SLAVERNIJ

EEN GESCHIEDENIS   DIRK J. TANG

Colofon

Uitgave in samenwerking met Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam.
© Herziene editie 2021 Dirk J. Tang/Bijzondere Collecties van de UvA, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
www.walburgpers.nl

Afbeeldingen omslag
Voorzijde
Boven: Fotoportret van een slaaf door Joseph T. Zealy in opdracht van Louis Agassiz, omstreeks 1850.
Onder: Romantische 19e-eeuwse verbeelding van slavernij in Oosterse landen door Federico Bartolini.
Barthelomeus van der Helst, Jacob Trip (1627-1670), omstreeks 1655.
Achterzijde
Fotoportret van een slaaf door Joseph T. Zealy in opdracht van Louis Agassiz, omstreeks 1850.
Frans van der Mijn, De directeur-generaal van de Goudkust in zijn kantoor in het slavenfort El Mina, omstreeks 1742.
Rechter binnenflap
Frans van der Mijn, De directeur-generaal van de Goudkust in zijn kantoor in het slavenfort El Mina, omstreeks 1742.
Linker binnenflap
Barthelomeus van der Helst, Jacob Trip (1627-1670), omstreeks 1655.

Grafisch vormgeving
Ronald Boiten & Irene Mesu, Amersfoort
Lithografie
BFC, Amersfoort

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.
Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462496811
e-ISBN 9789462496828
NUR 680

Inhoud

Inleiding

1

De Oudheid, bakermat van slavernij

2

Duizend jaar slavernij en slavenhandel in Europa 500-1500

3

Het begin van de Europese expansie

4

De Nederlandse betrokkenheid bij slavenvaart en slavenhandel

5

Moeder Afrika

6

De Surinaamse slavenmaatschappij

7

Het einde van slavenhandel en slavernij in een deel van de wereld, 1800-1863

8

Vrij of niet vrij?

Verder lezen

Verantwoording afbeeldingen en kaarten

Dankwoord

Frans van der Mijn, De directeur-generaal van de Goudkust in zijn kantoor in het slavenfort El Mina, omstreeks 1742.

Fotoportret van een slaaf door Joseph T. Zealy in opdracht van Louis Agassiz, omstreeks 1850.

Inleiding

In het voorjaar van 2013 verscheen de eerste druk van Slavernij, een geschiedenis. Het werd gelijktijdig gepresenteerd met de tentoonstelling Slavernij Verbeeld in de tentoonstellingsruimte van de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam. (Thans: Allard Pierson Museum de collecties van de UvA.) Ik was destijds als een van de gastconservatoren aan de Bijzondere Collecties verbonden.

Ik schreef het boek voor een breed publiek met de bedoeling een leesbaar overzicht te geven van de wereldwijde en gecompliceerde geschiedenis van slavernij en slavenhandel.

Het startte vanuit een breed historisch perspectief om dan met grote stappen in te zoomen op onze grootste Nederlandse slavenkolonie: Suriname.

In de afgelopen acht jaren na de tentoonstelling is de maatschappelijke discussie over het Nederlandse slavernijverleden niet verstomd. Integendeel, het lijkt soms alsof die discussie heftiger wordt gevoerd dan ooit eerder in de geschiedenis het geval is geweest. Nieuwe studies en boeken zijn de afgelopen jaren verschenen, nieuwe documentaires gemaakt en tentoonstellingen ingericht. Ze hebben ons inzicht, de omvang maar ook de pijn die het slavernijverleden heeft teweeggebracht vergroot.

Aan die stroom wordt nu de herziene druk van Slavernij, een geschiedenis, toegevoegd. Het behandelt nog altijd niet dé geschiedenis van slavernij en slavenhandel. Zo’n boek is nooit compleet, zo veel smart kan niet in papier worden gevat. Dit boek bevat dus maar één geschiedenis van de vele die over slavernij en slavenhandel zijn geschreven en geschreven kunnen worden.

Amsterdam, april 2021

Dirk J. Tang

1

DE OUDHEID

BAKERMAT VAN SLAVERNIJ

In het spoor van de moderne mens verspreiden oorlog en slavernij zich over de wereld. Wie kent de naam van de eerste slaaf?

De vraag wanneer een beschaving begint is interessant, maar moeilijk te beantwoorden. In dit boek begint de beschaving ongeveer 8.500 jaar voor het begin van onze jaartelling, wanneer de eerste mensen de vruchtbare gebieden tussen de Eufraat en de Tigris bereiken. Ze vinden daar nieuwe grassoorten en slagen erin dieren te domesticeren. Voortaan hebben ze de beschikking over een bron van voedsel en hoeven ze niet langer buiten hun leefgebied te foerageren. Omdat het voedsel moet worden bewaard en beschermd, bouwen ze huizen, kelders en schuren. Dankzij de permanente bewoning ontstaan dorpen en steden. De overgang van een nomadisch naar een sedentair leven betekent het begin van een nieuwe samenleving.

Overeenkomstige ontwikkelingen doen zich in latere tijden voor in China, India, Iran, Egypte, Kreta en Noord- en Zuid-Amerika. Ondanks de grote verschillen in cultuur springt één overeenkomst in het oog: de aanwezigheid van slaven en slavernijsystemen. De vorm waarin slavernij zich manifesteert is sterk afhankelijk van de leefomgeving. De sociale en economische gelaagdheid van de samenleving, de inrichting (landbouw, veeteelt, zeevaart, mijnbouw, handel), de natuurlijke gesteldheid en het klimaat zijn van grote invloed.

Detail uit romantische 19e-eeuwse verbeelding van de dood van Spartacus, de beroemde leider van de grote slavenopstand in 73 v. Chr.

Afrikaans Savannelandschap. Ideaal jachtgebied voor jagers en verzamelaars.

De wieg van de moderne mens staat in Afrika. Ongeveer honderdduizend (100.000) jaar geleden gaan mensen op zoek naar nieuwe leefgebieden. Via twee landengtes bereiken ze Arabië en later de rest van de wereld.

Leden van het San-volk leven al eeuwenlang in kleine jagers- en verzamelaarsgemeenschappen in Zuidelijk Afrika. Hun leefstijl lijkt op die van de eerste moderne mensen.

Slaven en slavernijsystemen

In Mesopotamië, het land tussen de twee stromen, bundelen mensen hun krachten om meer profijt van elkaar te hebben. Leden van een familie worden onderdeel van een stam, stammen vormen gemeenschappen die leven in gehuchten, dorpen of steden. Er komt diversificatie van functies: een goede vechter maakt zijn beroep van het vechten, een goede boer van het boeren. Hoe meer mensen op een bepaalde plek met elkaar verkeren, hoe machtiger die samenleving wordt. Dat heeft een keerzijde. Meer mensen betekent meer monden voeden, meer grond bewerken, meer vee hoeden, meer meel malen, meer huizen bouwen – kortom, meer arbeid.

Eeuwenoude rotstekeningen gemaakt door vroege bewoners van Afrika.

Het reservoir aan arbeidskracht in iedere samenleving wordt beperkt door het aantal beschikbare handen. Niet iedereen in een gemeenschap is in staat arbeid te verrichten. Ouderen, zieken en mensen die specifieke taken verrichten zoals priesters, koningen en legeraanvoerders doen niet mee aan de productie. Wanneer het potentieel binnen de eigen samenleving te beperkt is, moet het van elders worden aangevuld. Roof en oorlog zijn handzame methoden om buiten de eigen groep hulpkrachten te ronselen.

Groepen mensen bevechten elkaar totdat ze hebben gewonnen, verloren of er simpelweg genoeg van hebben. Met een verslagen vijand kun je doen wat je wilt. De vijandelijke krijgers kunnen, als ze niet zijn gedood, worden ingezet als dwangarbeiders. Hun vrouwen en kinderen kunnen worden gebruikt als huisbedienden of hulpjes in paleizen of tempels. Vrouwen, meisjes en ook jongens kunnen eindigen als bijslaap van hun nieuwe heer. In samenlevingen die mensenoffers brengen kan de overwonnene ook eindigen als offer voor de goden.

Zo moet het zijn begonnen – de slaaf als arbeidskracht, offergave of lustobject, per definitie gedwongen. Slaven zijn geen gastarbeiders, seizoenarbeiders, trekarbeiders, opportunisten, gelukzoekers of stagiaires die min of meer vrijwillig arbeid verrichten. Het zijn mensen die niets hebben te kiezen en die – op straffe van honger, verminking of dood – gedwongen worden te werken voor een ander. Dat is de essentie van slavernij, de meest absolute vorm van onvrijwillige arbeid. Het begrip is beladen met minachting, mishandeling, neerbuigendheid, discriminatie en uitbuiting.

In sommige samenlevingen vormen slaven een beperkt deel van de economie en de sociale structuur. In dat geval zijn ze aanvullende werkkrachten. Hun aanwezigheid vergt geen extra inspanningen van de vorsten en machtige personen die hun eigenaren zijn. Slaven dragen bij tot hun aanzien en vervullen dienstverlenende taken in het huishouden, het paleis of de tempel. Voor de productie van goederen zijn ze alleen indirect van belang, maar niet bepalend.

ZE WORDEN OP GROTE SCHAAL VERHANDELD EN HEBBEN EEN MARKTWAARDE

Dat ligt heel anders in de slavenmaatschappij, waar de slaven getalsmatig dominant zijn. Eigenaren en andere vrijen vormen maar een fractie van de totale bevolking van een slavenstaat. Om zich te kunnen handhaven moeten ze de meerderheid van slaven voortdurend onderdrukken. Geweld en uitsluiting zijn endemisch in zo’n samenleving. Slaven verrichten hier vrijwel alle werkzaamheden die verband houden met de productie van goederen voor de lokale markt en de handel. Zelf zijn ze ook onderdeel van een handelsketen. Ze worden op grote schaal verhandeld en hebben een marktwaarde. Plantages werken slavernij en slavenhandel in de hand – denk aan de plantages die in de zeventiende en achttiende eeuw ontstonden in Brazilië, het Caraïbisch gebied en het zuiden van de Verenigde Staten, met hun monoculturen van suiker, koffie of katoen.

Slaaf of niet?

In dit boek gaat het om mensen die tot slaaf zijn gemaakt. Slavernij is geen natuurlijke staat, want mensen worden in principe vrij geboren. Iemand wordt tot slaaf gemaakt, een gebeurtenis waar de betrokken persoon niet of nauwelijks invloed op kan uitoefenen. Dat geldt in slavenmaatschappijen in het bijzonder voor kinderen van slaven, die bij hun geboorte automatisch tot slaaf worden gemaakt.

In de discussie over het slavernijverleden wordt ‘tot slaaf gemaakte’ regelmatig gebruikt in plaats ‘slaaf’. Sommigen geven de voorkeur aan de langere formulering, omdat deze aangeeft dat slavernij een onnatuurlijke toestand is die iemand is overkomen. Daarentegen suggereert ‘slaaf’ volgens hen een statische en onveranderlijke hoedanigheid. Dat standpunt getuigt van respect, maar het vergt een voorbehoud. Veel Afrikaanse samenlevingen kennen bijvoorbeeld geen ‘manumissie’ – het vrijmaken van slaven – en ook in Westerse koloniale samenlevingen kunnen mensen van generatie op generatie de slavenstatus houden. Slavernij was in veel culturen een eeuwenlange institutie en had voor degene die haar ondergingen wel degelijk een permanent karakter.

Heel wat geleerden hebben zich gebogen over het fenomeen van de slavernij. Het gevolg is dat er Bijbelse, economische, raciale, racistische, psychologische, feministische, politieke, psychiatrische, sociologische, historische, maatschappijkritische en culturele verklaringen van slavernij bestaan. Elke al dan niet wetenschappelijk gefundeerde theorie weet zich verzekerd van een schare aanhangers en een nog veel grotere groep critici. Het is een geschiedenis zonder einde en zo hoort het ook. De moderne samenleving sleept een bittere erfenis met zich mee.

De onderzoeker Orlando Patterson (1940) komt in zijn boek Slavery and Social Death (1982) tot een keiharde definitie van slavernij. De essentie is dat de tot slaaf gemaakte ‘sociaal dood’ is. Hij/zij behoort nergens meer bij en verkeert fysiek op de grens van chaos, tussen leven en dood. Patterson drukt zich stevig uit, want zowel in het Romeinse als het islamitische recht zijn slaven niet volledig rechteloos. Maar de slaaf is geen rechtspersoon zoals we die kennen in het moderne recht. Slaven bestaan juridisch uitsluitend via hun eigenaren. Een slaaf is een ding.

Deel van de ruïnes van de stad Ur (ook wel Oer en in het Sumerisch: Urim) in Sumer, in het zuidelijk deel van Mesopotamië (nu zuidoost Irak), waar de rivieren Eufraat en Tigris in de Perzische Golf uitmonden. De stad is ongeveer 4.000 jaar v.Chr. gesticht.

Slavernij en vrijheid

In de Oudheid heeft vrijheid niet de betekenis die we er nu aan verbinden. Vrij om te gaan waar je wilt, te werken voor wie je wilt en te trouwen met wie je wilt is (bijna) niemand. De meeste mensen zijn afhankelijk van een vorst, een dorpsoudste of familiehoofd. De leiders zijn op hun beurt afhankelijk van hun onderdanen, maar zorgen er uiteraard voor dat zij hun bovenliggende positie handhaven. Groepen sluiten mensen in, maar sluiten ze ook uit. Juist dat mechanisme van in- en uitsluiting maakt het ontstaan van verschillende vormen van slavernij mogelijk. Buiten de eigen samenleving wonen ‘anderen’ die een bedreiging vormen met hun andere goden, gewoonten en regels. Wanneer die andere samenleving sterker is, dreigt het gevaar van overheersing. Is zij zwakker, dan biedt dat winstmogelijkheden.

Land, in het bijzonder bouwland, behoort tot de meest gewilde vormen van rijkdom, al heeft het op zichzelf weinig waarde. Om het vrucht te laten dragen moet het worden bewerkt. Er moet worden geploegd, gezaaid, bewaterd en geoogst en dat zijn allemaal activiteiten die arbeid behoeven. Je hebt dieren nodig om de ploeg te trekken en mensen om de werkzaamheden uit te voeren. Dieren kun je vangen, telen (veeteelt) of kopen. En hetzelfde kun je doen met mensen.

Eeuwenoude rotstekeningen gemaakt door vroege bewoners van Afrika.

Afbeelding van een belangrijk symbool uit de klassieke Griekse geschiedenis het Parthenon in Athene.
De tempel werd in 437 v. Chr. ingewijd.

De Bijbel beschrijft in Genesis 37 1:36 hoe Jozef de zoon van Jakob door zijn jaloerse broers wordt verkocht naar Egypte.
Uit: De schriftuurlyke geschiedenissen en gelykenissen, van het Oude en Nieuwe verbond etc. door Jan Luyken, 1712.

Drie manieren om aan slaven te komen en twee om er van af te komen

Krijgsgevangenen vormen in de Oudheid de belangrijkste bron van slaven. De oudste geschreven Soemerische bronnen spreken al over gevangen vijanden. Uit veroverde steden worden vooral timmerlieden en smeden meegevoerd, die in hun nieuwe leefomgeving worden ingezet als vakmensen. Soms worden ze weggegeven als ‘relatiegeschenk’ of gebruikt als huisslaven.

Kopen of ruilen is de meest eenvoudige manier om een slaaf te verwerven. Voorwaarde is dat degene die een slaaf wil hebben beschikt over ruilgoederen of geld. Daarmee is de vraagzijde van een eenvoudig economisch model in kaart gebracht. Het aanbod wordt verzorgd door handelaren, al zijn er aanvankelijk geen gespecialiseerde slavenhandelaren. Zolang de mensenhandel weinig omvangrijk is, vormt deze een nevenactiviteit van kooplui. Dat verandert in de loop van de tijd, als groepen (slaven) handelaren zwakkere gemeenschappen overvallen en alles meenemen wat van hun gading is. Het is een patroon dat zich tot heden in sommige gebieden in Afrika voordoet. Een particulier kan mensen kopen op een slavenmarkt of van een eigenaar die iemand wil verkopen. De derde manier om slaven te verwerven is gebruik te maken van het lichaam van een slavin. Eigenaren kunnen bij een slavin een kind verwekken, te meer omdat men het in de Oudheid niet zo nauw neemt met de monogamie. De eigenaar kan aldus zijn familie – en daarmee veelal zijn aanzien – eenvoudig uitbreiden. ‘Veelwijverij’ heeft in deze context niet alleen een seksuele, maar ook een economische lading.

Als tegenhanger zijn er ontwikkelingen die een einde kunnen maken aan de slavenstatus van individuen. Sommige godsdienstige voorschriften bepalen dat slaven moeten worden vrijgelaten bij plechtige gebeurtenissen of dat de slavernij beperkt blijft tot een aantal jaren. Verder ontstaat al vroeg in de geschiedenis de opvatting dat een kind vrij is, wanneer het door een vrij man is verwekt bij een slavin. In sommige latere gevallen geldt dat ook voor de moeder. Een slavin die wordt gebruikt als voedster van een ‘vrij kind’ heeft een grotere kans op vrijlating, als uitvloeisel van de emotionele band die tussen beiden ontstaat.

Deze sterk vereenvoudigde uiteenzetting over de verwerving van slaven leidt tot drie belangrijke conclusies. De eerste is dat in de Oudheid mannelijke slaven veelal hun hele leven slaaf blijven, zonder vooruitzicht op een ander leven. Ze leven vaak afgescheiden van de slavinnen en hebben weinig mogelijkheden om zich voort te planten. Zij hebben minder kansen om aan hun lot te ontkomen dan vrouwelijke slaven, die tenminste twee manieren kennen om gemanumiteerd te worden.

De tweede conclusie is dat daardoor de antieke slavenwereld getalsmatig wordt gedomineerd door mannelijke slaven. De derde conclusie is dat schaarste van vrouwelijke slaven een opwaartse druk uitoefent op hun prijs. Met andere woorden: vrouwelijke slaven zijn kostbaarder dan mannelijke slaven en daardoor meer gewild.

Slavernij binnen de groep

De opvatting ligt voor de hand dat het niet gewenst is ‘eigen’ mensen tot slaaf te maken, want dat bedreigt de samenhang en stabiliteit binnen een samenleving.

Het is beter slaven van elders te halen, maar de praktijk om slaven te maken binnen de groep verdwijnt niet helemaal. Er blijven twee geaccepteerde mogelijkheden over. Iedere geordende samenleving kent eigendomsrechten, familierechten, geweldsbeperkingen of religieuze voorschriften. De handhaving van regels moet vaak worden afgedwongen met straf. Bij ernstige zaken zoals moord, doodslag of roof, kunnen overtreders worden bestraft en tot slaaf gemaakt.

Een tweede mogelijkheid betreft de situatie waarbij iemand schulden heeft opgebouwd, die niet meer kunnen worden ingelost. De schuldenaar die in gebreke blijft kan worden veroordeeld om een bepaalde tijd als slaaf te werken voor de schuldeiser.

Slavernij als ervaring

Het is nauwelijks voor te stellen wat iemand ondergaat die tot slaaf wordt gemaakt – de schok van het verlies van vrijheid, de angst om te worden gedood. En wat gebeurt er met iemands persoonlijkheid? Vier aspecten moeten daarbij worden genoemd.

1Verlies van sociale identiteit. De tot slaaf gemaakte verliest zijn/haar leefomgeving, geboortegrond en netwerk van mensen die hem/haar beschermen en steunen. Van lid van een groep wordt de slaaf deel van een massa, vechtend om elementaire voorzieningen als voedsel en onderdak. De slaaf wordt een outsider.

2Verlies van persoonlijkheid. De slaaf verliest haar/zijn menselijke waardigheid en wordt daarmee van mens tot ding, tot zaak, tot iets dat kan worden verkocht. Nieuw gekochte slaven kunnen hun eigen naam verliezen en bijvoorbeeld worden aangeduid als ‘de jongen van Marcus’.

3Verlies van seksuele identiteit. Al sinds de Oudheid worden slavinnen gedwongen tot seksueel verkeer met eigenaren en anderen. Ook mannelijke slaven ontkomen niet aan dat lot. Het vermogen en de wil van individuen om zich met elkaar te verbinden en zich verbonden te voelen wordt onder deze omstandigheden onmogelijk gemaakt.

4Verlies van eergevoel en besef van eigenwaarde. Zonder familiebetrekkingen of sociale status in een vreemde omgeving kan de slaaf alleen overleven door zich te vernederen voor zijn/haar nieuwe meester(s). Hij/zij verliest de eigen cultuur en vaak ook de eigen taal. Door het gedwongen samenleven van verschillende stammen en volken is er niet langer een herkenbare of dominante taal. Er ontstaan mengtalen die vaak over een beperkt idioom beschikken. Deze nieuwe orale traditie kent niet de nuance van oude liederen of gedichten.

Afhankelijk van tijd en plaats wordt soms een zichtbaar onderscheid aangebracht om de slaaf te onderscheiden van de niet-slaaf. Dat gebeurt door bijvoorbeeld:

•een voorgeschreven haardracht zoals het afknippen van het haar op het voorhoofd

•het dragen van bepaalde kledingstukken of een zichtbaar symbool

•het verbieden van schoenen, zodat de slaaf blootsvoets herkenbaar blijft

•het toebrengen van verminkingen zoals brandmerken of andere onuitwisbare kenmerken op zichtbare delen van de huid.

Sporen: antieke slavernij in beeld en geschrift

Hoe is het mogelijk dat we kennis hebben over slavernij in de oudheid? Dat is te danken aan afbeeldingen en vooral aan het schrift. De mensen uit die tijd moeten hebben gedacht dat de wereld steeds ingewikkelder werd. Het was niet langer doenlijk alle communicatie mondeling en lijfelijk af te doen. De oplossing wordt gevonden in de ontwikkeling van het schrift, een passende en blijvende communicatievorm.

Aanvankelijk is dat een beeldtaal waarin een begrip wordt weergegeven door een gestileerde tekening. Rond het jaar 3000 voor Christus worden deze eerste vormen van schrift vervangen door het spijkerschrift dat uit ‘losse tekens’ bestaat. De in kleitabletten gekerfde tekens blijven, nadat de klei door verdroging is verhard, heel lang en heel goed leesbaar. Vanaf het midden van de negentiende eeuw zijn honderdduizenden (fragmenten van) kleitabletten gevonden bij opgravingen in het Midden-Oosten. Ze laten in detail zien met behulp van welke regels deze samenlevingen in stand werden gehouden. De kleitabletten bevatten ook berichten die een glimp tonen van het slavenbestaan. Ze stammen uit de periode van koning Sargon (ca. 2300 voor het begin van onze jaartelling) en zijn geschreven in het Akkadisch of Soemerisch.

‘(Vertel) ze dat ze me de kok Lugal-entarsu brengen, de slaaf van (generaal) Qishum, die bij Lugal-ushumgal, de gouverneur van Lagash, woont’, laat een onbekende Soemerische heerser schrijven op een kleitablet dat is gericht aan een onbekende. Qishum, waarschijnlijk een legeraanvoerder, heeft ten minste één slaaf die voor hem kookt en de schrijver wil die kok spreken. Heeft hij klachten over zijn kookkunst of wil hij de slaaf in een nieuwe werkkring plaatsen? Dat niet alle slaven zich zo maar lieten commanderen blijkt uit een inscriptie op een ander kleitablet. ‘Zo spreekt Mezi: Amalal, een dienstbode van het leerbewerkersgenootschap, (die) mijn slaaf is, is ontsnapt naar (het gehucht) Du. (Zeg) Lugal-nigzu om haar aan jou te geven.’

De volgende tekst laat zien hoe het bezit van slaven evolueert. ‘Zo spreekt (naam) tegen (naam). (naam) heeft een halve mina (zilver) van Mannum-balum-Dagan ontvangen. Daarom (zegt) Quradum tegen Utah: “Wat jou betreft, jij moet de slaaf kopen en dan zal ik (op mijn beurt) jou zes jaar huur voor hem betalen.”’

DAT NIET ALLE SLAVEN ZICH ZO MAAR LIETEN COMMANDEREN BLIJKT UIT EEN INSCRIPTIE OP EEN KLEITABLET

Het ‘eeuwige Rome’ aan het eind van de dag in 2009.

Afbeelding van een zogenoemde ‘slavenpenning’ die Romeinse slaven soms moesten dragen. Op de penning staat vermeld dat de drager behoort aan een met naam genoemde eigenaar en dat wanneer de slaaf is weggelopen, een beloning wacht voor de persoon die de slaaf terugbrengt naar de rechtmatige eigenaar.

Uit de laatste inscriptie blijkt dat slaven ook kunnen worden verhuurd, een nieuwe ontwikkeling. Het toont aan dat de mens tot handelswaar is geworden, een ding dat kan worden gehuurd of verkocht.

Hammoerabi en slavernij

Hammoerabi regeert tussen ca. 1792 en 1750 voor het begin van onze jaartelling over Babylonië. Hij breidt zijn rijk uit over heel Mesopotamië, nadat hij een reeks oorlogen met naburige koninkrijken heeft gewonnen. De Babylonische samenleving kent verschillende klassen. Slaven vormen een van de klassen in deze gelaagde samenleving.

Het is goed te bedenken dat in oude bronnen de begrippen ‘slaaf’ en ‘dienaar’ naast en soms door elkaar worden gebruikt. Wanneer ‘de koning’ van een klein gebied zich richt tot de ‘grote koning’ in de hoofdplaats, dan ondertekent hij zijn bericht met ‘uw dienaar’ of ‘uw slaaf’. De onderkoning was natuurlijk geen slaaf, hij duidt zichzelf zo aan om zijn absolute gehoorzaamheid aan zijn bovenkoning uit te drukken. Op zijn beurt beschouwt deze zich weer ondergeschikt aan nog hogere machten. Dat komt fraai tot uitdrukking in de naam van vizier Arad-Nanna, te vertalen als ‘slaaf van de god Nanna’. In de moderne islamitische wereld komt de term abd (slaaf, dienaar) voor in namen als Abdallah of Abd ar Rahman.

Hammoerabi is vooral bekend geworden door zijn codex: een ca. 2,5 m. hoge zuil van zwart dioriet, beschreven met de wetsregels die in zijn rijk golden. Deze stèle werd opgegraven in 1901 en overgebracht naar het Louvre in Parijs, waar hij deel uitmaakt van de permanente expositie. Het gegeven dat mensen handelswaar kunnen zijn wordt voor het eerst vermeld in deze oudste bron van de rechtsgeschiedenis.

De codex bevat 282 regels, waarvan een aantal de (rechts)positie van slaven beschrijft. Het gaat om krijgsgevangenen, veroordeelde misdadigers en schuldenaren die tot slaven mogen worden gemaakt. Veelzeggend is dat slavinnen kunnen worden aangeschaft als bijvrouw indien de wettelijke echtgenote geen kinderen kan voortbrengen. Zo’n slavin wordt, als ze kinderen heeft gebaard, drie jaar na de dood van haar eigenaar vrij. De kinderen worden vrij geboren en kunnen door de vader worden erkend zodat zij erfrecht krijgen. Er is zelfs een bizarre vorm van ‘consumentenrecht’ die een ‘garantie’ vastlegt bij de aankoop van een slaaf. Een slavenhandelaar moest, wanneer een slaaf binnen vier weken na de koop ziek werd, meewerken aan het ongedaan maken van de koop. Schuldslaven kwamen na maximaal drie jaar vrij.

Hammoerabi’s wetsregels worden genoemd in bijna alle standaardwerken over slavernijgeschiedenis. Ze vormen een mijlpaal waarop ook het Engelse begrip chattel slavery teruggaat: een omschrijving die aangeeft dat tot slaaf gemaakten, net als vee, kunnen worden gebrandmerkt.

Slavernij in het oude Griekenland

De Griekse cultuur heeft zich in de twaalf eeuwen van haar bestaan (800 v.Chr.-400 n.Chr.) niet beperkt tot het huidige Griekenland. Door kolonisatie, handel en oorlog beïnvloedt zij het hele gebied van de Zwarte Zee tot de Straat van Gibraltar. Het leger van Alexander de Grote bereikt Pakistan en de ontdekkingsreiziger Pytheas van Massalia (de oude Griekse naam van Marseille) zwerft over de Atlantische Oceaan. In een zo grote wereld was door de eeuwen heen ruimte voor verschillende vormen van bestuur, die vaak de stadstaat als basis kennen.

De burgers van een Griekse stadstaat (polis) worden iedere dag geconfronteerd met slavernij, de ruggengraat van de economie. Slaven worden ingezet in landbouw, mijnbouw, als ambachtslieden, bij handelsactiviteiten, in tempels, paleizen en huishoudens. Toch blijft het ook in de Griekse wereld een lastige opgave om het begrip ‘slaaf’ nauwkeurig te definiëren. Stel dat er een schaal is waarop de mate van slavernij kan worden uitgezet tussen de slaaf als rechteloos object en de vrije burger met zijn rechten en mogelijkheden. Binnen deze uitersten bevinden zich mensen die in hun vrijheid worden beperkt omdat ze (deels) lijfeigenen zijn; mensen uit andere steden die zonder (burger)rechten in de polis verblijven; mensen die (deels) slaaf zijn en zich onder voorwaarden vrij mogen bewegen; en ten slotte schuldslaven die om hun schuld te betalen moeten zwoegen. Het is een gecompliceerde en gelaagde maatschappij, die alleen in stand kan blijven door aanvoer van nieuwe slaven.

De voortdurende behoefte aan slaven zorgt er ook voor dat niemand zich veilig kan voelen buiten de muren van de eigen stad. Iedere reiziger, handelaar of krijger kan buiten de polis tot slaaf worden gemaakt door piraten, roversbenden of vijandelijke legereenheden. Daarbij komt nog dat de Griekse stadstaatjes vrijwel steeds in oorlog zijn met elkaar of met andere volken.

In deze – naar moderne maatstaven – slavenmaatschappij wordt ‘de lamp van de democratie ontstoken’, zoals het heet in de geschiedenisboeken. De democratie wordt uitgevonden en de vrije burgers leren hoe ze in onderling overleg de polis en de staat moeten besturen. Dat is niet eerder vertoond. Voor de slavenpopulatie maakte dit democratische proces echter niets uit, het licht van de democratische lamp zal hun lot niet beschijnen.

Griekse opvattingen over slavernij

In de Griekse wereld is een slaaf een inferieur wezen dat zijn of haar ellendige positie te danken heeft aan het lot, aan zichzelf of aan de wil van de goden. Dat geldt bijvoorbeeld voor de krijger, die drie mogelijkheden onder ogen moet zien: overwinning, dood of slavernij. Het is gebruikelijk dat inwoners van een overwonnen stadstaat, voor zover ze niet worden gedood, en masse in slavernij worden afgevoerd. ‘Barbaren’, dat wil zeggen niet-Grieken, zijn inferieure wezens die bij uitstek geschikt zijn om tot slaaf te worden gemaakt. De beroemde filosoof Aristoteles is van mening dat barbaren nu eenmaal servieler zijn dan Grieken en dat een ondergeschikte rol hun op het lijf is geschreven. Het is een natuurwet dat inferieure mensen moeten worden geleid door superieure mensen. Dat is gunstig voor beide partijen.

Griekse auteurs gebruiken in hun geschriften verschillende benamingen voor slaven. Soms worden ze bedienden genoemd en dan weer krijgsgevangenen, maar in alle gevallen zijn ze stereotypen. Toneelschrijver Aeschylus ziet slavernij als een groot lijden dat door de goden is opgelegd en onveranderlijk is. Het is maar het beste voor de slaaf dat gegeven te accepteren. Ook in het werk van Homerus komen regelmatig slaven voor. Slaven staan in de Griekse literaire traditie te boek als onbetrouwbaar, tot diefstal geneigd, leugenachtig, lui en laf. Ze hebben geen ambitie, geen ziel en geen achtenswaardige herkomst.

Er is geen ontkomen aan: slaven zijn slechts geschikt om te doen wat ze moeten doen en dienen verder met regelmaat te worden gestraft. Dat past uitstekend in de gangbare opvatting van het hoogste dat een Griek kan bereiken: namelijk dat hij (vrouwen tellen niet mee) op geen enkele manier handenarbeid hoeft te verrichten. Alleen door niet met zijn handen te werken kan een Griek vrij zijn in zijn doen en laten. Alleen vrije mensen kunnen goed zijn en alleen goede mensen kunnen vrij zijn. Binnen deze gedachtenwereld is slavernij zo alledaags, dat de samenleving zonder haar onvoorstelbaar is.

Twee systemen

De klassieke Griekse wereld kent vier manieren om slaven te verwerven. In de eerste plaats zijn dat kinderen van slaven die binnen het huishouden van de eigenaar worden geboren. Dan de krijgsgevangenen die in tijden van oorlog worden veroverd en verder slaven die men kan aanschaffen op een slavenmarkt of via een handelaar. De vierde categorie bestaat uit de schuldslaven, maar de wetgever Solon zal deze vorm van slavernij in de zesde eeuw voor Christus afschaffen, althans in Athene.

Evenals de cultuur verschilt de slavernij in Athene en in Sparta. In de stadstaat Athene leven slaven die aan de overheid toebehoren dan wel aan particuliere eigenaren. Overheidsslaven worden ingezet in de mijnen en bij andere ‘openbare werken’. Bij particulieren gaat het vooral om slaven in het huishouden of in het bedrijf van de eigenaar van de slaaf. Slaven kunnen in Athene redelijk hoge maatschappelijke posities bereiken. Sommige zijn leraar of spelen als voedster een belangrijke rol in een huishouden. De wijze van omgaan en de mate van familiariteit worden uiteraard bepaald door de houding en de opvattingen van de eigenaar. Slaven worden in deze stedelijk omgeving in het algemeen behoorlijk behandeld en worden deels ook beschermd door de Atheense wetgeving.

Dat is niet het geval in Sparta. In Athene ligt het economische accent op handel en internationale contacten, maar Sparta is een militaristische en agrarische staat met een repressieve structuur. Sparta en Athene zullen in de loop van de geschiedenis herhaaldelijk strijden om de hegemonie in Griekenland.

In de achtste en zevende eeuwen voor Christus onderwerpen de Spartanen het vruchtbare woongebied van hun buren, de Messeniërs. Ze maken de gehele bevolking tot ‘staatshorigen’ die als slaven moeten werken en ‘heloten’ worden genoemd. Door hun arbeid stellen ze Sparta in staat een groot en machtig leger te onderhouden. Het gevolg van deze verovering is dat in Sparta het aantal slaven vele malen groter is dan het aantal niet-slaven. Volgens de geschiedschrijver Herodotus zijn er zeven keer zo veel slaven als Spartanen.

Anders dan in Athene kunnen particulieren hier niet over slaven beschikken, althans in theorie niet. Alle heloten behoren toe aan de staat en zijn gebonden aan het land dat ze moeten bewerken en dat ze niet mogen verlaten. Er is een zekere overeenkomst met het systeem van ‘lijfeigenen’, een vorm van gedwongen dienstbaarheid die later in Europa ontstaat en lang stand zal houden. Heloten kunnen niet rechtmatig land of ander eigendom verwerven en – net als de slaven in Athene – kunnen ze niet getuigen bij juridische kwesties. Tenzij hun getuigenis door marteling is verkregen.

Spartaanse slaven kunnen uitsluitend door de staat worden gemanumiteerd, bijvoorbeeld in tijden van oorlog. Dan worden ze gebruikt als bedienden van de krijgers of als hulpsoldaten in de lichte infanterie. Slaven die zich onderscheiden door hun dapperheid kunnen daarna worden vrijgelaten.

Naar moderne maatstaven is Sparta een verwrongen samenleving waarin twee bevolkingsgroepen, heloten en vrije burgers, elkaar gijzelen. Spartanen minachten en wantrouwen de heloten, die streng en wreed worden behandeld. Ze moeten speciale kleding dragen en zijn hun leven niet zeker. Ten minste eens per jaar worden ze publiekelijk afgetuigd om te laten zien wie de baas is. De schrijver Plutarchus (46 – 120 n. Chr.) meldt dat heloten soms dronken worden gevoerd en in laveloze toestand aan jongeren worden getoond. ‘Drink niet en word geen slaaf van je lusten, want anders word je als deze slaven’, aldus de opvoedkundige boodschap. Nog wreder is de gewoonte om eenmaal per jaar de oorlog aan de heloten te verklaren. Groepjes jongeren struinen het land af en elke heloot die in hun handen valt wordt vermoord. Het zijn methoden om de slavenpopulatie te terroriseren.

Het was niet in alle gevallen zo dat heloten vrij werden gelaten op grond van hun militaire verdiensten. Thucydides beschrijft hoe in 424 v. Chr., na een conflict, de heloten worden uitgenodigd om de dappersten onder hen te kiezen. Hun wordt voorgespiegeld dat ze zullen worden vrijgelaten. Tweeduizend heloten laten zich uitroepen tot dappere krijgers, maar de Spartanen maken hen in koelen bloede af. Ze zijn bang dat deze slaven in de toekomst voor onrust zullen zorgen.

Slaaf in Rome

Wanneer over de Oudheid wordt geschreven, ontbreken nauwkeurige en verifieerbare gegevens. Ook in het Romeinse Rijk blijft onduidelijk hoeveel slaven er leven en werken, in welke hoedanigheid ze dat doen en of er regionale verschillen zijn. Soms worden feitelijke gegevens genoemd, bijvoorbeeld in een testament of een verslag van een gebeurtenis. Die zijn bruikbaar, maar vormen het spreekwoordelijke topje van een ijsberg. De ijsmassa onder water blijft buiten beeld. Een beeld schetsen kan alleen door gebruik te maken van aannames en beredeneerde aantallen. Toch kan dat aardig lukken.

De stad Rome ontstond in de tiende eeuw v. Chr. en groeide vanaf de vierde eeuw v. Chr. uit tot de machtigste stad van de toenmalige wereld. De Romeinse wetgeving is tot heden bepalend voor de ontwikkeling van het West-Europese recht. In het bijzonder geldt dat het slavernijsysteem van het Romeinse Rijk van grote invloed is geweest. Europese praktijken en opvattingen over slavernij en slavenhandel zijn gebaseerd op het Romeinse rechtssysteem. Zonder overdrijving kan worden gesteld dat in juridische zin een rechtstreekse lijn loopt van het Romeinse slavenrijk naar de koopmanshuizen in West-Europa en de plantages in Noord- en Zuid-Amerika en de Caraïben.

De juridische positie van de slaaf in het Romeinse Rijk

Van meet af aan is het Romeinse juristen duidelijk dat de positie van tot slaaf gemaakte mensen moet worden beschreven in de rechtsregels van het algemeen geldende recht (het ius gentium). Dat stelt dat de natuurlijke staat van alle mensen verbonden is met het begrip vrijheid (libertas). Vrije mensen mogen doen wat zij willen, voor zover dat niet wordt beperkt door macht of regelgeving. Wel zijn er verschillende vrijen: zij die vrij geboren zijn uit een vrije moeder (ingenui) en zij die vrij zijn geworden (libertini). Elke status heeft zijn eigen rechten en mogelijkheden.

Slaven zijn mensen, maar ze zijn niet vrij. Juridisch gezien zijn ze dingen, roerende goederen. Ze kunnen geen actieve partij zijn bij rechtshandelingen. Ze kunnen niet iets kopen of erven maar worden verkocht of vererfd. Ze worden servi genoemd, afgeleid van het werkwoord servare dat sparen betekent. Een krijgsgevangene wiens leven wordt gespaard is een servus. De slaaf als bezit wordt aangeduid als mancipium, opnieuw een verwijzing naar de krijgsgevangene die gewapenderhand is genomen (manu capiantur). Voor de slaaf als eigendom wordt ook het woord dominium gebruikt.

Slaven worden in verschillende hoedanigheden en onder verschillende omstandigheden ingezet in de Romeinse economie. De grootste aantallen worden tewerkgesteld in de landbouw en veeteelt. Hun levensomstandigheden verschillen amper van die van arme boeren.

Slaven die worden gebruikt als bedienden in huishoudens van stadbewoners hebben het over het algemeen wat beter. Evenals in de Griekse wereld kunnen slaven in Romeinse steden werkzaam zijn als handwerkslieden, schrijvers, winkelbedienden en leraren, kortom in alle beroepen die een intensieve stedelijke samenleving kenmerken. Slaven in publieke dienst, die ook nog het ongeluk hebben te moeten werken in mijnen of andere ongezonde bedrijven, zijn veel slechter af. Vooral de erbarmelijke omstandigheden in de mijnen leiden tot een hoog sterftecijfer.

Hetzelfde geldt voor de veroordeelden die als gladiatoren moeten optreden in de stadions om het publiek te vermaken. Toch hebben ook zij een bescheiden kans om aan een vroegtijdige dood te ontsnappen. Soms worden ze – wanneer ze goed hebben gevochten – gespaard en krijgen ze hun vrijheid (terug).

Een bijzondere slavenmacht is de zogenaamde familia Caesaris: slaven van de keizer die zijn belast met openbare werken zoals de watervoorziening of keizerlijke bedrijven zoals de wol- en linnenspinnerijen. De familia Caesaris is ook belast met de inning van belastingen en andere administratieve overheidstaken.

Rechteloos?