Afbeelding omslag

© Anton Ivanov/123RF.COM

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Prezns - Marco Bolsenbroek, Zutphen

Zevende herziene druk, 2020

© 2020 Michaël Ietswaart en Vinije Haabo, p/a

Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2020 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494770

e-ISBN 9789462496873

NUR 507

Inhoudsopgave

Woord vooraf

Volkslied van Suriname

Gedichten – Sranan puwema

Surinaamse verjaardagsliederen: Hip hip hure!

1Historisch overzicht

2Basisregels uitspraak

2.1Fonetiek

2.2Klinkers

Oefening 1

Oefening 2

Oefening 3

Oefening 4

2.3Medeklinkers

Oefening 5

2.4Tweeklanken

Oefening 6

2.5Samentrekkingen

Oefening 7

2.6Vervormingen

Oefening 8

2.7Dubbele medeklinker

Oefening 9

3Basisregels grammatica

3.1Lidwoorden en zelfstandige naamwoorden

Oefening 10

3.2Voornaamwoorden

3.2.1 Persoonlijk, bezittelijk en wederkerend voornaamwoord

Oefening 11

3.2.2 Meewerkend en lijdend voorwerp

Oefening 12

3.3Werkwoorden

3.3.1 Tegenwoordige tijd

3.3.2 Verleden tijd

3.3.3 Toekomende tijd

Oefening 13

3.4Toelichting bij de hulpwerkwoorden ‘e’, ‘o’, ‘ben’ en ‘sa’

Oefening 14

3.5Het werkwoord ‘zijn’

Oefening 15

3.6Het woordje ‘na’ voor aan een zin

4Basisuitdrukkingen

Oefening 16

5Basiszinnen

5.1Kennismaking

5.2Bezoek

5.3Aankomst luchthaven zanderij/J.A. Pengel

5.4Hotel

5.5Ontbijt

5.6Problemen met accommodatie

5.7Vertrek

5.8Eten en uit eten gaan

5.9Winkelen

5.10Kapper

5.11Kledingzaak

5.12Verkeer

5.13Getallen

5.14Rangtelwoorden

5.15Geldzaken

5.16Dagen van de week

5.17Tijdsaanduidingen

5.18Het weer

5.19Politiek en economie

5.20Binnenland

6.Wakamantaal (straattaal)

7.Dotitaki (schuttingtaal)

8.Spreuken en gezegden (odo)

9.Woordenboeken

9.1SURINAAMS-NEDERLANDS

9.2NEDERLANDS-SURINAAMS

10.Antwoorden oefeningen

2.2.Klinkers

2.3.Medeklinkers

2.4.Tweeklanken

2.5.Samentrekkingen

2.6.Vervormingen

2.7.Dubbele medeklinker

3.1.Lidwoorden en zelfstandige naamwoorden

3.2.1. Persoonlijk, bezittelijk en wederkerend voornaamwoord

3.2.2. Meewerkend en lijdend voorwerp

3.3.Werkwoorden

3.4.Toelichting bij de hulpwerkwoorden ‘e’, ‘o’, ‘ben’ en ‘sa’

3.5.Het werkwoord ‘zijn’

4.Basisuitdrukkingen

Woord vooraf

Hoe groet je je mooie buurvrouw op een gepaste manier in het Sranan? Als beginnend Surinaamssprekende moet je het natuurlijk niet te mooi willen maken. Maar wees ook niet beschaamd om de eerste aanzet te geven. Desnoods met wat Nederlands erdoorheen, want dat doen Surinamers ook. Met behulp van een handige taalgids kan het echter wel veel beter. Dat is die boi! Maar hoe maak je dat ding? Wat hebben mensen nodig om Sranan te leren? Geen vragen meer waar je je nog zorgen over hoeft te maken. Het resultaat heb je in eigen hand. Uitgaande van de Surinaamse werkelijkheid zijn zinnetjes en woorden gekozen waarmee je als lezer snel Sranan leert beheersen. Houd wel in gedachte dat een selectie van woorden en zinnetjes alleen niet voldoende is om de taal goed te spreken. Behalve dat je genoeg onder de Srananmans moet toeven, is het ook belangrijk dat je in je eigen tempo nieuwe woorden kunt opzoeken. Vandaar dat een miniwoordenboek niet ontbreekt in deze taalgids. Maar er is nog meer.

In het inleidende gedeelte is het Sranantongo in historisch perspectief geplaatst, zodat je meer kan leren over het ontstaan van deze prachtige taal. We hebben tevens de nodige aandacht besteed aan de uitspraak en de grammatica om er zeker van te zijn dat je goed Sranan kunt leren.

Ga je ook nog op reis naar Suriname, dan biedt dit boek voldoende mogelijkheden om vanaf Zanderij het land te verkennen op de gezellige srananfasi, via het verkeer, in het hotel, tijdens het winkelen of gewoon bij de kapper.

En heb je even genoeg van de stad, dan is er altijd nog het heerlijke binnenland om tot rust te komen. Dan is het misschien raadzaam om door middel van het hoofdstuk Binnenland eerst na te gaan wat er gebeurt als je je hoofd mocht stoten tegen een waswasigodo.

Voor hen die geen geld hebben voor een ticket Amsterdam-Paramaribo maar toch vragen willen stellen over de positie van de Surinaamse staatskas, is een hoofdstuk Politiek en economie opgenomen. Loop je in Amsterdam op de Albert Cuyp en durft iemand je vriendje te noemen, herken dat dan als klootzak in Wakamantaal, sla kalm het volgende hoofdstuk op en zoek in Dotitaki het passende antwoord. Hoe dan ook, wij hebben gepoogd de beste selectie te maken. Maak er goed gebruik van en jij en jouw Sranan orga zullen er wel bij varen.

Bij de derde geheel herziene druk

Weet je waar al dat goud is gebleven? Wie de beste wiettelers zijn? En wat doet Blokker in Suriname? Geïnspireerd door vele vragen en vondsten van onze strati orga’s gingen wij na de laatste ontwikkelingen ini Switi Sranan en Bakrakondre nogmaals voor jou op zoek. In deze geheel herziene uitgave van ons buku vind je meer dan alleen antwoorden op bovenstaande vragen. Als gevolg van voortschrijdende inzichten in de taalkunde, de politiek en het wakamanleven hebben wij onze taalgids verder vernieuwd, verbeterd en verrijkt met talrijke woorden en voorbeeldzinnen uit het leven van alle dag. Wat wil je nog meer?

Het leven is leki dagubal, zo ook wij!

Michaël nanga Vinije
Amsterdam, november 2002

Bij de vierde druk

We zijn weer uitverkocht en dat doet ons goed. Een vierde druk! En om dat te vieren hebben we onze neus in de Surinaamse politieke verwikkelingen gestoken.

Wat hebben de verkiezingen voor nieuws gebracht in Switi Sranan? Zal het land nog bestuurbaar zijn? Is er iets veranderd of kunnen ze het licht weer uitdoen?

Nee, er is wel degelijk wat veranderd. Eindelijk hebben we bosnegers in het parlement en de verkiezingen zijn zo verlopen dat een bekende politicus maar groenteboer is geworden.

Ook de banden met de wakamans en monimans hebben we aangehaald. Zo kunnen we melden dat Suriname nu toch echt verlost is van de gulden. Maar hoeveel van die Srada heb je nodig om een diri planga in Paramaribo te kopen?

Meer bevindingen tref je aan in de hoofdstukken Wakamantaal en Politiek en economie.

wi no e sribi!

Vinije & Michaël

Voorjaar 2006

Bij de vijfde druk

Het doet ons een groot genoegen jullie te kunnen plezieren met een vijfde, wederom geheel herziene druk. Het is niet te geloven!

We hopen natuurlijk wel dat jullie nog geld hebben fu bai a buku disi, want wi no wani dati a kredietcrisis disi dof wansma peer. Ons is opgevallen dat er de laatste tijd verdacht veel witte gezichten in de toestellen van de KLM en SLM zitten. Mede daarom hebben we het prachtige Surinaamse volkslied toegevoegd. Dus leer dat vast, dan heb je een voorsprong als blijkt dat je van Vene toch nog moet inburgeren.

En misschien vergeet hij dan zelfs dat je wit bent als je opstaat en zingt Opo! Kondreman un opo, Sranangron e kari un.

Voor de echte liefhebber (en wie is dat niet?) hebben we een aantal mooie odo’s en idiomen opgenomen. Dan weet je dat ini Switi Sranan den bigisma e taki loslosi nanga borbori waar de nuchtere Hollander over koetjes en kalfjes praat.

Ter completering hebben we zelfs wat Sranan oefeningen opgenomen. Stuka den wroko!

Geniet ervan, koop ons boek gerust, want winti wai, lanti pai!

Vinije nanga Michaël, voorjaar 2009

Bij de zesde druk

Wi doro baka en dat heeft langer geduurd dan we hadden gewild. Helaas is de crisis falek krosbei onze eigen deur gekomen dan we ooit hadden verwacht. En zo is er weer van alles gebeurd, maar de basis om je in het Sranan te kunnen redden vind je nog steeds ini a buku disi.

Ga je naar Switi Sranan, neem het dus weer gewoon mee in je bagage. En no fergiti den orga fu yu! Suriname is met wantu wortu tot je beschikking nog veel mooier.

Leisi ooktu fu sanede sommige mensen geen recht van spreken meer hebben en suma o tiri a kondre te leki 2030. Furu prisiri! Zorg dat je wel snel je ticket boekt want a tori disi prenspari gi a ontwikkeling fu a kondre. Tru lespeki!

Vinije & Michaël, voorjaar 2012

Bij de zevende herziene druk

Daar zijn we weer! Met nu al de zevende geheel herziene druk van ons boek. Zoals je weet zitten we nooit stil. We blijven ons verdiepen in de Surinaamse taal, politiek en cultuur.

De nieuwe ontwikkelingen in Suriname volgen we natuurlijk nauwlettend op de voet. Bribi efu no bribi, we zijn het helemaal eens met den politiekman dati Switi Sranan snel bepaalde ontwikkelingen moet doormaken. Zo ook ons boek, een nieuwe geheel herziene druk met een opgefriste spelling en een uitgebreider miniwoordenboek, dat eigenlijk geen mini meer mag heten. A no pkin wroko, so bun a de! Daarbij komt ook nog een nieuw hoofdstuk Politiek en Economie. Check a tori, want a libi musu libi!

Soso lobi.

Michaël nanga Vinije, najaar 2020

Volkslied van Suriname

Opo kondreman!

Het Surinaamse volkslied bestaat uit een couplet in het Surinaams (Opo kondreman) en een couplet in het Nederlands (God zij met ons Suriname). Beide worden gezongen op de melodie die in 1876 is gecomponeerd door Johannes Corstianus de Puy (1835-1924). De tekst is geschreven door de dichter Trefossa, pseudoniem van Henry F. de Ziel (1916-1975). Sinds 1959 is dit het officiële volkslied van Suriname.

Sranantongo versie

Opo kondreman un opo / Sta op landgenoten

Sranangron e kari un / De Surinaamse grond roept u

Wans ope tata komopo / Waar de voorvaderen ook vandaan kwamen

Wi mu seti kondre bun / Wij moeten het land opbouwen

Strei de fu strei / Er is strijd te voeren

Wi no sa frede / We zullen niet bang zijn

Gado de wi fesiman / God is onze leidsman

Heri libi te na dede / Ons hele leven tot de dood

Wi sa feti gi Sranan / Zullen wij strijden voor Suriname

Nederlandse versie

God zij met ons Suriname / Gado de nanga wi Sranan

Hij verheft ons heerlijk land / A e opo wi switi kondre

Hoe wij hier ook samen kwamen / Winsi fa wi kon makandra dya

Aan zijn grond zijn wij verpand / Na en gron wi e tan

Werkend houden wij in gedachten / Na wroko tapu wi e hori ini prakseri

Recht en waarheid maken vrij / Reti nanga tru e meki wi fri

Al wat goed is te betrachten / Ala bun musu du

Dat geeft aan ons land waardij / Dati e gi wi kondre warti

Gedichten – Sranan puwema

Wan Bon

Wan bon / Eén boom

Someni wiwiri / Zoveel bladeren

Wan bon / Eén boom!

Wan liba / Eén rivier

Someni kriki / Zoveel kreken

Ala e go na wan se / Alle gaan ze naar één zee

Wan ede / Eén hoofd

Someni prakseri / Zoveel gedachten

Prakseri pe wan bun musu de / Gedachten om één soort heil

Wan Gado / Eén God

Someni fasi fu anbegi / Zoveel manieren van aanbidding

Ma wan Papa / Maar één Vader

Wan Sranan / Eén Suriname

Someni wiwiri / Zoveel haren

Someni skin / Zoveel lichamen

Someni tongo / Zoveel talen

Wan pipel / Eén volk!

Dobru (Robin Raveles), 1973

Bro

No pori mi prakseri noyaso / Verstoor nu niet mijn gedachten

No kari mi fu luku no wanpe / Roep mij niet om elders te kijken

Tide mi ati trusu mi fu go / Vandaag stuwt mijn hart mij te gaan

Te na wan tiri kriki farawe / Naar een stille kreek ver weg.

No taki na lon mi wani lon gowe / Zeg niet dat ik weg wil rennen

Fu di mi frede strei en krei nomo / Omdat ik bang ben om te strijden en alleen maar huil

Ma kondre babari lontu mi so te / Maar ’s lands gedruis heeft mij zo bevangen

San mi mu du? Mi brudu wani bro / Wat moet ik doen? Mijn bloed wil rust.

Na krikisei drenkondre mi sa si /Aan de kreekoever zal ik me in droomland wanen

Pe ala sani moro switi leki dya / Waar alles zoeter is dan hier

En skrekitori no sa trobi mi / En schrikverhalen mij niet zullen storen.

Te mi drai kon baka, sonten mi sa tron / Als ik terugkom, zal ik misschien zijn geworden

Wan pikinso moro betre libisma / Een beetje beter mens

Di sabi lafu, sabi tya fonfon / Die weet te lachen en slaag weet te verdragen.

Trefossa (Henry de Ziel), 1957

Surinaamse verjaardagsliederen: Hip hip hure!

Na wan suma feryari tide

Na wan suma feryari tide (2x) / Er is eentje jarig vandaag

Na wan suma / Er is eentje

Wan suma feryari tide! / Er is eentje jarig vandaag

Dan w’e go bari wan hure gi en (2x) / Dan gaan we een hoera voor hem roepen

Dan w’e go bari / Dan gaan we roepen

W’e go bari wan hure gi en / We gaan een hoera voor hem roepen

A di mi yere yu feryari

A di mi yere yu feryari / Omdat ik gehoord heb dat je jarig bent

A di mi yere yu feryari / Omdat ik gehoord heb dat je jarig bent

A di mi yere yu feryari / Omdat ik gehoord heb dat je jarig bent

Dan mi kon fersteri yu / Daarom kom ik je feliciteren

A no f’yu kuku, a no f’yu sopi / Het is niet voor je koek, het is niet voor je drank

A no f’yu kuku, a no f’yu sopi / Het is niet voor je koek, het is niet voor je drank

A no f’yu kuku, a no f’yu sopi / Het is niet voor je koek, het is niet voor je drank

Ma mi kon fersteri yu / Maar ik kom om je te feliciteren.

1 Historisch overzicht

Het Sranantongo is ontstaan als contacttaal. Een contacttaal is een taal gesproken door mensen die van oorsprong verschillende talen spreken, maar door de historische gang van zaken bij elkaar zijn gekomen. Andere aanduidingen voor Sranantongo zijn Sranan, Surinaams en de door sommigen als politiek incorrect ervaren benamingen Nengretongo, Neger-Engels en Taki-Taki.

Veel contacttalen hebben als achtergrond (internationale) handel, slavernij en plantageculturen. Het Sranantongo behoort tot deze catagorie, evenals het op de Nederlandse Antillen en Aruba gesproken Papiamentu.

Bij contacttalen kan een onderscheid gemaakt worden tussen pidgins en creolentalen. Een pidgin (Chinese, verbasterde samentrekking van ‘business-English’) is een contacttaal die (nog) geen native speakers kent, ontstaan is uit het contact tussen twee of meer talen en niet zonder meer begrijpelijk is voor de sprekers van de talen waaruit het ontstaan is. De structuur van de pidgin mag niet te ingewikkeld zijn aangezien het de bedoeling is om zo snel mogelijk met elkaar te kunnen communiceren. De woordenschat is zeker in het begin klein en woorden voor abstracte begrippen ontbreken grotendeels. Wanneer een pidgin in een bepaald territorium overleeft en hier geboren personen de pidgin als moedertaal mee krijgen (native speakers), dan wordt de pidgin gekwalificeerd als creolentaal. Aldus worden de meeste pidgins op den duur creolentalen. Zo is het ook gegaan met het Sranantongo.

Over het prilste begin van het Sranantongo zijn de meningen verdeeld. Een plausibele verklaring van de oeroorsprong is gegeven in de theorie dat er een bepaald pidgin-Engels gesproken werd aan de slavenkust van Afrika en dat deze taal met de slaven mee ‘verhuisde’ naar Barbados en van daaruit weer via Lord Willoughby, in 1651 de eerste echte Engelse kolonisator van Suriname, terecht is gekomen in Suriname.

De verdere basis van het Sranantongo is dan gelegd in het relatief korte tijdsbestek van deze eerste Engelse overheersing. In 1667 veroverden de Zeeuwen Suriname. Hiermee eindigde de Engelse invloed op de taal niet abrupt want de Engelsen verlieten de kolonie maar druppelsgewijs. In deze periode moesten Portugese joden om godsdienstige redenen het noorden van Brazilië verlaten. Zij kwamen via Cayenne en Holland naar Suriname. De invloed van het Portugees op het Surinaams is echter beperkt gebleven. De invloed van het Portugees op een andere, ook in Suriname gesproken contacttaal, het Saramaccaans, was veel groter.

Na de Engelsen kwamen dus de Zeeuwen en de Nederlandse taalinvloed op het Sranan heeft langer geduurd en is eigenlijk nog steeds aanwezig. Toen de Engelsen Suriname van 1799 tot 1802 en van 1804 tot 1816 weer in handen hadden, hebben zij opnieuw het Sranantongo beïnvloed. Ook op het moderne Sranantongo werkt het Engels nog steeds in.

De meeste woorden in het Sranan vinden hun oorsprong in het Engels en het Nederlands. Soms is het niet duidelijk uit welk van beide talen een woord komt, aangezien zij in veel gevallen ook weer sterk op elkaar lijken. De woorden die gevormd werden aan de hand van het Engels en het Nederlands, kregen vaak aan het eind van het – al dan niet gewijzigde woord – een klinker toegevoegd. Meat werd meti en kerk werd kerki. Hoewel het aantal woorden dat uit het Portugees komt beperkt is, worden sommige ervan in het hedendaags Surinaams nog veel gebruikt. Bun (goed) komt van bom, sabi (weten) komt van saber en tapu (dicht/bedekken) van tapar. Het aantal woorden van Afrikaanse afstamming is nog geringer. Voorbeelden hiervan zijn nyan (eten), asau (olifant) en bakra (wit persoon).

Ook de indianentalen en de Aziatische talen van de later gearriveerde Hindoestanen, Javanen en Chinezen hebben sporen achtergelaten in het Sranan.

Het Sranantongo is van huis uit geen schrijftaal. In het verleden beschouwden de Nederlandse machthebbers het Neger-Engels immers als niet volwaardig en trachtten ze het gebruik ervan tegen te gaan.

De spelling van het Surinaams werd voor het eerst officieel op schrift gesteld in de resolutie van 17 augustus 1960 ‘nopens de toepassing van de voorlopige spellingsregels van de Surinaamse taal’. Op 15 juli 1986 werd deze resolutie vervangen door de resolutie ‘inzake vaststelling officiële spelling van het Sranan(-Tongo)’.

De in dit boek gebruikte spelling sluit enerzijds zoveel mogelijk aan bij het Spellingsbesluit van de Surinaamse regering van 1986 en anderzijds wordt er reeds geanticipeerd op enkele nieuwe regels zoals die verwacht worden na goedkeuring door de Surinaamse wetgever van een nieuw spellingsvoorstel. Dit laatste zal waarschijnlijk nog wel even duren aangezien het Ministerie van Onderwijs dit nieuwe spellingsvoorstel is kwijt geraakt.

Sranan is een zeer levendige taal. Woorden die eerst in een zeer beperkte kring van personen werden gebruikt, blijken na verloop van tijd zo ingeburgerd te zijn dat bijna iedereen in Suriname ze gebruikt. Zulke woorden zijn dan deel gaan uitmaken van de taal en we hebben ze dan ook in ons miniwoordenboek opgenomen.

2 Basisregels uitspraak

2.1 Fonetiek

Een goede uitspraak van het Sranan is niet makkelijk. Om je een eindje op weg te helpen hebben we in zoveel mogelijk onderdelen van dit boek naast de officiële spelling ook een fonetische spelling gegeven.

In de rest van dit hoofdstuk, maar ook in de hoofdstukken Basisuitdrukkingen, Wakamantaal en in de woordenboeken, hebben we gekozen voor zowel de volledige officiële spelling als een volledige fonetische spelling. Wie zich waagt aan deze hoofdstukken, begeeft zich daarmee op het terrein van ‘Sranantongo voor gevorderden’ en dan is het extra belangrijk dat de uitspraak goed is. In de inleidende hoofdstukken hebben we ook een paar oefeningen (antwoorden achter in het boek) opgenomen waarmee je alvast je opgedane kennis van het Sranan kunt testen.

2.2 Klinkers

Het Sranantongo kent de volgende vijf klinkers: a, e, i, o, u. Deze klinkers worden gewoonlijk kort, open en met nadruk (beklemtoond) uitgesproken (bijv. betre /bé·tre/; gogo /go·gó/). De open klinkers e en o kennen beide ook een gesloten variant (bijv. empi /ém·pi/, /ɛ́m·pi/; loli /ló·li/, /lɔ·lí/). Alle vijf Sranan klinkers hebben een nasale variant (bijv. tanta /tã́ŋ·ta/; wenke /wẽ́ŋ·ke/; tongo /tṍŋ·go/. In tegenstelling tot het Nederlands worden korte/gesloten Sranan klinkers niet aangegeven door medeklinkerverdubbeling (dus niet fittie, mattie, wassie, maar feti, mati, wasi etc.).

Voorbeelden

a => ah als in ala [alla] ‘alle(s)’

e => i/eh als in ete [itteh] ‘nog’

i => ie als in ibri [iebrie] ‘elke’

o => oh als in olo [ohloh] ‘gat’

u => oe als in udu [oedoe] ‘hout’

Oefening 1

Nederlands | Sranan | fonetisch
vrouw |  |
| lobi |
|  | fehsa
| dansi |
ontmoeten |  |

De antwoorden van de oefeningen staan op blz. 266 e.v.

Uitzondering

Een belangrijke uitzondering op de regel dat Sranan klinkers kort worden uitgesproken, vindt men in het geval waarbij een klinker direct gevolgd wordt door een r. De voorgaande klinker wordt dan gerekt uitgesproken (tori ‘verhaal’). In geschreven Sranan wordt dit niet aangegeven met een dubbele klinker (dus niet baari, maar bari ‘schreeuwen’).

Voorbeelden

-ar- als in daar. bijv. sari [saarie] ‘genoeg’

-er- als in meer. bijv. merki [meerkie] ‘melk’

-ir- als in bier. bijv. diri [dierie] ‘duur’

-or- als in oor. bijv. moro [mooroh] ‘meer’

-ur- als in boer. bijv. sturu [stoeroe] ‘stoel’

Oefening 2

Nederlands | Sranan | fonetisch
bier |  |
| furu |
|  | bereh
plezier |  |
| arki |

Nog meer uitzonderingen

Behalve de hierboven beschreven uitzondering op de korte uitspraak van Sranan klinkers is er nog een beperkt aantal woorden met een gerekte klinker.

Voorbeelden van woorden met gerekte a (zoals in taak):

falek [faalek] ‘geweldig’

dalek [daalek] ‘dadelijk’

safri [saafrie] ‘zachtjes’

hasti [haastie] ‘haast(en)’

Oefening 3

Nederlands | Sranan | fonetisch
langzaam lopen |  |
| falek bun |
|  | noh haastie
dadelijk komen |  |

In gesproken Sranan worden sommige klinkers, vooral aan het woordeind, weggelaten.

Voorbeelden:

yu sabi dati mi no lobi merki

[joe sab dat mie noh lob meerkie]

je weet dat ik niet van melk houd

fa mi musu tiri a kondre disi?

[fah mie moes tier ah kondreh diesie]

hoe moet ik dit land besturen?

mi taki dati misrefi no sabi

[mie tak dat miesrif noh sahbie]

ik heb gezegd dat ik het zelf niet wist

Oefening 4

Nederlands | Sranan | fonetisch
je denkt dat ik bang ben |  |
| mi taki dati mi lobi yu |
|  | wang saarie toorie
doe alsof je luistert |  |
| a no abi ten |

2.3 Medeklinkers

Het Sranan kent de volgende medeklinkers: b, d, f, g, h, k, l, m, n, p, r, s, t, w en y. De letters c, j, q, v, x en z komen dus niet voor in het Sranan alfabet. Behalve de g worden in beginsel alle overige medeklinkers op dezelfde manier uitgesproken als in het Nederlands. De g, k en de n hebben in sommige gevallen een afwijkende uitspraak.

Toelichting

g [als in het Engels]

Gewoonlijk uitgesproken als de Engelse g in good en goal. Bijvoorbeeld: go ‘gaan’, angri ‘honger’, agu ‘varken’.

Uitzondering

De g wordt soms ook uitgesproken als dj. Dat is wanneer de g gevolgd wordt door een e of een i. Bijvoorbeeld: gi [djie] ‘geven’, gindya [djiendja] ‘gember’, geme [djimmeh] ‘kreunen’, gersi [djeersie] ‘lijken op’. In sommige gevallen waarbij de g wordt omgeven door een n en een i (ngi), wordt de combinatie uitgesproken als nji of als ndji. Bijvoorbeeld: angisa [anjiesa] ‘hoofddoek’, ingi [iendjie] ‘indiaan’, pingi [piendjie] ‘knijpen.

k [als in het Nederlands]

Uitzondering

Indien gevolgd door een e of een i wordt de k soms uitgesproken als tj. Bijvoorbeeld: kibri [tjiebrie] ‘verbergen’, bromki [bromtjie] ‘bloem’, wenke [wintjeh] ‘jonge dame’, kenki [tjintjie] ‘veranderen’.

n [als in het Nederlands]

Uitzondering

Als laatste letter in een woord wordt de n uitgesproken als ng /ŋ/ (zoals in bang). Bijvoorbeeld: bun [boeng] ‘goed’, wan [wang] ‘één’, dren [dring] ‘droom’.

Oefening 5

Nederlands | Sranan | fonetisch
ga zitten |  |
| wan tori |
|  | ptjiengningreh
gember bier |  |
| dringi pkinso |

2.4 Tweeklanken

au [auw] als in lau [lauw] ‘gek’

ai [aj] als in drai [draj] ‘draaien’

eu [euw] als in keu [keuw] ‘doodgaan’

ei [ee] als in drei [dree] ‘droog’

ou [oo] als in nou [noo] ‘nu’

oi [oj] als in moi [moj] ‘mooi’

ui [oej] als in bui [boej] ‘armband’

Oefening 6

Nederlands | Sranan | fonetisch
hoog vliegen |  |
| dreiten |
|  | ah froo moj
een mooie armband |  |
| no draidrai |

2.5 Samentrekkingen

In het Sranantongo worden sommige woorden die elkaar opvolgen in het dagelijks taalgebruik samengetrokken tot één woord. Hieronder een aantal veel voorkomende voorbeelden.

ben o [boh] | zouden
a ben o bun | het zou goed zijn
[ah boh bun] |
de na [dah] | zijn in/bij
mi de na Holland | ik ben in Holland
[mie dah Holland] |
fa a [faa] | hoe hij/zij/het
fa a waka? | hoe is het?
[faa wakka] |
fa fu [faf] | hoe is het met
fa fu yu? | hoe is het met jou?
[faf-joe/faf-ie] |
fa yu [faj] | hoe jij
fa yu tan? | hoe is het met je?
[faj tang] |
fu en [fing] | van/voor hem
fu ensrefi | van/voor hemzelf
[fing sriffie] |
fu yu [fjoe/fie] | van/voor jou
na fu yu | het is van/voor jou
[nah fjoe] |
fu yusrefi | van/voor jezelf
[fie sriffie] |
fu yu nyan | voor jou om te eten
[fie njang] |
gi mi [giem/djiem] | mij geven
gi mi wan bosi | geef mij een kus
[djiem wang bohsie] |
go na [gah] | gaan naar
go na Sranan | naar Suriname gaan
[gah Srahnang] |
mi e [meh] | ik ben aan het …
mi e nyan | ik eet
[meh njang] |
mi na [mah] | ik ben
mi na surdati | ik ben een soldaat
[mah soerdattie] |
mi o [moh] | ik zal
mi o go sribi | ik zal gaan slapen
[moh goh sriebie] |
no e [nee] | niet …
mi no e lafu | ik lach niet
[mie nee lahfoe] |
no o [noo] | niet zullen
mi no o go | ik zal niet gaan
[mie noo goh] |
pe a [pah] | waar hij/zij; waar de/het
pe a go? | waar is hij gegaan?
[pah goh] |
te a [tah] | tot/als hij/zij/het
te a doro | tot hij is aangekomen
[tah dooroh] |
te yu [tee] | als/tot je …
te yu kba | als je klaar bent
[tee kba] |
te wi [teuw] | tot wij
te wi dede | tot we dood zijn
[teuw dehdeh] |
wi e [weh] | wij zijn aan het …
wi e nyan | wij eten
[weh njang] |
wi na [wah] | wij zijn
wi na Srananman | wij zijn Surinamers
[wah Srehnangmang] |
wi na fu dya | wij zijn van hier
[waaf djah] |
wi o [woh] | wij zullen
wi o miti | tot ziens
[woh mietie] |
yu abi [jab] | jij hebt
yu abi ogri-ati | jij bent wreed
[jaab ohgrattie] |
yu e [jeh] | jij bent (aan het) …
yu e lau | jij bent gek
[jeh lauw] |
yu musu [iem] | jij moet
yu musu arki | jij moet luisteren
[iem aartjie] |
yu na [jah] | jij bent
yu na wan kau | jij bent een koe
[jah wang kauw] |
yu o [joh] | jij zal
yu o dede | jij gaat dood
[joh dehdeh] |

Toelichting

Het woordje ‘e’ heeft geen direct Nederlands equivalent. Het geeft een handeling aan die nog niet voltooid is, vergelijkbaar met de Engelse constructie ‘am/are/is + werkwoord + -ing’; Mi e waka = I am walking. In het Nederlands zouden we zeggen; ik ben aan het lopen.

Oefening 7

Nederlands | Sranan | fonetisch
ik eet |  |
| a dagu fu en |
|  | mah soerdattie
jij gaat dood |  |
| gi mi wan anu |

2.6 Vervormingen

In het dagelijkse taalgebruik worden de volgende woorden als volgt vervormd:

yu => i [ie] ‘je’

taki => taigi [tajgie]/ teigi [teegie] ‘zeggen aan/tegen’

si => syi [sjie] ‘zien’

Toelichting

yu/i

Het voornaamwoord ‘yu’ wordt vaak vervangen door ‘i’.

Bijvoorbeeld:

mi bel yu => mi bel i ‘ik heb je gebeld’

yu yere a tori? => i yere a tori? ‘heb je het verhaal gehoord?’

yu mama taki … => i mma taki … ‘je moeder zei …’

taki/taigi/teigi

Het woord ‘taki’ kan zowel als een voegwoord (‘dat’) of als een werkwoord (‘zeggen’) worden gebruikt. Indien het werkwoord ‘taki’ de betekenis heeft van ‘zeggen aan/tegen’, wordt het uitgesproken als ‘taigi’ of ‘teigi’.

Dus: mi taki dati … ‘ik heb gezegd dat …’

of mi yere taki … ‘ik heb gehoord dat …’

Maar: yu mma taigi/teigi mi taki … ‘jouw moeder heeft tegen mij gezegd dat …’

si/syi

Het werkwoord ‘si’ (zien) wordt meestal uitgesproken als ‘sjie’.

Bijvoorbeeld:

mi si wansma => mie sjie wang sma ‘ik heb iemand gezien’

mi si taki … ‘ik heb gezien dat …’

i si? => ie sjie? ‘zie je wel?’

Oefening 8

Nederlands | Sranan | fonetisch
ik zei tegen jou … |  |
| yu frigiti mi |
|  | ie sab tak …
hij dacht dat … |  |
| mi no si en |

2.7 Dubbele medeklinker

In modern Sranantongo wordt bij sommige woorden soms één of meerdere klinkers weggelaten (fufuruman => f’furuman => f’fur’man ‘dief’). Hierbij wordt de medeklinker langgerekt uitgesproken. In ons woordenboek hanteren we een spellingsvorm die nauw aansluit bij het oorspronkelijke woordbeeld fufuru of furu /f’fú’ru/; De uitspraak staat tussen schuine strepen, waarbij de accent aigu (é) de klemtoon aangeeft en de apostrof (w’) een langgerekte klank.

Voorbeelden:

babari => b(a)bari => /b’bá’ri/ ‘herrie’

dotitaki => dot(i)taki => /dot’táki/ ‘schuttingtaal’

edewiwiri => edew(i)wiri => /ede·w’wí’ri/ ‘hoofdhaar’

ferferi => f(er)feri => /f’fé’ri/ ‘vervelen(d)’

kaba => k(a)ba => /k’bá/ ‘voltooien’

kaka => k(a)ka => /k’ká/ ‘stront’

popokai => p(o)pokai => /p’po·kái/ ‘papegaai’

sidon => s(i)don => /s’don/ ‘zitten’

sisa => s(i)sa => /s’sa/ ‘zus’

susutitei => s(u)sut(i)tei => /s’sú·t’téi/ ‘veter’

wowoyo => w(o)woyo => /w’wóyo/ ‘markt’

Oefening 9

Nederlands | Sranan | fonetisch
schoenen stelen |  |
| meki babari |
|  | foeroeh wwierie
grote billen |  |
| go didon |

3 Basisregels grammatica

3.1 Lidwoorden en zelfstandige naamwoorden

Het Sranan kent geen verschil tussen het lidwoord voor een vrouwelijk, een mannelijk of een onzijdig woord. Er zijn twee bepaalde lidwoorden (‘a’ en ‘den’) en drie onbepaalde lidwoorden wan (een), wanlo (enkele) en wantu (een paar). Deze lidwoorden geven de meervouds- of enkelvoudsvormen van het zelfstandig naamwoord aan. Het zelfstandig naamwoord zelf blijft onvervoegd.

Bepaalde lidwoorden: a; den

enkelvoud: a

a uma | de vrouw
a man | de man
a pkin | het kind

meervoud: den

den uma | de vrouwen
den man | de mannen
den pkin | de kinderen

Onbepaalde lidwoorden: wan; wanlo; wantu

wan pkin | een kind
wanlo sma | enkele mensen
wantu dagu | een paar honden

Oefening 10

Nederlands | Sranan | fonetisch
het huis |  |
| wantu bon |
|  | wang prassie
enkele dieren |  |
| den pkin |

3.2 Voornaamwoorden

3.2.1 Persoonlijk, bezittelijk en wederkerend voornaamwoord

persoonlijk vnw | bezittelijk vnw | wederkerend vnw
mi | mi | misrefi
ik | mijn | mezelf
yu/i | yu/i | yu-/isrefi
jij | jouw | jezelf
a | en | ensrefi
hij/zij/het | zijn/haar | zichzelf
wi/u(nu) | wi/u(nu) | wi-/u(nu)srefi
wij | ons | onszelf
un(u) | un(u) | un(u)srefi
jullie | jullie | jezelf
den | den | densrefi
zij | hun | zichzelf

Voorbeelden:

1. mi tranga | ik ben sterk
2. yu bosi mi frou | je hebt mijn vrouw gezoend
3. a de ini yu kamra | zij is in jouw kamer
4. den yepi densrefi | ze hebben zichzelf geholpen

Bezit kan ook worden aangeven door de constructie

‘fu + persoon’; bijvoorbeeld: fu mi = van mij.

Voorbeelden:

1. mijn vrouw | mi frou; a frou fu mi
2. jouw huis | yu oso; a oso fu yu
3. onze dure advocaat | a diri afkati fu unu

Oefening 11

Nederlands | Sranan | fonetisch
jouw vrienden |  |
| a lobi ensrefi |
|  | a froo fing
| pe a de? |

3.2.2 Meewerkend en lijdend voorwerp

meewerkend voorwerp | lijdend voorwerp
mi | mi
mij | mij
yu/i | yu
jou | jou
en | en
hem/haar | hem/haar
unu | unu
ons | ons
un(u) | un(u)
jullie | jullie
den | den
ze/hen | ze/hen

Voorbeelden:

1. a gi en wan bosi | hij gaf haar een kus
2. yu e kori unu | je bedriegt ons
3. mi syi den | ik heb ze gezien

Oefening 12

Nederlands | Sranan | fonetisch
ze kijken naar ons |  |
|  | kong nanga mie
| go aksi en isrefi |
ik zal op je wachten |  |

3.3 Werkwoorden

Werkwoorden worden niet vervoegd. De vorm van het werkwoord is bij elke persoonsvorm gelijk. Wel worden de volgende hulpwerkwoordjes gebruikt om de grammaticale tijden aan te duiden:

- ‘e’ voor de tegenwoordige tijd

- ‘ben’ voor de verleden tijd

- ‘o’ voor de toekomende tijd.

3.3.1 Tegenwoordige tijd

De tegenwoordige tijd wordt aangegeven door het hulpwerkwoordje ‘e’ voor het werkwoord te plaatsen.

Voorbeelden:

ik eet | mi e nyan
jij eet | yu e nyan
hij eet | a e nyan
wij eten | wi e nyan
jullie eten | unu e nyan
zij eten | den e nyan

3.3.2 Verleden tijd

De verleden tijd en de voltooid verleden tijd worden aangegeven door het hulpwerkwoord ‘ben’ voor het werkwoord te plaatsen.

Voorbeelden:

ik at/had gegeten | mi ben nyan
jij at/had gegeten | yu ben nyan
hij at/had gegeten | a ben nyan
wij aten/had gegeten | wi ben nyan
jullie aten/hadden gegeten | unu ben nyan
zij aten/hadden gegeten | den ben nyan

Het hulpwerkwoord ‘e’ kan na ‘ben’ worden toegevoegd om het ‘bezig zijn’/’aan de gang zijn’ van een handeling in het verleden te benadrukken (onvoltooid verledentijd).

Voorbeelden:

1.mi ben e nyan di a ben e waka psa
ik was aan het eten toen hij langsliep

2.yu ben e figi a tafra tapu a momenti dati
jij was de tafel aan het vegen op dat moment

De voltooid tegenwoordige tijd krijgt men door geen hulpwerkwoord te plaatsen voor het werkwoord.

Voorbeelden:

ik heb gegeten | mi nyan
jij hebt gegeten | yu nyan
hij heeft gegeten | a nyan
wij hebben gegeten | wi nyan
jullie hebben gegeten | unu nyan
zij hebben gegeten | den nyan

3.3.3 Toekomende tijd

De hulpwerkwoorden ‘o’ en ‘sa’ geven de toekomende tijd aan.

Voorbeelden:

ik zal eten | mi o nyan; mi sa nyan
jij zult eten | yu o nyan; yu sa nyan
hij zal eten | a o nyan; a sa nyan
wij zullen eten | wi o nyan; wi sa nyan
jullie zullen eten | unu o nyan; unu sa nyan
zij zullen eten | den o nyan; den sa nyan

Oefening 13

Nederlands | Sranan | fonetisch
wat eten we? |  |
| angri e kiri mi |
|  | mie boor aleesie
| wi o dringi watra |
ik wilde een biertje |  |

3.4 Toelichting bij de hulpwerkwoorden ‘e’, ‘o’, ‘ben’ en ‘sa’

Deze bijzondere hulpwerkwoorden geven elk een bepaalde dimensie aan het werkwoord. Dat gebeurt als volgt:

e ‘zijn’: geeft aan dat een handeling nog niet voorbij is.

Bijvoorbeeld:

mi e waka
ik loop [ik ben lopende]

‘e’ is afgeleid van het woordje ‘de’ (zijn). Vroeger zei men ‘mi de waka’ i.p.v. ‘mi e waka’. Hier komt de Engelse oorsprong van het werkwoordsysteem naar voren (I am walking). Het hulpwerkwoord ‘e’ wordt niet gebruikt in combinatie met de volgende werkwoorden: de (zijn), abi (hebben), musu (moeten), wani (willen), kan/man (kunnen), sabi (weten), lobi (houden van) en kaba (voltooien).

o ‘zullen’:

geeft aan dat een handeling zich in de toekomst afspeelt.

Bijvoorbeeld:

mi o froisi
ik zal verhuizen

‘o’ komt van het werkwoord ‘go’ (gaan). Ook hier is de Engelse invloed zichtbaar: mi o skopu yu (I am going to kick you) ‘o’ heeft dus een bepaald voorspellend of belovend karakter.

Bijvoorbeeld:

ini a yari 2099 Bakrakondre o tron wan kolonie fu Sranan

in het jaar 2099 zal Nederland een kolonie worden van Suriname

sa ‘zullen/kunnen’:

wordt gebruikt om aan te geven dat een handeling zich in de toekomst afspeelt of om aan te geven dat men in staat is een handeling te verrichten (‘kunnen’). In de betekenis van ‘zullen’ wordt ‘sa’ meestal vervangen door ‘o’.

Bijvoorbeeld:

mi sa tron president
ik zal/kan president worden

ben ‘waren’:

geeft aan dat een handeling zich heeft afgespeeld in het verleden, zowel in de voltooid als in de onvoltooid verleden tijd.

Bijvoorbeeld:

Jan ben fadon | Jan was gevallen
Karel ben snorku | Karel snurkte
Maarten ben sribi | Maarten sliep

De constructie ‘ben + (d)e’ werd oorspronkelijk gebruikt om een bezigheid in het verleden aan te geven. In het huidige taalgebruik wordt slechts ‘ben’ gebruikt. Dus: mi ben (d)e sribi => mi ben sribi [ik was slapende] = ik sliep

ben o ‘zouden’:

duidt de toekomende verleden tijd aan.

Bijvoorbeeld:

a ben o wakti
hij zou wachten

In gesproken taal wordt de constructie ‘ben + o’ samengetrokken tot ‘bo’.

Dus: mi ben o naki i => mi bo naki i = ik zou je slaan

Ook de volgende hulpwerkwoorden worden gebruikt:

man ‘kunnen’

Bijvoorbeeld:

mi man arki
ik kan luisteren

kan ‘mogen’

Bijvoorbeeld:

i kan taki
je mag praten

kba ‘voltooien’

Bijvoorbeeld:

mi kba nyan
ik ben klaar met eten

musu ‘moeten’

Bijvoorbeeld:

mi musu rostu
ik moet uitrusten

wani ‘willen’

Bijvoorbeeld:

mi wani dringi
ik wil drinken

Oefening 14

Nederlands | Sranan | fonetisch
jij zou voor mij koken |  |
| Karel ben sweti |
|  | Jan oh njang
hij leest |  |
| mi o go sribi |
|  | iem aartjie

3.5 Het werkwoord ‘zijn’

Net als in het Spaans en in het Portugees kan ook in het Sranan het werkwoord ‘zijn’ twee betekenissen hebben.

1.‘zich bevinden’ (de)

2.‘het bezitten van een bepaalde kwaliteit of hoedanigheid’ (na).

Het Sranan heeft hiervoor een eigen systeem ontwikkeld dat enige toelichting vereist.

Het woord ‘na’ gebruikt men om een kwaliteit aan te duiden in een bevestigende zin in de tegenwoordige tijd. De constructie is dan als volgt: persoon + ‘na’ + kwaliteit.

Bijvoorbeeld:

mi na Srananman | ik ben een Surinamer
Dirk na basi | Dirk is de baas

In een ontkennende zin waar een kwaliteit wordt aangeduid, verandert ‘na’ in ‘a no’. Constructie: persoon + ‘a no’ + kwaliteit

Bijvoorbeeld:

mi a no skoutu | ik ben geen politieagent
a man a no fufuruman | de man is geen dief

Indien de omschrijving betrekking heeft op een positie, situatie of plaats waarin men zich bevindt gedurende een bepaalde periode, dan wordt het werkwoord ‘de’ gebruikt. Constructie: persoon + ‘de’ + positie/situatie/plaats

Bijvoorbeeld:

Dirk no de basi moro | Dirk is geen baas meer
a de na oso | hij is thuis
a no de ini en kamra | hij is niet in zijn kamer
a ben de ini a kukru | hij was in de keuken

Oefening 15

Nederlands | Sranan | fonetisch
wie is de president? |  |
| mi de ini Sranan |
|  | jah noh fdjah
| a ben de surdati |
hier is geen Holland |  |

3.6 Het woordje ‘na’ voor aan een zin

Het woordje ‘na’ wordt voor aan de zin geplaatst om de nadruk te leggen op het woord dat er direct op volgt.

Voorbeelden:

na en fufuru a baisigri
Híj heeft de fiets gestolen