Afbeelding omslag

Lange Poten, hoek Spui (Kapelsbrug), omstreeks 1905. Haags Gemeentemuseum

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Prezns - Marco Bolsenbroek, Zutphen

Tekstredactie

Toon Vugts

© 2020 F.J.A.M. van der Helm, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2020 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462495517

E-ISBN 9789462496835

NUR 693

Inhoudsopgave

Inleiding

1Tante Annie en haar rendez-voushuis

2Problemen bij aanleg Vijverdam

3Politie op zoek naar perverse pornofilms in Geleenstraat

4Bedrieger in het openbaar gebrandmerkt aan de schandpaal

5gtb’s platenstudio in het Benoordenhout

6IJsschotsen voor de Scheveningse kust in de winter van 63

7Haagse Bijenkorf een ‘Mercuriustempel’ met roltrappen!

8Juridisch gevecht om de Hofvijver

9Bruidssuikers van Paré

10Ingeburgerde koningin Emma (1858-1934)

11ADO met broers Gerrie en Harry Vreken: kampioen en promotie

12Gebouw voor Kunsten en Wetenschappen in lichterlaaie

13De zedenzaak rond ‘Duitsche Greet’ en haar frivole meisjes

14Heimwee naar het nostalgische treinstation Staatsspoor

15Kamervragen rond corruptie bij Haagse politie

16Plechtige opening Vredespaleis op 28 augustus 1913

17Napoleon brengt stadsrechten mee voor Den Haag

18‘Lombokgeneraal’ Rost van Tonningen en zijn familie rond 1900

19Experimentele verkeerslichten op de Laan van Meerdervoort

20Opkomst en ondergang van de vertrouwde melkboer

21Ondergang van het historische sluisje nabij het Rijswijkseplein

22Puber door politiesabel gedood bij kerstboomverbranding

23Gotische Zaal gered door groothertogin van Saksen

24Pieter Louwman begint in 1934 met zijn verzameling historische auto’s

25Evert Louwman neemt de hobby van zijn vader over: het Louwman Museum

26Voorbij met de immer wakende torenwachter!

27Zwangere Sjaan in 1795 op roof bij haar minnaar

28Naam Haagse wijk Ypenburg al eeuwenoud

29Gegluur bij het oude ministerie van Sociale Zaken

30Het atelier van glas-in-loodzetter C.A. Schuit

31Koninklijk Buitenrust wijkt voor internationaal Vredespaleis

32Mysterie rond de markante ‘Koningin van Voorburg’

33Dubbele moord doet bewoners Veenkade huiveren

34‘Ik bestelde brood en kwam met vlees terug’

35De Bell-compagnie brengt de telefoon in de Residentie

36De komst van de Scheveningse pier

37Uitslaande brand in 1884 aan het Westeinde!

38Laakmolen wordt onderdeel van de Molenwijk

39Demping doodlopend deel stinkende Prinsegracht

40Deftige tearoom Maison Krul nog altijd een begrip in Den Haag

Inleiding

Wat is er spannender dan de geschiedenis van je eigen omgeving te leren kennen? Vaak weten we niet wat er allemaal in onze eigen buurt te vinden is aan historisch materiaal. In feite zijn we beperkt tot wat we op school hebben geleerd aan vaderlandse geschiedenis. Nou boffen we met een plaats als Den Haag, waar regionale gebeurtenissen ook vaak landelijke feiten zijn.

Den Haag heeft door de eeuwen heen steeds roem vergaard als bestuurlijk centrum en als woon- en werkplaats van belangrijke vaderlanders, of zoals we tegenwoordig zouden zeggen van Bekende Nederlanders. Meestal gaat dat om politieke figuren. Maar juist deze mensen, over wie al zoveel is geschreven, staan niet centraal in dit boek. Want dat gaat juist hoofdzakelijk over de geschiedenis van ‘om de hoek’. De kleine geschiedenis die niet groot genoeg is voor de geschiedenisboeken, maar o zo belangrijk voor de Hagenaars om hun stad beter te leren kennen.

Den Haag mag dan wel geen stadsrechten hebben gekregen (trouwens, Parijs ook niet!) het kreeg bekendheid door de graven van Holland, die hier in de dertiende eeuw het Binnenhof stichtten. Later kwamen hier steeds meer gebouwen omheen te staan. Er kwam een Buitenhof, een Gevangenpoort, nog meer poorten en een slotgracht. Veel van dat alles is inmiddels veranderd of zelfs gesloopt.

Wat niet is verdwenen zijn de gebeurtenissen die we in de archieven terug kunnen vinden. Van hoererij tot oplichterij. Van stadsuitbreidingen tot verdwenen straten, pleinen en lanen. Van de komst van de Pier en het Vredespaleis, en van de Bijenkorf, waarbij de Grote Marktstraat werd gecreëerd door het einde van de stinkende Prinsegracht te dempen. Den Haag was en is volop in beweging.

Terwijl het onderwijs beter werd, kwamen nieuwe uitvindingen en toepassingen daarvan in onze straten. Zoals bij de experimentele verkeerslichten aan de Laan van Meerdervoort. De nieuwe tijd brak aan. De melkboer verdween uit de straat. Ook mijn familie aan de Veenkade was gedoemd de melkwijk en hun winkel op te heffen. Allemaal ten koste van de vooruitgang. Dingen komen en dingen gaan. In mijn rubriek ‘Vroegâh’ heb ik er veel over geschreven in de ter ziele gegane Oud-Hagenaar. De artikelen werden altijd met graagte gelezen, zoals ik kon merken aan de vele reacties. Op verzoek van velen is besloten om een selectie van deze artikelen in boekvorm te bundelen.

We kunnen hierin terugkijken op veertig historische verhalen uit het rijke Haagse verleden. Heel divers, uit alle tijden, voor ieder wat wils, maar wel allemaal pure Haagse geschiedenis. Uit de tijd van vroegâh!

1

Tante Annie en haar rendez-voushuis

Als kind lijk je nergens bij stil te staan. Tante Annie was een aardige vrouw, die altijd met dubbeltjes en kwartjes liep te strooien. Nee, een echte tante was ze niet, maar zo werd ze in de buurt eenvoudigweg genoemd. Ze verhuurde kamertjes aan mannen die de liefde wilden bedrijven. Ze woonde op de Weteringkade vlak bij het Girokantoor. Eigenlijk schuin tegenover de roemruchte Geleenstraat, waar het fruit in de roodgekleurde etalages lag te wachten op een gebruiker.

In de jaren 70 en 80 ging het er allemaal nog geheimzinnig aan toe rondom de mannen en vrouwen die in de ‘bizniz’ zaten. Naast de vele straten die Den Haag kende, waar de dames openlijk voor de ramen zaten te lonken (denk aan de Boomsluiterskade, Lamgroen, Groenewegje en de Nieuwe Haven, waar de fameuze Blonde Dolly haar waren verhuurde), was er in de Hofstad ook plaats voor gesloten bordelen en rendez-voushuizen. Den Haag heeft door de eeuwen heen een grote bedrijvigheid gekend in deze branche, wat mogelijk veroorzaakt werd door de welgestelde diplomatenwereld.

Het was een wereld van stiekem en voor- en bijnamen. Discretie was een hoog goed. Chantage lag op de loer wanneer de lustzoeker werd betrapt door een crimineel die wat bij wilde verdienen. De besloten bordelen en rendez-voushuizen deden hun uiterste best om de politie op afstand te houden. In veel gevallen werden de overwegend Hollandse dames anoniem door de GGD gecontroleerd. Het was een klein duister wereldje, dat zich overwegend liet afschilderen in de beslotenheid en intimiteit van een kleine groep baasjes.

Tante Annie in 1973.

FOTO: AUTEUR

Tante Annie

Ze sprak met een Duits accent en mogelijk lagen haar wortels in Wenen, zoals ze me eens heeft verteld. Ooit was ze in 1935 naar Nederlands-Indië geweest om daar als eerbare getrouwde vrouw haar geluk te beproeven. Lichtjes stotterend en altijd lachend met haar grote uitpuilende ogen en zwaaiend en groetend naar iedereen die haar passeerde. Door haar suikerziekte liep ze wat langzaam, met haar opgezette benen die over haar schoenen vielen. Nee, haar leven was niet zo leuk, maar ze was na de oorlog in de branche terechtgekomen en wist haar boterham (met beleg) erin te verdienen. Haar huis bezat meerdere verdiepingen en voor een tientje kon je er een kamertje huren. Ook had ze weleens een vrouwtje in de aanbieding. Het was een hele bedrijvigheid, want er kwamen meestal erg goede klanten, die haar voorzagen van stukken worst en zelfs jurken. Als haar eerste klant noemde ze altijd Aadje de slager. Wat een grote wagen had hij! Niemand van de buren sprak minderwaardig over haar. Haar natuurlijke charme bracht altijd een lach op ieders gelaat. Ze noemde iedereen schat en lieverd, of je nu tien of tachtig was, en ze wist gemakkelijk de mensen in te palmen. Ze wandelde op haar oude dag geregeld met haar herdershond Vesta, die haar op een keer bijna de tram introk van lijn 12. Dat was bij de halte onder het Schenkviaduct. ‘Vessie zat een hond achterna’, smulde ze lachend achteraf. De eigenaar van de hond die boos en ontdaan aan haar vroeg of het een mannetje of een vrouwtje was, kreeg het legendarische antwoord: ‘Dat weet ik niet, maar het is een reu!’ Vermoedelijk kende ze de betekenis van het woord reu niet helemaal. Er bestaan werkelijk van die mensen op wie niemand kwaad kan worden.

Weteringkade nabij het Schenkviaduct.

FOTO: AUTEUR

Weteringkade

Haar openingstijden lagen ergens in de middag tot een uur of elf in de avond. Een uitzondering voor een goede klant daargelaten. De mannen wist ze altijd te vertellen dat ze een mooie stropdas omhadden. Tante Annie verklapte eens haar geheim: ‘Je vangt meer vliegen met stroop dan met azijn!’ Ze woonde samen met de ongeveer even oude Wim, die doorging voor haar man, maar die volgens sommige buren haar broer was. Ze hadden vrijwel altijd ruzie. Wanneer het goed was, dan reed Blauwe Willem (hij zoop zo) opeens een dikke Mercedes. Annie zat dan voor in de wagen en samen gingen ze zo tochtjes maken. Niet te ver en te vaak, want het mocht niet ten koste gaan van de openingstijden. Hun zoete vrede duurde meestal niet lang. En voor je het wist werd de Mercedes verkocht aan de garage van Nico Visser enige huizen verder. Die man lachte zich rot. Vooral die ene keer dat ze de wagen weer terug kwam kopen. Visser werd er niet armer op! Druk had Annie het wanneer een klant om een meisje vroeg en ze zelf niets voorhanden had. Dan belde ze naar Mies bij de Juliana van Stolberglaan of naar Klara in de Stuyvesantstraat. Met een taxi kwamen dan de meisjes even wat bijklussen bij tante Annie. Omgekeerd werd ook door andere hoerenmadams een beroep gedaan op meisjes van Annie. Zoals gezegd: het was een klein wereldje! Maar het moet erg leuk zijn geweest. Een soort van ‘ons kent ons’ van mensen die stoute dingen deden die het daglicht niet helemaal konden verdragen. Ook Henk Bartels – de baas van de Geleenstraat – die eveneens op de Weteringkade woonde, kon weleens de nood lenigen en wist weleens te voorzien in een dametje. Omgekeerd wist hij Annie weleens om snoepgoed te vragen, maar helaas voor Bartels gaf Annie niet zo gauw haar inventaris weg. Dat kon ook niet, want ze had er hooguit twee of drie in hoogtijdagen.

Hofwijckplein

Naar het schijnt heeft ze voor haar periode aan de Weteringkade in de jaren 50 en 60 aan het Hofwijckplein gewoond, waar ze ook gelegenheid gaf. Het geld moet in die tijd rijkelijk zijn binnengestroomd. Er werd grif 100 gulden betaald voor een nummer en Annie liep met haar tientjes dus aardig binnen. De taxichauffeurs die op de hoek van de Oranjelaan hun standplaats hadden, brachten vaak klantjes naar haar toe. Mannen vroegen weleens aan een chauffeur of ze nog een vrouwtje wisten en dan gingen ze naar Annie toe. Het waren duidelijk heel andere tijden. Nu is alles open en bloot en geschiedt de ‘bizniz’ via 06-lijnen of via hete reclame op de nachtelijke kanalen van de commerciële omroepen. Het is voorbij. Ons resten slechts nostalgische herinneringen. Arme Annie, ze stierf kinderloos – amper 75 jaar oud – aan een longontsteking.

2

Problemen bij aanleg Vijverdam

Vanaf de Kneuterdijk was Den Haag eeuwenlang slechts toegankelijk via de poort die nu nog bekend staat als Gevangenpoort. Al het in- en uitgaande verkeer moest door de smalle toegangspoort worden geleid. In de beginjaren van de vorige eeuw besloot het stadsbestuur dat er wat moest veranderen.

Het aantal inwoners van de Residentie groeide gestaag. Zeker aan het einde van de negentiende eeuw nam de bevolking haast explosief toe en moesten nieuwe wijken worden aangelegd om de wassende bevolking te herbergen. De fiets deed zijn intrede en later kwamen de eerste automobielen. Ook de paardentram werd vervangen voor een elektrisch aangedreven vervoermiddel. De wereld werd kleiner en de mobiliteit groter. De trams van de in 1887 opgerichte HTM reden in 1910 al voor een belangrijk deel elektrisch. Eigenlijk wilde de zeer gedreven HTM graag een elektrische tram laten rijden van en naar het Binnenhof, maar daarvoor moesten ze een bovenleiding laten aanleggen. Dat zou een hele klus worden in de Gevangenpoort. Moest al dat verkeer inclusief de tram door die smalle poort? Dat zou vragen om veel verkeersongelukken! Veel Hagenaars zagen het totaal niet zitten en vreesden een grote puinzooi.

Vijverdam

In 1905 kwamen de eerste plannen om 27,5 meter van de Hofvijver af te snoepen om te gebruiken voor een brede verkeersader die de Plaats en het Buitenhof met elkaar moest verbinden. Dit stukje weg, nu onderdeel van het Buitenhof, zou later de naam Vijverdam krijgen. Het gemeentebestuur zag de vooruitgang wel zitten, maar de Hagenaar was niet erg enthousiast te krijgen voor dit plan. Ook de gemeenteraad was verdeeld. Belangrijk argument van de tegenstanders was de opoffering van een stuk cultuurhistorisch erfgoed voor de verwilderde verkeersdrukte. De Hofvijver zou met 10% worden verkleind. Het fraaie eilandje in de vijver kwam daardoor geheel uit positie te liggen en vanaf de Plaats bekeken zou het water veel te ver weg komen te liggen. Ook was er divers commentaar op de sloop van de deftige panden die aan de Hofvijver stonden aan weerskanten van de Gevangenpoort. Woningen met gezellige tuintjes die grensden aan de Hofvijver moesten verdwijnen. Al waren er andere Hagenaars die deze oude huizen een doorn in het oog waren.

Twintig jaar

Het getouwtrek rondom de aanleg van deze belangrijke toegangsweg heeft ruim twintig jaar in beslag genomen. Daarbij kwam het zelfs tot een unieke rechtszaak (zie hoofdstuk 8). Uiteindelijk werden de pittoreske huisjes aan de vijverzijde van de Gevangenpoort gesloopt. Voor de ene Hagenaar was het een historische doodzonde, de andere slaakte een zucht van verlichting En zo verdeelde de komst van deze thans onmisbare weg onze stad gedurende bijna twintig jaar!

De Gevangenpoort rond 1900, gezien vanaf het Buitenhof.

HAAGS GEMEENTEARCHIEF

Realisatie

Eind 1924 begon de firma Van de Elsthout met het dempen van een stuk van de Hofvijver en na vier maanden was de klus geklaard. De Vijverdam gaf een geheel ander aanzicht. Het leek alsof het centrum van Den Haag opeens de moderne tijd instapte. Over de brede, nieuwe weg reden weldra trams, auto’s, handkarren, fietsen en paard en wagens. Het verkeer had ruim baan gekregen. Voetgangers liepen aan weerskanten op het trottoir. Onder de Gevangenpoort hadden ze het rijk alleen en aan de andere zijde konden ze heerlijk genieten van het uitzicht op de enigszins verkleinde Hofvijver.

3

Politie op zoek naar perverse pornofilms in Geleenstraat

Vanouds zitten in de Geleenstraat frivole dames in de etalage, voorzien van een rood lampje om een (klein) deel van hun handelswaar enigszins spannend te beschijnen. Negentig jaar geleden deed de zedenpolitie in diezelfde straat een inval, waarbij de nodige pornografische handel in beslag werd genomen. Hoe kon het zover komen?

In de erotisch getinte weekbladen Pan en De Zwarte Kat werd druk geadverteerd over hitsige bewegende beelden die menig mannenhart sneller lieten bonken. We hebben het over de jaren twintig van de vorige eeuw. De rolprent was te bekijken in de Geleenstraat. Het was het nieuwste van het nieuwste, en in die tijd was een dergelijke film een unicum. In de advertentie werd nog expliciet vermeld dat het bijzonder pikante films ‘voor heren’ waren. Het betrof meestal illegale kopieën van gesmokkelde Duitse films. Na een korte geheime briefwisseling kon de erotische film tegen betaling van maar liefst ƒ 30 worden bekeken. Dat was een enorm bedrag voor die tijd en vele malen het weekloon van Jan de Arbeider. De overactieve politie kreeg lucht van de zaak doordat zij getipt was door een op wraak beluste kennis dan wel klant van de betreffende madame. Vervolgens ging de hermandad tot heuse infiltratie over, waarbij stromannen werden gebruikt.

Verraad

Het verhaal gaat dat de vrouw in deze business regelmatig te vinden was op Duindigt, de paardenrenbaan. Ze was een gokster van de hoogste categorie en was van zins enkele paarden te kopen om zelf mee te spelen. Ze gaf een bevriend persoon het verzoek om twee paarden te halen in België, maar die beesten bleken ongezond te zijn. Het ene paard scheen al spoedig last te hebben van een knobbel aan zijn been en het andere had aanleg om dik te worden. De madame vermoedde dat ze door de man was opgelicht en kwam met de politie in contact. De mogelijke oplichter op zijn beurt was uitermate verbolgen over de aanklacht die de vrouw had ingediend en deed een boekje open over haar nevenactiviteiten. De politie was uitermate geïnteresseerd, en zo begon het balletje te rollen.

Gastvrouw

De politie ging heel secuur te werk en liet een stroman reageren op de ondeugende annonce. Toen het adres aan de Geleenstraat bekend werd, gingen vier inspecteurs anoniem naar het huis om de films te bekijken. Ze deden zich aanvankelijk heel onnozel voor. De hele operatie was nauwkeurig voorbereid. Ter plekke troffen de stille agenten nog enkele andere enthousiaste kijkers aan en gezamenlijk bekeken ze de eerste ontspanningsfilm. De charmante gastvrouw verwende haar publiek ondertussen met lekkere drankjes. De heren genoten met volle teugen.

Pornografische prent uit 1920.

Politie

Naar de ogen van die tijd was de film zo ‘liederlijk-pervers’, dat zelfs een oppervlakkige beschrijving onfatsoenlijk was. Na vertoning van zeven korte filmpjes stond een inspecteur op en meldde met veel kabaal aan de operateur dat het wel genoeg was. De laatste keek stomverbaasd en begreep niet dat de heren niet verder wilden kijken. Toen lieten ze hun politiepenning zien en begreep de gehaaide madame hoe laat het was. Een der inspecteurs floot uit het raam en meerdere agenten kwamen aangesneld om de woning grondig te doorzoeken. De bezoekers werden afgevoerd naar het politiebureau voor verhoor. De filmpjes en het luxe filmapparaat ter waarde van ƒ 400 werden in beslag genomen.

4

Bedrieger in het openbaar gebrandmerktaan de schandpaal

In 1798 liep de 58-jarige Willem Julius van Overveldt tegen de lamp en werd hij opgeborgen in het tuchthuis. De man had onder valse voorwendsels handelgedreven en gebruikgemaakt van een gefingeerde naam. En dat was in de achttiende eeuw ten strengste verboden. In Holland draaide alles om handel en geld. Economische delicten die de handel verstoorden, werden streng gestraft.