De bijl van Sint-Olav

Op zoek naar Noorse kerkschatten
in de Nederlanden

Louis Sicking

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van de M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting en het HPH-fonds.

Omslagontwerp: Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Afbeelding omslag:

Voorzijde: Sint-Olav, beschadigd paneel van het Sint-Olavretabel in de Sint-Nicolaaskerk in Stralsund. Voorzijde, binnenflap: De kerk in Trondenes.

Achterzijde: De bijl van Sint-Olav in het wapen van Noorwegen. Achterzijde, binnenflap: Mark geslagen tijdens het aartsepiscopaat van Olav Engelbrektsson. Collectie Universiteit Oslo.

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 654 5

e-ISBN 978 94 6249 664 4

NUR 680

© 2021 Louis Sicking, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Voor Audun, Øystein en Ådne

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

1. De strijd om de Noorse troon, 1523-1536

Inleiding

Unies van Scandinavische koninkrijken

De aartsbisschop, de rijksraad en de Reformatie

Een fort voor de aartsbisschop: Steinvikholm

Christiaan II en de Habsburgers

De rijksraad en de verkiezing van een nieuwe koning

Een mislukte staatsgreep

Habsburgse steun uit de Nederlanden

Conclusie

2. De vlucht van de Noorse aartsbisschop naar de Nederlanden, 1536-1537

Inleiding

Voorbereidingen in de Nederlanden

Overwintering in Trondheim

Voorbereidingen in Noorwegen

Vertrek naar de Nederlanden

Ballingschap in de Nederlanden

Het gevolg van de aartsbisschop

Conclusie

3. De kaper en de kanselier

Inleiding

De kaperijen van Christoffel Trondsson

Deense dreiging: Christoffel Trondsson voor de Nederlandse kust

Gaudo Norweger op de bres voor Maximiliaan van Egmond-Buren

Conclusie

4. Sporen van schatten

Inleiding

Debat over de schat

Sint-Olav en zijn schrijnen

Kostbaarheden naar Kopenhagen

Speuren naar een gezonken schat

De samenstelling van de Noorse kerkschat in Deventer

Conclusie

5. Diplomatieke strijd om de bijl van Sint-Olav

Inleiding: schat in de stad

Deventer: centrum van de handel met Noorwegen

De partijen melden zich

Deventer: spil in de diplomatieke strijd

Deventer diplomatie

Conclusie

6. Speuren naar schatten

Inleiding

Schattenjacht

Een schat van perkament en papier

Conclusie

Epiloog

Bewijsstukken

Afkortingen

Bronnen en literatuur

Verantwoording afbeeldingen

Register van persoonsnamen

Register van aardrijkskundige namen

Voorwoord

Dit boek is niet het resultaat van een onderzoeksproject maar van een ongezochte vondst in het archief. Dat is bijzonder in een tijd waarin de president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen waarschuwt voor de nefaste gevolgen van de ‘projectificering’ van onderzoek.1 Door nieuwsgierigheid gedreven en aangemoedigd door collega’s en vrienden in Noorwegen en Nederland, heeft de zoektocht naar Noorse kerkschatten die met de Reformatie in 1537 uit Noorwegen werden meegenomen, uiteindelijk een boek opgeleverd, zonder dat dit aanvankelijk de bedoeling was. Onbedoeld is deze microgeschiedenis daarmee een voorbeeld van slow science waarvoor de laatste jaren een lans wordt gebroken.2 Die zoektocht was mogelijk dankzij een groot aantal tijdelijke en deeltijdaanstellingen aan de Universiteit Leiden die uiteindelijk, na bijna twee decennia, uitmondden in een vaste en voltijdse aanstelling. Naast het universitaire onderwijs heb ik het onderzoek voor dit boek kunnen uitvoeren dankzij de steun van velen. Mijn dank gaat uit naar iedereen die me geholpen heeft, ook naar degenen die hieronder niet met naam genoemd zijn en soms zijn terug te vinden in het notenapparaat.

Het begon allemaal met een lunch tijdens een congres over visserijgeschiedenis op IJsland in 1997. Ik zat naast Alf Nielsen die bijna van zijn stoel viel van verbazing toen ik hem vertelde over de rekeningen die ik had gevonden in het archief in Brussel van de schepen die in 1536 waren uitgerust om de laatste katholieke aartsbisschop van Noorwegen in Trondheim op te halen. Hij spoorde me aan er een artikel over te schrijven. De Norsk Forskningsråd kende me een fellowship vanwege de Noorse regering toe dat me in staat stelde de zomer van 2002 door te brengen in het Senter for middelalderstudier van Norges teknisk-naturvitenskapelige universitet (NTNU) in het aartsbisschoppelijke paleis in Trondheim om de gevonden bronnen te verbinden met de Noorse geschiedschrijving. Dank gaat uit naar het toenmalige hoofd van het centrum, Audun Dybdahl, en naar de archeoloog van de Nidaroskathedraal, Øystein Ekroll, voor hun niet aflatende steun en hulp en voor hun grote gastvrijheid. Zij ontvingen me in hun typisch Noorse buitenhuisjes en lieten me kerkjes en kloosterruïnes zien in Trøndelag, de regio rond Trondheim. Ådne Nå voerde me in de Noorse lutherse kerk in, wat zeer waardevol bleek voor een goed begrip van de Noorse geschiedenis en identiteit. Dit boek draag ik graag aan hen op.

Daarnaast hebben verschillende Noorse historici me geholpen: Steinar Imsen, Øystein Rian en in het bijzonder Ian Grohse die onvermoeibaar was in het beantwoorden van mijn vele vragen en dankzij wie ik in de gelegenheid was gastcolleges te geven in Trondheim in 2013 en in Tromsø in 2019 waaruit waardevolle contacten en informatie voortkwamen. Met Dag Beek deel ik de interesse in het onderwerp. De kunsthistorici Elizabeth den Hartog, Justin Kroesen, Juliette Roding, Casper Staal en Evelyne Verheggen voorzagen de tekst over de samenstelling van de schat van commentaar en deden waardevolle suggesties voor aanvullingen. De Deense historici Bo Poulsen en Frederik Lyngen Vognsen hielpen met literatuur. Naast de genoemde Noorse en Deense collega’s lazen ook Simon Groenveld, Ton de Munck, Gijs Kruijtzer, Remco van Rhee en Marianne Roobol delen van het manuscript. Ook de hulp van oud-studenten Nynke van Dijk, Erlend M. Dons, Wiel Dorssers, Daniel Johansen, en Thérèse Peeters was onmisbaar. De collega’s van de sectie middeleeuwse geschiedenis dank ik voor de geboden gelegenheid mijn onderwijs in 2019-2020 in één semester te roosteren waardoor ik me het andere semester kon richten op het schrijven van dit boek. Mounir el-Badri en Elaine Hoekzema maakten de registers. Dank gaat ten slotte uit naar de Nederlandse ambassade in Oslo die het mogelijk maakte dat ik in 2005 lezingen kon geven in Bergen en Trondheim in het kader van het eerste eeuwfeest van de Noorse onafhankelijkheid. De ontvangst in het aartsbisschoppelijke paleis in Trondheim na afloop, in aanwezigheid van vrienden en collega’s, met een reusachtig buffet bestaande uit Noorse delicatessen was onvergetelijk!

Ik heb veel geleerd van alle Noorse avonturen. Voor mij het meest verrassend is het inzicht dat het geloof in elfjes en trollen een realistische en tegelijk respectvolle omgang met de natuur niet in de weg hoeft te staan. Elk begrip van de Noorse geschiedenis begint met het besef van de overweldigende natuur van het land.

Leiden/Amsterdam, januari 2021

1 ‘De financiering in de wetenschap is doorgedraaid’, NRC Handelsblad, 26 juni 2020.

2 Isabelle Stengers, Une autre science est possible! Manifeste pour un ralentissement des sciences (Parijs 2013) en M. Berg en B.K. Seeber, The Slow Professor. Challenging the Culture of Speed in the Academy (Toronto 2016). Hierbij sluit aan Bjørn Ola Tafjord, ‘Venting som metode’, DIN: Tidsskrift for religion og kultur (2018) nr. 2, 158-165.

Inleiding

Op 1 april 1537 verliet Olav Engelbrektsson, de laatste katholieke aartsbisschop van Noorwegen, de haven van Trondheim om af te reizen naar de Nederlanden. Hij werd vergezeld door een kleine schare dienaren en huispersoneel. De kleine vloot waarmee de kerkvorst en zijn gevolg vertrokken, stond onder het bevel van de Noorse edelman Christoffel Trondsson.3 De schepen waren het jaar ervoor in de Nederlanden uitgerust. Behalve de aartsbisschop en zijn gevolg bevond zich ook een schat aan boord. Deze schat bestond uit kostbaarheden afkomstig uit de Nidaroskathedraal in Trondheim waaronder kelken en monstransen. Ook de bijl van Sint-Olav – de heilige Noorse koning – en twee kronen – mogelijk van Noorse koningen – maakten er deel van uit.

De stad Trondheim (afb. 1) en de kerkschat uit de Nidaroskathedraal zijn nauw verbonden met het Noorse koningschap. Olav I alias Olav Tryggvason – niet te verwarren met Sint-Olav – stichtte Trondheim in 997, bouwde er een koninklijk paleis en een kerk, gewijd aan Sint-Clemens. De plaats heette toen nog Nidaros. Deze Olav was van oorsprong een Viking en een kleinzoon van koning Harald Schoonhaar (Harald Hårfagre in het Noors), de zogenaamde ‘eenmaker’ van Noorwegen. Olav Tryggvason bekeerde zich tot het christendom en verklaarde zichzelf tot koning wat werd bevestigd op de Ørething in Trøndelag. De band tussen Trondheim en het Noorse koningschap werd verder versterkt toen Olav (II) Haraldsson in 1015 koning van Noorwegen werd. Zijn beleid van gedwongen bekering tot het christendom stuitte op veel weerstand. Nadat hij omkwam in de slag van Stiklestad in 1030 en in de buurt van Trondheim werd begraven werd de koning al gauw heilig verklaard en groeide Trondheim uit tot het centrum van de Olavdevotie. Van een eerste Noorse kroningsceremonie is sprake in 1163 met de kroning van Magnus Erlingsson in Bergen. Bij deze ceremonie ontving de nog minderjarige vorst zijn kroon en het koninkrijk als een leen van Sint-Olav, die bij deze gelegenheid werd uitgeroepen tot ‘rex perpetuus Norvegiae’, de eeuwige koning van Noorwegen. De opeenvolgende Noorse koningen profiteerden van de populariteit van Sint-Olav door zich te presenteren als zijn opvolgers. Vanaf 1449 vonden de kroningen van de Noorse koningen plaats in de Nidaroskathedraal in Trondheim.4 In de tijd van Olav Engelbrektsson was de band tussen Trondheim en de Noorse kroon dus al ruim vijf eeuwen oud.

Dit boek gaat over de vraag wat er met de laatste katholieke aartsbisschop, zijn entourage en met de schat uit de Nidaroskathedraal is gebeurd. Het vertrek van de schepen met het bijzondere gezelschap en een kostbare lading aan boord symboliseert het einde van een tijdperk in de nationale geschiedenis van Noorwegen. In de jaren 1536-1537 hield het land op te bestaan als zelfstandig koninkrijk. Noorwegen ging deel uitmaken van een dubbelmonarchie met Denemarken als zwaartepunt. Deze politieke wending viel samen met het begin van de Reformatie die Noorwegen kreeg opgelegd door de nieuwe koning van Denemarken-Noorwegen, de lutherse Christiaan III (regeerperiode 1534/1537-1559).

Vandaag de dag herinneren de Nidaroskathedraal (afb. 2) en het aartsbisschoppelijk paleis in Trondheim (afb. 3) – de grootste kerk en bisschoppelijke residentie van middeleeuws Scandinavië5 – aan de belangrijke rol die de aartsbisschop (afb. 4) speelde in de kerkelijke en politieke geschiedenis van middeleeuws Noorwegen.6 De aartsbisschop van Trondheim was hoofd van de kerkprovincie Nidaros die zich in de hoge middeleeuwen uitstrekte van Groenland en het schiereiland Kola in het noorden tot het eiland Man in de Ierse Zee en Båhuslen7 in het zuiden van Zweden. In de late middeleeuwen nam de kerkprovincie in omvang af en werd meer Noors van karakter.8 De aartsbisschop was de belangrijkste kerkelijke hoogwaardigheidsbekleder van het land. Daarnaast kreeg de Noorse kerk in de persoon van de aartsbisschop in de late middeleeuwen steeds meer politieke betekenis. De kerkvorst werd in de vijftiende eeuw voorzitter van de Noorse rijksraad, de riksråd, waardoor hij ook in politieke zaken een centrale positie in het koninkrijk innam. Na de koning was hij de belangrijkste man van het land.9

Het aartsepiscopaat van Olav Engelbrektsson (1523-1537) viel samen met een politieke crisis die het gevolg was van het uiteenvallen van de zogenaamde Unie van Kalmar uit 1397. Dit verdrag streefde naar een gedeelde vorst voor de drie Scandinavische koninkrijken Denemarken, Noorwegen en Zweden. In 1523 kwam Zweden onder leiding van Gustav Wasa in opstand en ging zelfstandig verder. Door de verwikkelingen in Zweden en Denemarken, werd het de laatste uniekoning die over de drie koninkrijken had geregeerd, Christiaan II (r 1513-1523), te heet onder de voeten. Hij vluchtte naar de Nederlanden. Denemarken en Noorwegen gingen vervolgens gebukt onder successie-oorlogen. In Noorwegen kwam aan Olav Engelbrektsson de dubbele taak toe om in de machtsstrijd in Denemarken en Noorwegen de Noorse katholieke kerk te beschermen tegen het lutheranisme en de Noorse autonomie te behouden tegenover de koning. In deze strijd delfde de aartsbisschop uiteindelijk in 1536-1537 het onderspit. Deze jaren zijn wel beschouwd als een dieptepunt in de Noorse nationale geschiedenis.10 In elk geval vormen ze een belangrijke cesuur.11 De introductie van het lutherse kerk is in hoge mate bepalend geweest voor de verdere geschiedenis van het land.12 Kerkvergaderingen in Noorwegen werden verboden. De politieke gevolgen van 1536-1537 waren eveneens verstrekkend. Voortaan werd Noorwegen vanuit Kopenhagen bestuurd. De staatkundige band met Denemarken zou tot 1814 behouden blijven.13

Opeenvolgende generaties kroniekschrijvers en historici hebben zich afgevraagd wat er met de Noorse kerkschatten is gebeurd zonder dat zij altijd even kritisch met de beschikbare relevante bronnen zijn omgesprongen. Hierdoor zijn misverstanden ontstaan en is mythevorming in de hand gewerkt.14 De schatten zijn verdeeld geraakt en verdwenen, maar hoe dit precies is gebeurd is tot nu toe niet opgehelderd. Dit geldt in het bijzonder voor het deel van de schatten dat Olav Engelbrektsson meenam naar de Nederlanden. In 2007 heeft de Noorse mediëvist Audun Dybdahl over de kwestie geschreven in het kader van een studie gewijd aan de middeleeuwse kostbaarheden uit de Nidaroskathedraal. Daarin gaat hij kort in op de kunsthistorische vraag naar de aard van de objecten die deel uitmaakten van de verzameling goederen die Olav Engelbrektsson meenam.15 Hij laat onder meer onbeantwoord waarom de Noorse kerkschat in de Nederlanden belandde en hoe de diplomatieke strijd om deze schat vervolgens verliep.

In dit boek volg ik de sporen van Noorse kerkschatten, in het bijzonder die van de Nidaroskathedraal in Trondheim. Deze sporen leiden niet alleen naar de Nederlanden maar voeren ook naar Kopenhagen en zelfs naar de bodem van de zee. Allereerst was er de toevallige vondst van de rekeningen die de kosten verantwoordden van de schepen waarmee de aartsbisschop, zijn gevolg en zijn kostbare bagage in Noorwegen zijn opgehaald. Deze vondst vormde de aanleiding voor mijn onderzoek. Vervolgens bleek in Deventer een vrij omvangrijke correspondentie bewaard te zijn gebleven aan de hand waarvan ik samen met studenten de genoemde strijd om de schat die daar werd ondergebracht kon reconstrueren. Ten slotte zijn verschillende andere onbekende of vergeten bronnen uit verschillende archieven opgediept die nieuwe relevante gegevens opleverden. Dit was enkel mogelijk door in de loop der jaren steeds weer andere bronnenseries door te spitten in archieven in Brussel, Den Haag, Rijsel, Wenen, Simancas en elders. Zonder deze tijdrovende zoektochten, meestal tijdens vakanties en soms in de marge van officiële, dat wil zeggen gefinancierde onderzoeksprojecten, had ik dit boek niet kunnen schrijven.

De vraag wat er gebeurd is met de aartsbisschop, zijn entourage en met de Noorse kerkschatten, in het bijzonder de voorwerpen die afkomstig waren uit de Nidaroskathedraal, is nooit uitputtend onderzocht. Dit is opmerkelijk omdat de vlucht van Olav Engelbrektsson samenvalt met één van de belangrijkste cesuren in de Noorse geschiedenis. Men zou kunnen tegenwerpen dat het een klein onderwerp betreft. Het gaat immers om de lotgevallen van één persoon en enkele van zijn vertrouwelingen; de kostbare bagage van de vluchtelingen paste in een kist, een ton en een kleine of halve ton. De geschiedenis van de vlucht van de aartsbisschop die de belangrijkste kerkschat van Noorwegen meenam is op te vatten als een microgeschiedenis. In de microhistorische benadering ligt de nadruk op het individu en zijn vermogen om invloed uit te oefenen op de loop van de geschiedenis ofwel op de grotere krachten die van invloed zijn op de geschiedenis en deze krachten mede vorm te geven of te weerstaan.

De microgeschiedenis was een reactie op de structurele geschiedenis en global history die historische processen trachten te verklaren door te kijken naar ontwikkelingen op de lange termijn – de zogenaamde longue durée – en naar structuren en processen.16 Momenteel is het gebruikelijk om niet langer de verschillen tussen deze vormen van geschiedschrijving te beklemtonen maar ze juist met elkaar te verbinden door te erkennen dat het variëren in schaal – het combineren van micro- en macroniveaus – een manier is om nieuwe antwoorden te vinden op historische vragen. Deze benadering is onder andere van groot belang voor de vraag naar hoe generalisaties in de geschiedschrijving tot stand komen.17 Dit boek beoogt te laten zien hoe de kleine geschiedenis van de vlucht van de aartsbisschop en de strijd om Noorse kerkschatten in de Nederlanden verbonden is met de grote geschiedenis van de strijd om macht en religie in Noorwegen in de overgang van de middeleeuwen naar de vroegmoderne tijd. De microgeschiedenis van de Noorse aartsbisschop en de kerkschatten raakt aan verschillende thema’s die een belangrijke rol spelen in actuele debatten onder historici en andere wetenschappers: ballingschap, diplomatie en christelijk materieel erfgoed.

De Reformatie, die men traditioneel laat beginnen in 1517 toen Maarten Luther zijn 95 stellingen tegen aflaten op de deur van de kasteelkerk in Wittenberg spijkerde, was nauw verbonden met een enorme toename van migratie in Europa, in het bijzonder van een bepaald type migratie: religieuze vlucht en ballingschap. Met het ontstaan en de opkomst van verschillende hervormingsbewegingen in de vroege zestiende eeuw nam de aandacht voor confessionele uniformiteit en sociale cohesie toe. Vrijwillige of gedwongen migratie van dissidente minderheden werd zo een voor de hand liggende oplossing om het ideaal van een ongedeeld Latijns christendom overeind te houden. In de loop van de zestiende eeuw ontstonden talloze vluchtelingengemeenschappen, van protestantse maar ook van joodse en katholieke huize met de gedeelde ervaringen van vlucht, uitwijzing en verbanning.18

De geschiedenis van vlucht en ballingschap kan al geruime tijd op grote belangstelling rekenen.19 Aanvankelijk ging de aandacht vooral uit naar protestantse ervaringen maar de laatste tijd mag ook de katholieke diaspora ten gevolge van religieuze conflicten in de vroegmoderne tijd zich verheugen op toenemende interesse van historici. Als iets duidelijk is geworden uit de vele studies over religieuze vluchtelingengemeenschappen, dan is het wel dat de ervaring van vlucht en ballingschap van groot belang is voor de geschiedenis van religieuze verandering in de zestiende eeuw en daarna. De vraag naar de invloed van ballingschap en de gevolgen ervan voor religieuze cultuur is onderzocht door historici als Geert Janssen die het in reactie op protestantse vooronderstellingen ten aanzien van een ‘internationaal Calvinisme’ heeft over ‘internationaal katholicisme’ om te beklemtonen dat ook katholieken in ballingschap een nieuwe religieuze identiteit ontwikkelden en zich internationaal met elkaar verbonden.20 Zij probeerden dit te bereiken door zich te omringen met meegenomen kunst, relieken en andere objecten en door het publiceren van devotionele boeken.21

Met het onderzoek naar de vlucht van de laatste katholieke aartsbisschop van Noorwegen, zijn gevolg en zijn waardevolle bagage, waaronder de bijl van Sint-Olav, kan worden bijgedragen aan de discussie over deze problematiek. De vraag is in hoeverre deze problematiek voor Scandinaviërs in de vroege zestiende eeuw relevant was. De in middeleeuws Scandinavië belangrijke notie van het christelijke koninkrijk was eerst en vooral verbonden met de idee van een ongedeelde Latijnse christenheid. Gaandeweg de Reformatie ontstonden ook in Scandinavië confessionele staten maar in de eerste decennia van de zestiende eeuw waren deze nog niet zo exclusief als ze later werden.22 Noorwegen kreeg de Reformatie in 1537 als een fait accompli opgelegd door Christiaan III. Het zou vervolgens nog twee generaties duren eer het lutheranisme succesvol was verspreid.23 Het is de vraag of de aartsbisschop en zijn gevolg in de Nederlanden een nieuwe Noorse religieuze identiteit hebben ontwikkeld.

Onder welke omstandigheden vluchtte de aartsbisschop? Waarom vluchtte de machtigste man van het land op de koning na, naar de Nederlanden? Wat gebeurde er vervolgens met hem en zijn gevolg? Lange tijd bestond er in Noorwegen geen interesse voor het lot van de aartsbisschop en degenen die hem vergezelden. De aandacht ging vooral uit naar de Noorse Reformatie. In het luthers geworden land vervaagde de herinnering aan de gevluchte katholieke prelaat en diens getrouwen al na een paar generaties. Kroniekschrijvers gaven de geschiedschrijving vorm vanuit het perspectief van het nieuwe Deens-lutherse regime.24 Verrassend is dit niet: geschiedenis wordt immers vooral door de winnaars geschreven.25 Voor het episcopaat van Olav Engelbrektsson is de belangstelling pas relatief recent toegenomen.26 Aan zijn vlucht en ballingschap is echter nauwelijks afzonderlijk aandacht besteed. Olav Engelbrektsson en zijn vertrouwelingen zijn door hun vertrek uit Noorwegen als het ware uit de geschiedenis geschreven.27 Dit boek brengt daar verandering in door te laten zien hoe het individuen als Olav Engelbrektsson en zijn meest trouwe dienaren in de Nederlanden is vergaan.

De diplomatieke strijd die na de dood van de aartsbisschop werd gevoerd over de schatten die hij meenam naar de Nederlanden, biedt de kans vanuit een microhistorisch perspectief beter zicht te krijgen op de verwevenheid van internationale betrekkingen tussen grote spelers als de keizer en andere vorsten enerzijds en de relaties met en tussen kleinere actoren als steden en individuele burgers anderzijds. Doordat de Noorse kerkschat door een zakenpartner van de aartsbisschop in Deventer werd ondergebracht, werd deze Hanzestad ongewild de spil van een diplomatieke affaire die meer dan tien jaar zou duren en waarbij schuldeisers van de aartsbisschop, pretendenten van de Noorse troon, de Habsburgers en een aantal anderen betrokken raakten. Hoe verliep dit diplomatieke conflict, welke middelen werden door de verschillende belanghebbenden ingezet, welke argumenten werden gebruikt in de uitvoerige correspondentie die is gevoerd en hoe werd de kwestie uiteindelijk opgelost?

In Nederland heeft in het midden van de negentiende eeuw de Deventer dominee P.C. Molhuysen aandacht besteed aan de Noorse affaire. Hij beperkte zich tot de uitgave van één zestiende-eeuws document dat de kwestie samenvatte en dat hij van een korte inleiding en voetnoten voorzag. Een systematische analyse van alle correspondentie liet hij achterwege.28 Dat ‘langwijlig werk’29 is nu alsnog uitgevoerd en aangevuld30 en relevant gemaakt door deze zaak te bestuderen in het kader van de zogenaamde nieuwe diplomatieke geschiedenis, die de laatste jaren op toenemende wetenschappelijke belangstelling mag rekenen. Deze nieuwe benadering van diplomatieke geschiedschrijving verruimt de enge opvatting dat alleen staten diplomatie bedreven. Ook steden, stedenbonden als de Hanze, handelscompagnieën en religieuze orden namen immers deel aan diplomatiek verkeer. Naast deze aandacht voor zogenaamde niet-statelijke actoren heeft de nieuwe diplomatie ook belangstelling voor de rol die culturele aspecten en economische belangen speelden in diplomatieke contacten. Ten slotte is er binnen deze nieuwe benadering meer aandacht voor onderhandelingsprocessen en de gebruikte strategieën in diplomatieke conflicten en draait het niet alleen om de uitkomst van onderhandelingen.31 Door in te zoomen op de diplomatieke kwestie in Deventer wordt duidelijk hoe ‘kleine’ spelers als stedelijke gezanten een actieve rol speelden in het ‘grote’ politieke machtsspel van de keizer en zijn rivalen in het Duitse rijk en in Scandinavië.

Naast ballingschap en diplomatie is erfgoed, in het bijzonder christelijk materieel erfgoed, het derde deelthema van deze studie naar het lot van de laatste Noorse aartsbisschop, zijn gevolg en de Noorse kerkschatten. Het onderzoek naar de betekenis van objecten en het materiële in het christendom van de late middeleeuwen heeft recent een hoge vlucht genomen. De Amerikaanse mediëviste Caroline Bynum heeft gewezen op de paradox van de christelijke stoffelijkheid of materialiteit. Zij betoogde dat in de veertiende en vijftiende eeuw tegelijkertijd sprake was van een intensivering van de afwijzing én van de verering van het materiële als de locus van het goddelijke. Het betreft dus een gelijktijdig optreden van tegenovergestelde waarden.32 Deze intensivering van gelijktijdige afwijzing én omarming van materiële religiositeit heeft gevolgen voor het begrip van christelijke materialiteit in de zestiende eeuw. Volgens Bynum was de hernieuwde klemtoon op religieuze innerlijkheid in de late middeleeuwen – met de Moderne Devotie als bekend voorbeeld – niet zozeer een hervormingsgezinde reactie op een ouderwetse religie met een mechanische en ‘bijgelovige’ spiritualiteit. Veeleer was deze innerlijkheid ‘ongemakkelijk complementair’ aan het nieuwe enthousiasme voor het materiële waarin het goddelijke zich openbaarde. Achterdocht of zelfs afwijzing van objecten werd gestimuleerd door toenemende claims over de macht van hun aanwezigheid. Bynum suggereert dat de intense druk die de door haar gesignaleerde paradox uitoefende op christenen in de vijftiende eeuw wel eens één van de oorzaken van de Reformatie kan zijn geweest.33

Het wantrouwen van Luther en zijn volgelingen jegens het visuele en het materiële – gematigd in vergelijking met het Calvinisme en zijn beeldenstormers – is één van vele verschillende reacties geweest op deze paradox.34 Dankzij de relatieve lutherse tolerantie tegenover de materiële erfenis van de middeleeuwse kerk, zijn lutherse kerken in Scandinavië relatief rijk aan middeleeuwse inrichting.35 Dit gegeven sluit aan bij recent onderzoek dat de continuïteit beklemtoont tussen de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd met betrekking tot culturele verandering en de rol van devotionele objecten.36 Dit roept de vraag op waarom de schrijn van Sint-Olav is ontmanteld, Noorse kerkelijke kostbaarheden zijn afgevoerd naar Kopenhagen en een groot deel van de kerkschat van de Nidaroskathedraal door de aartsbisschop is meegenomen naar de Nederlanden. Concreet vertegenwoordigden de Noorse kerkschatten een aanzienlijke economische waarde. Edelmetaal, edelstenen en kostbaar textiel maakten er een belangrijk deel van uit. Voor katholieken waren de goederen eerst en vooral van grote religieuze betekenis. Dit gold in het bijzonder voor de relieken van Sint-Olav en van andere heiligen. Tot die relieken behoorden het lichaam van een heilige of delen daarvan maar ook de zogenoemde contact- of aanraakrelieken die verband houden met een heilige zoals de bijl van Sint-Olav.37 Het gold ook voor reliekschrijnen en reliekhouders waarin fysieke overblijfselen van heiligen bewaard werden en voor objecten als kelken en patenen – schotels voor de hosties – die in aanraking kwamen met de wijn en de hosties die veranderden in het bloed en het lichaam van Christus zoals katholieken geloven.38 Wat betekende het verdwijnen van al deze relieken en liturgische voorwerpen uit Noorwegen voor de Noren en voor hun geloofsbeleving?

Terwijl de meeste voorwerpen van de schat die Olav Engelbrektsson meenam onlosmakelijk met Noorwegen en zijn belangrijkste kerk verbonden waren, en in die zin eerst en vooral van nationale en regionale betekenis waren, waren de meegenomen objecten tegelijkertijd herkenbaar voor gelovigen in de hele Latijns-christelijke wereld. Zo is dus ook de samenstelling van een ‘unieke’ kerkschat relevant voor de ‘algemene’ of ‘grote’ geschiedenis van christelijke materialiteit in de tijd van de Reformatie.

De vraag naar de omstandigheden die leidden tot de vlucht van de aartsbisschop staat centraal in het eerste hoofdstuk, waarin wordt stilgestaan bij de politieke crisis waaronder Noorwegen gebukt ging in de jaren die samenvallen met het episcopaat van Olav Engelbrektsson. Daarin wordt ook duidelijk hoe de Nederlanden betrokken raakten bij de troonstrijd in Denemarken-Noorwegen en waarom de Noorse aartsbisschop er terecht kwam. In het tweede hoofdstuk komen de eigenlijke vlucht van Olav Engelbrektsson, de voorbereidingen en zijn korte periode van ballingschap aan de orde. Tevens wordt besproken hoe het zijn gevolg is vergaan nadat hij overleden was. Hoofdstuk 3 is gewijd aan twee van de meest prominente vertrouwelingen van de aartsbisschop: Christoffel Trondsson en Gaute Taraldsson alias Gaudo Norweger. Deze twee Noren raakten na de dood van de aartsbisschop op verschillende manieren betrokken bij kaapvaart ten koste van Denemarken-Noorwegen en de Hanze. Kaperijen vanuit de Nederlanden bieden een onverwacht nieuw perspectief op vroegere speculaties over een deel van de Noorse kerkschatten dat op de zeebodem terecht zou zijn gekomen. Deze kwestie komt aan bod in hoofdstuk 4 waarin de vraag naar de samenstelling en verspreiding van de Noorse kerkschatten wordt beantwoord. De strijd die vervolgens ontstond tussen verschillende partijen die aanspraak maakten op de kerkschat in Deventer wordt besproken in hoofdstuk 5. Tenslotte wordt ingegaan op de vraag wat er in latere jaren met de schatten kan zijn gebeurd.

Hiermee wordt vanuit de Nederlanden een nieuw perspectief geboden op één van de meest dramatische hoofdstukken uit de Noorse geschiedenis en wordt tegelijkertijd bijgedragen aan de geschiedenis van de betrekkingen tussen Noorwegen en de Nederlanden.39 Zo kan de microgeschiedenis van de vlucht van de aartsbisschop en de strijd om de belangrijkste kerkschat van Noorwegen worden verbonden met de internationale ontwikkelingen die zich afspeelden in het noorden van Europa in de eerste decennia van de Reformatie.

3 In Noorwegen wordt hij vaak aangeduid als Christoffer Trondsson Rustung maar de laatste naam gebruikte hij zelf niet. Dybdahl, ‘Christoffer’.

4 Syrstad Andås e.a., ‘Introduction’, 10. Ekroll, ‘Cult’, 51, 54-55. Helle, ‘Systems’, 347. Antonsson, St. Magnús, 103-104, 108, 113, 118, 120-121. Hoffmann, ‘Heilige’, 280-284. Voor de ruimere context van de rol van de beide Olavs in de bekering van Noorwegen zie Bagge, ‘Christianization’.

5 Ekroll en Nordeide, Palace Museum.

6 Zowel de kerk als het paleis hebben in de loop der eeuwen verschillende verbouwingen ondergaan. Walaker Nordeide, ‘Sete’, 401-423. Steane, Archaeology, 75.

7 De regio Båhuslen, tussen Gotenburg en de huidige Noors-Zweedse grens, behoorde tot 1658 bij Denemarken-Noorwegen.

8 Imsen, ‘Nidarosprovinsen’, 40.

9 Imsen, ‘Nidarosprovinsen’, 40, 42. Haug, ‘Konkordat’, 114, 119.

10 Christopherson, Norwegian historiography, 12, 14, 27, 32. Opsahl, ‘Identity’, 459-460. Vergelijk Lockhart, Denmark, 44.

11 Veel Noorse geschiedenisboeken hanteren 1536-1537 als cesuur. Van het invloedrijke boek van Danielsen et al., Norway: A history, dat oorspronkelijk in het Noors is verschenen, heet het eerste deel ‘Down to 1536’. Een ander voorbeeld is Moseng, e.a., Norsk historie I. Dit is ook het geval voor het eerste deel van de geschiedenis van Trondheim die ter gelegenheid van het duizendjarig bestaan van de plaats werd samengesteld. Blom, Trondheims historie. Helle e.a. eds., Aschehougs Norges historie brak met deze traditie. Het vierde deel door Rian, Den nye begynnelsen, 1520-1660, start voor de gebeurtenissen van 1536-1537. Zie ook Bagge en Mykland, Norge, 80. Tot omstreeks 2000 eindigde de vaste opstelling in het Noors historisch museum in Oslo in 1537. In de Noorse wet op het cultureel erfgoed van 1978 heeft de periode tot 1537 een aparte status: elke vondst van voor dat jaar die door toeval of opgraving wordt gevonden is eigendom van de staat. https://www.khm.uio.no/english/research/collections/norwegian-antiquities/ (geraadpleegd op 5 augustus 2020)

12 Recent over de Noorse Reformatie: Høgetveit Berg, Reformasjonen, 77-84. Zie onder andere ook Rian, ‘Reformasjon’, 18-27.

13 Rian, Fyrstestaten, 147-152. Christopherson, Norwegian historiography, 12, 14, 27, 32. Danielsen e.a., Norway, 123.

14 Voor een behandeling van de voornamelijk Noorse geschiedschrijving zie met name hoofdstuk 4, paragraaf ‘Debat over de schat’. De aartsbisschop nam ook de archieven van de Nidaroskathedraal mee. Juhasz, ‘München-diplomenes’, 368-396. Deze komen in hoofdstuk 6 aan de orde.

15 Dybdahl ed., Kostbarheter, 43-50.

16 De microgeschiedenis ontstond in Italië met Ginzburg, Cheese, als bekendste voorbeeld.

17 Voor een overzicht van recente ontwikkelingen in de microgeschiedenis Trivellato, ‘Microstoria’, 127, 129-130. Voor de verbinding met global history Bertrand en Calafat, ‘Microhistoire globale’, 1-18.

18 Collins, ‘Church’, 558.

19 Een recent voorbeeld is Barry, Bishops.

20 Janssen, Revolt, 8, 107, 110.

21 Bijvoorbeeld Corens, ‘Saints’, 25-38.

22 Gustafsson, ‘Identity’, 102.

23 Grell, ‘Reformation’, 55-57. Hansen en Høgetveit Berg ‘Introduction’, 1.

24 Christopherson, Norwegian historiography, 40-48. Opsahl, ‘Norge’, 99-118.

25 Lowenthal, Possessed, 78. Zie bijvoorbeeld Janssen, Revolt, 2.

26 Bijvoorbeeld Supphellen ed., Søkelys. Imsen, ‘Nidarosprovinsen’, 45.

27 Beek, Tid. Deze uitgave in eigen beheer is gebaseerd op de masterscriptie van de auteur.

28 Molhuysen, ‘Procedure’, 1-29.

29 Molhuysen, ‘Procedure’, 18.

30 Zie Sicking, Dorssers, Peeters, ‘Druk’, 15-34. De correspondentie in Deventer is aangevuld met correspondentie bewaard in het ARA in Brussel. Zie verder hoofdstuk 5.

31 Bijvoorbeeld Ebben en Sicking, ‘Geschiedenis’, 541-552 en meer recent Ebben en Sicking eds., Beyond ambassadors. Watkins, ‘History’, 1-14. Sowerby, ‘History’, 441-456. Osborne en Rubiés, ‘Introduction’, 313-330.

32 Bynum, Materiality, 267-268, 285. Bynum, Similitudes en Cordez, Treasure, verschenen te laat om te kunnen raadplegen en verwerken.

33 Bynum, Materiality, 269-273.

34 Bynum, Materiality, 272.

35 Kroesen, ‘Resten’, 81. Zie verder Fritz ed., Kraft en Bynum, ‘Things’, 88-112.

36 Bynum, ‘Things’, 93.

37 Spiertz, Aartsbisschop, 210.

38 Spiertz, Aartsbisschop, 106, 124, 193, 235.

39 Zie ook de verschillende bijdragen in Sicking, De Bles en Des Bouvrie eds., Light. De bijdrage in deze bundel over Olav Engelbrektsson is verwerkt en herzien in de eerste twee hoofdstukken van dit boek.

1. De strijd om de Noorse troon, 1523-1536

Inleiding

Politieke ontwikkelingen werden in laat-middeleeuws Scandinavië bepaald door de voortdurende spanning tussen twee politieke agenda’s: het streven van de vorst om zijn macht zo min mogelijk te laten beknotten en het streven van de adel en de hoge geestelijkheid om de macht van de vorst via de rijksraden aan banden te leggen. De machtsverhoudingen waren van dien aard dat geen van beide agenda’s ooit geheel kon worden gerealiseerd. In de drie koninkrijken hadden de wereldlijke en geestelijke elites de neiging in facties uiteen te vallen. Steeds weer gooiden individuele edelen en geestelijken het op een akkoordje met de koning om hun eigen positie te verbeteren. Hierdoor vormde de elite zelden of nooit een gesloten front tegenover de vorst. De laatste was echter niet bij machte om de drie koninkrijken te besturen zonder steun van de adel en de geestelijkheid.40

Terwijl de strijd tussen de vorst en de adel er in de late middeleeuwen toe leidde dat de rijksraden van Denemarken en Zweden aanzienlijke macht en invloed verwierven, was dat in Noorwegen niet of in veel mindere mate het geval.41 Noorwegen had in de middeleeuwen een grote landbezittende klasse waarvan een groot deel tot de kleine grondbezitters behoorden die in de zestiende eeuw niet meer tot de adel werden gerekend.42 De stem van de geestelijkheid binnen de Noorse riksråd bleef belangrijk terwijl de invloed van de geestelijkheid in de Deense en Zweedse rijksraden aan het einde van de vijftiende en het begin van de zestiende eeuw was afgenomen.43 De Noorse kerk behield zowel ten opzichte van de koning als ten opzichte van de Noorse bevolking tot aan de Reformatie in 1537 een sterke positie. Volgens Steinar Imsen nam de Noorse kerk de ‘nationale’ rol van de Noorse monarchie zelfs over toen deze werd geïntegreerd met die van Denemarken.44 In dit hoofdstuk staan de politieke en militaire ontwikkelingen in Noorwegen tussen 1523 en 1536 centraal. Bijzondere aandacht zal uitgaan naar de rol van het episcopaat van Olav Engelbrektsson.

De laatste katholieke aartsbisschop van Noorwegen is onderwerp van debat onder Noorse historici. Lars Hamre, auteur van het meest omvangrijke werk over de periode waarin Olav Engelbrektsson actief was, vertolkte de min of meer traditionele visie dat Olav Engelbrektsson eerst en vooral de belangen van de kerk nastreefde.45 Sommigen, onder wie Jørgen Benedictow, portreteerden Olav Engelbrektsson als een zwakkeling die weinig deed om de agenda van de vorst een halt toe te roepen. Anderen betoogden dat de aartsbisschop teveel is neergezet als iemand die zich vooral liet leiden door materiële motieven en carrièrebelangen. Met name Øystein Rian en Erik Opsahl hebben beargumenteerd dat eerdere generaties Noorse historici te weinig aandacht hadden voor de ideologische doelen van de aartsbisschop, namelijk het beschermen van de constitutionele basis van het koninkrijk en van de rechten van zijn inwoners, niet alleen van de elite maar ook van de boeren en de kooplieden. Kortom, de aartsbisschop zou meer zijn geweest dan een passieveling en een opportunist zoals hij eerder wel is afgeschilderd.46 De aartsbisschop zou zichzelf beschouwd hebben als de hoeder van de Noorse claim op soevereiniteit in crisistijd.

Tijdens de koninklijke opvolgingsstrijd in de jaren 1520 en 1530, in het bijzonder in de zogenaamde grevefeide (1534-1536) ofwel ‘gravenvete’, nam Olav Engelbrektsson deze rol op zich. De vraag hoe hij deze rol heeft vervuld is onderwerp van een voortgaande discussie.47 Zonder al te diep op de omvangrijke uitwisseling van de verschillende argumenten onder Noorse historici in te gaan – dit valt buiten het bestek van deze studie – moet worden erkend dat de acties van Olav Engelbrektsson om de schatten uit de Nidaroskathedraal te beschermen en deze gedeeltelijk over te brengen naar de Nederlanden, kunnen worden gezien in het kader van zijn rol als hoeder van de Noorse soevereiniteit in crisistijd.48 De aartsbisschop nam als het ware de Noorse soevereiniteit mee in ballingschap.

Voordat wordt ingegaan op de crisisjaren die samenvallen met het aartsepiscopaat van Olav Engelbrektsson, is het van belang terug te grijpen op de politieke en dynastieke ontwikkelingen in Scandinavië in de late middeleeuwen. De Noorse verwikkelingen zijn niet los te zien van wat zich afspeelde in Denemarken en, in mindere mate, in Zweden.

Unies van Scandinavische koninkrijken

De laat-middeleeuwse politieke ontwikkelingen in Noorwegen werden mede bepaald door personele unies tussen twee of alle drie de Scandinavische koninkrijken. Door dynastiek toeval ontstond in 1380 een personele unie tussen Noorwegen en Denemarken die ruim vier honderd jaar zou standhouden.49 In 1397 vond in het Zweedse Kalmar de eerste en belangrijkste van een reeks zogenaamde uniebijeenkomsten plaats. Margaretha I van Denemarken en Noorwegen wordt beschouwd als de grondlegger van de Unie van Kalmar. Zij regeerde in naam van haar zoon, Olav II in Denemarken en Olav IV in Noorwegen. Na Olavs dood in 1387 bleef zij aan als regent van beide landen. Zij maakte handig gebruik van haar invloed op de troonopvolging – in Noorwegen was erfopvolging bepalend voor het koningschap – en schoof haar achterneef, Erik van Pommeren, naar voren als koning van Noorwegen.50 In 1397 werd Erik in Kalmar tot koning van alle drie de Scandinavische koninkrijken gekroond.

Nieuw was dat bij deze bijeenkomst vertegenwoordigers uit de drie koninkrijken aanwezig waren – bisschoppen, edellieden en leden van de drie rijksraden – die gezamenlijk de kroning bevestigden en ook gezamenlijk het naar de stad genoemde verdrag sloten, de Unie van Kalmar. De constitutionele verhoudingen, die in hoge mate werden bepaald door een strijd om de macht tussen de vorst en de hoge adel, vielen in 1397 uit ten gunste van de vorst. Dit was onder andere mogelijk dankzij het onbeperkte gezag dat de vorst in Kalmar had gekregen over de kastelen in Denemarken, Noorwegen en Zweden. Hiermee kon de vorst een sterke centrale regering uitbouwen en sterkere banden smeden tussen de drie koninkrijken.51 Vanaf de Unie van Kalmar werd Denemarken het politieke zwaartepunt van Scandinavië: de unievorst resideerde er en er kwam een centrale administratie tot ontwikkeling.52

De Noorse traditie van koninklijke erfopvolging – in Denemarken en Zweden werd de koning meestal gekozen door de rijksraad – was vanaf 1397 van invloed op de tendens naar een erfopvolging van de unievorst.53 In het midden van de vijftiende eeuw werd deze tendens gekeerd naar aanleiding van een troonstrijd die toen speelde tussen Karl Knutsson en Christiaan I. Zonder hier verder op deze en andere opvolgingskwesties in te gaan is van belang dat Noorwegen tijdens deze strijd overging tot de koningskeuze. Dit betekende een nieuw hoofdstuk in de constitutionele geschiedenis van het land. De Noorse riksråd had nu het gezag om voorwaarden te stellen aan de troonsbestijging van een koning en kon deze zelfs afwijzen. Dergelijke voorwaarden werden vastgelegd in een zogenoemde håndfestningsbrev of handvest, een novum voor Noorwegen.54

Ondanks het streven van de drie rijksraden naar politieke invloed, nam de vorstelijke macht aan het einde van de middeleeuwen en het begin van de nieuwe tijd toe. In Noorwegen hield koning Christiaan II (r 1513-1523) geen rekening met de rijksraad. In de jaren 1506-1513, toen hij Noorwegen al bestuurde in naam van zijn vader en voorganger, koning Hans, had hij dat evenmin gedaan. Christiaan vergrootte ook zijn macht in Denemarken en Zweden, maar uiteindelijk overspeelde hij zijn hand toen hij door het beruchte bloedbad van Stockholm in 1520 de basis voor zijn machtsuitoefening in Zweden verloor. De reacties die volgden brachten Gustav Wasa aan de macht waarmee Zweden zich in 1523 afscheidde van de unie, die voortaan beperkt bleef tot Denemarken en Noorwegen.55

Ondertussen kwam Christiaan II ook in Denemarken steeds verder in de problemen waar hij in een machtsstrijd met zijn oom Frederik van Holstein – tevens een jongere broer van koning Hans – verwikkeld raakte. De ontevreden Deense geestelijkheid en adel, gesteund door de zogenaamde Wendische steden, een groep Hanzesteden onder aanvoering van Lübeck, keerden zich tegen de vorst en spraken hun steun uit voor Frederik van Holstein. De koning zocht politieke en financiële steun bij zijn machtige schoonfamilie, de Habsburgers. Hij was in 1515 getrouwd met Isabella van Oostenrijk, een zuster van Karel V, en eiste de enorme bruidsschat op die hem was toegezegd maar nog niet was uitbetaald. Hoewel Christiaan nog steeds leek te kunnen rekenen op de steun van een groot deel van de gewone bevolking voelde zich hij niet langer veilig. In 1523 vluchtte de laatste (unie)koning die over de drie koninkrijken heerste, met vrouw en kinderen naar de Nederlanden.56 Frederik volgde hem op als koning van Denemarken. Vanuit de Nederlanden zou Christiaan II (afb. 5) proberen zijn verloren kronen te herwinnen. Zo raakten deze gewesten betrokken bij de Deens-Noorse troonstrijd van de jaren twintig en dertig van de zestiende eeuw.57 Deze machtsstrijd raakte verbonden met de Reformatie in Scandinavië, waar het lutheranisme de overhand kreeg.

Grote belangen stonden op het spel. Naast politieke, dynastieke en kerkelijke, speelden handelsbelangen een grote rol. Denemarken had de sleutels van de Sont in handen, het belangrijke vaarwater dat de Noordzee en de Noorse Zee met de Oostzee verbond. Met het toenemen van de handel in met name bulkgoederen als graan, werd het zeeverkeer en daarmee een vrije doorvaart door de Sont van steeds grotere betekenis. Noorwegen was met Bergen, dat dankzij de aanwezigheid van een kantoor (Kontor) van de Hanze tot de belangrijkste internationale handelsstad van het land was uitgegroeid, van grote betekenis voor onder meer de handel in stokvis, bont en huiden.58 Noorwegen exporteerde ook luxeproducten als valken die geliefd waren aan Europese hoven.59 Vanwege hun economische belangen in het Oostzeegebied en Scandinavië mengden zowel de Hanze als de Nederlanden zich in het Deens-Noorse conflict waarin de tegenover elkaar staande allianties steeds wisselden.

De aartsbisschop, de rijksraad en de Reformatie

De aartsbisschop van Trondheim was zowel hoofd van de kerkprovincie Noorwegen als voorzitter van de riksråd.60 Daardoor nam hij zowel in kerkelijke als in politieke zaken een centrale positie in. Vanaf de late vijftiende eeuw hield de Noorse aartsbisschop bovendien leengoederen van de koning, de regio rond Trondheim en gebieden verder in het noorden, waardoor hij ook verantwoordelijk was voor de verdediging van deze gebieden.61

De politieke moeilijkheden en de daaropvolgende vlucht van Christiaan II in 1523 maakten het mogelijk voor het kapittel van de Nidaroskathedraal om een eigen kandidaat voor de aartsbisschoppelijke zetel te kiezen: Olav Engelbrektsson, die met deze verkiezing de machtigste figuur in Noorwegen zou worden. Zijn episcopaat viel samen met de politieke crisis na het uiteenvallen van de Unie van Kalmar. Hij had een dubbele taak: hij moest proberen om zowel de positie van de katholieke kerk als de autonomie van Noorwegen te handhaven tegenover een koning die het lutheranisme aanwakkerde, zijn macht uitbreidde en zich weinig aantrok van de riksråd.

Frederik I (r 1523-1533) zag zich als de rechtmatige erfgenaam van de kroon van Noorwegen en was niet bereid rekening te houden met de verplichtingen die hij was aangegaan bij zijn verkiezing tot koning.62 Daar kwam nog bij dat sinds de dagen van Margaretha en Erik III opeenvolgende vorsten de Noorse adel hadden ondermijnd door de benoeming van buitenlanders op Noorse sleutelposities.63 Maar zoals we zullen zien wist de Noorse rijksraad gebruik te maken van de dynastieke crisis die volgde op de ballingschap van Christiaan II. De raad dwong van de nieuwe koning, Frederik I, erkenning af van zijn bevoegdheden en voorrechten. Het zou echter bij deze ene keer blijven.64

Direct na zijn unanieme verkiezing in mei 1523 vertrok Olav Engelbrektsson naar Rome om pauselijke erkenning te verkrijgen. Hij reisde via de Nederlanden, waar Christiaan II ten overstaan van de gekozen aartsbisschop (elect) de eed van trouw aflegde als koning van Noorwegen. Wat zijn verdere motieven ook zijn geweest, Olav moest voorkomen dat Christiaan II zijn wijding in Rome zou dwarsbomen door contact te leggen met de paus. Zonder problemen werd Olav Engelbrektsson op 14 december 1523 in Rome gewijd.65

Tabel 1. Olav Engelbrektssons steun voor de pretendenten van de Noorse kroon

Christiaan II

1523

Frederik I

1524

Christiaan II

1531

Frederik I

1532

Frederik van de Palts

1533 (?)

Christiaan III

1534

Frederik van de Palts

1536

Christiaan III

1536

Ondertussen zat Frederik, hertog van Holstein, stevig op de Deense troon en probeerde hij ook de Noorse kroon te bemachtigen. Vóór het einde van 1523 had bijna het hele oostelijke deel van Noorwegen – rondom het Oslofjord – trouw gezworen aan Frederik, die de vooraanstaande Deense edellieden Henrik Krummedige en dr. Vincens Lunge naar het land had gestuurd om zijn verkiezing als koning van Noorwegen af te dwingen. De twee edelen profiteerden van het feit dat de Noorse hoge adel bijna uitgestorven was. Lunge, gepromoveerd in Leuven en hoogleraar rechten en rector van de universiteit van Kopenhagen, had zijn academische loopbaan opgegeven voor een meer lucratieve politieke carrière. Hij verkreeg één van de koninklijke domeinen of kastelen, Bergenhus,66 als leengoed, en trouwde de oudste dochter van Nils Henriksson Gyldenløve en fru Inger Ottesdotter van Austråt, waardoor hij een Noors edelman en lid van de rijksraad werd. Nils Henriksson was de laatste rikshovmester of seneschalk van Noorwegen – de belangrijkste functionaris van het hof – en de rijkste en machtigste wereldlijke bestuurder van het land. Na de dood van Nils Henriksson in 1523 had Lunge de steun van de ambitieuze en krachtige fru Inger. Ze woonde in Austråt aan de monding van het Trondheimfjord, had enorme eigendommen, die ze deels van haar echtgenoot had geërfd, en werd een leidende figuur in Noorwegen.67

Niets leek de machtsovername door Frederik van Holstein in Noorwegen in de weg te staan, totdat de nieuwe aartsbisschop terugkeerde uit Rome. In de zomer van 1524 belegde Olav een parlementaire vergadering (herredag) waarin Christiaan II werd afgezet en Frederik werd verkozen op voorwaarde dat hij instemde met een afzonderlijk Noors handvest (håndfestning). Dit bevestigde en vergrootte de macht van de rijksraad, bepaalde dat leengoederen (len) en ambten alleen zouden worden gegeven aan edelen die Noors waren door geboorte of huwelijk, en de katholieke kerk tegen lutherse ketterij beschermde en garandeerde.68 Frederik I had nu weliswaar de Noorse troon bestegen, maar het koninkrijk werd bestuurd door de rijksraad, waarin Vincens Lunge groot gezag uitoefende. Het doel van de aartsbisschop om de onafhankelijkheid van de kerk te beschermen, werd het best bereikt door een beleid dat samenviel met de belangen van de Noorse adel tegenover de kroon. Een tijdlang werkten de aartsbisschop en Lunge samen en konden zo een beslissende rol spelen in de ontwikkelingen in Noorwegen.69

Deze samenwerking, die een voorwaarde was voor de effectieve uitoefening van gezag door de Noorse rijksraad, zou geen stand houden. Vincens Lunge raakte betrokken bij de Reformatie, niet alleen als humanist, maar ook en waarschijnlijk vooral om zijn hebzucht te bevredigen door de secularisatie van kloosters en de inbeslagname van kerkelijk bezit. Koning Frederik maakte van de gelegenheid gebruik door Noren land en ambten te ontnemen en loyale Deense aanhangers de leiding toe te vertrouwen van de strategisch belangrijke kastelen. Hij tolereerde lutherse predikers en opende de weg voor de secularisatie van kerkbezit. Vincens Lunge ontving van de koning het klooster Nonneseter bij Bergen, dat hij transformeerde tot een eigen residentie en vernoemde naar zijn familie: Lungegården. Lunge spande ook samen met de prior van het Dominicaner klooster in Bergen. De twee beroofden het klooster van al zijn kostbaarheden en verbrandden de gebouwen. Lunge’s schoonmoeder, fru Inger, was niet minder hebzuchtig. Zij sloot zich aan bij de strijd om kerkbezit en eigende zich het klooster Rein in Rissa toe. Nils Lykke, een Deense edelman die net als Lunge getrouwd was met een dochter van fru Inger, verwierf het klooster Tautra op een klein eiland in het Trondheimfjord. Het hoeft niet te verbazen dat Lunge en de familie Austråt door het in bezit nemen van kloosters bittere vijanden van de aartsbisschop werden.70

Een fort voor de aartsbisschop: Steinvikholm

Om zijn afbrokkelende machtspositie te consolideren liet Olav Engelbrektsson tussen 1524 en 1530 kasteel Steinvikholm (afb. 6) bouwen op een gelijknamig eilandje in het Trondheimfjord.71 Het fort diende ook als versterking tegen Zweden, dat onder Gustav Wasa een sterk militair systeem uitbouwde.72 Zweedse katholieken kregen asiel van de Noorse aartsbisschop, wat een doorn in het oog was van Gustav Wasa die hierover zijn beklag deed bij Frederik I en Noorwegen afschilderde als een roversnest.73 De aartsbisschop wierf soldaten en huurde of kocht enkele kleine schepen. Het kasteel werd gebouwd volgens de modernste Europese normen van die tijd. Mogelijk had Olav zich in Rome laten inspireren door pauselijke adviseurs toen hij daar was om zich te laten wijden.74 Het kasteel had een ruitvormig grondplan met twee cirkelvormige torens diagonaal tegenover elkaar geplaatst en het was verbonden met het vasteland door een ophaalbrug. Steinvikholm was het eerste kasteel in Noorwegen dat werd gebouwd om te kunnen worden verdedigd met kanonnen, in totaal ongeveer veertig, en was daarmee het modernste van het land. Vanaf de twee torens bestreken de kanonnen alle muren, waardoor het kasteel praktisch onneembaar was. Opgravingen hebben aangetoond dat Steinvikholm werd gebouwd als een permanente residentie voor de aartsbisschop, met de aartsbisschoppelijke vertrekken in de zuidelijke, de keukens in de noordelijke en stallen en een smederij in de westelijke vleugel.75 De aanwezigheid van een waterput garandeerde zoetwatervoorziening in tijden van belegering. Steinvikholm was één van de modernste forten in het Scandinavië van de vroege zestiende eeuw.

In een ander opzicht nam Steinvikholm ook een unieke positie in. In Noorwegen hadden edelen en bisschoppen geen kastelen, zoals elders in Scandinavië en in het grootste deel van Europa. De koning bezat de vier kastelen van Noorwegen: Akershus in Oslo, Bergenhus in Bergen, Båhus in het zuiden, nabij het huidige Zweedse Gotenburg, en Vardøhus in het hoge noorden. Hier stelde hij bevelhebbers aan die als zijn vertegenwoordigers optraden. Met de oprichting van Steinvikholm was aartsbisschop Olav Engelbrektsson de enige, naast de koning, die een eigen kasteel bezat.76

Christiaan II en de Habsburgers

Zoals we zagen hield Frederik I zich niet aan zijn beloften tegenover de rijksraad die een voorwaarde waren geweest voor zijn Noorse koningschap: hij had toch Deense edelen op vooraanstaande Noorse posities benoemd en stelde zich niet teweer tegen het lutheranisme, integendeel.77 Olav Engelbrektsson verklaarde dan ook dat hij niet langer gebonden was aan zijn eed van loyaliteit. Het enige waarop de aartsbisschop nu nog kon hopen was dat Christiaan II zou terugkeren om de troon van Noorwegen te bemachtigen. Hoopte de aartsbisschop op Habsburgse steun door zich opnieuw in verbinding te stellen met Christiaan II? In 1529 knoopte Olav in het geheim onderhandelingen aan met de ex-koning, die sinds zijn ballingschap in de Nederlanden alles in het werk stelde om zijn Deense en Noorse kronen terug te krijgen.78 Christiaan claimde een groot deel van de bruidschat die nog steeds niet aan hem was uitbetaald. Zijn huwelijk met Isabella van Oostenrijk bevestigde het belang van de band met de Nederlanden voor zowel de Deense als, zij het in mindere mate, de Noorse economie.79 Voor keizer Karel V bood het huwelijk het perspectief van een Habsburgse invloedssfeer in Scandinavië. Om hun dynastieke ambities te verwezenlijken raakten de Habsburgers betrokken bij de Deens-Noorse successieoorlogen van de jaren 1520 en 1530. Toen Christiaan II in 1523 in ballingschap ging, kwam hij naar de Nederlanden om Habsburgse steun te krijgen bij het herwinnen van zijn tronen.80