De tempel met de chrysanten

Krijgsgevangene in Tokio

Ineke van der Wal

Omslagontwerp: Mijke Wondergem

Afbeelding omslag: Tekening van Beb Einthoven-Zeeman, privéarchief.

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

isbn 978 94 6249 679 8

e-isbn 978 94 6249 680 4

nur 740

© 2021 Ineke van der Wal, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoud

Voorwoord

Verlof

Oorlog in Indië

Naar Japan

Weg uit Tokio

Naar huis

Terug in Nederland

Nawoord

Bronnen

Voorwoord

Beb Einthoven-Zeeman, de hoofdpersoon uit dit boek, is mijn grootmoeder. Zij heeft een bewogen leven geleid, waarvan een deel zich afspeelt tijdens de Tweede Wereldoorlog. Beb en haar gezin ontvluchtten Nederland in mei 1940 en worden bevrijd in Japan in augustus 1945 als onderdeel van een groep van 22 Nederlandse krijgsgevangen. Deze groep was van Nederlands-Indië naar Japan vervoerd en dit keer waren het niet alleen de mannen die gingen, want de vrouwen en kinderen werden gedwongen mee te gaan.

Tijdens de vijf oorlogsjaren was er geen contact tussen Beb en haar familie in Nederland. Na de bevrijding schrijft Beb 23 brieven waarin zij vertelt wat er is gebeurd. Deze brieven vormen de basis van dit boek. Dit vrij complete verslag is aangevuld met het dagboek van een van de andere krijgsgevangenen en interviews met leden van deze bijzondere groep.

Waarom begin je aan zo’n project? Omdat je je op een dag realiseert dat je moeder gevormd is door gebeurtenissen uit haar verleden, waar zij niet over wil praten. Mijn moeder wilde bijvoorbeeld niet vlaggen op 5 mei; zij stak de vlag uit op 15 augustus. Als kind vond ik dat gênant, want mijn huis was het enige huis met een vlag. De meeste Indiëgangers werden tijdens de Japanse bezetting in een kamp gevangen gehouden. Een punt van herkenning bij latere ontmoetingen in Nederland. Mijn moeder zat niet in een kamp, waar was ze dan?

Bij vrienden hoorde ik ouders verhalen vertellen over de oorlog in Nederland. Navraag bij nichten en neven over hun ouders leerde al snel, dat ook zij nul op het rekest kregen. De oorlog was onbespreekbaar. Op een dag vond ik bij mijn moeder een blauw katoenen zak met de tekst ‘Convalescent kit’ en het teken van het Rode Kruis. ‘Dat mag nooit weg’, zei ze. ‘Dat was mijn enige bezit na de oorlog.’ Wat was er toch gebeurd in die oorlog?

Uiteindelijk wist ik een van de volwassen krijgsgevangenen zover te krijgen zijn verhaal te vertellen. Zijn partner heeft meegeluisterd en mij daarna aangespoord dit verhaal vast te leggen. Vele jaren en heel wat onderzoek later is het er nu, bijna tachtig jaar na het begin van de oorlog in Indië. Wat een diepe sporen laat een dergelijk gebeuren na.

De brieven van mijn grootmoeder laten vaak al afstand tot de belevenissen zien. Zij schreef ze na de bevrijding. Het isolement van de groep komt eigenlijk alleen tot uiting in de eerste brief van Beb aan haar familie. De laatste regel luidt: ‘Het was zoo eenzaam.’ Naar mijn idee is het juist dit isolement dat de gevangenschap zo moeilijk heeft gemaakt. Vijftien maanden huisarrest in het midden van Tokio zonder contact met de buitenwereld. De volwassenen die de kinderen lesgeven en elke gelegenheid aangrijpen iets te organiseren, om bezig te blijven, om de geest levend te houden, om te overleven. Het overlijden van echtgenoot Wim zorgt ervoor dat Beb nog verder alleen komt te staan.

Een gevangene verlangt naar de bevrijding, maar dat betekent niet automatisch het einde van de problemen. Het niet kunnen terugkeren naar Indië, dat Indonesië was geworden, en het verlies van alle bezittingen zijn onverwachte klappen na afloop van de oorlog, die je moet incasseren op een moment dat je dat niet meer verwacht.

Als kleinkind kende ik dit verhaal niet; voor mij was Beb gewoon Oma Haarlem. Ze was lang met een indrukwekkend hoofd met grijs haar. Ze liep keurig rechtop en was gekleed in een effen mantelpakje met een kleurige zijden blouse en een strik, opgefleurd door een mooi sieraad. Tot op hoge leeftijd liep ze stevig door. ‘Kom we halen het groene licht nog’ en dat deed ze dan ook. Beb wilde verder leven ondanks alle tegenslag en dat heeft ze gedaan op haar eigen wijze.

Verlof

Het is zover. Na weken van inpakken en bedenken welke cadeautjes je wilt kopen voor alle familie en vrienden in Nederland, kan het verlof nu beginnen. De boot ligt klaar in Tandjong Priok, de haven van Batavia en de familie Einthoven – Beb, Wim en de vier kinderen – zijn al aan boord samen met wat vrienden die komen uitzwaaien. Ze worden getrakteerd op een koud drankje door bediendes in witte uniformen met een geknoopte batikdoek om het hoofd. Het is een gezellige drukte. De boot zal om één uur vertrekken en de stoomfluit geeft ruim van te voren een bescheiden fluitje. Een kwartier later twee luidere fluiten. De laatste niet-passagiers haasten zich dan via de loopbrug naar de kade en blijven staan om het vertrek af te wachten. De loopbrug wordt weggereden, de trossen worden losgegooid en de passagiers gaan langs de reling staan. Precies om één uur laat de stoomfluit zich drie keer luid horen. De boot trilt en komt in beweging. De kapel aan boord speelt een couplet van het Wilhelmus, terwijl de passagiers serpentines naar beneden gooien naar de vrienden op de kade. Aan beide kanten worden foto’s gemaakt en filmtoestellen zoemen. Wanneer de boot van de kade wegdraait, breken er steeds meer serpentines af. Sommigen proberen de boot bij te houden door hard over de kade te lopen, maar dat houden ze niet lang vol. Na een minuut of tien verdwijnt de boot langzaam uit zicht. Het is gloeiend heet op de kade, want de zon staat bijna loodrecht bovenop de wegbrengers en na enkele minuten is dan ook iedereen vertrokken.

Het leven aan boord kan beginnen. Beb en Wim hebben het m.s. Sibajak gekozen, want dat is een heerlijke boot en de reis wordt heel gezellig. De kapitein van de Sibajak kennen ze nog van het vorige verlof en ze worden regelmatig uitgenodigd aan de kapiteinstafel. Kate, die net dertien is geworden, mag wel bij de volwassenen eten, maar wordt weer niet uitgenodigd aan de kapiteinstafel, wat ze natuurlijk jammer vindt. Loukie, Wink en Tineke eten bij de kinderen. Ze zien de geweldige luxe aan boord in de eersteklas: de eetzaal waarvan een deel van het plafond is weggehaald en vervangen door een balustrade, zodat je rond kan lopen en naar beneden kan kijken; de grote, brede trappen met spiegels en kunstwerken; het houtsnijwerk in de zalen. Er zijn weer filmvoorstellingen, het zwembad is geïnstalleerd, bridgewedstrijden, het Neptunusfeest, spelletjes voor de kinderen, recepties, dansavonden en heel veel maaltijden. Na hun jarenlange verblijf in Indië kennen ze veel mensen op de boot, zodat de reis al op vakantie lijkt. Daar dragen ook de uitstapjes aan bij in de diverse havens die aangedaan worden: Singapore, Colombo, Port Said – waar je een tochtje naar de piramides kunt maken over de Nijl – Genua, Marseille en Algiers.

De laatste keer dat de familie op verlof was, is negen jaar geleden en ze hebben dan ook veel zin in hun verblijf in Nederland. Natuurlijk zijn er twijfels of dit wel een goed moment is. Het is 1939. De overheid heeft Wim diverse keren gevraagd oorlogsmaatregelen te nemen op het radiolaboratorium in Bandoeng en collega’s ontvluchtten Oostenrijk, waar ze op wintersport zijn in maart 1938 na de Anschluss. Zal er oorlog komen? Is het niet verstandiger in Indië te blijven? Wim is optimistisch: er komt geen oorlog en mocht er toch wat gebeuren, dan blijft Nederland onafhankelijk, net zoals tijdens de Eerste Wereldoorlog. Zo stappen ze in juni 1939 aan boord en de terugreis wordt besproken op de Johan van Oldenbarnevelt, die 1 juni 1940 zal uitvaren.

Beb Zeeman en Wim Einthoven kennen elkaar uit Leiden, waar zij dezelfde hbs bezoeken. Beide vaders zijn professor aan de Universiteit van Leiden. Wim is twee jaar ouder (1893) dan Beb (1895), maar ze beginnen tegelijk aan hun studie aan de Technische Hogeschool in Delft. Wim onderbreekt zijn studie elektrotechniek tijdens de Eerste Wereldoorlog om in Nederlands-Indië mee te werken aan de draadloze telefoonverbinding tussen Indië en Nederland. De uitvinding van zijn vader – de snaargalvanometer – neemt hij mee om in te zetten bij het elimineren van de zware tropische atmosferische storingen Hij komt in 1920 terug naar Delft om zijn studie af te ronden; Beb is dan al een paar jaar afgestudeerd en werkzaam als bouwkundig ingenieur. In 1925 trouwen ze en vertrekken al snel naar Bandoeng. Wim gaat weer werken bij het radiolaboratorium en is daar ten tijde van het verlof directeur. Bandoeng is een stad in ontwikkeling, want het moet de nieuwe hoofdstad van Nederlands-Indië worden. Beb en Wim hebben er een idyllische tijd. Ze krijgen vier kinderen Kate (1926), Loukie (1928), Wink (1930) en Tineke (1937).

Aangekomen in Nederland huren ze een huis in Scheveningen dichtbij het strand. Er wonen veel Indiëgangers in Den Haag en de scholen zijn ingesteld op kinderen die een jaar komen. Kate kan bijvoorbeeld naar het VCL (Vrijzinnig Christelijk Lyceum) in Den Haag.

Het wordt een feestelijk jaar met veel zeiltochtjes, logeerpartijen en weerzien met familie, vrienden en studiegenoten. De vier Einthoven-kinderen staan volop in de belangstelling van de drie zussen van Wim. De huwelijken van Gus en Wies zijn kinderloos gebleven en Koos is niet getrouwd. Het gezin toert door Nederland in een mooie Lincoln, een ruime, luxe auto, waarmee Wim zichzelf heeft verwend en die hij na een jaar goed denkt te kunnen verkopen. Willem-Jan Bake, een vriendje van Wink, komt lange tijd logeren om wat meer mannen in huis te hebben.

Wim gaat aan het werk bij PTT Nederland en hij bezoekt het Philips Natuurkundig Laboratorium om Ultra Korte Golf-telefooninstallaties voor Indië te bekijken. Kate wilde helemaal niet op verlof. Ze is dertien jaar en had het heerlijk in Bandoeng, waarom een jaar weg? Tante Maria Hofker, een vriendin van haar moeder, hielp haar met inpakken en gaf haar een groot stuk sandelhout om tussen haar kleren te leggen. Elke keer als de koffer opengaat kan Kate Indië ruiken. Gerrit-Jan van der Veen, getrouwd met een nicht van Beb, gebruikt het stuk hout om er een schildpad van te beeldhouwen. De familie is regelmatig bij hem op bezoek, omdat hij Tineke beeldhouwt om het viertal plaquettes van de kinderen compleet te maken.

Beb haalt later herinneringen op in haar brieven: ze vieren Sinterklaas (‘die geweldigste aller Sint Nicolaas fuiven, toen op de Gevers Deynootweg’), Gus en Wies koken een heerlijk kerstdiner (‘Wat hebben we toen toch afgesmuld bij jullie beiden.’) en ze vullen oudejaarsavond met moordenaartje spelen bij Gus en Rik. Wink schrijft jaren later: ‘Tante Gus en oom Rik, uw huis ken ik nog steeds. Ik ben er zo vaak geweest. Staan alle toestellen nog op de zolder?’ Oom Rik is docent wis- en natuurkunde en heeft veel toestellen, waarmee hij natuurkundige verschijnselen voor zijn leerlingen aanschouwelijk maakt. Arnold, getrouwd met zus Wies, krijgt een nieuwe standplaats als dominee in Hilvarenbeek met een grote domineeswoning en een mooie tuin. Het plan is Pinksteren bij hen te vieren om het nieuwe huis te bekijken.

Vrijdag 10 mei, het begin van het Pinksterweekend, is een schitterende morgen met een koude en zuivere lucht, die diepblauw is. Om half vijf schrikt de familie wakker door lawaai. Het blijken bommen, die op de nieuwe Alexanderkazerne worden geworpen en daar een ellendige ravage aanrichten. De grote Duitse toestellen komen dreigend laag en langzaam aangevlogen. Als ze dichtbij zijn, wordt vanaf de grond het vuur geopend en dat knettert op een angstwekkende manier. Beb en Wim willen Kate en Loukie ophalen, die in Oegstgeest logeren bij de moeder van Beb, maar dat lukt niet. Zowel aan de zuidkant van de stad, als tussen Wassenaar en de Haagsche Schouw zijn parachutisten geland, die zich in naburige boerderijen of schuren schuil houden. Er wordt gevochten om ze gevangen te nemen en niemand mag er langs. Onderwijl worden er meer bommen gegooid op het centrum van Den Haag en in de buurt van het Plein. In de straten wordt geschoten, want enkele Duitsers zijn tot daar doorgedrongen, gesteund door NSB’ers. Beb en Wim luisteren ’s avonds naar de speech van de koningin en horen dat er nog één mogelijkheid is om naar Indië te komen met een boot, die zondag vertrekt uit Amsterdam. De eerste oorlogsnacht valt mee, er is geen luchtalarm, maar de verduistering zowel in huis als op straat is onheilspellend. Na negenen mag niemand meer buiten zijn, maar de huisbaas weet toch kannetjes thee naar de wachten op de duinen te brengen.

Beb en Wim proberen de volgende dag – zaterdag – opnieuw Kate en Loukie op te halen. Ze bereiken Leiden, ze zien artillerie, keukenwagens, munitiewagens en uitgebrande bussen op de weg. Ze bereiken Oegstgeest, maar kunnen niet bij oma’s huis komen, want juist in dat huizenblok hebben zich vier Duitsers verschanst. Er wordt telkens geschoten en alles is afgezet. Terwijl ze staan te wachten spreken Wim en Beb af, ‘als we de meisjes niet kunnen bereiken, dan blijven we in Holland’. Uiteindelijk lukt het toch bij oma te komen en ze pakken snel zoveel mogelijk in, maar moeten noodgedwongen allemaal spullen achterlaten in Oegstgeest, zoals het popje van Loukie en de kleertjes van Kates poppetje Roosje. ‘Helaas is Roosje gebroken de laatste minuut, toen op die moeilijke middag in mei in uw huisje in Oegstgeest. Ik liet haar vallen, niet wetend, dat ze daar lag en ik ben nog altijd in bewondering zoals het kind het verlies toen droeg’, schrijft Beb. Wim omarmt zijn schoonmoeder en barst dan in tranen uit. ‘Beste eerlijke kerel’, schrijft oma later in haar oorlogsdagboek, ‘hoe houd ik ook van jou en twijfel nooit aan je wil om te zorgen voor Beb en je viertal.’ Oma moet vreselijk huilen tijdens het inpakken en als de auto wegrijdt met haar enige dochter daarin, blijft ze zolang mogelijk zwaaien. Iedereen is ontdaan. Die nacht pakken ze alles zó in, dat ze met alleen handbagage de reis naar Indië kunnen maken.

Beb schrijft in Wij varen, het boek dat later gepubliceerd wordt over de tocht van de Johan de Witt:

‘Zondagochtend laden we de auto zo vol als maar mogelijk is, zodat wij met ons zevenen – wijzelf, ons viertal en diegene die de auto terug zal rijden – er nog bij kunnen. Vele vriendelijke handen helpen ons. Langs de wat bekende omweggetjes bereiken we Leiden maar voor de grote brug bij de Princessekade opnieuw stagnatie. Als het wachten ons te lang valt, informeren we naar andere wegen bij de post. Zo trekken we verder de Haarlemmerstraat in en zien bij de Zijlpoort hoe de oude stadsverdediging in deze verraad-oorlog zijn waarde heeft herkregen: de eerwaardige poort met zijn geweldige steenmassa en een hoop zandzakken in zijn naar verhouding kleine opening, is een niet te onderschatten sta-in-de-weg tegen voortjakkerende vijandige auto’s.

Buiten de stad lijkt het of er nog vrede heerst. De groene Hollandse weiden met een enkele molen, de wijde blauwe lucht, het kabbelende water, alles ademt rust. Zo zien we ons land ten afscheid en hebben het lief als nooit te voren, terwijl we langs de Ringvaart rijden over Rijpwetering en Roelofarendsveen, waar we geen enkele maal worden aangehouden onderweg. Tot dicht bij Schiphol ons de ellende van de oorlog weer duidelijk wordt. Alle huizen zijn verlaten, alle ruiten zijn kapot en het aantal woningen, waar alleen nog een ruïne van rest, is groot. Van de hangars staan er nog verschillende, maar ook daar ligt heel wat in puin. “U rijdt door het geëvacueerde gebied”, zegt de postende soldaat heel verwonderd. Maar ons stempel van defensie, ons rasechte Hollands (zeg Scheveningen of schaapscheerder), onze slapende peuter, de bange kinderen en de mededeling, dat we de boot naar Indië moeten halen, brengt ook hem er toe ons door te laten.’ (Wij varen, p. 23)

Even voor vijven arriveren ze bij de kade van de Maatschappij Nederland in Amsterdam, waar het embarkeren op de Johan de Witt al in volle gang is. Het personeel kan niet geloven, dat ze uit Scheveningen komen. Wim vloekt omdat ze maar niet doorgelaten worden, terwijl zij voldoen aan de eisen: zij zijn passagiers van de Johan van Oldenbarnevelt en zij hebben in Indië hun werkzaamheden. Er komt weer een luchtalarm, het 26e, en dan tikt iemand Wim op de schouder en zegt: ‘Wim, waarom vloek je, dat heb ik je nog nooit horen doen.’ Een oud-klasgenoot blijkt de kapitein van de Johan de Witt te zijn en laat het gezin op de boot.

De loopplank wordt ingehaald, de reis kan beginnen. De kapitein laat alle passagiers in de eersteklas eetzaal komen en verklaart de situatie. Er is natuurlijk gevaar. Er zijn bommenwerpers, magnetische mijnen en onderzeeboten, dus alle maatregelen voor een eventuele redding moeten worden genomen. Men mag niet in de hutten slapen, men moet geheel gekleed blijven en de reddingsvesten moeten continu aanblijven. Bij het eerste signaal kalm en rustig de aangegeven weg naar de reddingsboten volgen, bij het signaal voor luchtgevaar daarentegen, zo diep mogelijk in het schip afdalen. Het schip is verduisterd en iedereen probeert een plekje te vinden om te zitten en een beetje te slapen. Iedereen wil dat de reis begint, maar zondag 12 mei gebeurt er niets door een storing in de machinekamer. De reparatie zal waarschijnlijk uren in beslag nemen en er wordt besloten het vertrek een volle dag uit te stellen, ondanks alle twijfels over dit tijdverlies onder deze omstandigheden. Om te voorkomen dat ook maar iets over het vertrek bekend zal worden, wordt niemand van de nieuwe vertrektijd op de hoogte gebracht en moet iedereen aan boord blijven.

Beb weet nog een briefje aan Wies te schrijven om hun afwezigheid te verklaren:

‘Lieve Wies en Arnold,

In plaats van naar jullie te gaan zijn we op weg naar Indië. Zonder afscheid, zonder iets, in één fantastische ren. Jullie Brabantsche huis zullen we dus niet zien, maar we hopen dat jullie het er goed zullen hebben, ondanks alles.

Veel liefs van ons alle zes. We hadden ons zoo op Pinksteren verheugd.

Wim, Beb Einthoven-Zeeman.’

Uiteindelijk vertrekken ze op maandag, Tweede Pinksterdag 13 mei om vier uur ’s middags. Dit tijdstip is gekozen omdat de Duitse vliegers vooral in de vroege ochtenduren actief zijn. Nu kan de boot zo snel mogelijk na het invallen van de duisternis IJmuiden verlaten en proberen de volgende morgen zo ver mogelijk van de Nederlandse kust verwijderd te zijn.

Voor het vertrek worden de dwars op het IJ en in het Noordzeekanaal liggende rijnaken en binnenschepen opzij gehaald en de boot glijdt de zo bekende weg naar de Noordzee in. Er is niemand om ze uit te zwaaien. Er zijn geen serpentines, geen muziek en geen auto’s op de kade. Ze staan op het dek met hun reddingsvesten aan en zien Nederland voorbijglijden. De scheepsbrug is beveiligd met zandzakken. Ze varen de sluis in en horen, dat daar magnetische mijnen gestrooid zijn door een Duits vliegtuig. Het konvooi voor hen, dat wel op zondagmiddag is vertrokken, is vol getroffen. Eén schip liep op een magnetische mijn, een ander werd beschoten met mitrailleurvuur en één is geraakt door een vliegtuigbom en in zinkende toestand in Zuid-Engeland aangekomen. Dit konvooi functioneert eigenlijk als mijnenvegers, waardoor de Johan de Witt ongeschonden door het kanaal komt. Het schip, dat op de magnetische mijn liep heet de Van Rensselaer en de Johan de Witt neemt na de sluis de schipbreukelingen aan boord in hun tweede poging Engeland te bereiken. De Johan de Witt is nu echt overvol.

De Noordzee is leeg. Het schip is volledig verduisterd, maar de heldere maan maakt alles zichtbaar. Bij zonsopkomst komen drie vliegtuigen op de boot af, die gelukkig Brits blijken. Later passeren ze Britse mijnenvegers en een snel varend eskader Britse kruisers.

Bij de monding van de Downs ontmoeten ze een Britse onderzoeksboot, die hen sommeert voor anker te gaan bij Deal, zodat de Van Rensselaer-passagiers van boord kunnen en de boot onderzocht kan worden. Hier zien ze de resten van het konvooi liggen, dat op zondag 12 mei de oversteek waagde: de m.s. Sembilan en de m.s. Bussum. De Johan de Witt blijkt de laatste boot, die is weggekomen uit IJmuiden. Ze mogen verder varen het Kanaal in, langs de zuidkust van Engeland en via Portsmouth naar Southampton. Voordat de rede van Southampton wordt bereikt, laat de kapitein de passagiers weer in de pikdonkere eersteklas eetzaal bijeenroepen. Hij leest de proclamaties voor van H.M. de Koningin en de Opperbevelhebber van Land- en Zeemacht: ‘H.M. de Koningin en de regering hebben het land verlaten. Om verder bloedvergieten te voorkomen is besloten voor de overmacht te bukken en ons land aan het Duitse militaire bestuur over te geven.’ Ze zien niets en horen alleen gesnik.

De boot legt aan in Southampton op 15 mei. In Engeland heeft Wim bij de Lloyd’s Bank in Londen gelukkig wat geld staan, dat hij telegrafisch laat overkomen. Voor hun verlof hadden ze het geld in Engeland zelfs nog verhoogd en dat komt nu goed van pas. Hier moeten ze besluiten wat ze gaan doen: in Engeland blijven of toch door naar Indië? Ze besluiten naar huis, naar Indië te gaan. Een beslissing waar Beb nog vaak aan terugdenkt in de latere oorlogsjaren.

De bemanning gebruikt de rustige dagen in Southampton om het schip weer in orde te maken. De Johan de Witt heeft vijf maanden stilgelegen en er is nogal wat achterstallig onderhoud. Warm en koud, zoet- en zoutwater stromen weer, de eetzaal wordt aangekleed en kan weer functioneren. Het schip neemt proviand en water in en ook de passagiers kunnen op bescheiden wijze enige inkopen doen bij winkeliers, die aan boord komen. Ze hebben nu ook de gelegenheid hun bagage open te maken en het blijkt dat hun overhaaste aftocht en de vele helpende handen, toch nog voor wat verwarring hebben gezorgd: Wims twintig jaar oude hoge hoed is aan boord, maar Bebs hoedendoos met al hun hebben en houden van een jaar verlof is achtergebleven. Ook Wims pyjama is nog in Nederland.

Het plan is om via Kaap de Goede Hoop naar Batavia te varen. Het eerste deel van de tocht wordt er in een konvooi gevaren van in totaal veertig schepen met bescherming van een paar Engelse oorlogsschepen en vliegtuigen. Dit betekent dat er langzaam gevaren wordt, zeven à acht mijl per uur terwijl er elk kwartier van richting veranderd wordt om in een zigzagkoers te varen. De andere konvooischepen zijn koopvaardijschepen van verschillende nationaliteiten, waarvan de Engelse en Franse van afweergeschut zijn voorzien. De Johan de Witt heeft ongeveer in het midden een bodemplaat, als bescherming tegen onderzeeërs. Er is angst voor zeemijnen, maar vooral voor onderzeeërs. De kapitein heeft een radiobericht opgevangen, waaruit blijkt dat een Engels schip op ongeveer 150 mijl afstand van de Johan de Witt door een Duitse duikboot is aangevallen.

De muziek- en rooksalon zijn in gemeenschappelijke slaapzalen veranderd, want er mag nog steeds niet in de hutten geslapen worden. Alle passagiers moeten hun zwemvest continu aanhouden. Ook ’s nachts wordt er geslapen met zwemvesten en kleren aan. Er is enige discussie of je je schoenen uit mag doen als je gaat slapen, iets wat de kinderen besluiten te doen ondanks verbod. Elke keer als er alarm is, moeten ze snel aan dek verschijnen en gaan staan bij de reddingsboot die hen is toegewezen. De alarmen zijn zo frequent, dat er nooit iets rustig afgemaakt kan worden, zoals je eens helemaal wassen of een hele maaltijd eten. De vraag wat je doet in zo’n geval, wordt uitgebreid besproken. Als je weet dat er toch weer alarm komt, eet je dan het lekkerste, het toetje, als eerste? Of heb je vertrouwen en eet je eerst je maaltijd? Het zwemvest is vervelend dik. Je kan niet aanschuiven aan de eettafel en dat is aanleiding voor veel hilariteit, want in de loop der dagen blijven er etensresten op en in het zwemvest zitten.

’s Nachts wordt er gevaren zonder licht en is het onduidelijk wat er gebeurt, maar ’s ochtends als ze wakker worden, kunnen ze het konvooi tellen. Op 24 mei wordt het konvooi ontbonden. De vliegtuigen komen laag over en afscheidsgroeten stijgen op. Na een paar uur zijn de in verschillende richtingen wegvarende boten niet meer te zien. De Johan de Witt verhoogt haar snelheid tot vijftien mijl. De passagiers mogen slapen in een hut en de zwemvesten kunnen uit. Alleen de volmaakte verduistering blijft bestaan. Langzamerhand beginnen de passagiers zich veiliger te voelen, er komen verhalen los, er worden kledingstukken geruild, er worden spelletjes gedaan en Beb realiseert zich dat een nichtje uit Batavia ook aan boord is.

Zes dagen na het ontbinden van het konvooi bereiken ze Dakar, het westelijkste puntje van Afrika. De binnenhaven is geblokkeerd met drijvende tonnen, waaraan netten voor het opvangen van onderzeeërs verbonden zijn. Ook zijn er kanonnen opgesteld. Twee vliegtuigen cirkelen boven het schip, terwijl ze aanmeren in de buitenhaven. Ze zien andere Nederlandse schepen liggen en een Belgisch schip, dat op weg is naar Congo. Iedereen hoopt aan wal te gaan om boodschappen te doen en een kijkje te nemen in een Franse kolonie. De toestemming om aan land te gaan wordt echter niet gegeven en er is ook nog geen zekerheid of ze olie kunnen inladen. Verder is er geen wisselkoers bekend, noch van het Hollandse, noch van het Indische geld. Het feit dat alle lichten op de boot weer aan mogen, is niet genoeg om hen op te monteren. Ze zijn misschien uit de gevarenzone, maar ze zijn nog lang niet veilig op Java.

Uiteindelijk krijgt de Johan de Witt toch olie, water en proviand en op 2 juni varen ze verder. Nog steeds verduisterd en met een sterke zomertijd, zodat ze ’s avonds lang van het licht kunnen genieten. Als ze eenmaal in tropisch gebied komen, wordt het zwembad opgezet, gemaakt van zeildoek, en kan iedereen aan dek koffie drinken in pyjama en kimono. De 420 passagiers doen hun best elkaar te vermaken met spelletjes, een koor en met voordrachten. De scheepsdokter vertelt over het menselijk lichaam, iemand anders over de Maleise taal en de gewoontes van de inheemse bevolking. Wim weet een luidspreker aan te brengen wat een enorme verbetering is voor de sprekers en de luisteraars.

Donderdag 6 juni passeren ze de evenaar. Ze zien grote scholen vliegende vissen en bruinvissen. Om vier uur is er thé dansant.

‘Tot besluit van den dag vertoont ir. Einthoven eenige films van Pangandaran en Een tocht naar Caïro en Jeruzalem. Het is zeer warm in den geheel afgesloten eetsalon, want we zijn nog altijd verduisterd. Als na de pauze nog een paar films worden afgedraaid, meent de heer E., dat het nu voor velen wel voldoende zal zijn, maar een enquête uitgevoerd door zitten of opstaan, toont duidelijk aan, hoe het gebodene geapprecieerd wordt, zoodat de heer E., moeite en warmte trotseerende, nog een langen film afdraait.’ (Wij varen, p. 149)

Maandag 17 juni komt Kaapstad in zicht en iedereen loopt om acht uur ’s ochtends geheel gekleed aan dek in de verwachting dat ze aan land mogen, maar daar wordt weer geen toestemming voor gegeven. Wel mag de boordkapper aan wal en deze krijgt boodschappenlijstjes mee van vele passagiers. Alle aankopen moeten met Engels geld betaald, want zoals het in het Afrikaans wordt uitgedrukt: het Hollandse geld is ‘kosteloos’ (niets waard, niet in te wisselen). De kapper slaagt er goed in de opdrachten uit te voeren. Wim krijgt een pyjama en er is volop chocola. Ook kunnen er telegrammen gestuurd worden en Wim stuurt bericht aan het radiolaboratorium, dat ze aan boord zijn en goed gezond.

Op 20 juni gaan de motoren weer aan en varen ze de ruime zee in; ze doen geen enkele haven meer aan en de verwachting is dat de boot 9 juli in Batavia zal aankomen. Dat is dus twintig dagen op zee zonder onderbreking. Iedereen doet weer zijn best om voor vermaak te zorgen. Voordrachten, zanglessen, een toneelstukje, sport en spel voor de kinderen, de jongens mogen uit triplex onderzeeboten en kruisers maken, de meisjes vlechten mandjes. Verjaardagen worden gevierd en ’s avonds wordt er bridge gespeeld, geschaakt en gekaart.

Op 6 en 7 juli worden afscheidsdiners georganiseerd; er wordt gedronken op H.M. de Koningin en het Wilhelmus wordt gezongen. Maandag 8 juli is iedereen druk aan het inpakken; om twee uur zien ze de eerste vage omtrekken van land en dan toch eindelijk Straat Soenda en de Behouden Passage. Ter hoogte van Anak Krakatau komen hun twee Nederlandse torpedojagers, de Evertsen en de Witte de With, tegemoet met vlaggen in top. Er worden seinen gewisseld en als de laatste hen dicht genaderd is, worden de opvarenden door de commandant via de scheepsroeper hartelijk welkom geheten in Nederlands-Indië. ‘Een stevig driewerf hoezee van den oorlogsbodem wordt met enthousiasme aan boord van ons schip beantwoord.’ Op 9 juli bereiken ze Tandjong Priok, de haven van Batavia, die helemaal beveiligd is. Niemand mag op de kade. Dat is een oorlogsmaatregel, maar achter de hekken staan wat familie en vrienden: zus Koos, vriendin Lies Andriessen, de familie Schippers en collega Henk Lels. Koos trekt mee naar de familie Van Lennep, waar ze lunchen en daarna mee naar Bandoeng, waar Oerip, de huishoudster, het huis keurig in orde heeft. Na acht weken onderweg te zijn geweest, zijn ze weer thuis in het heerlijke Kromhoutweghuis waar Itji, de kok, hen opwacht met macaroni à la maison, met kaas en tomaten.

Oorlog in Indië

De familie probeert het gewone leven in Bandoeng zo snel mogelijk weer op te pakken. Wim gaat aan het werk, de kinderen gaan naar school en Beb probeert kleren voor iedereen te verzorgen. Het hele gezin is gearriveerd met elk een koffer en niets meer, maar er zijn gelukkig nog spullen in de opslag en er kan weer bijgemaakt worden. Door de langere terugreis zijn de scholen al begonnen. De directeur van het lyceum maakt het aardige gebaar Kate zelf te laten kiezen in welke klas ze wil zitten. Ze ziet de naam van haar vriendin Meta op een groot overzicht met elf tweede klassen en kiest voor die klas.

‘Ik werkte heel hard om bij te komen. Om er weer bij te horen, om weer zo gewoon mogelijk mee te kunnen doen. Maar dat was een vergissing. Ik scheen ineens een soort beroemdheid te zijn. Iedereen wees naar me: dat is het kind dat de oorlog in Holland heeft meegemaakt. En zelfs onder het krijgertje spelen in Tjihampelas (het zwembad) werd ik eruit gehaald met de vraag: “Hoe was dat, die oorlog?”’

Op school wordt geen Duitse les meer gegeven, maar dit wordt over het algemeen niet als bezwaarlijk ervaren. Na de Duitse inval in Nederland zijn alle Duitse staatsburgers opgepakt en geïnterneerd. De meisjes gaan naar dansles en klagen over hun danspartners. Er is weer muziekles, die Wink niet zo leuk vindt, en tante Maria komt logeren om alle verhalen te horen. Zij maakt een boekje met aquarellen genaamd Bandoeng en Pangandaran, dat zij opdraagt aan Wim om te bedanken voor alle gastvrijheid.

Ook Wims zus Koos komt logeren. Zij is arts en heeft haar praktijk overgedaan aan een collega, die zich in Indië wil vestigen. Koos wilde met verlof naar Nederland. Ze logeerde bij vrienden toen de oorlog uitbrak in Europa en moet haar plannen wijzigen. Uiteindelijk besluit zij naar Medan te gaan, waar zij bij dr. Mansoer – een oud-leerling van vader Einthoven – kan werken. Zijn praktijk is erg druk en ze besluiten de werkzaamheden te verdelen: hij voornamelijk chirurgie, zij de bevallingen. Willy, haar trouwe assistente, gaat met Koos mee.

Sinterklaas en Kerstmis 1940 viert de familie thuis, hoewel er natuurlijk geen pakjes uit Nederland zijn. Het contact met Nederland is echt verbroken. Dit betekent ook dat er geen dividend meer komt uit Nederland, wat een achteruitgang in inkomen betekent. Beb heeft moeite om met het salaris uit te komen. De bezoldiging bedraagt in die tijd 950 gulden per maand.

Pasen 1941 houdt prinses Juliana een speech in New York, waarin zij het motief van de wederopstanding gebruikt om de Verenigde Staten op te roepen zich bij het geallieerde front te voegen. De toespraak wordt ook in Indië uitgezonden. De Verenigde Staten houden zich voorlopig echter afzijdig van deze Europese oorlog, maar delen wel speldenprikken uit aan Japan. In juli worden alle Japanse tegoeden in de Verenigde Staten bevroren; in augustus waarschuwt president Roosevelt Japan, dat verdere expansie in de regio de Verenigde Staten zal dwingen alle noodzakelijke stappen te nemen om de Amerikaanse belangen in Azië te beschermen. Nadat er in een schuur van een Japanse boer in Californië wapens en Japanse uniformen zijn gevonden, worden tienduizenden Japanse Amerikanen achter slot en grendel gezet.

In augustus besluit Beb weer op stap te gaan met vriendin Lies voor een tocht door Java. Ze reizen via Solo langs de zuidkust en het bergmeer Ngebel naar het oudhedenmuseum van de architect Maclaine Pont. Beb is als bouwkundig ingenieur bijzonder geïnteresseerd in de Indische architectuur. In hotel Het Arendsnest, dat ook echt als een nest tegen de berghelling ligt, belt Wim de avond van 31 augustus op en vraagt of Beb de krant heeft gelezen, maar kranten komen daar pas in de loop van de volgende dag. Zo kan Wim haar zelf vertellen dat hij Officier in de Orde van Oranje Nassau is geworden. De officiële papieren hiervoor komen van de Nederlandse regering in Londen. Hij vertelt dat het een hele plechtigheid is geweest op het laboratorium. Hij merkt al vroeg in de morgen dat er wat aan de hand is, maar iedereen geeft ontwijkende antwoorden. Hij zit veilig op zijn kamer en de een na de ander wil wat met hem bespreken. Ze moeten hem aan de praat houden, want ze willen een mooie opstelling maken en dat mag hij natuurlijk niet zien. Hij wenst ze naar de maan, want hij wil aan het werk. Wanneer de laatste opstaat en zegt ‘Ga even mee kijken’, heeft Wim er helemaal geen zin in en verzint honderd uitvluchten. Uiteindelijk tronen ze hem toch mee en daar is al het personeel verzameld samen met de hele militaire bezetting van het lab, die sinds 10 mei 1940 daar gestationeerd is. De heer Hillen, de directeur van PTT Indië, houdt een mooie speech en geeft hem de medaille en Wim is er erg gelukkig mee. Beb schrijft later aan haar moeder:

‘Het spijt me geweldig, dat ik het niet heb bijgewoond. Er kwamen veel bloemen, waarvan ik er nog vele vond toen ik thuiskwam en er kwamen ettelijke kennissen gelukwensen, die door Maria Hofker werden ontvangen, die voor het huishouden en de kinders zorgde. Het is echt jammer, dat ik die week niet thuis was, anders had ik het meegemaakt.’