© 2022 Jaap Bos en Friso Hoeneveld, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2022 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Ontwerp binnenwerk Zeno Carpentier Alting

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 978 94 624 9667 5

E-ISBN 978 94 624 9668 2

NUR 686

‘De vos weet vele dingen, maar de egel weet één groot ding.’

Archilochus

Inhoud

Proloog

Amsterdam, 1919

Hotel Americain

Het Concertgebouw Amsterdam, 20:00

Een telepatisch spelevaren

Brno, begin twintigste eeuw

‘Das experiment ist misslungen’

Meneer Vos

Moravië, 1905

Wenen, 1909

Lachwekkend als het niet zo schandalig was

Wenen, 1910

De navolgelingen

Een Gronings experiment

Wenen, 1913

Een ontmoeting in Den Haag

Observaties van Zeehandelaar

Wenen, 1912

Ingescheept, bestemming Java

Wenen, 1913-1914

Gefreiter Plachy

Lemberg, 1915

Japan, 1920

Tijd om zaken te doen

‘Has ’em wondering’

Hoe het Lauterstein ondertussen verging

Ontmoeting met een ontsnappingskunstenaar

‘Zo lang je maar eerlijk blijft …’

Durham, 1935-1936

De buitenkant van de wereld

Epiloog

Verantwoording

Personages

Lijst van illustraties

Dankwoord

Proloog

Of het mogelijk is om gedachten van het ene brein op het andere over te brengen zonder iets te zeggen, zonder dat je signalen naar elkaar uitzendt, maar gewoon, doordat je aanvoelt wat de ander denkt?

TELEPATHIE

Gebrek aan bewijs voor dit fenomeen is er in de literatuur niet. Talloos zijn de beschrijvingen van mensen die in een droom, of zomaar midden op de dag voor hun geestesoog gebeurtenissen hebben waargenomen die zich elders, exact op dat moment, precies zo voltrokken als zij dat zagen – alsof zij de wereld met de ogen en oren van een ander hadden geregistreerd.

Even talrijk ook zijn de nauwgezette wetenschappelijke experimenten, opgezet door de meest kritische geesten die de psychologie heeft voorgebracht, waarin de ‘gevoeligen van geest’ werden onderworpen aan strenge proeven. Al te vaak leidde dat tot verbluffende resultaten, die noch door toeval, noch door bedrog lijken te kunnen worden verklaard.

En toch twijfelen wij. Er volgt uit dit alles niets. Wij weten na bestudering van al die bronnen niet of het waar is wat gerapporteerd is of niet, controleren kunnen we niets en begrijpen doen we het nog minder, gesteld dat er iets van waar zou zijn. Wij hebben geen idee van wat zich zou kunnen afspelen in dat domein van de geest waarvoor wij in de meest letterlijke zin van het woord nog geen taal hebben ontwikkeld. En die gevoeligen van geest onder ons, de zelfverklaarde telepaten, hebben dat zelf ook niet. Zij weten niet waarom en hoe precies zij de dingen zien en horen die zij claimen te beleven.

Zij bevinden zich op het smalle pad dat tussen de uitgestrekte gebieden van het niet-weten en het niet-begrijpen voert, waar men gemakkelijk verdwaalt en zich nog makkelijker voor de gek laat houden.

Over dat pad voert ook de geschiedenis die in dit boek wordt verteld. Een man baant zich tastend een weg door de wereld, zijn hoofd is een beetje opgericht, als bij een speurhond. Het licht valt op zijn neus en voorhoofd, hij staat stil, lijkt te aarzelen, gaat voort.

We zien hem wijzen. Daarheen! Achter hem dromt een meute belangstellenden. Vooruit! maant hij. Zwijgend slaat de menigte de aangegeven richting in. Men weet niet beter of hun leidsman is overtuigd van zijn zaak, zeker van de weg die hij moeten volgen, al zijn de krachten die in hem werken even duister voor hemzelf als voor degene die hem volgen. Ook hij is zoekende en zijn opdracht is niet eenvoudig want hij heeft, zoals hij zelf zegt, een monster te bestrijden in de vorm van wantrouwen en vooroordeel.

Wie was deze uit Tsjechië afkomstige figuur, die geen woord Nederlands sprak en er desalniettemin in slaagde om ons land stormende wijs voor zich in te nemen, om even later op al even abrupte wijze weer te verdwijnen? Waar kwam hij vandaan en wat is er sindsdien met hem gebeurd?

De lezer die op deze vragen antwoord zoekt staat niet voor eenvoudige taak. Er gebeurde in die tijd zoveel tegelijk dat het bijna onmogelijk is om vast te stellen of de ene ontwikkeling de andere heeft opgeroepen, of omgekeerd, er juist uit voort is gekomen.

Zal de lezer, als hij de weg van de wetenschap volgt en gebruik maakt van de methode van de onbevooroordeelde observatie, de sleutel tot het raadsel vinden, bijvoorbeeld in een miniem detail of een bijna onopgemerkt gebaar waaruit een geheime afspraak met deze of gene blijkt? Zal hij patronen ontdekken in die warboel van beschrijvingen die hem worden aangeleverd?

Misschien.

Onmiskenbaar zal uit de berichten van tijdgenoten die zijn voorstellingen bijwoonden en verslag deden van zijn optreden een in zichzelf verzonken, vergeestelijkte jongeman naar voren komen die zich van zijn omgeving nauwelijks bewust leek. Hij was op weg naar iets, zei hij, maar waar naartoe wist hij zelf niet. En toch kwam hij telkens weer aan, langs de wonderlijkste omwegen, precies daar waar hij moet zijn.

Wat er in zijn hoofd omging weten wij niet. Hij wist het zelf misschien ook niet. Als je hem ernaar vroeg zei hij dat van binnen ‘leeg’ was, dat zijn geest onder invloed stond van die van een ander. Hij was niet meer dan het instrument van de opdrachtgever die achter hem aanliep, hem naar links dirigeerde, of naar rechts, naar het doel, dat alleen de man achter hem kende.

Sommigen wisten wel bijna zeker dat ‘ie een bedrieger moest zijn. Maar wat zij zagen bevestigde het beeld van een charlatan niet. Niemand kon hem op fraude betrappen en zelfs zijn grootste critici moesten toegeven dat hij tot bedrog eenvoudig niet in staat leek. Als hij een oplichter was, dan een tegen wil en dank.

Wat was hij dan? Een visionair? Maar als dat zo is, wat waren zijn visies anders dan lucide dromen?

Het is waar dat ‘ie meer dan eens met een slaapwandelaar is vergeleken, een man die met zijn ogen open droomde. Hij verscheen aan ons juist toen de mensen hun geloof in God waren verloren, maar god zijn geloof in ons nog niet (dat kwam pas later).

De negentiende eeuw was al verdampt, de twintigste nog maar nauwelijks begonnen. Veel lag in puin en alles lag in het verschiet. Niets was nog duidelijk. Het was een tijd vol van vreemde, schimmige voorstellingen en angstaanjagende visioenen. Een droomtoestand, zegt u. Inderdaad.

Niet te weten wat je weet, niet te weten wat je niet weet, niet te weten wat waar is en wat niet. Heeft iemand die droomt en in zijn droom hardop zegt dat hij droomt gelijk? Stellig niet meer dan iemand die in zijn droom zegt dat het regent, terwijl het buiten inderdaad regent en hij in zijn droom de regen misschien kan horen. Ja, misschien droomde hij wel en droomde hij dat hij de dromen van anderen kon lezen, die ook droomden.

Hier kan de wetenschap ons niet verder helpen. Droge observaties en stugge logica’s hebben geen vat op hem. We zullen ons moeten wenden tot de verbeelding. Dit is immers bij uitstek het domein waarin de man zich thuis voelt; het is zijn natuurlijke habitat. Het is ook zijn enige wereld. Het is de wereld die hij kent en waarin hij leeft, waarin alle referentiepunten liggen besloten, alle ijkpunten die naar de realiteit verwijzen worden daar aangetroffen. En net als in de droom is alles wat je zoekt in de verbeeldingswereld terug te vinden, ligt alles wat je kunt weten daarbinnen. In de verbeeldingswereld zijn wij allen onze eigen toeschouwer.

De verbeeldingswereld bestaat uit verhalen en getuigenissen, niet uit feiten of rationele overwegingen. Hier zijn feit en fictie niet te onderscheiden, vormen ze een imaginair verbond dat betekenis verleent aan het leven en werpen ze licht op een verhaal dat zich in de mens voltrekt en zich tegelijk aan hem voordoet.

Accepteer dat realiteit en fictie innig met elkaar zijn verweven. Accepteer dat wij feiten uit verhalen hebben gedestilleerd en verhalen uit feiten, en ook dat we verhalen hebben geconstrueerd op grond van wat gebeurd zou kunnen zijn en dat wat werkelijk gebeurd is als een verhaal is verteld.

We hebben de lezer niet op een dwaalspoor proberen te brengen, we hebben hem toegang proberen te verschaffen tot een de imaginaire wereld – de wereld van een man die zich Eugen de Rubini liet noemen en uit Moravië kwam, en avond na avond voor opschudding zorgde onder de brave Hollandse burgers.

Maar genoeg hiervan! Het is tijd geworden dat de lezer hem zelf leert kennen. Ontmoet eindelijk de held van deze geschiedenis, de ‘man met het zesde zintuig’, en maak kennis met zijn Weense impresario, Heinrich Lauterstein. Vergezel hen op hun reis door het vroeg twintigste-eeuwse Europa. Luister naar wat de Tsjechische oom Jozef heeft te vertellen, of professor Twardowski, de logicus uit Lemburg die hem met zijn sceptische ogen aankeek en moest toegeven: dit is hoogst verbazingwekkend! En kijk, daar is professor Zeehandelaar, zenuwarts uit Amsterdam. En nu komt ook Hetty uit Den Haag, De Rubini’s liefje, op het toneel. En zelfs verschijnt de wereldberoemde Houdini, de ontsnappingskunstenaar die zijn geheimen niet kon raden.

Hij buigt zich naar De Rubini toe en fluistert: ‘Zolang jij niet doet alsof jij over bovennatuurlijk krachten beschikt, zolang zullen wij vrienden zijn’.

‘Ik ben experimenteel psycholoog,’ antwoordt De Rubini kalm. ‘Van het spiritisme weet ik niets. Al wat ik doe geschiedt langs natuurlijke weg.’

Dan is het tijd. Het licht wordt gedoofd, de gordijnen gaan open. In de zaal verstomt het rumoer.

‘Herr Rubini – bent u bereid?’

‘Ik ben bereid.’

Amsterdam, 1919

DE IMPRESARIO

Het voorjaar was bijna voorbij, dat weet ik nog goed. De zomer stond voor de deur, de eerste naoorlogse zomer voor ons. Het was warm, een beetje benauwd zelfs. Dikke Hollandse wolken dreven door de zilte lucht die met de westenwind meewoei en in de middag boven de pleinen en grachten zou blijven hangen. Je kon de nabijheid van de zee ruiken, bijna voelen.

Terugkijkend op die periode zie ik een en al verwarring. Iedereen zocht naar het begin van de dingen, maar het enige wat je zag was het einde. De geschiedenis wist zich met deze tijd geen raad.

Het was een ongewis jaar. Er hing onweer boven Europa, een storm die je niet kunt ontvluchten, maar die je desondanks voor zou willen blijven. Wij waren op drift geraakt. Als drijfhout kwamen we aan, in een trein vol met andere ontheemden. Hongaren, Slaven, Slovenen, Albaniërs, Tsjechen – zovelen leken het gewicht van de wereld op hun schouders mee te dragen.

We kwamen uit Innsbruck en hadden er een dag en een nacht reizen op zitten. Met mijn Baedekers in de hand probeerde ik de namen van de straten te onthouden: Viezelstrasse, Leidsestrasse, Rembrandtplatz. ‘Kijk,’ zei ik, wijzend op Hotel Americain, een jugendstilpaleisje dat sterk aan de Weense cafés deed denken, maar mijn compagnon keek niet op of om. Hij volgde op een halve pas afstand, mompelde af en toe wat in zichzelf en liet als een schooljongen zijn blik doelloos door de straten dwalen. Geen idee wat hij allemaal zag.

Amsterdam kende ik niet maar ik had er veel over gehoord. Bijna iedereen was er voor de oorlog al wel eens geweest. Bij terugkomst vertelden mijn kennissen over hoe ontoeschietelijk die nuchtere Hollandse zakenlieden wel niet zijn. Over hoe weinig ze glimlachen en dat ze een zwartgallig geloof in zich meedragen dat zelfs de Duitsers uit Saksen versteld doet staan.

‘Hun vrouwen hebben geen gevoel voor schoonheid,’ vond Andreas. ‘Hun mantels,’ meende hij, ‘hangen als tafelkleden om hun lijf, en ze houden hun nagels te kort.’

Ik had me de stad anders voorgesteld: groter, weidser ook, maar alles was zo opgepropt en pietepeuterig. Al die grachten die om elkaar heen waren gevouwen en toch op elkaar uitkwamen en weer in elkaar overliepen, de kalme ordeloosheid van bakkers die elkaar met hun handkarren op die smalle hoge bruggen moeten kruisen, fietsers die je als rinkelende schaduwen voorbijschieten. Dus dit is Holland, dacht ik, land van lange, blozende mensen, opgesloten in huisjes die ze hebben geërfd van hun voorvaderen, die een kop kleiner moeten zijn geweest. Het decorum van dit volk kwam mij inderdaad voor als gebrekkig, maar ik vond dat eerlijk gezegd wel amusant. In Wenen fietsen mensen niet; ze nemen de tram of de auto. Of een koetsje.

Ik liet die middag mijn compagnon achter in ons hotel en toog aan het werk, want er was veel te doen en weinig tijd. Toen ik aan het eind van de dag terugkwam trof ik hem nog precies zo aan zoals ik hem had achtergelaten: liggend op bed, een arm onder zijn hoofd, voeten op het uiteinde van het ledikant, sigaret in de mondhoek. Hij had zelfs niet de moeite genomen om zijn schoenen uit te trekken. Om zich heen hadden zich her en der hoopjes as op het laken verzameld.

Hij keek op van het boek waarin hij zich had verdiept, glimlachte flauwtjes en las mij een zin voor die hem blijkbaar als buitengewoon veelzeggend voorkwam. Daaraan knoopte hij een van zijn eigen gedachten vast – iets over toeval en noodlot –, maar ik kon het geduld niet opbrengen om naar hem te luisteren. Ik had die dag al genoeg gesprekken gevoerd en probeerde zijn aandacht te vestigen op onze gezamenlijke onderneming, waarin hij naar mijn mening ook nu weer veel te weinig interesse toonde. Dat al die rekeningen altijd maar weer betaald werden, dat taxi’s er op het afgesproken moment stonden, dat zalen gehuurd en kranten ingelicht werden – kortom, al die kleine wonderen waaraan ik mijn leven wijdde, dat nam hij achteloos voor lief.

Ik keek naar buiten en zag hoe fietsers met gevaar voor eigen leven elkaar op de drukke kruising rakelings passeerden, en dat zonder zelfs maar in te houden. Niemand gaf richting aan en niemand vond dat vreemd. Dat scheen hier doodnormaal te zijn.

‘De professor doet mee,’ zei ik na enige tijd.

Hij knikte afwezig. Ik dacht dat hij mij niet eens had gehoord, maar na een kort moment zei hij opeens: ‘Dat is goed nieuws. Ik voel me thuis onder de mannen van de wetenschap. Ik kan me met hen goed verstaan. Herinner je je prof. Twardowski nog?’

Nou en of ik me professor Twardowski kon herinneren. De wiskundige uit Lemberg had ons eens, jaren her alweer, een paar uur lang onderhouden over allerlei kwesties die met logica te maken schenen te hebben en met zaken waarmee mijn metgezel zich bezighield, die van de logica geen verstand had. Blijkbaar hinderde dat geen van beiden.

De Poolse logicus Kazimierz Twardowski ontmoet de jonge De Rubini in 1914. De professor is gefascineerd door het mentale voorstellingsvermogen van De Rubini en onder de indruk van zijn kunsten.

Op uitnodiging van prof. Twardowski hadden we een wandeling gemaakt door de botanische tuinen van de universiteit van Lemberg, waar het aangenaam toeven was, zeker op zo’n stralende najaarsmiddag als toen, met de tuin vol bittere en weeë geuren. Lopend kan men zich veel beter uitdrukken dan zittend, meende de geleerde, die toen in de veertig was, twee keer onze leeftijd, en kleine, sprankelende ogen had.

Spoedig waren de twee in een diep gesprek verwikkeld geraakt, hoewel ‘gesprek’ misschien een te groot woord is, want het was de professor die voornamelijk aan het woord was geweest, maar omdat ik achter hen liep en ook omdat de geleerde vlug en nogal zachtjes praatte kon ik moeilijk verstaan waar het over was gegaan. En trouwens, al had ik het kunnen verstaan, ik had er toch geen touw aan vast kunnen knopen, want het ging zoals gezegd over dingen waar ik niets vanaf weet. Daarom richtte ik mijn aandacht na een poosje op andere zaken en knikte ik vriendelijk wanneer de professor zo af en toe eens omkeek.

Toen we waren uitgewandeld en teruggekeerd naar zijn kwartier aan de universiteit, had professor Twardowski bij het afscheid tegen mij gezegd dat hij zeer – ja, nog eens: zéér – onder de indruk van mijn vriend was. Deze was intuïtief tot precies dezelfde conclusies gekomen als hijzelf. De inzichten waarover ze hadden gesproken, die trouwens voornamelijk psychologisch van aard waren, had hij pas na jarenlange studie van de materie bereikt. Hij gaf mijn reisgezel een exemplaar van een van zijn werken, een dik boek dat op de terugweg in de tram alweer kwijtraakte.

‘Morgen ga ik langs het politiebureau,’ zei ik. ‘Ik heb een afspraak met de commissaris, maar ik denk dat ik beter alleen kan gaan, denk je niet? Waarom ga jij morgen de stad niet even in? Om je een beetje te oriënteren. Er is een hoop te zien hier, je zult versteld staan.’

Hij was gaan zitten, zocht in de zakken van zijn jas naar een nieuw pakje sigaretten en vertelde voor de zoveelste keer over hoe hij als jongen met zijn oom uit jagen ging, in de bossen van Zuid-Moravië.

DE COMMISSARIS

Weet u, mijn eerste indruk was eerlijk gezegd niet erg gunstig. Ik zag een klein, onaanzienlijk kereltje in de wachtkamer zitten. Een Oostenrijker, zo bleek, en een Jood bovendien, als ik me tenminste niet vergis, en hij sprak ook nog eens alleen Duits. De wachtmeester zei dat-ie een afspraak had.

‘Nou, stuur maar naar binnen dan,’ zei ik. Het mannetje kwam mijn kamer binnen en even meende ik dat het een zigeuner was, met z’n platte kop en z’n stijve pak en z’n knijpstemmetje, en bijna had ik hem er alweer uit gedonderd, maar iets – ik weet zelf niet precies wat – weerhield me daarvan.

Hij nam zijn hoed af, maakte een buiging. Ik nam hem met een half oog op terwijl ik een appeltje aan het schillen was. Toen ik daarmee klaar was legde ik de schil op een schoteltje, sneed het stuk fruit in vier gelijke delen, wipte het klokhuis uit een van de partjes en stopte het in mijn mond.

‘Voor de draad ermee!’ maande ik.

Ik kreeg zijn visitekaartje overhandigd. ‘Theateragent’ zag ik staan. Hij zei dat-ie kwam vanwege de wereldberoemde telepaat zus-of-zo uit Wenen, wiens zaakwaarnemer hij bleek te zijn. Ik wist niet wat een telepaat is en van die vent had ik nooit gehoord, dus zo beroemd kan hij niet zijn, dacht ik bij mezelf.

‘Goed,’ zei ik, terwijl ik mijn ogen toekneep en het visitekaartje bekeek, ‘meneer…’

‘Lauterstein.’

‘Meneer Lauterstein, wat kan ik voor u betekenen?’

Hij legde uit wat zijn telepaat allemaal kon, en dat was heel wat, of liever gezegd: het klonk hoogst eigenaardig, dat wil ik wel toegeven. ‘Maar waarom, voor de duivel, hebt u die vent dan niet gewoon meegenomen?’ vroeg ik.

‘Het is z’n gevoelige natuur,’ zei de impresario. ‘Hij is hoogsensitief. Zijn zenuwen zijn kwetsbaar.’

Lariekoek, dacht ik.

‘Er wordt een hoop beweerd tegenwoordig, is ’t niet?’ zei ik. ‘Hier in Amsterdam alleen al lopen honderden koffiedikkijkers, kloppeurs, handopleggers, toekomstvoorspellers, spokenjagers, magnetiseurs, zielkundigen, droomuitleggers en god weet wat voor volk nog meer rond, wist u dat? Aan hoeveel van die lui zou u zelf uw portemonnee toevertrouwen?’

Ik lachte droogjes. De impresario glimlachte uit beleefdheid terug en streek even over zijn snor.

‘Stuk voor stuk beloven ze voor drie dubbeltjes dat de toekomst er zonnig uit zal zien, nietwaar, dat er een einde zal komen aan het lijden, aan alle misère. Eindelijk! En wie wil dat nou niet horen? Heb ik gelijk of heb ik geen gelijk?’

‘Uw blik is zuiver,’ gaf de impresario toe, en hij vervolgde: ‘Welnu, Herr Kommissar, de blik van mijn cliënt is dat ook. Hij belooft niets en hij kijkt niet in de toekomst. Hij doorziet het nu. Mijn cliënt is wetenschapper en geen waarzegger. Hij voert experimenten uit.’

‘Wetenschap! Experimenten! ’t Zal me wat.’

Het gesprek kwam op de oorlog. De protegé van onze vriend had aan het Hongaarse front gevochten, tegen de Russen, in Galicië, in de barre winter van ’14-’15. Ik zag het helemaal voor me: de loopgraven vol modder, ratten en lijken, de ellende.

Dat was wel wat, verdomme.

En toen was hij blijkbaar gevangengenomen en had hij in Siberië gezeten, onder god weet wat voor omstandigheden. In de sneeuw, tussen de beren, stelde ik me voor, in die verrotte bossen. Dat het verdomd beroerd is in Rusland, dat weet iedereen, en dat je het niet van de communisten moet hebben ook.

‘Goed,’ zei ik, ‘en nu?’

Meneer de impresario zette zijn bril recht, schraapte zijn keel en legde het plan voor, dat hij blijkbaar al helemaal had uitgedacht, tot in de kleinste details. En na een poosje begon ik er waarachtig wel enige aardigheid in te zien. Ik leunde achterover.

‘Meneer Lauterstein, als ik het goed begrijp hebt u een rol voor mij bedacht als opzichter in uw onderneming?’

‘Als controleur.’

‘Als controleur,’ herhaalde ik ironisch.

‘Mijn protegé wil niets liever dan zich aan de strengste wetenschappelijke controle onderwerpen die maar mogelijk is, begrijpt u? U moet weten dat hij zelf ook zoekende is. Hij tast als het ware in het duister. Zijn geest vliet zonder dat we weten hoe naar gene zijde. Dat is een raadsel. Wie nennen Sie das? Das Okkulte?’

Ik stopte het laatst partje van de appel in mijn mond. Het was een beetje tegen beter weten in dat ik ermee instemde. Maar ja, aan de andere kant, wat kan het mij ook verdommen, dacht ik bij mezelf. Ik gaf de impresario een hand. ‘Afgesproken, meneer Lauterstein’

DE JOURNALIST

Ik zal me tot de feiten beperken, want daar gaat het om. Het was donderdag 5 juni 1919. Plaats van handeling was Hotel American aan het Leidseplein. Voor het gebouw hadden zich enkele tientallen vertegenwoordigers der autoriteiten verzameld, dat wil zeggen de fine fleur van de Amsterdamse doctoren, medici, mannen van aanzien, hun vrouwen, en mannen van de pers, zoals ikzelf.

De heren in pak, flanellen jasjes en gesteven overhemden, met vilten hoeden op het hoofd; de echtgenotes uiteraard in charlestonjurkjes, zoals de mode voorschreef, pluutjes boven de zorgvuldig gekapte hoofdjes, sigarettenpijpjes in de hand. Men spreekt van de ‘beau monde’.

Wij waren gast van de impresario en hadden ons laten verleiden een besloten seance bij te wonen van een Weense helderziende, die, zo bleek uit de wat eigenaardig geformuleerde uitnodiging, genegen was speciaal voor ons een serie uitgelezen experimenten op te voeren.

Ik zou liegen als ik zou beweren dat iemand van ons er veel van verwachtte. Seances herinnerden aan een alweer lang vervlogen tijd, toen ‘spiritisme’ nog in de mode was en schimmige figuren in verduisterde vertrekken je wilden doen geloven dat de geesten tot hen konden spreken, tot ze ontmaskerd werden als de oplichters die ze waren.

Voor de aardigheid heb ik er wel eens eentje opgezocht, zo’n clairvoyant, zonder te vertellen wie ik was, natuurlijk. Ze ontving in de kelder van een woning in de Pijp in een dwarsstraat die ergens op de Stadhouderskade strandt, met twee raampjes die uitkeken op het trottoir. Het rook er naar rode kool.

‘Mevrouw,’ begon ik, nadat ze een monoloog op me had losgelaten over de stand van de sterren en de maan en mijn levensgeluk daarbinnen, waaraan ik geen touw kon vastknopen. Maar wellicht was dat wat haar betoog voor een goedgelovige ziel zo geheimzinnig en raadselachtig maakte. ‘Mevrouw, is dat nou niet vermoeiend, zo de hele dag in de toekomst kijken?’

‘Och meneer,’ zei ze schouderophalend, ‘dat valt nogal mee. Je wend’r an, nietwaar?’

‘En de toekomst,’ vroeg ik weer, ‘tot hoe ver reikt die?’

‘Hoe bedoel-u?’

‘Is er een einde aan de toekomst?’

‘Ik dacht ’t niet,’ zei ze snibbig.

‘Maar u moet dat toch kunnen zien?’ hield ik aan.

‘Meneer,’ zei ze kwaaiig, ‘neemt u mij nou in de maling?’

De deuren gingen open, we betraden de hal van het Americain, gaven onze mantels af en kregen een velletje in de hand gedrukt waarop ‘Instructies’ stond. ‘Telepathie is geen gedachtelezen, maar het vermogen een opdracht uit te voeren die iemand slechts in gedachten geeft.’

Vragend keken we elkaar aan. Waarin is het verschil tussen die twee dan wel te vinden, wilden we weten. Moet je niet de gedachten van een ander kunnen lezen opdat je zijn in gedachten gevormde opdracht kunt uitvoeren?

Kalmpjes namen we plaats. Een ogenblik later werden de lichten gedimd, de impresario beklom het podium en begon aan een langdradige uiteenzetting. Nog eens werd ons verzekerd dat telepathie niets van doen heeft met gedachtelezen. Gedachtelezen gaat het begripsvermogen te boven. Telepathie niet, dat is iets geheel anders en heeft met het bovennatuurlijke niets te maken. ‘Wir sprechen nicht von Metaphysik. Verlieren wir uns nicht in spekulatiever Philosophie. Wir sprechen von reiner Wissenschaft,’ oreerde de impresario.

Van wetenschap gesproken: we werden voorgesteld aan een ‘comité van controle’ – gezagsdragers en geleerden die de impresario had opgetrommeld om erop toe te zien dat het er allemaal ‘eerlijk’ aan toe zou gaan, want niets is zo bevattelijk voor bedrog als telepathie. Aan grappenmakers is geen gebrek.

Op het toneel verschenen enkele heren van stand. Ik herkende de woeste haardos en de al even ongecultiveerde baard van prof. Van Rees, een sympathiek, maar ook wat chaotisch heerschap. Bij gelegenheid hadden we elkaar wel eens gesproken, en daarom wist ik dat de professor een man van uitgesproken principes was, al hadden de meeste ervan met zijn vak – hij is histoloog – weinig te maken. Hij rookte niet, dronk niet, at geen vlees en was tegen de vivisectie en als ik het goed begrijp beschouwde hij de vleselijk omgang tussen mensen als iets ordinairs (daarin heeft hij wel gelijk). Hij zou, geloof ik, graag willen dat iedereen zich al deze onnozele geneugten zou ontzeggen om tot grotere hoogten te geraken, al zou dat voor het voortbestaan der mensheid wel onoverkomelijke bezwaren kunnen opleveren.

’s Zomers, zo had ik gehoord – maar ik had het zelf nooit gezien –, kon men de professor soms op blote voeten in de Kalverstraat aantreffen, waar hij traktaatjes aan passanten verkocht, als was hij een zendeling. Ja, er school waarachtig een zachtaardige anarchist in deze kamergeleerde.

Hij stond er nu in zijn versleten jasje wat verloren bij tussen zijn jongere collega’s. Deze mannen werden aan ons voorgesteld als doktoren Van Breemen en Rosenzweig. Op mij maakten ze een even bedeesde als bedachtzame indruk. Op de achtergrond meende ik ook nog de commissaris van politie waar te nemen, die zijn best leek te doen zijn gezicht in de plooi te houden en om de een of andere reden steeds over zijn snor streek.

De impresario zette zijn uitleg voort en legde uit hoe de middag er uit zou komen te zien. Terwijl de telepaat in een andere zaal onder bewaking van het comité van controle zou komen te staan dat ervoor zou moeten zorgen dat hij niets mee zou krijgen van wat er hier in de zaal werd besproken, zouden er ondertussen verschillende opdrachten worden bedacht die de telepaat bij terugkeer diende uit te voeren. Er zouden ook enkele aanwezigen worden gezocht die van de opdracht op de hoogte zouden zijn en als geleideman dienst zouden doen. Zij werden ‘opdrachtgevers’ genoemd. De telepaat zou vervolgens via gedachteoverdracht kennisnemen van de verschillende opdrachten en ze naar de letter uitvoeren.

Zo gezegd, zo gedaan. Er werden afspraken gemaakt, opdrachten bedacht en vrijwilligers aangewezen die de telepaat in gedachten zouden leiden, maar hoe aardig dat allemaal ook was, het begon allemaal wel wat lang te duren. Er stak een zacht geroezemoes op, ik hoorde stoelen schuiven. Naast me werd zelfs opzichtig gegaapt en net toen ook mijn gedachten wat begonnen af te dwalen bleek de voorbereiding eindelijk beëindigd. De impresario trad terug. Het werd stil.

Een paar tellen later verscheen uit de duisternis een tengere jonge man – smal gezicht, hogen jukbenen, Slavisch type. Als een slaapwandelaar trad hij naar voren en bleef doodstil staan in de spotlights. Hij zei niets en keek niemand aan, hij leek in zichzelf gekeerd, alsof hij in trance was.

‘Herr Rubini,’ zei de impresario eenvoudig. Traag hief de telepaat zijn hoofd op en liet het toen al even traag weer zakken. Een lange lok donkerblond haar viel over zijn voorhoofd. Het licht scheen vol op zijn ernstige, bleke gezicht. In zijn omfloerste ogen lag een onpeilbare blik.

Even sprak hij, maar het was heel zacht. We moesten ons uiterste best doen om hem te horen.

‘Ich bin bereit.’

De eerste geleideman werd op het toneel geroepen, een heer van middelbare leeftijd die schoorvoetend naderde en wat schaapachtig om zich heen keek.

‘Ja, bitte,’ maande de impresario ongeduldig. Toen de man op het podium stond benadrukte de impresario dat het voor ’t geestelijk contact met de telepaat van het allergrootste belang was dat de opdrachtgever aan níéts anders dan zijn opdracht zou denken.

De eerste opdracht die avond bestond eruit een horloge op te sporen, verstopt in een vestzakje van een man met een opvallend grote snor, die ergens op de vierde rij zat, zo’n beetje in het midden.

De bedoeling was, als ik het tenminste goed had begrepen, dat de opdrachtgever de telepaat in gedachten naar de man met het horloge zou dirigeren. Hij zou een paar passen achter de telepaat aan lopen en hem in gedachten commando’s geven. ‘Ga naar links!’ moest hij denken als er links afgeslagen moest worden, en ‘Ga hier rechtuit!’ als ze rechtdoor moesten lopen, of ‘Blijf nu stilstaan!’, ‘Ga twee passen terug!’ of zelfs: ‘Nee, we zitten verkeerd’, en dit natuurlijk allemaal zonder dat er een woord gesproken mocht worden.

Of hij het had begrepen, wilde de impresario weten.

Ja, knikte de opdrachtgever, die onzeker om zich heen keek.

‘Na dann fängt es an,’ zei de impresario.

Voor onze ogen voltrok zich op dat moment iets dat ik moeilijk kan beschrijven. Het leek wel of Herr Rubini in een ander wezen transformeerde, alsof er iets in hem wakker was geschud, alsof hij plotseling door een of andere onrustige kracht werd voortgestuwd, want de telepaat, zo-even nog een schim, een apathische gestalte, veranderde in een menselijke jachthond die nerveus begon te zoeken en niet van plan leek te rusten voordat zijn taken waren uitgevoerd.