ‘met weerzin om de menigvuldige uitgaven waarmede de Gemeente bezwaard is’. Rombouts kreeg 100 gulden extra voor de wiskundelessen, zodat zijn salaris nu uitkwam op 1350 gulden.³⁷

Rombouts toonde zich ook een voorstander van de overige vernieuwingen van 1815. Dat blijkt uit een van de jaarverslagen die hij volgens het KB van 1815 moest opstellen. Hij hield vast aan ‘grondig onderwijs der oude talen’, maar anders dan vóór het KB gebruikelijk was: ‘Verre van ons dat wij de vermeerdering van kennis en de vorming van den smaak zouden opofferen aan dorre bespiegelingen over enkele woorden; integendeel is het ons oogmerk den leerling hetgeen hij leest te doen verstaan en hem daarvan de waarheid, belangrijkheid en schoonheid te doen kennen.’ Het belangrijkste doel was niet veel lezen, maar veel begrijpen. Net als de rector was ook conrector Waardenburg tegen domweg van buiten leren.³⁸ Zijn aanpak week overigens af van die van de rector, zoals blijkt uit zijn aanvulling op het jaarverslag. Hierin legde hij uit dat hij de lessen Latijn en Grieks gelijk op liet gaan, zodat ‘de vergelijking der beide talen de gedurige opmerking van deszelver gelijkvormigheid en verschil tevens, den aandacht der leerlingen gaande houdt’. Dit maakte volgens hem ‘het anderzins dikwijls verdrietige leeren der eerste beginselen aangenaam en gemakkelijk’. De methode zou leiden tot het ‘verkrijgen eener grondige kennis der etymologie op welke toch het geheele gebouw rusten moet’.³⁹ Anders ging het eraan toe bij preceptor Bendinger, die nog ouderwets drilde. De curatoren stelden dat ‘bij hen wel eens de bedenking [is] gerezen of de Praeceptor niet al te veel werk maakt om den leerlingen de regelen der taal letterlijk van buiten te doen leeren’.⁴⁰

Ondanks de vernieuwingen van het KB en de inzet van de leraren bleef het leerlingenaantal laag. Van eind 1816 tot maart 1819, de eerste tweeënhalf jaar onder Rombouts, daalde het aantal leerlingen zelfs van 24 naar 15. Een duidelijke oorzaak lijkt er niet te zijn. Fluctuaties in de leerlingenpopulatie waren op Latijnse scholen niet ongebruikelijk. Omdat het ging om betrekkelijk kleine aantallen kon het aantal leerlingen in een paar jaar verdubbelen of juist halveren. Voor de kleinste Latijnse scholen, zoals die van Zevenaar, Doesburg of Wageningen, die soms maar een paar leerlingen telden, kwam een daling nog harder aan. Ook de Arnhemse school was kwetsbaar door het geringe aantal leerlingen. Dat bleek op pijnlijke wijze in de lente van 1819, toen de gemeente kampte met grote problemen bij het huisvesten van militairen.

In 1819 kreeg Arnhem vanuit Den Haag een groter garnizoen toegewezen. Het ging om onderdelen van de infanterie en de cavalerie, onder meer 277 lotelingen uit Noord-Brabant. Het garnizoen was voor Arnhem van oudsher een belangrijke inkomstenbron. De huisvesting drukte echter ook zwaar op de stad, die in 1818 slechts 9950 inwoners telde en weinig ruimte had binnen de stadmuren. De gemeente moest zelfs panden opkopen om de ‘ondragelijke last van inkwartieringen’ te voorkomen. Elk gemeentelijk gebouw werd benut. Voor de cavalerie werd ruimte gevonden ‘Op de Bovenbeek’, de latere Bovenbeekstraat, in een groot huis met erachter gelegen pakhuizen. Het was in 1805 gebouwd voor stadsarchitect Roelof Viervant, die in 1819 was overleden. Voor de magazijnen van de cavalerie was hier geen plaats. Die werden ondergebracht in het St. Catharina Gasthuis gelegen aan ‘Op de Beek’, zodat een oplossing moest komen voor de infirmerie, het militaire hospitaal, dat daar sinds de zeventiende eeuw was gevestigd. Hiervoor lieten B en W per 1 mei 1819 de Latijnse school ontruimen. De burgemeester verzekerde Rombouts dat het een tijdelijke maatregel betrof, bedoeld voor zes weken. In die periode moesten de leraren lesgeven in hun eigen woningen.⁴¹

De inkwartiering gaf veel overlast. De noodsituatie bleek bovendien veel langer te gaan duren. De leraren zouden schadeloos worden gesteld, maar dat leek een loze belofte. Rombouts dacht na een half jaar dat de ontruiming in zicht was en liet de curatoren alvast weten dat de school na het vertrek van de militairen grondig gereinigd moest worden. In de zoldervloeren boven de ambtswoningen dienden ‘reten en gaten’ dichtgemaakt te worden. Ook de zolders werden namelijk gebruikt door de militairen, die er met matrassen sleepten, zodat ‘onreine dieren op de klederen en boeken der Jonge Lieden door die reten zijn nedergekomen’. De gezondheid van de leerlingen en de leraren werd erdoor bedreigd, zodat het gevaar bestond, aldus een cynisch geworden Rombouts, dat het geringe aantal leerlingen ‘nog veel kleiner en wellicht tot niets gebragt zou worden’.⁴² Misschien dacht hij bij het schrijven hiervan ook aan zijn eigen kwetsbare gezondheid. Rombouts kon niet vermoeden dat de treurige toestand bijna drie jaar zou duren.

Het gemeentebestuur maakte een klein gebaar door de verwaarloosde conrectorswoning aan de Schoolplaats op te knappen, maar dat bood weinig soelaas. In september 1820 moest de school het door gebrek aan aanmeldingen zonder de laagste klas stellen. Preceptor Bendinger had slechts twee leerlingen in de een na laagste klas. De hele school telde niet meer dan veertien leerlingen.⁴³ De curatoren drongen herhaaldelijk bij het gemeentebestuur aan op een oplossing. In november 1819 wezen zij erop dat ‘het naderende wintersaisoen het schoolhouden aan de huijzen der Praeceptoren weder met groote inconveniënten en bezwaar voor de Praeceptoren doet gepaard gaan’. Een jaar later veroordeelden zij het blootstellen van leerlingen ‘aan het dagelijksch herhaald passeren van een hospitaal, waar zig zo veel vereenigd, om die passage walgelijk en voor de gezondheid en zeden der jeugd nadelig te maken’.⁴⁴

B en W hadden ongetwijfeld oog voor de problemen, maar een alternatief was moeilijk te vinden. Eind 1820 was sprake van twee pakhuizen als magazijnen voor de cavalerie. Waren die beschikbaar geweest, dan hadden de ziekenzalen weer in het Catharina Gasthuis ondergebracht kunnen worden. Verbetering leek er echter niet in te zitten, integendeel. In maart 1821 stelde het gemeentebestuur zelfs voor om een deel van de rectorswoning in te lijven bij de infirmerie. Dit was voor de curatoren de druppel die de emmer deed overlopen. Zij verzochten de minister van ‘Onderwijs, Nationale Nijverheid en Colonien’ om de gouverneur opdracht te geven een einde te maken aan de ondragelijke situatie.⁴⁵

De brief aan de minister had effect. In april 1821 besloot het gemeentebestuur om het St. Anthonie Gasthuis of Le Prozen Gasthuis (leprozenhuis) buiten de Velperpoort, gelegen tussen de Velperweg en de Roosendaalseweg, aan te kopen als militair ziekenhuis. Het gebouw was verpacht tot 1 mei 1822, zodat de Latijnse school pas met ingang van die datum, drie jaar na het begin van de overlast, de eigen lokalen kon terugkrijgen. Nadat de militairen de school hadden ontruimd, bleek pas goed hoe zij er hadden huisgehouden. De gemeente moest het uitgetrokken bedrag voor reparaties verhogen tot 870 gulden. Nu het leed erop zat, kregen de leraren eindelijk het gevraagde ‘dédommagement’, een schadevergoeding voor het lesgeven in hun woning. Veel kon de gemeente niet bieden: elke leraar kreeg 75 gulden, ofwel 25 gulden voor elk jaar overlast.⁴⁶

Door de crisis was een probleem op de achtergrond geraakt. Al enkele jaren had zich geen leerling meer gemeld als claviger. Hendrik van den Broek, die in maart 1821 afscheid nam met een oratie over Cicero, was de laatste.⁴⁷ De taken waren onveranderd: het schoonhouden, openen en luchten van de lokalen en het aanmaken van de kachels. Toen de leraren school aan huis hielden, hadden zij dit werk laten doen door hun dienstbodes. Een claviger werd echter node gemist, ook voor andere taken als het aanzeggen van examens en promoties. Rombouts schreef de curatoren dat de leraren toch moeilijk hun dienstbodes de school in konden sturen ‘te midden van jongelingen die doorgaans vrij vrolijk zijn’. Op voorstel van de curatoren werd besloten van stadswege een claviger aan te stellen. Vanaf 1822 beschikte de school over een professionele claviger. De gemeente trok er 30 gulden per jaar voor uit, een bedrag dat werd aangevuld uit het curatorenbudget. De vergoeding werd vastgesteld op 16 stuivers per jaar per leerling en een toeslag van 8 tot 10 gulden voor speciale gelegenheden. Later werd dit omgezet in een vast salaris van 200 gulden per jaar.⁴⁸

Al na een half jaar militaire inwoning had Rombouts gewaarschuwd dat de situatie niet geschikt was ‘om onze scholen aan ouders te Arnhem of elders aan te bevelen’.⁴⁹ Bovendien vreesde hij dat het gemis van lokalen zou leiden tot verslapping van de tucht. Op beide punten kreeg hij gelijk.

Toen in 1822 een einde kwam aan de inkwartiering steeg het leerlingenaantal even tot de omvang van 1816, maar het daalde vervolgens weer net zo snel. In maart 1828 werd een dieptepunt bereikt met elf leerlingen. Nieuwe schoolregels uit juli 1825 suggereren dat de orde inderdaad was verslapt: ‘Geen leerlingen mogen zich zonder gewigtige, en ter beoordeeling van curatoren wettige redenen, door uit de stad te gaan vóór den tijd der vacantie of op welke wijze ook, aan het examen onttrekken.’ Wie dat toch deed, kon niet worden bevorderd.⁵⁰

Eind jaren 1820 verbeterde de situatie voor de Latijnse school, mede door hechtere banden met het stadsbestuur. Kort na elkaar overleden de curatoren Brantsen, De Ruuk en Scheidius. Van de in 1816 benoemde curatoren was alleen raadslid Hoff over. Een van de nieuwe curatoren was burgemeester Weerts, de eerste van een reeks burgemeesters die qualitate qua als voorzitter gingen optreden. Uit eigen gelederen koos de gemeenteraad de overige curatoren. In 1826, twee jaar na Weerts, trad mr. Willem Staats Evers toe. De derde nieuwe curator was mr. M.J. Vitringa, de griffier van de Staten van Gelderland. De curatoren staken veel tijd in de Latijnse school. Zij verdeelden de driemaandelijkse schoolvisitaties. Twee keer per jaar woonden zij examens en promoties bij. Daarnaast waren er minstens één keer per kwartaal vaste vergaderingen.

Niet alle curatoren vatten hun taak serieus op. In 1831 deden Weerts, Vitringa en Staats Evers bij de gemeenteraad hun beklag over Hoff, die vier jaar lang zijn huis in Oosterbeek, Huize Hartenstein, nauwelijks had verlaten voor vergaderingen of promoties. De raad stelde een onderzoekscommissie in. Het werd een pijnlijke zaak, ook omdat Hoffs antwoorden er niet om logen. De commissie stelde vast dat ‘zijn berigt zoodanige ongepaste uitdrukkingen bevat, als nimmer uit den mond, veel minder uit eene beraden pen van een welopgevoed man hadden behooren te zijn gebezigd en te neder gesteld’. Hoff sprak over de andere curatoren in ‘schimpachtige en hatelijke uitdrukkingen’. Hij had het vooral gemunt op de ‘jongste Curator’, waarmee hij vermoedelijk doelde op Staats Evers. Hoff beweerde, aldus het raadsverslag, dat deze ‘mogelijk nooit tot dien post zoude zijn gekomen, ware zulks niet ten gevolge der omwentelingen sedert de revolutie van 1795, zoo als zulks mede het geval is van veele andere personen’. Hij zag Staats Evers dus als een van de homines novi die het curatorschap niet waardig waren.⁵¹

Om te voldoen aan de verplichting dat raadsleden in de gemeente woonachtig waren, had Hoff het adres opgegeven van de weduwe Gombault in Arnhem, bij wie hij naar eigen zeggen een kamer huurde. De commissie deed navraag bij de weduwe, die verklaarde dat Hoff niet bij haar inwoonde en dat zij slechts berichten voor hem aannam. De wijkmeester gaf te kennen dat Hoff bij hem ‘niet bekend’ was. Inlichtingen bij stedelijke belastingbeambten wezen uit dat Hoff sinds 1818 personele belasting betaalde in Oosterbeek. De commissie concludeerde dat Hoff niet in de stad woonde en ‘alzoo in de termen van uitsluiting vervalt’. Er moest een Koninklijk Besluit aan te pas komen om Hoff uit de gemeenteraad te zetten. Ook het curatorschap werd hem ontnomen. In mei 1832 benoemde de raad mr. Jacob Rau van Gameren, een rechter bij het provinciaal gerechtshof en later ook Tweede Kamerlid, als curator. Rau zou een actieve rol spelen bij de reorganisatie van de Latijnse school.⁵²

Jacob Rau van Gameren (1799-1876), curator vanaf 1832 en in 1841 een van de initiatiefnemers voor de omvorming van de school in een gymnasium.

Afgezien van de drie jaar inkwartiering van de infirmerie was het rectoraat van Rombouts een rustige periode. Andere grote problemen lijken zich niet te hebben voorgedaan. Wel waren er kleine incidenten, zoals de afwijzing in juli 1833 van de negentienjarige Daniel Diederik Popkens, die door de curatoren ongeschikt werd bevonden voor de academie. Dat kwam zelden voor bij een laatste examen. Hij was afgewezen op wiskunde, wat de zaak voor Rombouts extra pijnlijk maakte. Na een herexamen kreeg Popkens het getuigschrift overigens alsnog. Een half jaar later was er weer een incident, toen enkele leerlingen bij het inleveren van hun halfjaarlijks werk terugvielen op gecorrigeerde thema’s van het jaar daarvoor. Burgemeester Weerts sprak hen berispend toe. De curatoren vonden dat het themaboek, dat al vele jaren in gebruik was, nodig moest worden vervangen.⁵³

Het leerlingenaantal steeg weer naar het oude peil, maar dit kon het preceptoraat niet redden. Na twee beroertes kon Bendinger het werk niet meer aan. Hij hield de leerlingen niet in het gareel, wat de curatoren tegen beter weten in toeschreven aan ‘de ruwheid en de onbescheidenheid’ van de leerlingen ‘niettegenstaande de zeer ernstige vermaningen door ons bij herhaling daartegen gegeven’. Zij deden een beroep op B en W, die net als in 1817 een oplossing vonden. In de zomer van 1831 liet Weerts weten dat Bendinger uit de gemeentekas een jaarlijks pensioen van 665 gulden werd toegekend, ‘uitmakende het volle bedrag van zijn stedelijk tractement’.⁵⁴

Ditmaal kostte de regeling de gemeente niets extra, omdat de functie van preceptor vacant werd gelaten. De zes klassen werden verdeeld tussen de rector en de conrector. Rombouts vond dat deze taakverzwaring vroeg om ‘evenredige verhooging hunner jaarwedde’.⁵⁵ Het werk nam nog verder toe omdat er in 1831 meer aanmeldingen waren dan in lange tijd. Bij aanvang van de zomercursus werden zeven leerlingen ingeschreven en bij de start van de wintercursus in september nog eens vijf. Rombouts meldde de stijging in zijn jaarverslag en schreef verheugd te zijn ‘kinderen uit den meer deftigen stand te zien aankomen’.⁵⁶ Wellicht doelde hij daarmee op Gerard van Hasselt, de kleinzoon van de oud-burgemeester, of op Otto Daniel de Ruuk, een kleinzoon van de overleden president-curator. Ook is denkbaar dat hij dacht aan Willem Hendrik Dullert, die afkomstig was uit een leerlooiersgeslacht dat zich had opgewerkt tot de Arnhemse elite.

Van de twaalf nieuwe leerlingen in 1831 zou Willem Dullert het bekendst worden. Hij viel al vroeg op en kreeg meerdere prijzen, onder meer voor aardrijkskunde en wiskunde. Hij raakte op de Latijnse school bevriend met Christiaan Pieter Henny, een vriendschap die standhield tot zijn overlijden in 1881. Bij de promotie van 16 maart 1835, vermoedelijk in de kerk van het Sint Catharina Gasthuis, mocht Dullert, hoewel nog niet bevorderd naar de academie, een oratie houden over de toename van de weeldezucht bij de Romeinen na de verovering van Klein-Azië.⁵⁷ Rombouts kan hem daarbij nog hebben geholpen. Enkele dagen voor de promotie overleed de rector echter aan de tbc. Hij had zich in Arnhem geliefd weten te maken. Tijdens de promotie met Dullerts oratie werd hij herdacht door Waardenburg: ‘Als vriend, echtgenoot, vader, in één woord, als mensch boezemde hij achting, eerbied en liefde in aan allen die tot hem in betrekking stonden; en, vooral ook in zijne laatste oogenblikken, betoonde hij zich een echt Christen te zijn, waarvan hij in zijn leven zonder ooit ijdele vertooning te maken, de ondubbelzinnigste bewijzen gegeven had.’⁵⁸

Bij de volgende promotie, in september 1835, werd Dullert bevorderd naar de academie. Hij ging rechten studeren in Leiden en werd na zijn terugkeer in Arnhem een invloedrijk burger, net als zijn vriend Henny. Beiden zouden de school met bijzondere belangstelling blijven volgen. Dullerts generatie was op de universiteit getuige van de neergang van het Latijn. Bij de invoering van het Burgerlijk Wetboek in 1838 ontstond discussie over de vraag of dit door professoren in het Latijn geëxamineerd moest worden. Hoogleraar Johan Rudolf Thorbecke, bij wie Dullert college liep en die hij bewonderde, vond het examineren van een Nederlands wetboek in het Latijn ‘eene nutteloze pijniging’.⁵⁹ Het Latijn raakte in onbruik als universiteitstaal. Dat bleek in 1837 ook uit een column in briefvorm in de Arnhemsche Courant waarin een man die zich graag uitdrukt in het Latijn door zijn zoon wordt gecorrigeerd omdat hij niet op de hoogte is ‘dat die taal bij de Studenten comme il faut uit de mode is’. Studenten lazen geen klassieke auteurs meer, maar Victor Hugo en Honoré de Balzac. De ‘brief’ eindigt met het verzoek: ‘En bespaar mij toch vooral brieven, met Latijn doorspekt: het is al pijnlijk genoeg, dat ik die barbaarsche taal nu en dan op de collegiën moet aanhooren.’⁶⁰

’Op de Beek’, de huidige Beekstraat, met links de poort van het St. Catharina Gasthuis en erachter (niet te zien) de Waalse kerk, die in de tijd van Rombouts voor promoties is gebruikt. Rechts de ingang van de Menthensteeg, waar de school in 1842 naartoe zou verhuizen.

Rombouts werd opgevolgd door conrector Waardenburg, die de rectorsschool al een tijdje erbij had moeten nemen. Het moet de geleerde Waardenburg veel voldoening hebben gegeven met de meest gevorderden te kunnen werken. Dat spreekt in elk geval uit het verslag dat hij in september 1835 gaf als waarnemend rector, met een overzicht van de behandelde literatuur die nog door Rombouts was uitgezocht. Met de eerste klas, de hoogste, had hij Antigone van Sophocles gelezen, delen uit het geschiedwerk van Thucydides, het eerste boek van de Oden van Horatius en de biografie van Agricola door Tacitus. Met de tweede en derde klas had hij het zesde boek van de Ilias gelezen, oraties van Cicero en de Anthologia Poetica van Richeus van Ommeren uit 1793.⁶¹

Gezien Waardenburgs grote verdiensten vonden de curatoren het niet nodig andere kandidaten voor te dragen als rector.⁶² Anders dan Rombouts was hij echter niet in staat wiskunde te geven. De oplossing kwam met de nieuwe conrector, Jan Karel Badon Ghyben. Deze was in 1805 geboren als zoon van Joannes Badon Ghyben, die in de jaren 1790 deel had uitgemaakt van het stadsbestuur van Arnhem. Badon Ghyben junior had letteren gestudeerd in Utrecht, waar hij in de ban was geraakt van de bekende hoogleraar Ph.W. van Heusde, die zijn liefde voor Griekse filosofie en literatuur had gestimuleerd. In 1829 was hij conrector geworden van de Latijnse school in Hoorn. Vier jaar later was hij bij Van Heusde gepromoveerd op Socrates. Badon Ghyben had veel affiniteit met wiskunde en ging dat vak in alle klassen geven. Als het te moeilijk werd, kon hij terecht bij zijn broer Jacob Badon Ghyben, die hoogleraar wiskunde was aan de Koninklijke Militaire Academie in Breda. Waardenburg nam voor de hele school de lessen geschiedenis op zich, wat hij op inspirerende wijze moet hebben gedaan. Paulus Nijhoff, een zoon van Isaac Anne, dacht er later met plezier aan terug.⁶³

Als rector kon Waardenberg nu zijn eigen keuzes maken bij Grieks en Latijn, en die somde hij op in zijn verslag een jaar later. Bij Latijn las hij in de twee hoogste leerjaren historische teksten van Curtius en Livius uit de bloemlezing van Jacobs en Dörnig, enkele boeken van de Aeneis en redevoeringen van Cicero, en bij Grieks de Oratio funebris van de Attische redenaar Lysias en het zevende en achtste boek van de Ilias. Voor de derde klas voegde hij voor Latijn de Metamorfosen van Ovidius aan het programma toe en voor Grieks een tekst van Plutarchus en het eerste boek van de Ilias. Daarnaast moesten de leerlingen zich oefenen in beide talen ‘zoo wel in als buiten de schooltijd door het maken van Grieksche en Latijnsche Themata en opstellen in het Latijn’. De curatoren waren tevreden. Rau schreef in een briefje aan B en W dat de curatoren bij de laatste examens getroffen waren door de ‘meer dan gewone vorderingen der leerlingen in alle de vakken van onderwijs’.⁶⁴

Door de nieuwe taakverdeling ging de jaarlijkse wiskundetoeslag van 250 gulden niet meer naar de rector maar naar de conrector. Waardenburg beklaagde zich hierover bij de curatoren. Zijn taak was verzwaard door de toegenomen voorbereidingstijd in de hogere klassen en de betaling was niet naar verhouding. Daarbij kwam ‘dat er voorts over het geheel bij het beroep van onderwijzer aan een Gijmnasium vele zwarigheden te overwinnen, vele verdrietelijkheden te verkroppen zijn, dat men ook soms met den besten wil niet alles uitwerken kan wat men goeds bedoelt, zijn omstandigheden aan dat beroep bijzonder eigen en waarom het dikwerf met regt lastig, onaangenaam en ondankbaar mag genoemd worden’. De raad besloot zijn salaris te verhogen tot 1450 gulden. Dat was 100 gulden meer dan Rombouts had gekregen inclusief de wiskundetoeslag. Het salaris van de conrector werd verhoogd naar 1250 gulden.⁶⁵

De nieuwe Koepelkerk op het Jansplein, waar vanaf maart 1839 de promoties plaatsvonden.

Waardenburg was wat zwaar op de hand geweest, wellicht door fysieke problemen. Wegens ziekte moest hij zijn werk meerdere malen neerleggen, en na de laatste keer zou hij niet meer herstellen. De promotie in maart 1839, de eerste in de nieuwe Koepelkerk op de Jansplaats, is de laatste die hij vermoedelijk nog heeft bijgewoond. Na ‘eene langdurige en smartelijke ziekte’ overleed hij op 9 november 1839, pas 47 jaar oud.⁶⁶ Badon Ghyben, die het rectoraat had waargenomen, volgde hem in oktober op. Begin 1840 viel de keuze voor de nieuwe conrector op Pieter Jacob Costerus, een studiegenoot van Badon Ghyben uit Utrecht, die hem ook al had opgevolgd als conrector in Hoorn. Mogelijk deed Badon Ghyben een goed woordje voor hem bij de curatoren. Costerus trad op 1 maart in functie in Arnhem. Badon Ghyben, die de school een jaar lang in zijn eentje draaiende had moeten houden, zal met ongeduld hebben uitgekeken naar diens komst. De strenge winter van 1839/1840 leverde vertraging op voor de verhuizing. Eind februari liet Costerus weten dat het schip met zijn inboedel in de haven van Hoorn was vastgevroren.⁶⁷

P.J. Costerus (1806-1862), conrector van 1840 tot 1843.

Ook Costerus was gevormd door Van Heusde. Hij moet een briljant student zijn geweest. In 1830 won hij de gouden medaille in een prijsvraag van de universiteit van Gent. Dat jaar brak echter de Belgische Opstand uit. De Algemeene Konst en Letterbode schreef ‘De Belgische trouweloosheid belette de uitdeeling van het eermetaal’.⁶⁸ Voor de strijd tegen de Belgen meldde Costerus zich aan bij een studentenafdeling. Uit zijn brieven en dagboeken in de twee jaar als vrijwilliger komt hij naar voren als een hypochonder, die zich zorgen maakt over zijn keelpijn en denkt maagkanker te hebben. Van de strijd heeft hij maar weinig gezien. De ontberingen kwamen neer op uiterst onhygiënische omstandigheden en maandenlange verveling. Hoewel het oorlog was, haalde hij, anders dan de Konst en Letterbode meende, de gouden plak gewoon op in Gent. In 1835 promoveerde hij bij Van Heusde op Euripides. Kort voor zijn komst naar Arnhem gaf hij een boekje uit over vaderlandsliefde, dat E.J. Potgieter kenmerkend vond voor de socratische school. Potgieter vond zelfs dat Costerus een typisch Griekse, ‘althans eenigermate onhollandsche’ wijze van uitdrukken had.⁶⁹

Toen Badon Ghyben en Costerus in 1840 gingen samenwerken, was het KB van 1815 een kwart eeuw van kracht. Ondanks verbeteringen had het niet gebracht wat ervan was verwacht. In 1836 maakte de Franse wijsgeer Victor Cousin een studiereis naar Nederland. Het viel hem op dat hij in de hoogste klas van de lagere scholen zijn vragen kon stellen in het Frans, maar dat de leerlingen van de Latijnse school er geen raad mee wisten. Er was ook kritiek van eigen bodem. Mr. A.J.J. Bake, de rector van de Latijnse school in Leeuwarden, schreef in 1837 over het dalende aanzien van de Latijnse school. De leerlingenaantallen liepen terug, de salarissen bleven achter en de nieuwe bijvakken werden gegeven door classici die er onvoldoende in thuis waren. Velen zagen de noodzaak van een serieuzere verbreding van het onderwijsaanbod dan wat het KB van 1815 had gebracht.⁷⁰

Er was ook kritiek van heel andere aard. Sommigen vonden de Latijnse scholen, die gefinancierd werden door de stedelijke overheden, veel te goedkoop. In Arnhem bedroeg het minerval voor de rectorsschool in 1840 nog steeds 30 gulden en 24 gulden voor de conrectorsschool. Voor Franse scholen, in handen van zakelijke onderwijzers en minder leunend op de stadskas, was het schoolgeld minimaal 50 gulden per jaar. De Arnhemsche Courant stelde de scheve verhouding in 1841 aan de kaak: ‘Wat was het gevolg? Dat er zoons van bakkers, schippers, slepers (het is letterlijk waar) naar de latijnsche school werden gezonden, hoewel zoodanige ouders niet of niet dan zeer bezwaarlijk in staat waren de academie te bekostigen, laat staan de gepromoveerden te onderhouden, tot dat dezelve hetzij een post hetzij praktijk zouden hebben erlangd.’ Deze schrijver vond dus dat de Latijnse school uitsluitend bestemd was voor voorbereiding op een universitaire studie die opleidde voor een beroep dat net als de studie vanouds was voorbehouden aan de elite.⁷¹

Dat onderwijs gericht was op de instandhouding van de standenmaatschappij bleef in de negentiende eeuw vanzelfsprekend. De verschillende typen lagere scholen hielden al rekening met de sociale positie waarvoor de leerlingen door hun afkomst waren voorbestemd. Wijnbeek omschreef in 1841 een van de belangrijkste taken van de onderwijzer als het ‘door middel van het onderwijs in het kind den mensch te ontwikkelen en het naar verstand en hart voor het maatschappelijk leven te vormen, steeds voor ogen houdende de levensstand waarvoor het bestemd is’.⁷²

De behoefte aan een bredere vorm van onderwijs nam toe bij de burgerij. Om daaraan tegemoet te komen ging in 1838 een experiment van start. De Latijnse scholen van Den Haag en Leiden werden omgevormd tot ‘Stedelijk Gymnasia’. Deze scholen gingen in twee aparte afdelingen een breder scala aan vakken aanbieden. De Eerste afdeling kwam in de plaats van de oude Latijnse school maar met nieuwe vakken, zoals Nederlands en de moderne vreemde talen. De Tweede afdeling was een kortere, meer praktische opleiding, die leek op de Franse school. De experimenten werden in het hele land nauwlettend gevolgd. De omvorming tot stedelijk gymnasium leek velen, ook in Arnhem, de aangewezen weg om de sukkelende Latijnse school nieuw elan te geven.

2

‘De oprigting van een Gijmnasium hier ter stede is alleszins wenschelijk’ (1842)

Omstreeks 1840 onderging Arnhem grote veranderingen. De bevolking was sinds 1815 toegenomen van amper 10.000 zielen naar 16.290. Het bouwvallige, middeleeuwse stadhuis werd afgebroken in 1837, net als het oude Hof van Gelderland. Aan de markt verrees in 1839 een Paleis van Justitie in neoclassicistische stijl, vlak bij het nieuwe gouvernementsgebouw in dezelfde stijl. Nieuw was ook de Jans- of Koepelkerk op het Jansplein, eveneens in neoclassicistische stijl. De vestingwerken, die de stad eeuwenlang hadden omkneld, werden gesloopt en maakten plaats voor parken en singels. De uitvalswegen waren nog maar pas bestraat. Buiten de vroegere vestingwerken werden omvangrijke bouwactiviteiten opgezet. Hoe onwennig die uitbreiding nog was, bleek bij een verzoekschrift van Gosewinus Slettering, die in 1842 een lagere school wilde beginnen buiten de Velperbarrière, het huidige Velperplein. De gemeenteraad wees het verzoek af ‘aangezien de kinderen van de meeste bewoners dier wijken in de stad ter schoole kunnen gaan’.¹

Ondanks de veranderingen leek de kleine provinciestad van 1840 in veel opzichten nog op de stad van één of zelfs twee eeuwen daarvoor. De ware metamorfose zou zich pas tussen 1840 en 1880 voltrekken. In die periode jaar steeg het inwoneraantal naar ruim 40.000. Cruciaal voor de verdere ontwikkeling werden de verbeteringen in de infrastructuur, allereerst door de spoorlijn naar Amsterdam in 1845. Er kwamen nieuwe voorzieningen als het gemeenteziekenhuis, de schouwburg en concertgebouw Musis Sacrum. Na enkele cholera-epidemieën werd de aanleg van de riolering versneld. Ook kwam er een gasfabriek. Intussen dijde de snelst groeiende stad van Nederland verder uit. In 1849 maakte stadsarchitect H.J. Heuvelink een eerste uitbreidingsplan. Een hoofdrolspeler in dit alles was mr. J.J.A.A. baron van Pallandt van Westervoort, die als 34-jarige in 1841 burgemeester werd en dat meer dan dertig jaar zou blijven. Onder zijn bewind werd de stedelijke overheid actiever, vooral waar het ging om openbare werken, onderwijs en gezondheidszorg.

J.J.A.A. baron van Pallandt van Westervoort (1807-1876), van 1841 tot 1872 burgemeester van Arnhem en president-curator van het gymnasium.

In het Arnhem van 1840 had de Latijnse school een belangrijke plaats. Het was de enige instelling van ‘Hooger Onderwijs’ in de stad. De halfjaarlijkse promotie vond sinds 1839 plaats in de Koepelkerk, die door de classicistische allure een perfect decor was voor deze plechtigheid. Na de geleerde rede van de rector werden de bevorderingen bekend gemaakt en de prijzen uitgereikt. Een of twee leerlingen uit de hoogste klas hielden een oratie en anderen spraken een gratiarum actio uit, dit alles in het Latijn. Orgelspel omlijstte het geheel. Behalve de organist moest de koster worden betaald. Het tarief was 5 gulden per promotie. In 1841 klaagde de koster dat hij zijn ‘douceur’ niet had ontvangen. De twee agenten die de wacht hadden gehouden bij de ingang van de kerk vroegen om een fooi. Van Pallandt liet echter weten dat het verzoek van de agenten ongepast was. Het aannemen van fooien door agenten zou overigens pas in 1872 worden verboden.²

Badon Ghyben en Costerus, beiden in 1840 ongeveer 35 jaar oud, waren behalve collega’s ook vrienden. Met hun jonge gezinnen deelden zij een levensfase en door hun ambtswoningen aan de Schoolplaats waren zij tevens buren. Na schooltijd bogen zij zich vaak samen over teksten die hen bezighielden.³ Costerus gaf een typering van Badon Ghyben als leraar: ‘Zijn onderwijstoon was minzaam, uitlokkend raadplegend zelfs. […] Hij was gevormd in de school van Van Heusde, d.i. in de school van Socrates, en liever, dan meesterachtig te beslissen, schortte hij zelf vaak zijn oordeel op, en waarschuwde zijne leerlingen voor voorbarigheid in oordeelvellingen als de grootste klip tot het vinden der waarheid.’⁴ Costerus deelde die fascinatie voor Socrates, aldus zijn vriend Albert de Jongh: ‘Hoe menigmalen hij den Crito en den Phaedo gelezen heeft, is niet te bepalen, en doet niet ter zake, maar dit is een feit, hetwelk ter zake doet, dat hij die las, als zijnde een vertrouwde van Socrates, als zoekende de regtvaardigheid en afwijzende de vreeze des doods.’⁵ Beide leraren hielden zich naast het lesgeven bezig met het schrijven van boeken. Costerus schreef over de Nederlandse uitgave van een Latijns woordenboek door Badon Ghyben: ‘Men zal zich verwonderen, hoe hij den tijd kon vinden, om de vertaling te ondernemen van een werk, als Ramshorns Handwoordenboek van latijnsche synonymen, dat zich uit zijnen aard moeijelijk liet overbrengen.’⁶ Costerus had zelf een boek geschreven over ironie. In Arnhem begon hij aan een groot werk over de antieke wereld volgens Herodotus.

Inspecteur Wijnbeek vond dat deze leraren maar matig orde hielden en klaagde over ‘woeligheid’ in de lessen. Bij de rector hield dit verband met zijn zwakke gezondheid. De conrector had volgens de inspecteur een ‘zonderlinge gemoedsstemming’ en was altijd ‘effen van toon en gelaat’. Wijnbeek betreurde het dat de classici hun voorkeur voor Grieks uitleefden ten koste van Latijn. In de hoogste klas was het spreken en samenvatten in het Latijn volstrekt onder de maat, wat de leerlingen op de universiteit zou opbreken. De vorderingen bij Grieks waren echter uitzonderlijk. Wijnbeek noemt zelden individuele leerlingen in zijn verslagen, maar maakt een uitzondering voor Matthias van Geuns, een Fries, die in 1841 in de hoogste klas zat. De inspecteur was er getuige van hoe Van Geuns ‘den Krito en Apologia Socratis van Plato voor de vuist uitlegde’. Van Geuns, die meerdere prijzen en testimonia kreeg, was niet alleen een van de beste leerlingen, maar hij bracht ook wat leven in de brouwerij. Een vriend typeerde hem als een vlot spreker, ‘vol ondeugende scherts en jongensachtige grappen’. In maart 1841, een half jaar voor zijn promotie naar de academie, was hij de oprichter van een leerlingengezelschap op de Latijnse school, dat zich ging toeleggen op spreekvaardigheid en letterkunde.⁷

Wijnbeek stelde voor dat Arnhem het voorbeeld van Den Haag zou volgen door te kiezen voor de gymnasiumopzet. Daarvoor moesten wel betere lokalen komen dan de bestaande ‘die veel te wenschen overlaten’. De gemeenteraad overwoog dat vermoedelijk al, gezien de afwijzing in 1840 van het verzoek om een nieuwe Franse school in Arnhem te vestigen. De raad meende dat er in Arnhem geen behoefte aan was. Dat was vreemd, omdat het verzoek inspeelde op de sluiting van de school van C.J. de Jong, een jaar later. Deze jongensschool in de Menthensteeg, een straat tussen de Koningstraat en de Beekstraat, was een stedelijke kostschool voor voortgezet lager onderwijs. Het pand werd door de stad gehuurd van het Burgerweeshuis. De naam ‘steeg’ is misleidend, want het ging om een straat met voorname huizen. De Jongs school had er 25 jaar lang een grote reputatie genoten. Onder de oud-leerlingen waren zonen van de hertog van Saksen-Weimar.⁸

De Menthensteeg eind 19e eeuw, duidelijk geen steeg maar een voorname straat.

Op 1 juni 1841 kwam de sluiting van De Jongs school in de raad aan de orde. Drie raadsleden, A.C. Visscher Bouricius, J.Th.H. Nedermeyer van Rosenthal en J.M. de Kempenaer, vroegen aan B en W of er gezien de ‘alnu vacante stadskostschool termen zouden bestaan, ter dezer stad een Gijmnasium op te rigten’. De drie raadsleden spraken op 1 juli met drie curatoren van de Latijnse school, Vitringa, Staats Evers en Rau, om tot de conclusie te komen dat ‘het oprigten van een Gijmnasium hier ter stede’ de commissie ‘alleszins wenschelijk is voorgekomen’.⁹ Anders dan de school van De Jong, zou het gymnasium geen kostschool worden. De school zou bestaan uit twee afdelingen: de Eerste was in feite de oude Latijnse school, de Tweede leek op de school van De Jong. Er zouden vijf onderwijzers zijn. Behalve in de vakken van de Latijnse school zou worden lesgegeven in Nederlands, Frans, Engels, Duits en natuurkunde. Het minerval voor de Eerste afdeling werd gesteld op 70 gulden per jaar, ongeacht de klas, en voor de Tweede op 50 gulden. Het minerval werd dus flink verhoogd. Toch bleef de kritiek dat het te laag was. In Amsterdam werd voor beide afdelingen 100 gulden gevraagd. Ook 70 gulden was echter een fors bedrag. Politiecommissaris A.B. Zijnen Wartel kon het niet opbrengen en vroeg in 1845 ontheffing van schoolgeld voor zijn zoon Alexander, een verzoek dat bij hoge uitzondering werd ingewilligd. De curatoren betaalden de 70 gulden uit hun eigen kas. Zijnen Wartels verzoek voor een tweede zoon werd afgewezen.¹⁰

J.M. de Kempenaer (1793-1870), een van de raadsleden die zich sterk maakten voor de omvorming van de school in een gymnasium.

De raadsleden en curatoren hielden vaart in hun overleg. Nadat B en W groen licht hadden gegeven, kreeg Rau opdracht een concept-reglement te schrijven. Hij had er een week voor, wat voldoende was omdat hij zich kon baseren op voorbeelden. In de raadsvergadering van 17 augustus presenteerde de commissie haar verslag, dat toonde dat zij verdeeld was. Eén lid wilde afwachten of de gymnasia een succes werden. De andere leden zagen in opheffing van de stedelijke kostschool een uitgelezen kans voor de Tweede afdeling van een gymnasium. De beslissing werd uitgesteld tot 16 september, twee dagen na Van Pallandts installatie als burgemeester. Wellicht wilde men hem dit belangrijke raadsdebat laten voorzitten. De raad bleek in meerderheid voor de oprichting van het Stedelijk Gymnasium en gaf Van Pallandt, De Kempenaer en Staats Evers opdracht het concept-reglement te verfijnen.¹¹

Het ministerie en het provinciebestuur, dat in deze tijd toezicht hield op het onderwijs, bogen zich over de plannen en machtigden het stadsbestuur om de Latijnse school om te zetten in een Stedelijk Gymnasium, ‘hoofdzakelijk op den voet van dat te Zutphen’. De Latijnse school van Zutphen, die algemeen werd gezien als de meest succesvolle in Gelderland, was een jaar eerder al omgevormd tot gymnasium. Voor dat in Arnhem werd een proeftijd vastgesteld van twee jaar. Indien in die twee jaar ‘de doelmatigheid der nieuwe inrigting’ was gebleken, zou de definitieve erkenning als gymnasium plaatsvinden.¹²

Drie weken na het fiat van de gouverneur stelde de gemeenteraad het reglement vast. Artikel 1 geeft een omschrijving van de school: ‘Het Gymnasium dezer stad is eene inrigting van hooger en middelbaar Onderwijs, strekkende om aan jongelieden, die men tot den geleerden stand wil opleiden of aan welke men eene beschaafde opvoeding verlangt te geven.’ Volgens de ‘stand der beschaving’ werd getracht hun de kennis bij te brengen vereist voor ‘hunne latere vorming en bestemming’. Artikel 2 behandelt het doel van de twee afdelingen: de Eerste leidde in vijf jaar op voor de universiteit, de Tweede leidde in drie leerjaren op ‘voor zulke betrekkingen in de Maatschappij, tot welke eene beschaafde opvoeding wordt vereischt’. De minimumleeftijd voor beide afdelingen was twaalf jaar.¹³

De artikelen 3 tot en met 19 gaan over het onderwijs van de Eerste afdeling. De klassieke opleiding zou voor het eerst moderne talen aanbieden. Het ging om een zeer klein aantal uren Nederlands, Frans, Engels en Duits, de vakken die de hoofdmoot vormden van het programma van de Tweede afdeling. Het laatste leerjaar bestond uitsluitend uit hoofdvakken van de Eerste afdeling. Anders dan op de Latijnse school zou een leerling in principe een jaar over een klas doen. Ook werd nog maar één keer per jaar bevorderd. Het schooljaar liep van september tot september. Tussentijds instromen, wat op de Latijnse school veel voorkwam, kon alleen nog ‘wanneer daardoor op den geregelden gang van het onderwijs geen inbreuk wordt gemaakt’.

In de Tweede afdeling werd onderscheid gemaakt tussen de eigenlijke Tweede afdeling, bestemd voor wie zich wilde bekwamen voor de handel en andere praktische beroepen, en de opleiding, ook wel aangeduid als ‘Derde afdeling’, die voorbereidde op de ‘land- en zeedienst’. Daarmee werden de militaire academie in Breda en het marine-instituut in Medemblik bedoeld. Het was ook mogelijk uitsluitend wiskunde te volgen, het belangrijkste vak bij de toelating in Breda en Medemblik. De leerlingen van de Tweede afdeling kregen de kans om vakken van de Eerste afdeling te volgen. Bij gebleken geschiktheid mochten zij instromen in de Eerste afdeling.

Het college van curatoren werd uitgebreid van vier naar zes leden. In deze periode stapten Vitringa en Weerts op, zodat er maar liefst vier vacatures waren. Alleen Rau en Staats Evers bleven aan. Van Pallandt werd president-curator. De gemeenteraad koos uit zijn midden J.M. de Kempenaer, W. Nairac en J.W. Schiff. Afgezien van Rau waren alle curatoren raadsleden. De raad telde overigens opvallend veel oud-leerlingen van de Latijnse school. Ook bij de curatoren zal de betrokkenheid zijn vergroot doordat zij óf zelf oud-leerling waren, Staats Evers en Schiff, óf omdat hun zonen op het nieuwe gymnasium zaten, wat gold voor Van Pallandt en opnieuw Staats Evers en Schiff. Dat was in de tijd van de Latijnse school niet anders geweest.¹⁴

Intussen was de werving gestart van onderwijzers voor de nieuwe vakken. In de Arnhemsche Courant verscheen in oktober 1841 een oproep voor een wiskunde-onderwijzer en twee onderwijzers die samen natuurkunde, Nederlands, Frans, Engels, Duits, geschiedenis en aardrijkskunde zouden geven. Het jaarsalaris voor de eerste was vastgesteld op 700 gulden en dat van de twee anderen op 600, met voor elk nog ‘een zeker aandeel’ in het schoolgeld en ofwel vrije woning of een nader te bepalen bedrag voor huishuur. Het aandeel in het minerval was een heikel punt, want de nieuwe verdeling moest nog worden vastgesteld.¹⁵

Voor wiskunde viel de keuze op dr. Adriaan Jeremias Boon, die wis- en natuurkunde had gestudeerd bij de befaamde hoogleraar P.J. Uylenbroek in Leiden. Wijnbeek gaf de voorkeur aan de nummer twee op de voordracht, maar de curatoren hielden vast aan Boon, die een ‘uitmuntende dissertatie’ had geschreven en gezien werd als professorabel. Zij schreven aan het ministerie: ‘Curatoren hadden zich nimmer durven vleijen iemand als de Heer Boon onder de sollicitanten te zien optreden.’ Een bijkomend voordeel was dat Boon, die naast wis- en natuurkunde ook oude talen had gestudeerd, bij ziekte van een van de classici kon invallen.¹⁶

Voor de vacatures Nederlands en moderne vreemde talen werden vier sollicitanten uitgenodigd voor een vergelijkend examen. Dit was opgesteld door Carel Louis van Woelderen, een kostschoolhouder in Velp. Het vond plaats in januari 1842 op het stadhuis. Van Woelderen liet het viertal een opstel schrijven over het beleg van Leiden in 1573. Eén alinea moest in het Nederlands worden geschreven en vier andere respectievelijk in het Latijn, Frans, Duits en Engels. Zo werden tegelijkertijd historische kennis en de beheersing van vijf talen getoetst. Eén baan ging naar Herman Lettink. Van Woelderen had kritiek op diens Frans, maar vond hem zo’n ‘buitengewoon knap mensch’, dat hij ongetwijfeld ‘in zeer korten tijd het gebrekkige in zijnen franschen stijl zal kunnen verhelpen’.¹⁷

De tweede baan kreeg Mark Prager Lindo. Deze Engelsman had niet gesolliciteerd en evenmin deelgenomen aan het vergelijkend examen. Van Woelderen had hem zelf naar voren geschoven. De 22-jarige Lindo was in 1819 geboren in Londen en deels opgegroeid in Düsseldorf. De naam Prager was die van zijn moeder en was door hemzelf aan zijn achternaam toegevoegd. In 1838 had hij gereageerd op Van Woelderens advertentie in een Britse krant, waarin deze een Engelsman zocht om die zomer mee te converseren in het Engels.¹⁸ De zomer in Nederland beviel Lindo zo goed dat hij besloot er te blijven. Lindo was een geestig causeur en goed thuis in de recente literatuur en schilderkunst. Van Woelderen introduceerde hem bij de Arnhemse elite, waar hij in de smaak viel. Zijn taalgevoel moet uitzonderlijk zijn geweest. Hij zou een licht Engels accent behouden, maar zijn Nederlands werd zo goed dat hij zich kon ontwikkelen tot een van de meest gelezen schrijvers van zijn tijd. Een probleem was dat hij geen Nederlander was, een vereiste voor deze baan. Er werd een naturalisatieprocedure in gang gezet, zodat hij pas na de zomer van 1842 op het gymnasium kon beginnen.¹⁹

Mark Prager Lindo (1819-1877), leraar Duits en Engels aan het gymnasium van 1842 tot 1853 en als schrijver bekend onder het pseudoniem ‘Den Ouden Heer Smits’.

De vertraging in Lindo’s komst was niet de enige tegenslag. In februari en maart 1842, juist toen het gymnasium vorm kreeg, werd Badon Ghyben getroffen door een ernstige ziekte. Costerus spreekt van een ‘katarrhale koorts’ met bijna fatale afloop. De vele blijken van meeleven toonden, aldus Costerus, hoe geliefd de rector zich had gemaakt.²⁰ De promotie op 7 maart 1842 werd geleid door Costerus, die de plechtigheid aangreep voor een kritisch geluid over het nieuwe gymnasium. In de openingsrede ging hij in op wat ‘van het op te rigten Stedelijk Gijmnasium voor het onderwijs te vrezen of te verwachten is’. Mogelijk behoorde hij tot de behoudende classici, die in het opheffen van de oude Latijnse school ook een risico zagen voor de positie van de oude talen.²¹

Het gymnasium kwam in de voormalige school van De Jong aan de zuidzijde van de Menthensteeg, pal tegenover sociëteit Concordia. Eerder had de gemeente het pand gehuurd voor de stedelijke kostschool, maar nu wilde zij het in eigendom krijgen. Het werd getaxeerd op 8000 gulden, maar het Burgerweeshuis wilde er 9000 gulden voor hebben, een fors bedrag, ook gezien de slechte staat van het gebouw. Een ‘kapitaal heerenhuis’ in de Koningstraat met tuin, koetshuis en stal deed niet veel meer. Toch vonden B en W de vraagsom ‘een zeer billijke prijs’. Vanwege de krappe financiën bedongen zij een afbetaling in negen jaar.²² Over het pand is slechts bekend dat het plaats bood aan een groot lokaal, een ambtswoning en slaapvertrekken voor de leerlingen. De kadastrale kaart van 1832 toont een gebouw dat met twee vleugels een binnenplaats omsluit. Op de binnenplaats stonden twee hoge bomen, wat blijkt uit een klacht van J. Bremer, een zijdeverver in de Koningstraat, vlak om de hoek, die vond dat ze licht uit zijn atelier wegnamen.²³

Plattegrond van Arnhem in de 19e eeuw, met in de linker cirkel de oude locatie in het Broerenklooster aan de Schoolplaats en in de rechter het nieuwe gebouw (aangeduid met S) aan de Menthensteeg.

Half april 1842 maakte waarnemend rector Costerus een rooster voor de uren van Lettink en Boon. Kort daarop moet Badon Ghyben weer op de been zijn geweest, want eind april stelde hij voor om de start van het gymnasium uit te stellen tot 23 mei. Ook wilde hij de Eerste afdeling voorlopig op de Schoolplaats houden en de afdelingen zolang gescheiden laten. Het was ongewenst dat groepen leerlingen heen en weer gingen lopen. Dit zou aanleiding geven tot ‘kleine baldadigheden’, die ertoe zouden leiden dat ‘al aanstonds bij de oprigting een minder gunstigen dunk over de orde op het Gijmnasium zou kunnen ontstaan’. De curatoren gingen akkoord en zo werd 23 mei 1842 de eerste schooldag van het Stedelijk Gymnasium. Badon Ghyben wilde beginnen met nieuw meubilair, omdat ‘door het onoogelijke der localen wanorde en onhebbelijkheid wordt gevoed’, maar het is niet bekend of dat erin zat.²⁴

In februari 1842 werd geadverteerd dat leerlingen zich konden aanmelden voor de laatste halfjarige cursus, die op 7 maart begon. Het gymnasium zou met hele schooljaren werken. In april lieten de curatoren weten dat de aanmeldingen voor ‘lessen in de wis- en natuur-kunde, in de hedendaagsche talen en hetgeen daarmede in verband staat’ vóór 15 mei moesten plaatsvinden, acht dagen voor de eerste schooldag. Het startmoment was vreemd gekozen, want het schooljaar duurde nog maar zes weken. De Tweede afdeling bleek echter meteen in een behoefte te voorzien: er waren maar liefst 21 aanmeldingen.²⁵

Na de zomer van 1842 begon het eerste reguliere schooljaar van het Stedelijk Gymnasium, een jaar waarover weinig bekend is. Dat houdt verband met de zwakke gezondheid van Badon Ghyben, die amper nog in staat was te rapporteren. Hij was hersteld, maar werd volgens Costerus niet meer de oude: ‘Wel is waar, hij kwam ook deze ziekte te boven en gevoelde zich, bij toenemende krachten, aanvankelijk levendiger van geest, dan vroeger; doch toen hij zijne taak in haar geheel weder opvatte, woog hem die al ras te zwaar.’²⁶ Costerus moest vaak invallen. Eind 1842 meldde Badon Ghyben zich opnieuw ziek. Op 18 februari 1843 overleed hij aan ‘eene zenuwberoerte’, zoals zijn echtgenote aan de curatoren schreef. Aangezien een weduwepensioen nog niet bestond, moest zij een beroep doen op hun ‘welwillendheid’. Het gemis ervan was in 1830 een van de redenen geweest voor de oprichting van het Genootschap van Leeraren aan Nederlandsche Gymnasiën.²⁷

Door de gebrekkige rapportage over 1842/1843 is zelfs niet met zekerheid bekend waar de Eerste afdeling zich toen heeft bevonden. Opvallend is dat zowel Badon Ghyben als Costerus de Eerste afdeling in de schaarse stukken aanduiden als de ‘Latijnse scholen’ en de Tweede afdeling in de Menthensteeg als ‘Gymnasium’. Badon Ghyben is niet verhuisd naar zijn nieuwe ambtswoning in de Menthensteeg, wat blijkt uit de overlijdensakte, die aangeeft dat hij overleed ‘ten zijnen huize op de Schoolplaats’.²⁸ Wellicht is de Eerste afdeling eveneens op de oude locatie gebleven. Pas in mei 1843, drie maanden na het overlijden van Badon Ghyben, gaven B en W namelijk opdracht voor de bouw van vijf lokalen in het pand aan de Menthensteeg.²⁹

Door de bilocatie maakten de twee afdelingen geen gezamenlijke start door, wat op gespannen voet stond met het reglement, dat stelde dat zij ‘door derzelver onderling verband te zamen moeten werken tot de vorming van één geheel’. De rector diende ervoor te zorgen ‘dat er ten allen tijde eene goede verstandhouding en onderlinge behulpzaamheid ter ondersteuning van elkanders pogingen tusschen alle de onderwijzers heersche’.³⁰ Daarvan is in dat eerste jaar weinig terechtgekomen. De classici bleven de ‘Latijnse school’ zien als het vlaggenschip van het gymnasium. Ofschoon de Tweede afdeling groter was, stond die duidelijk op het tweede plan. In september 1842 waren er slechts twee aanmeldingen voor de Latijnsche school, die in totaal zeventien leerlingen telde. Het aantal leerjaren werd teruggebracht naar vijf. De Tweede afdeling groeide in september verder door naar 25 leerlingen. Eind 1842 telde het Stedelijk Gymnasium 42 leerlingen.³¹

Na het overlijden van Badon Ghyben waande Costerus zich al rector. Ook de leraren van de Tweede afdeling rekenden op zijn benoeming. Hij had immers de school draaiende gehouden. Bovendien hadden zijn twee voorgangers dezelfde promotie gemaakt. De curatoren oordeelden echter anders. Mogelijk deelden zij de bezwaren van Wijnbeek, die hem te excentriek vond. Zij kozen dr. Jacob Willem Elink Sterk, de rector van het gymnasium in Gorinchem. Elink Sterk had in 1839 ook al gesolliciteerd en was toen als tweede op de voordracht geëindigd. Volgens De Jongh deden de leraren een poging om Costerus alsnog als eerste op de voordracht te krijgen. Het feit dat hij was gepasseerd heeft Costerus diep gekwetst. Hij keek terug op de maanden als waarnemend rector als een tijd ‘van onrustige slingering’ en ‘bittere teleurstelling’.³²

Voor zijn aanblijven als conrector stelde Costerus drie eisen. De nieuwe rector diende af te zien van het recht om zijn lessen te inspecteren. Ook wilde hij een nieuwe werkverdeling. Badon Ghyben had slechts drie of vier leerlingen gehad en hij alle overige. De laagste klassen waren vakinhoudelijk niet boeiend. Hij wilde een nieuwe werkverdeling met de rector, waarbij de een de laagste klassen voor Latijn en de hoogste voor Grieks zou krijgen en de ander het omgekeerde. Daarnaast eiste hij 100 gulden salarisverhoging. Costerus speelde hoog spel en verloor: de curatoren wezen alle eisen af. Dat kwam hard aan, aldus De Jongh: ‘Costerus was niet aanmatigend, maar hij had de volle bewustheid, dat het Arnhemsche Gymnasium aan hem verpligting had. Zoo zeer als hij van alle eerzucht afkeerig en er boven verheven was, zoo diep was zijn eergevoel.’ Costerus solliciteerde in augustus 1843 met succes als rector in Sneek. De weerzin tegen zijn oude baan blijkt uit het verzoek aan het curatorium om ‘in het belang van mijnen welstand’ begin september niet aanwezig te hoeven zijn bij de promotie, ofschoon zijn dienstverband pas eindigde op 1 oktober.³³

Elink Sterk, de nieuwe rector, was geboren in 1806 in een Amsterdamse patricische familie. Op zijn 27ste werd hij rector van de Latijnse school in Gorinchem. Net als Waardenburg was hij een verwoed amateurschilder. Als classicus, zo schreef hij de curatoren, hechtte hij boven alles aan een grondige grammaticale kennis, ‘al wordt deze ook door sommige nieuwlichters als een oude kinderachtige sleur verworpen en bespot’. Ook hield hij vast aan het Latijn als spreektaal. De wens om die op de universiteiten te vervangen door Nederlands zou volgens hem leiden tot het einde van elke vorm van serieuze wetenschap: ‘De verwaarloozing en afschaffing van deze oud Hollandsche gewoonte, die door sommigen in onze dagen, dwaas genoeg, als eene middeleeuwsche barbaarschheid wordt uitgekreten, zou, naar ons inzien, de grondige taalstudie geheel ondermijnen, oppervlakkigheid en veelweterij in de hand werken en onzen geleerden stand het eenige sieraad ontnemen, waardoor hij zich tot nogtoe van vreemdelingen gunstig onderscheidt.’³⁴

Ongesigneerde litho met portret van Jacob Willem Elink Sterk (1806-1856), rector van 1843 tot 1856.

De nieuwe conrector was dr. Dirk Jan van Stégeren. Van Stégeren, geboren in 1814 in Zwolle als zoon van een bekende uitgever, was conrector geweest van de Latijnse school in Kampen. Hij had letteren en rechten gestudeerd, een combinatie die vaker voorkwam. In 1839 was hij op één dag in Utrecht gepromoveerd in beide studies, namelijk op een dissertatie over de huiselijke omstandigheden van de Atheense vrouw en een tweede over de juridische positie van de Atheense vrouw. Beide promoties kregen het judicium magna cum laude. Ten tijde van zijn verhuizing naar Arnhem werkte hij aan een studie over vrouwen in Griekse tragedies. Van Stégeren zou dertig jaar aan de school verbonden blijven.³⁵

In de zomer van 1843 begon de verbouwing in de Menthensteeg. De aanbesteding was gewonnen door aannemer Albertus Verhoeven met een inschrijving van 4950 gulden, ruim 1000 gulden minder dan begroot. Eind juli moesten B en W de raad echter vragen om een aanvullend krediet van 3884 gulden wegens ‘onvoorziene bijkomende kosten’. Het Burgerweeshuis had het gebouw jarenlang verwaarloosd. Een van de tegenvallers was de verbouwing van de ambtswoning van de rector op de verdieping.³⁶ De verbouwingskosten waren dus bijna even hoog als de koopprijs, maar het resultaat was ernaar. Wijnbeek, die het gebouw kende uit de tijd van De Jong en destijds vond dat het veel te wensen overliet, noteerde tevreden: ‘Het tegenwoordige nieuwe gebouw is ruim en verdeeld in verscheidene zalen, helder, en voorzien van de noodige schoolmeubelen, waaronder de beste landkaarten op eene groote school.’³⁷

1843/1844 was het eerste schooljaar van het complete gymnasium in de Menthensteeg en tevens het eerste onder Elink Sterk, die de ambtswoning boven de school betrok. Er waren vijf lesgroepen: de rectorsklas, de conrectorsklas en de drie klassen van de Tweede afdeling. De Eerste afdeling had ongeveer 29 lesuren per week. Net als op de Latijnse school gingen de meeste uren naar de oude talen en aanverwante vakken: acht uur Latijn, acht uur Grieks en drie tot vier uur voor geschiedenis en aardrijkskunde van de oudheid en mythologie. De hoogste klas had nog een uur literatuur van de oudheid en een uur ‘antiquiteiten’, waarin de staatsinstellingen van Grieken en Romeinen werden behandeld. Het belangrijkste vak na de oude talen was wiskunde, met 4 tot 5 uur. Het laatste leerjaar had slechts één uur over, bestemd voor Nederlands. De resterende vijf uur in lagere leerjaren waren verdeeld over Nederlands, Engels, Frans, Duits en geschiedenis. De leerlingen hadden vrijwel de hele week les van hun eigen leraar. Gezien de leeftijdsverschillen, vooral in de conrectorsschool, zal net als op de Latijnse school gewerkt zijn met individuele opdrachten of werk in groepjes.³⁸

In de Tweede afdeling werd klassikaal lesgegeven. Omdat er voor drie klassen maar drie leraren waren die ook in de Eerste afdeling moesten lesgeven, werden leerjaren soms gecombineerd. Ook kregen leerlingen van de Eerste en Tweede afdeling voor enkele vakken samen les. Het programma van de Tweede afdeling telde ongeveer 26 lesuren van een klokuur per week. Veertien waren bestemd voor Nederlands, Frans, Engels en Duits en zes voor wiskunde. De resterende zes waren voor algemene geschiedenis, vaderlandse geschiedenis en aardrijkskunde. Lettink gaf Nederlands en Frans, Lindo Duits en Engels en Boon wiskunde. Lettink en Lindo gaven beiden geschiedenis en aardrijkskunde. Op vier dagen gaf Boon nog ‘avonduren’ wiskunde van 17.00 tot 19.00 uur voor wie toelatingsexamen wilde doen in Breda of Medemblik.³⁹

De Tweede afdeling ontwikkelde zich tot vooropleiding van de Eerste afdeling. In 1845 maakten de eerste vijf leerlingen de overstap, de meesten na twee jaar. Een jaar later waren het er acht, de meesten na slechts één jaar in de Tweede afdeling. In 1848 stapten drie leerlingen over die slechts een paar maanden in de Tweede afdeling hadden doorgebracht. De classici visten dus steeds eerder de geschiktste leerlingen uit de Tweede afdeling. Voor de leraren van die afdeling, die hun slimste leerlingen al vroeg kwijtraakten, zal dit nog eens hebben onderstreept dat het op dit gymnasium draaide om de Eerste afdeling. Toch waren er ook leerlingen die de Tweede afdeling wel afmaakten. Informatie over hun verdere loopbaan is te vinden in een lijst uit 1847 met de beroepskeuze van de eerste twee lichtingen: het notariaat en andere kantoorbanen, de boekhandel, het lager onderwijs, het mijnwezen en technische vakken. De Tweede afdeling lijkt een voorloper van de latere MULO en HBS.⁴⁰

De leraren van de Tweede afdeling gaven de bijvakken in de Eerste afdeling, waar zij ondanks het geringe aantal uren inhoudelijk verder konden gaan dan in hun eigen klassen. Met de rectorsklas las Lettink bij Frans Le Cid van Corneille en Le malade imaginaire van Molière, en bij Nederlands een gedicht van Van Maerlant, Hoofts Historiën en teksten van Coornhert. In de Tweede afdeling hield hij het op bloemlezingen. Lindo las in de rectorsklas bij Duits Schillers Die Jungfrau von Orleans en bij Engels in een literatuurboek van eigen hand. Later gingen beiden in hun eigen klassen de lat hoger leggen. In 1850 las Lindo met het hoogste leerjaar van de Tweede afdeling ook Die Jungfrau von Orleans en bij Engels de een paar jaar eerder verschenen novelle The cricket on the hearth van Charles Dickens. Lindo’s literaire smaak blijkt ook uit zijn keuzes voor de prijsboeken. Bij de promotie in juli 1848 koos hij voor J.H. André de la Porte het verzamelde werk van Byron.⁴¹

Lindo moet een inspirerend docent zijn geweest. Dat blijkt uit verzoeken van oud-leerlingen die zijn lessen wilden blijven volgen. Conrad Busken Huet beschreef hem als ‘een heertje, klein van gestalte, tenger van ligchaamsbouw, met zwarten knevel, zwarte sluike haren, groote donkere oogen, en een engelsch accent: gekleed naar den laatsten smaak, met in zijn voorkomen iets van een Spanjaard of een Italiaan’. Hij vond Lindo ernstig, gevoelig en geestig. Lindo’s vriend Lodewijk Mulder beschreef de ‘gastvrijen en huiselijken vriendenkring, waar degelijkheid en gezelligheid den grondtoon vormden, en de deftige gemaaktheid geen toegang had’. Lindo woonde aanvankelijk in de Ketelstraat en later in de Steenstraat. Al vroeg raakte hij bevriend met Isaac Anne Nijhoff, die in de toelatingscommissie van het gymnasium zat. In 1844 trouwde Lindo met diens dochter Jansje, met wie hij zeven kinderen kreeg. Lindo had een sterke band met de familie Nijhoff. Hij was bijvoorbeeld getuige bij het huwelijk van zijn zwager Paulus Nijhoff. Meerdere Nijhoffs hebben les van hem gehad, onder wie Martinus, een andere zwager, die later de gelijknamige uitgeverij zou oprichten.⁴²

In Arnhem ontwikkelde Lindo zijn schrijftalent. Eind jaren 1840 ging hij voor de Arnhemsche Courant geestige stukjes schrijven onder het pseudoniem ‘de oude heer Smits’. Een van die columns biedt zijn visie op onderwijs. Over onderwijzers schrijft hij: ‘Daar hebt gij verder onze onderwijzers der jeugd; wat zijn dat toch respectable, voorzichtige menschen! – Zijn zij niet reeds van geslacht tot geslacht bezig met zeer vele talen sprekende machines te vormen en volgens de regelen van de beginselen der grammatica in elkander te kloppen? En gaat dat niet goed?’ Lindo’s voorkeur ging uit naar een completere vorming: ‘En wat zou men van den kwast zeggen, die het waagde menschen in plaats van werktuigen te willen vormen.’ Het was beter, aldus Lindo, kinderen denkbeelden bij te brengen en goed Nederlands te leren dan gebrekkig Frans, Engels en Duits.⁴³

Lindo kon er luchtig over schrijven, want zijn lessen vielen toch wel goed bij de leerlingen. Moeilijker was de positie van zijn wiskundecollega Boon, die zes verschillende vakken gaf. Voor enkele daarvan, zoals trigonometrie, natuurkunde en Italiaans boekhouden, had hij slechts één lesuur per week. De wiskundevakken waren toch al niet favoriet op een op talen gerichte school. Wijnbeek had mogelijk ook een punt met zijn twijfel aan Boons geschiktheid. Van begin af aan waren er problemen. Boon klaagde over leerlingen die niet naar Breda of Medemblik wilden maar wel met hun gedrag zijn lessen verstoorden. Dreigementen van de curatoren met schorsing hielpen niet. De problemen kunnen hebben meegespeeld bij de terugloop in aanmeldingen voor de vooropleiding voor Breda en Medemblik. In 1846/1847 was er niet één.⁴⁴

De onrust in de Tweede afdeling was slecht voor de reputatie van de school. De vraag was of het gymnasium het succes was dat ervan was verwacht. In 1844 was de tweejarige proeftijd voorbij, maar de formele erkenning als gymnasium vond pas in 1846 plaats, zodat ook het ministerie twijfel gehad lijkt te hebben, twijfel die de curatoren deelden.⁴⁵

Er was overigens ook kritiek op de Eerste afdeling, die past bij een landelijke trend. Op universiteiten werd geklaagd over de nog altijd gebrekkige opleiding van de Latijnse scholen. In de hoop zekerder te kunnen zijn van het eindniveau werd in 1845 een staatsexamen ingesteld. Wie wilde studeren moest examen doen voor een landelijke commissie van zeven leden, onder wie vier hoogleraren. Wie slaagde kreeg een getuigschrift dat toegang gaf tot de universiteit. In 1845 vonden de eerste examens plaats. Ze werden een slachting: bijna de helft van de 150 examinandi werd afgewezen. De Arnhemsche Courant sprak van een ‘jammerlijke uitkomst’.⁴⁶ De slechte resultaten, vooral bij Grieks, bevestigden het beeld dat het onderwijs aan de Latijnse scholen en de gymnasia te wensen overliet. De commissie voor het staatsexamen had ook geen eenvoudige opgave, alleen al door de aantallen. De beoordeling van de vele kandidaten uit het hele land vond elk jaar plaats in een andere provinciehoofdstad en nam de hele maand augustus in beslag.

Bij het tweede staatsexamen trad Elink Sterk op als secretaris van de examencommissie. Zijn verslag geeft een beeld van de examens van 1846, die in Arnhem plaatsvonden. De commissie installeerde zich in het gerechtshof aan de Markt. In twintig zittingsdagen van elk acht uur werden 220 kandidaten schriftelijk en mondeling geëxamineerd, elf of twaalf per dag. De zittingen waren zo vermoeiend dat de commissie om bij te komen niet genoeg had aan twee vrije dagen per week. Elink Sterks verslag toont het gebrek aan ervaring met centrale examens. Het stoorde hem dat men zich speciaal op dit examen had voorbereid. Anticiperen op wat er zou worden gevraagd had het in zijn ogen gewonnen van ‘de vorming van den jongen mens tot smaak en liefde voor de letteren door de studie der oude talen’.⁴⁷ Hij was verbaasd dat velen alleen Xenophons Cyropaedia hadden gelezen, waaruit het jaar daarvoor was gevraagd, en eenvoudige vragen over de Anabasis niet konden beantwoorden. Omdat de exameneisen niet bekend waren, hadden de kandidaten echter geen ander houvast dan het examen van 1845. Voor de examinatoren waren die vanzelfsprekend: een gymnasiast moest Homerus kunnen lezen. Dat viel tegen, aldus Elink Sterk: ‘De proef om de Ilias van Homerus ad aperturam te doen verklaren is bij velen geslaagd, bij meerderen daarentegen mislukt.’ De commissie stelde vast dat bij de meesten ‘de copia verborum Homericorum allergeringst was’. De resultaten waren ernaar: van de 220 kandidaten werden er 75 afgewezen.⁴⁸

Geen wonder dat de staatsexamens berucht werden. Volgens de dichter P.A. de Génestet, die in 1847 examen deed in Zwolle en voor Latijn is getoetst door Elink Sterk, overtroffen de kwellingen die van de inquisitie: ‘Helscher foltring, wreeder schroeven / Gaan die Heeren straks beproeven / Op mijn sidderende huid!’⁴⁹ Er was ook kritiek op de willekeur. De milde commissie van 1849 gaf 210 van de 254 kandidaten het begeerde diploma en liet er dus meer slagen. De universiteiten stapten over op propedeuse-examens, waarin ook gymnasiumstof werd bevraagd. De roep om het staatsexamen af te schaffen werd sterker. Elink Sterk hoopte het tij te keren. In 1849 schreef hij een pamflet waarin hij de hoop uitsprak dat het staatsexamen behouden zou blijven. Zijn inspanningen bezorgden hem dat jaar een lintje, maar het pleidooi was vergeefs. In 1851 werd het staatsexamen voor de laatste keer gehouden. De afschaffing werd door sommigen toegejuicht als de opheffing van een ‘kunstmatige slagboom’ voor de universiteit, maar door anderen juist betreurd.⁵⁰

Tegelijk met de invoering van het staatsexamen in 1845 waren in Arnhem andere veranderingen doorgevoerd om de onderwijskwaliteit te verbeteren. Op aandringen van Elink Sterk werd de Eerste afdeling zesjarig. Ook werd een derde classicus aangesteld. Behalve lessen in de laagste twee leerjaren van de Eerste afdeling zou deze vier dagen per week één uur facultatief Latijn geven aan de laagste klas van de Tweede afdeling.⁵¹ Zo konden de leerlingen nog beter worden geselecteerd voor de Eerste afdeling. Hiervoor werd Hugo von Hoff aangetrokken, die de titel ‘collaborator’ kreeg. De leraren van de Tweede afdeling waren not amused, omdat hun werk toenam terwijl de kleinere Eerste afdeling er een collega bij kreeg. Bovendien waren zij niet gekend in het aantrekken van de extra leraar. De curatoren vonden dat zij een punt hadden. De rector moest dit soort zaken met de leraren bespreken en de collaborator diende alle leraren te ontlasten.⁵²

De curatoren bleven verontrust over de Tweede afdeling. In mei 1847 schreven zij de malaise toe aan ordeproblemen bij Boon. Zij stelden B en W voor hem te ontslaan met een wachtgeld, wat hem tijd gaf een andere betrekking te zoeken. Kort na dit voorstel stond Boons ‘ongeschiktheid’ op de agenda van de gemeenteraad, die instemde met een ontslag.⁵³ Boon schreef een lange brief, waarin hij de curatoren verweet nooit een klacht te hebben vernomen ‘en ziedaar, eensklaps wordt de schuld van den achteruitgang van het Gymnasium mij opgelegd’. Hij stelde dat orde houden juist bij wiskunde ‘eene allermoeijelijkste taak is’. Hij gaf een lijst van de leerlingen die met succes de Tweede afdeling hadden doorlopen. Een negatief oordeel van Wijnbeek hing samen met diens lesbezoek in een klas met grote niveauverschillen. Die waren verminderd door uitbreiding van het aantal groepen, zodat hij nu 34 uur per week gaf. De curatoren kwamen terug op hun besluit, maar gaven het idee niet op om ‘den Heer Boon een andere betrekking te bezorgen’.⁵⁴

De problemen bleven. Eind 1848 liet Elink Sterk de curatoren weten dat hij het wiskundeonderwijs in de laagste klassen van de Eerste afdeling had stopgezet, omdat ‘de wanorde dier leerlingen gedurende dat onderwijs tot eene volslagene anarchie is overgeslagen en er bij zulk een woest getier geen onderwijs iets hoegenaamd baten kan’. Na een lesbezoek begin 1849 moest Staats Evers dit beamen. Eind 1849 hoopte Elink Sterk ‘dat het onderwijs van den Heer Boon, waar letterlijk niets wordt geleerd dan baldadigheid en verwildering, zoo spoedig mogelijk moge ophouden’. Kort daarna liet Boon weten dat hij het onderwijs verliet. Hij werd ijkmeester in Leiden.⁵⁵

Ook Von Hoff vertrok. Hij werd opgevolgd door A. Hulscher, die als collaborator ook de taak van de leraren van Tweede afdeling moest verlichten. Voor de Eerste afdeling kwam een leraar voor het facultatieve vak Hebreeuws, dat op andere gymnasia al werd gegeven, onder meer voor toekomstige studenten theologie. Aanleiding was de komst naar Arnhem van Israël Waterman als hoofd van de Israëlitische school. Waterman had in Kampen, zijn vorige standplaats, Hebreeuws gegeven op het gymnasium. De Israëlitische schoolcommissie stelde voor hem hiervoor in Arnhem te benoemen. De curatoren reageerden koel. Staats Evers wilde hem wel een titel geven, maar zonder daar een salaris aan te verbinden, noch een toezegging in die richting te doen. Deze visie zou lange tijd het beleid bepalen. Waterman werd ‘Lector in de Oostersche talen’ maar ontving geen salaris.⁵⁶

In 1849 onderging ook het curatorium veranderingen. Begin dat jaar vroeg De Kempenaer ontslag omdat hij was benoemd als minister van Binnenlandse Zaken, zodat hij verantwoordelijk werd voor het onderwijs. Ook W. Nairac nam in 1849 ontslag. Een van de twee nieuwe curatoren was L.A.J.W. baron Sloet van de Beele, die kort daarvoor in Arnhem was komen wonen vanwege zijn benoeming tot griffier van de Staten van Gelderland. Sloet zou zich in Arnhem uiterst verdienstelijk maken. Hij verrichtte belangrijk historisch werk en stond aan de wieg van de openbare bibliotheek. Hij zou het gymnasium betrokken en kritisch volgen. De andere nieuwe curator was raadslid E. Scheidius, die werkzaam was als auditeur-militair en kantonrechter. Scheidius was oud-leerling van de Latijnse school en had, net als Schiff, in 1816 het aantreden van Rombouts meegemaakt. Vanaf de start van het gymnasium in 1842 had hij met I.A. Nijhoff de toelatingscommissie gevormd.⁵⁷

L.A.J.W. baron Sloet van de Beele (1806-1890), griffier van de Staten van Gelderland en curator van het gymnasium.

De Kempenaers ministerschap eindigde al op 1 november 1849. Kort voor zijn aftreden stuurde hij Sloet, zijn opvolger als curator maar ook een liberaal geestverwant, een lijstje met kandidaten voor wiskunde.⁵⁸ De keuze viel op Gijsbert Christoffel Louwenier, die van het Stedelijk Gymnasium in Nijmegen kwam. Het werd rustiger bij wiskunde, maar de aanhoudende onrust bewees dat Boon niet het enige probleem was geweest. Er werd veel gestraft. In mei 1850 weigerde een leerling strafwerk van Hulscher te maken. Hulscher sloot hem op in een lokaal om het alsnog te maken. Alleen gelaten in het lokaal knipte de leerling de lange koorden af waarmee de bovenlichten van de ramen werden bediend en klom ermee uit een raam. Elink Sterk schorste hem voor twee weken. De curatoren steunden hem hierin, maar vonden dat er te veel werd gestraft. Het laten nablijven werd verboden omdat dit ‘meer schade dan voordeel’ opleverde.⁵⁹

Dankzij de Tweede afdeling was het Arnhems gymnasium in 1850 met zestig leerlingen verreweg nog het grootste Gelderse gymnasium, anderhalf keer zo groot als de gymnasia in Nijmegen en Zutphen. De vier gymnasia en tien Latijnse scholen in Gelderland telden in 1850 in totaal 222 leerlingen, van wie dus meer dan een kwart het Stedelijk Gymnasium te Arnhem bezocht. De Tweede afdeling bleef echter gevangen in een neerwaartse spiraal, wat gevolgen kreeg voor de aanmeldingen. Van de 60 leerlingen in 1850 zaten er 37 in de Tweede afdeling. De piek was te danken aan de 23 aanmeldingen in 1848. In de jaren daarna daalden het aantal aanmeldingen gestaag naar 7. In maart 1852 had de Tweede afdeling nog maar 17 leerlingen. De Eerste afdeling telde 21 leerlingen en was voor het eerst groter dan de Tweede.⁶⁰

Wat de curatoren de meeste zorgen baarde, was het mislukken van de vooropleiding voor de land- en zeedienst. Persoonlijke betrokkenheid speelde hierbij een rol. Drie curatoren, Van Pallandt, Schiff en Sloet, hadden zonen die naar Breda of Medemblik wilden. In 1848 stelden het curatorium vast dat alle leerlingen die in Breda en Medemblik toelatingsexamen hadden gedaan daar waren afgewezen. Pijnlijk was dat G. Deibel, die in de Tweede afdeling prijzen had gekregen voor wiskunde, in 1851 op dat vak werd afgewezen in Breda. Sloet zocht contact met dr. J.H. Kroon, de conrector van het Stedelijk Gymnasium in Zutphen, die op zijn beurt contact had met Jacob Badon Ghyben, de hoogleraar wiskunde aan de KMA. Deze liet weten dat hij het met Deibel, die hij ‘wel zwak’ vond, had willen proberen maar dat een collega er tegen was geweest. Twee zonen van curatoren hadden het veel slechter gedaan. Via Kroon vernam Sloet een vernietigend oordeel uit Breda: ‘Pallandt stond in alles het laagste; Schiff niet veel beter. Alle aanleg scheen te ontbreken.’⁶¹

Gezien het geringe rendement leek het de curatoren onvermijdelijk dat het gemeentebestuur de Tweede afdeling zou opheffen. Scheidius waarschuwde de docenten dat er veel moest veranderen.⁶² Herhaaldelijk bogen de curatoren zich over het probleem dat de leeftijd voor het Marine-Instituut in Medemblik was verlaagd naar 13 jaar, terwijl de minimumleeftijd van het gymnasium 12 jaar was. Sloet kende dit probleem van nabij, omdat zijn tienjarige zoon naar Medemblik wilde en alvast op de Tweede afdeling wilde beginnen, hoewel hij dus twee jaar te jong was. Sloets echtgenote vroeg het curatorium om dispensatie, waarbij zij de leeftijd van de jongen gunstiger voorstelde met de frase dat hij ‘in zijn elfde jaar is getreden’. De curatoren lieten hem ondanks zijn prille leeftijd toe, maar ook voor deze leerling zat een carrière bij de marine er niet in.⁶³

Op verzoek van de curatoren deden de leraren van de Tweede afdeling eind 1850 suggesties voor een reorganisatie. Lindo zag geen noodzaak voor verandering. Verlaging van de minimumleeftijd was een mogelijkheid, mits ‘er streng op gezien worde, dat de kinderen zoo ver gevorderd zijn in hunne moedertaal, dat men dadelijk, met goede vruchten, met vreemde talen een aanvang maken kan’. Lettink wilde vasthouden aan twaalf jaar, wat al aan de jonge kant was ‘daar het toch telkens blijkt dat zij op den vereischten ouderdom naauwelijks de gevorderde kundigheden bezitten’. Louwenier dacht aan een tweejarige cursus voor degenen die naar Medemblik wilden, wat tevens een oplossing was voor het leeftijdprobleem. Hij erkende overigens dat ‘leerlingen van middelmatige vermogens’ het daarmee niet zouden redden. Veel leverden de rapporten dus niet op.⁶⁴

Begin 1852 ging de sfeer in de Tweede afdeling verder achteruit. Lettink en Lindo hadden klachten over het rooster. Zij mochten die bij de curatoren komen toelichten, maar er gebeurde niets. Van Stégeren kon het niet langer aanzien en schreef de curatoren dat ‘Louwenier ten koste van de Heeren Lettink en Lindo bovenmate bevoordeeld wordt’. Zij hadden er vier uur bijgekregen op de meest ongunstige tijdstippen. Louwenier had volgens Van Stégeren de uren mogen kiezen die hem het beste uitkwamen. Indien dit niet uit de wereld geholpen werd, aldus Van Stégeren, waren de gevolgen niet te overzien. Rau en Sloet zegden toe het rooster te verbeteren, maar de brief van de conrector werd als ‘onvoegzaam’ terzijde geschoven.⁶⁵

In november 1852 wijdde de gemeenteraad een geheime vergadering aan de Tweede afdeling. B en W vroegen de curatoren advies over de vraag of de effectiviteit van de school kon worden verbeterd ‘door eene geheele ontbinding van die Tweede afdeeling en door zich bloot te beperken tot de Eerste afdeeling’.⁶⁶ Het lijkt vreemd dat B en W alleen de Tweede afdeling onder vuur namen, terwijl de Eerste er even slecht voor stond. De Eerste afdeling was echter de enige vorm van hoger onderwijs in de gemeente en de kleine omvang ervan werd al jaren voor lief genomen. De Tweede afdeling was feitelijk niet meer dan het uitgebreide lager onderwijs dat elke Franse school veel goedkoper aanbood. De Tweede afdeling had drie dure leraren, terwijl de Franse school één onderwijzer aan het hoofd had, die werd bijgestaan door slecht betaalde hulponderwijzers.

De curatoren waren het snel eens over opheffing van het gymnasium. Wat ervoor in de plaats moest komen, was onduidelijk. Sloet pleitte voor heroprichting van de Latijnse school, maar in een andere vorm: ‘Eene ouderwetsche Latijnsche school voldoet volstrekt niet meer aan de behoeften van den tijd. Ook de nieuwe talen moeten noodwendig verder beoefend worden. Hare kennis is onmisbaar, voor al in ons land.’ Die talen moesten worden gegeven door het instituut dat in de plaats kwam van de Tweede afdeling. Er diende streng te worden toegezien op de kwaliteit, aldus Sloet: ‘Instituteurs zijn dikwerf zeer ongelukkig in de keuze van hunne ondermeesters. Zij zijn op goedkoopjes uit, en krijgen daardoor maar al te dikwerf groote haspels.’ Ook wilde Sloet één bestuur voor de Latijnse school en het nieuwe instituut: ‘Dan is er verband, eenheid die noodig is als de latinisten van het instituut zullen gebruik maken.’ Schiff reageerde op Sloets verwijzing naar de gedateerde Latijnse school van vóór 1842: ‘De naam doet niets tot de zaak.’ Dat op de vernieuwde school lesgegeven zou worden in de levende talen leek hem evident.⁶⁷

Begin 1853 stuurden de curatoren hun conclusie aan B en W ‘dat de vereeniging der beide afdeelingen niet doelmatig is’. Als reden voor het mislukken noemden zij de ‘ontbrekende Zamenwerking’ tussen de Eerste en Tweede afdeling. De leraren van de Tweede afdeling waren ondergeschikt gebleven aan die van de Eerste. Funest voor de vooropleiding voor de land- en zeedienst was de mogelijkheid geweest om alleen de avonduren wiskunde te volgen. Dat maakte de opleiding gebrekkig, vergeleken bij de volledige.⁶⁸ De belangrijkste aanbeveling was ‘dat het Gijmnasium zoodanig als hetzelve thans bestaat, behoort te worden ontbonden’. De Latijnse school moest worden heropgericht, maar met een eigen wiskundedocent en met onderwijs in de levende talen. B en W dienden een ‘instituteur’ te benoemen voor het instituut dat in de plaats kwam van de Tweede afdeling. De uren daar zouden zo geregeld moeten worden dat de leerlingen van de Latijnse school er les konden krijgen in de levende talen, hetzij in hun eigen schoolgebouw, hetzij in het nieuwe instituut.

De geur van ontbinding hing al in de lucht. Begin december 1852 schreef Lindo de curatoren dat hij wilde overleggen over zijn ontslag ‘uit eene betrekking, welke mij verder onmogelijk is geworden’. De reden was ‘dat een school in eene bloeijende stad, welke vroeger bij de veertig leerlingen telde, waar er nu slechts vijftien gevonden worden, naauwelijks nog den naam eener school verdient’. Hij deed een laatste beroep op de curatoren om het tij te keren. Lindo kreeg geen antwoord, maar zijn brief lekte wel uit. Het gerucht ging dat hij al ontslag had genomen.⁶⁹ Dat zijn lessen inspirerend bleven, bewezen de oud-leerlingen die ervoor bleven terugkomen. Uitgerekend dit was begin 1853 de aanleiding voor een incident. Oud-leerling W.H. Nolthenius werd door de rector gedreigd met een rekening voor schoolgeld. Lindo kreeg echter steun van Van Pallandt, die schreef: ‘Hetgeen de Heer Lindo zegt is waarheid, er bestaan van vroegere jaren antecedenten van dien aard en mij dunkt dat aan den jongen Nolthenius het bijwonen der enkele lessen van het Engelsch niet behoort ontzegd te worden.’⁷⁰

Lindo raakte gedemotiveerd en ging zich zelfs negatief uitlaten over zijn leerlingen. In een brief aan uitgever A.C. Kruseman, schreef hij ertegen op te zien het grootste deel van de dag te moeten doorbrengen met ‘domme jongens’. Meer voldoening gaf het werk aan zijn proefschrift, waaraan hij in deze tijd de laatste hand legde. In een column, ‘Eene poppenkast-vertooning’, stak hij de draak met leraren. Een classicus laat hij zeggen: ‘Latijn en Grieksch en antiquiteiten, zijn de hoofdvereischten om u voor te bereiden voor de geliefde alma mater; deze drie zijn de wijn, al het overige water; ik spreek met respect van de overige heeren, maar zij zijn niet waard mij de schoenen te smeren!’ Mogelijk heeft Elink Sterk model gestaan.⁷¹

Na het incident rond Nolthenius verscheen Lindo niet meer op school. De curatoren vroegen de rector om opheldering. Deze liet weten dat hij geen ziekmelding van Lindo zelf had ontvangen, maar slechts een bericht via Lettink. Volgens Elink Sterk viel in de Tweede afdeling veel uit. Hij had moeten constateren dat de leerlingen op woensdag en zaterdag vrij waren, ‘aangezien de Heer Lettink de lessen van den Heer Lindo tot nog toe slechts in zóóverre waarneemt, als hij zelf volgens de lijst der werkzaamheden present en actief behoeft te zijn, hetgeen woensdag en zaturdag voor hem niet het geval is’. Lindo zou drie weken wegblijven. Begin maart schreef Sloet aan Scheidius: ‘Mijnheer Lindo wandelt alle dagen. Vrijdag zag ik hem met Dr. Kronenberg aan den Rijn. Zaturdag en volgende dagen zagen hem anderen en mijnheer geeft geen les. Dit kan m.i. zoo niet blijven.’ De curatoren gaven opdracht dat leraren zich ziek moesten melden bij de rector, die dit op zijn beurt diende te melden bij de curatoren.⁷²

Regelmaat was in de Tweede afdeling ver te zoeken. In mei hoorde Elink Sterk dat Louwenier zijn klas vaak wegstuurde. De situatie bleef lang onduidelijk, want Louwenier en hij spraken niet met elkaar. De verstoorde relatie was mede te wijten aan een slecht gevallen opmerking van de rector over een wiskundeprijs voor Deibel. Louwenier communiceerde via de claviger en Elink Sterk van zijn kant stuurde brieven. De reden voor het wegzenden was volgens Louwenier een meikeverplaag in zijn lokaal. Elink Sterk ging kijken en trof ‘twee dood en één nog kruipende meikever, die bij elkander op den grond lagen’. Toen hij Louwenier hierop wees, eiste deze een schriftelijke reactie.⁷³

De personele aftakeling van de Tweede afdeling was dus al in gang gezet toen de formele ontbinding nog moest beginnen. In de raadsvergadering van 12 februari bleek opheffing onvermijdelijk. G. André de la Porte wilde de Tweede afdeling met onmiddellijke ingang sluiten, ook omdat hij had gehoord dat een van de leraren al ontslag had genomen. Zijn voorstel haalde het niet. Wethouder G.H. Andres wilde afwachten tot er een alternatief was. Scheidius vond het afmaken van de cursus echter het maximaal haalbare, waar een meerderheid voor koos.⁷⁴ De curatoren werd advies gevraagd over de situatie na de opheffing. Zij vonden ‘dat eene Latijnsche school moet blijven bestaan, waaraan de titulatuur van Gijmnasium zoude kunnen worden gelaten’. Het curriculum moest naast oude talen ook wiskunde, levende talen, geschiedenis en aardrijkskunde bieden. Daarnaast moest er een Stedelijk Instituut komen, dat ook zou opleiden voor de academies voor de land- en zeedienst. Het gerucht dat de Tweede afdeling vervangen zou worden deed snel de ronde. Nog voor er een vacature was, meldden zich meerdere gegadigden als instituteur, onder wie Lettink.⁷⁵

Aan het einde van 1852/1853 ging de Tweede afdeling als een nachtkaars uit. In juni discussieerden de curatoren over een laatste promotie, maar zij besloten ‘zulks in de bestaanden omstandigheden niet te doen’.⁷⁶ Omdat de Tweede afdeling ophield te bestaan, was daar sowieso geen promotie meer. De leerlingen van de Eerste afdeling hoorden op andere wijze of ze waren bevorderd. De rector zou de prijzen uitdelen, ook in de Tweede afdeling. Alleen Lindo nam de moeite een lijst met prijsboeken in te leveren. Lettink volstond met de opmerking ‘dezelfde als ’t vorige jaar’. Louwenier leverde een briefje in met ‘Geene prijzen’. Het conflict met de rector kreeg voor Louwenier een staartje. Hij werd ontboden door de curatoren, die hem op de ‘onvoegzaamheid van zijn gedrag’ wezen. Op 12 juli vergaderden de curatoren met de leraren over de prijzen. Lindo was er niet bij en had zich evenmin afgemeld. Na afloop van de vergadering deelden de curatoren de leraren mee dat ‘het gymnasium zoodanig als hetzelve tot hiertoe had bestaan’ was ontbonden.⁷⁷