Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke

Projecten (www.fondsbjp.nl).

Afbeelding omslag Foto van Max Blokzijl uit de jaren 1920, collectie NIOD.

Auteursfoto Truus van Gog Fotografie, Amsterdam

Redactie Piet Piryns

Omslagontwerp & ontwerp binnenwerk Charlotte Fischer, Amsterdam

© 2020 Kees Schaepman, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2020 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

ISBN 9789462494893
e-ISBN 9789462496880

NUR 680

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Voor mijn liefste lief Mieke Goudsmit

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

Deel 1 De journalist-chansonnier

Hoofdstuk 1 – Een zondagskind

Hoofdstuk 2 – Naar Indië!

Deel 2 De oorlogsverslaggever

Hoofdstuk 3 – Mobilisatie

Deel 3 De correspondent

Hoofdstuk 4 – Standplaats Berlijn

Hoofdstuk 5 – Hoppla, wir leben!

Hoofdstuk 6 – Schuivende panelen

Hoofdstuk 7 – De nacht van de lange messen

Hoofdstuk 8 – ‘Beestmenschen’

Deel 4 De commentator

Hoofdstuk 9 – Brandende kwesties

Hoofdstuk 10 – Radio Oranje

Hoofdstuk 11 – De ambtenaar

Deel 5 Het laatste woord

Hoofdstuk 12 – De afrekening

Hoofdstuk 13 – De verdachte

Hoofdstuk 14 – De executie

Deel 6 Epiloog

Rudie Kagie – De prijs van het vrije woord

Eindnoten

Geraadpleegde literatuur

levenslied

wij hebben redenen

dingen donkerder te zien

dan ze zijn

er is geloof

dat het zonder bewijs

moet stellen

’s nachts spookt het verlangen

naar het absolute

door onze koude kleren

overdag vloeit het vonnis

vlot uit onze pen

is het gerechtigheid dat niet alleen angst

een slechte raadgever is

vaderlandsliefde

is even slappe grond

waarin je een graf

kunt pachten

zo lang de dominee naast je staat

gebeurt je niets

van de twaalf soldaten

zullen er twee bedanken

met een bevel kunnen ze

worden vervangen

Tsead Bruinja

Voorwoord

De journalist Max Blokzijl werd na de bevrijding van Nederland door een ‘Bijzonder Gerechtshof’ ter dood veroordeeld en geëxecuteerd om wat hij gezegd had. Hij had geen bloed aan zijn handen, hij had ook niet vanachter zijn bureau mensen met zijn handtekening de dood ingejaagd – alleen de commentaren die hij had uitgesproken voor de Nederlandsche Omroep werden hem ten laste gelegd.

Blokzijl was een ambitieuze man die zijn journalistieke werk opvatte als een roeping. In zijn jonge jaren ging hij gretig op avontuur en schuwde daarbij geen risico’s. Hij bezat een zwerversnatuur, die hem tot een bijzonder verslaggever maakte, en vervolgens tot een gewaardeerd correspondent in Berlijn voor het gezaghebbende Algemeen Handelsblad. Begin jaren dertig schreef hij sceptisch over het opkomende nationaalsocialisme in Duitsland, maar dat veranderde geleidelijk in bewondering voor Adolf Hitler en de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterspartei (NSDAP). In 1935 sloot hij zich aan bij de Nationaal Socialistische Beweging (NSB) van Anton Mussert, als geheim lid omdat hij anders vreesde door het Algemeen Handelsblad ontslagen te worden.

Dat nu juist Blokzijl, een creatief en artistiek begaafd zondagskind (dat vond hij niet alleen zelf), zich liet meeslepen door het nationaalsocialisme en letterlijk tot het einde loyaal bleef aan Mussert, die ‘typische Nederlandse kleinburger’ in de woorden van de historicus dr. Loe de Jong, intrigeerde mij. Dat hij op middelbare leeftijd een rabiate Jodenhaat ontwikkelde waarvan eerder nooit iets was gebleken, begreep ik al helemaal niet. Wat bezielde Max Blokzijl?

Om het antwoord te vinden op mijn vragen, volgde ik het spoor terug. Daarbij werd ik geholpen door de woorden die Blokzijl overal achterliet, als broodkruimels op zijn levenspad. Want hij schreef graag en veel over zichzelf. Wel ben ik enigszins terughoudend geweest met het citeren van artikelen die hij na 1935 voor het Algemeen Handelsblad schreef, omdat hij er herhaaldelijk over klaagde dat zijn stukken voor de krant in die periode zo ingrijpend werden ingekort en geredigeerd, dat hij ze soms zelf niet meer herkende. Bijzonder verontwaardigd was hij over de bewerking van zijn verslag over een ontmoeting met Adolf Hitler, waarvoor hij met een kleine groep andere buitenlandse journalisten was uitverkoren. In de ogen van Blokzijl een scoop van jewelste, die het verdiende als opening van de krant te worden opgenomen. Maar het artikel werd drastisch ingekort en onderaan een pagina weggedrukt.

Over een deel van zijn leven zweeg Blokzijl – bijvoorbeeld over de vroege dood van zijn vader en de geestelijke instorting van zijn moeder toen hij nog een puber was. Ook viel mij op hoe weinig woorden hij besteedde aan de vrouwen in zijn leven. Over zijn twee dramatisch mislukte huwelijken schreef hij niets. Zijn autobiografische boek Ik trok er op uit is weliswaar aan Eleonore, zijn derde vrouw, opgedragen, maar in de tekst verwijst hij welgeteld één keer zijdelings naar haar, zonder haar naam te noemen. In al Blokzijls andere boeken schittert zijn echtgenote door afwezigheid.

Ook klopte niet alles wat Max Blokzijl over zichzelf schreef, hij had de algemeen menselijke eigenschap om zijn verleden aan te passen aan zijn veranderende opvattingen. Gelukkig werd er ook veel óver Blokzijl geschreven en zijn er archieven en registers. Dat maakte het vaak mogelijk verzinsels van de werkelijkheid te scheiden en verzwegen zaken boven water te krijgen.

Citaten liet ik in de oude, goed leesbare, spelling staan om zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke bronnen te blijven. Blokzijls commentaren voor de radio werden op grammofoonplaten vastgelegd en in brochures en in kranten afgedrukt. Van de grammofoonopnames is helaas veel verloren gegaan. In het naoorlogse proces tegen Blokzijl werd dan ook de transcriptie van zijn gesproken woorden in geschreven versie als bewijsmateriaal gebruikt. Waar ik gebruikt maakte van die gedrukte vorm van zijn causerieën, heb ik ook daarbij de oude spelling aangehouden.

In 1988 verscheen een beknopte biografie met de titel Max Blokzijl – stem van het nationaalsocialisme geschreven door René Kok. Ik heb van zijn boek dankbaar gebruikgemaakt. Kok kon onder meer de hoogbejaarde weduwe van Blokzijl nog raadplegen en hoorde van haar, dat de gehate propagandist, wiens executie na de bevrijding alom werd toegejuicht, tijdens de bezetting geen lijfwacht wilde. Max Blokzijl was destijds een bekende Nederlander, toch stapte hij iedere werkdag op dezelfde tijd in Wassenaar op de tram naar Den Haag, zonder dat hij ooit werd lastiggevallen.

Twee andere boeken die mij als wegwijzers dienden, wil ik hier nog apart noemen. Allereerst Mijn liefste lief – brieven van Jean-Louis Pisuisse aan Fie Carelsen van Anke Hamel, dat mij hielp een beeld te krijgen van Max Blokzijl in de jaren dat hij optrad als begeleider van Pisuisse. Om inzicht te krijgen in het conflict tussen Blokzijl en Jaap Goedemans, hoofdredacteur van De Telegraaf, raadpleegde ik Het geheim van De Telegraaf van Mariëtte Wolf, die mij ook enkele waardevolle suggesties gaf.

Bij het deel van dit boek dat handelt over de ‘Bijzondere Rechtspleging’ en het proces tegen Max Blokzijl, kreeg ik, op persoonlijke titel, advies van Simon Minks, advocaat-generaal bij het parket Den Haag, gespecialiseerd in oorlogsmisdrijven en terrorisme.

Bij het schrijven van deze journalistieke reconstructie heb ik veel steun gehad aan de adviezen van Ad van Liempt en van mijn oud-collega bij Vrij Nederland, Piet Piryns.

De epiloog werd geschreven door Rudie Kagie.

Dichter des Vaderlands Tsead Bruinja schreef voor dit boek het gedicht over Max Blokzijl dat voorin is opgenomen.

Het fonds Bijzondere Journalistieke Projecten verschafte mij een beurs, waarvan ik graag gebruik maakte.

Tenslotte een apart dankwoord voor R.E. Feller, neurochirurg; mevrouw R.A. Holewijn, arts-assistent neurochirurgie; J.P. Dijkhuis, anesthesioloog; mevrouw J.J. van Mens, arts-assistent interne geneeskunde; mevrouw E. Bruinstroop, arts-assistent interne geneeskunde/hematologie, M. Beudel, neuroloog, en het verpleegkundig personeel van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam, die mij in staat stelden dit boek te voltooien, voor mijn uitgever Winnie Urban van WalburgPers, en, last but not least, voor mijn partner Mieke Goudsmit.

Inleiding

Op een frisse zaterdagochtend in het vroege voorjaar van 1946 werd Max Blokzijl – ridder in de Orde van Oranje-Nassau, drager van het Ereteken voor bijzondere krijgsverrichtingen op Atjeh en van het Ereteken van het Duitse Rode Kruis, maar vooral en met stip: de meest beruchte propagandist van de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) – ter dood gebracht. De avond ervoor had zijn Leider, Anton Mussert, afscheid van hem genomen in de dodencel van de gevangenis aan de Van Alkemadelaan in Scheveningen, bijgenaamd Oranjehotel omdat er tijdens de bezetting verzetsstrijders werden verhoord, gemarteld en opgesloten.

Een verslaggever van Het Leidsche Dagblad was getuige van Blokzijls laatste uur. Hij noteerde na de executie: ‘Heel rechtvaardig Nederland betuigt stilzwijgend zijn instemming bij de dood van Blokzijl die als eerste van de groep leidende nationaalsocialisten voor het vuurpeloton is gebracht. De eerste doodstraf is voltrokken en velen zullen er nog moeten volgen eer er geboet is voor alles wat zij aan ons volk misdreven.’ Twaalf militairen waren aangewezen om het vonnis te voltrekken. Er waren bij de selectie mannen die na hun uitverkiezing al te enthousiast blijk gaven van gretigheid om Blokzijl om te leggen, zij werden daarom alsnog afgewezen. Twee soldaten weigerden op principiële gronden bij de voltrekking van een doodvonnis te worden betrokken. Die dienstweigering werd gerespecteerd.

Voor het vuurpeloton wachtte Blokzijl de dood af, zonder blinddoek, de handen gebonden, een zelfgerolde sigaret in zijn mondhoek. Om precies tien over zeven klonk het commando: ‘Vuur!’. Blokzijl zakte door zijn knieën, een arts liep naar hem toe en stelde de dood vast. Het peukje van Blokzijls laatste sigaret lag naast het lijk op de grond. Een soldaat raapte het op en stopte het in zijn portefeuille.¹ Het was een passende, soldateske dood voor een man die als zoon van een beroepsofficier en kleinzoon van een onderofficier als kind al hield van militair vertoon, parades en muziekkorpsen.²

Meer dan veertig jaar eerder, in 1905, meldde Blokzijl zich met een oproep voor eerste oefening bij een kazerne in Rijswijk (Noord-Brabant). De meeste mannen baalden van die meldplicht en de militaire dienst, maar Blokzijl verheugde zich erop Hare Majesteit koningin Wilhelmina te mogen dienen. Hij zou later ‘met innige voldoening’³ terugkijken op zijn jaren bij het ‘Garderegiment Grenadiers en Jagers’. De discipline stootte hem niet af, die had wat hem betreft nog best wat strakker gemogen, hij hield van duidelijke verhoudingen, met wederzijds respect tussen meerdere en mindere. Maar soms moesten de teugels ook gevierd kunnen worden. Wat had hij niet gelachen om de ‘dolle streken’ die zijn slapies uithaalden. ‘Heusch – onze diensttijd was niet de slechtste periode van dit korte leven.’ Bovendien: ‘Wie ’s Konings rok draagt, behoort daar trotsch op te zijn, zijn leven lang.’⁴

Blokzijl behaalde in dienst zijn eerste onderscheiding: een ster op zijn uniform, nadat hij zich als scherpschutter gekwalificeerd had. Maar trotser nog was hij op de publicatie van een kritisch artikel over het beroepskader dat hij onder het pseudoniem ‘Miliciën B’ schreef voor De Militaire Gids, een tijdschrift dat gold als spreekbuis van vooruitstrevende officieren. Hij ‘geloofde goed te doen met den officieren te wijzen’ op onderofficieren die hun macht misbruikten ‘voor eigen gemak’: ‘Het is mij meer dan eens gebeurd, dat ik buiten de kazerne werd aangehouden door een onderofficier die mij zijn rijwiel liet wegbrengen, mij brieven liet bezorgen, of iets van dien aard. En daar het hun meestal niet gelegen komt dergelijke diensten met geld te beloonen, vergelden zij u die goedheid door in dienst de discipline te verzachten; dingen toe te laten die zij onmogelijk zouden kunnen verdedigen.’⁵

In de zomer van 1914, enkele dagen nadat op 28 juli de Eerste Wereldoorlog was uitgebroken, werd Blokzijl nogmaals opgeroepen: mobilisatie! Hij meldde zich opnieuw in het Brabantse Rijswijk bij de oude dorpsschool waar zijn bataljon was ondergebracht. Hij naderde intussen de dertig, had een wereldreis achter de rug, en vond weinig uitdaging in zijn werk als ordonnans-wielrijder, ‘brievenbesteller’ in zijn eigen woorden. ‘In die opwindende eerste dagen, toen alles dooreen liep en heel wat troepen in de Nieuwe Hollandsche Waterlinie onder vaak al te nerveuze leiders zochten naar geweerpatronen, die ze niet vinden konden, was het mijn taak, dagelijks een of tweemaal de gewichtige papieren van den bataljons-, tevens “Vak”-commandant, naar het “Groepsstafkwartier” over te brengen.’⁶ Hij had meer in zijn mars, daar was hij zelf in ieder geval van overtuigd, al blafte zijn overste hem af toen Blokzijl kenbaar maakte dat hij deel wilde nemen aan het examen voor onderofficier. Geen denken aan! Zelfs voor een bevordering tot korporaal was Blokzijl nog te stom volgens zijn commandant. Blokzijl vatte dat op als compliment: ‘In zijn hart meende hij ’t zo kwaad niet, die overste. Maar hij was er zoo aan gewend geweest in mij een bruikbaar ordonnans-wielrijder te hebben. En die moest nu juist neiging toonen voor veldmaarschalk! Dat is ook om uit je vel te springen...’

Dienstplichtig soldaat Blokzijl zette door, veroverde eerst zijn strepen als sergeant en vervolgens de begeerde plek op de officiersopleiding in Harderwijk. Gedreven door eerzucht, slaagde hij als nummer één van tachtig adspiranten voor het afsluitende examen en kreeg vervolgens het bevel over de mannen tussen wie hij eerst nog als soldaat gediend had. Het was vermoedelijk de ‘snelste promotie, die ooit in tijden waarin men niet “voor den vijand stond”, in het Nederlandsche leger is voorgekomen!’, pochte hij.⁷ Als zijn ambitie voldoende werd geprikkeld, zette hij alles op alles om als eerste aan te komen en beschikte hij als geen ander over de nu zo vaak bewierookte mentaliteit van een topsporter.

Max Blokzijl in uniform: ‘Wie ’s Konings rok draagt, behoort daar trotsch op te zijn, zijn leven lang.’ Foto uit Ik trok erop uit, uitgave 1943.

Over de zuidgrens, in Vlaanderen, crepeerden tienduizenden mannen in ondergelopen, modderige loopgraven of sneuvelden bij zinloze stormlopen. Uit dorpen en steden vluchtten honderdduizenden Belgen naar Nederland, dat voor de oorlog gespaard was gebleven. Het Nederlandse leger bleef wel voortdurend paraat om zo nodig de neutraliteit te beschermen. In kazernes, gevorderde gebouwen en kazematten wachtten gemobiliseerde dienstplichtigen op een vijand die niet kwam en verveelden zich te pletter:

‘Waar wordt een ieder vetgemest? – In ’t Fort.

Waar wordt met bier je dorst gelescht? – In ’t Fort.

Waar vindt een ieder man het fijn,

Als hij kan trekken aan de lijn?

In ’t Fort, ’t Fort, ’t Fort’.⁸

Maar Max Blokzijl was geen lijntrekker, hij verveelde zich allerminst. Integendeel. Hij genoot van het commando over zijn compagnie, van de kameraadschap, en van de gesprekken in de mess die hij tot diep in de nacht met andere jonge officieren voerde. De tijd die overbleef vulde hij met schrijven, dat was al een hartstocht toen hij nog op school zat, al werd hij nooit een groot stilist. Daarvan getuigen de autobiografische boeken en brochures die hij later zou publiceren en waarvan titels als Ik trok er op uit, Ik zei tot ons volk en Ik was er zelf bij iets over zijn gevoel van eigenwaarde verraadden.

In diensttijd stelde luitenant Blokzijl een Zakboekje voor den Liniesoldaat samen, dat volgens hem zelf de opperbevelhebber van de Nederlandse krijgsmacht, generaal Cornelis Jacobus Snijders, dusdanig beviel dat hij het op ’s Rijks kosten wilde laten drukken om het aan de troepen te kunnen uitdelen. Helaas ontbrak daarvoor het geld, dus liet de teleurgestelde schrijver noodgedwongen alleen zelfgemaakte kopieën van het manuscript onder vrienden en bekenden rondgaan.⁹

Een ander onder diensttijd geschreven boek werd wél gedrukt. In 1917 verscheen bij de Amsterdamse uitgeverij Scheltens & Giltay het jeugdboek De wonderlijke avonturen van Jonas Leevend en zijn club, met tekeningen van Jan Bloem. Jonas is een dertienjarige knul van eenvoudige komaf, ‘een jongen waar ras in zit’, die als aanvoerder van een clubje kameraden streken uithaalt waarvan de dorpsbewoners de dupe worden. Jonas en zijn vrienden slagen erin hun schoolhoofd weg te pesten, zetten een schlemiel die de dochter van de notaris probeert te veroveren pijnlijk voor schut, en openen de hokken waarin haar vader een tijger, een krokodil, hyena’s, ja zelfs een orang-oetan houdt. Voor de sleutel van de eerste kooi wordt omgedraaid waarschuwt een van de clubleden nog dat het gevaarlijk kan zijn al die hongerige wilde dieren los te laten. Onzin, vindt Jonas, de clubleden lopen geen enkel risico. ‘En daarmee waren alle bezwaren uit den weg geruimd.’ Jongens zijn het, maar geen aardige jongens – dat de dorpsbewoners in paniek raken en psychische trauma’s oplopen, al wordt als door een wonder niemand ernstig fysiek verwond, telt voor hen kennelijk niet mee. Uiteindelijk krijgt de sympathieke luitenant Prikslee, een jongeman zonder pretenties tegen wie Jonas huizenhoog opziet, de mooie dochter van de schatrijke notaris nadat hij haar heeft gered uit de kaken van de krokodil. Daar was het allemaal om begonnen, dat doel heiligde alle middelen.

In een voor een jeugdroman ongebruikelijke voetnoot, merkte Max Blokzijl op dat in werkelijkheid ‘flinke jongens’ er natuurlijk voor zorgden dat ze hun onderwijzers en hun ouders altijd plezier deden. ‘In een jongensboek zijn ze nóg braver en kennen ze al hun lessen.’ Maar, benadrukte hij, De wonderlijke avonturen van Jonas Leevend en zijn club wás geen ‘verzonnen boek’, maar ‘simpele waarheid’.¹⁰

Twee jaar na dat debuut – Blokzijl was inmiddels gedemobiliseerd en door het Algemeen Handelsblad ingezet als oorlogsverslaggever aan de Duitse kant van het front – volgde Hans Hedding en zijn wonderlijke secretaris of Hoe een Hollandsche jongen in het buitenland beroemd werd. Een opmerkelijk boek. Niet vanwege de literaire kwaliteit, maar omdat de held van het verhaal dromen verwezenlijkt die ook Max Blokzijl gehad moet hebben. Het boek geeft daarmee een onbedoeld inzicht in het karakter van de schrijver.

Illustratie van Jan Bloem in Blokzijl’s jeugdboek De wonderlijke avonturen van Jonas Leevend en z’n club.

Hedding werd door zijn schepper neergezet als een kranige, moedige, vaderlandslievende, échte Hollandse jongen van stavast, Hou Zee! Als hij zijn HBS-diploma heeft behaald en dat met vrienden viert, vraagt een van hen wat hij wil worden. ‘Wat ik worden wil? Ik heb een heel bijzonderen wensch, jongens. Ik wil journalist worden, dagbladschrijver. Ik wil alle menschen leeren kennen, arme en rijke, domme en geleerde, goede en slechte. Ik wil mijzelf overtuigen, hoe die allen op de groote aarde te zamen wonen, en ik wil over hun leven schrijven en over de landen waar zij wonen. Ik wil weg van hier, de wijde wereld in. En als dat niet gaat met trein en tram, dan wil ik vliegen door de lucht en duiken onder de golven der zee, geen vermoeienis, geen inspanning mag mij te veel zijn, geen ontbering te zwaar; en in alles moet ik de eerste zijn, de beste en de beroemdste. Dat wil ik worden. En niet na lange studie, maar dadelijk morgen.’¹¹

Blokzijl, die geen mogelijkheid onbenut liet om zijn held als de ideale schoonzoon te beschrijven, kán niet in de gaten hebben gehad dat zo een hoogmoed zijn Übermensch niet sierde.

Dagdromen over roem deed Blokzijl, gelijk Hans Hedding, al toen hij nog een puber was en bij een oom in Amsterdam-Zuid woonde. Net als de hoofdpersoon in James Thurbers korte verhaal The Secret Life of Walter Mitty (verfilmd met Danny Kaye in de hoofdrol) veranderde hij tijdens avondwandelingen door de straten rond het Amsterdamse Concertgebouw in een magistraal musicus die zich ‘aan de huldiging der massa’s wilde onttrekken, maar zo nu en dan merkte dat men hem toch herkend had en zich op straat omdraaide om hem na te kijken.’

Veel pubers hebben zulke fantasieën over hun toekomst, maar bij Blokzijl werd die droom al een paar jaar later werkelijkheid en ervoer hij dat de mensen op straat inderdaad omkeken en zijn naam noemden als ze hem passeerden. Die bekendheid had hij te danken aan een reportage in het Algemeen Handelsblad waarvoor hij, vermomd als Italiaans straatmuzikant, een week lang samen met zijn vier jaar oudere collega Jean-Louis Pisuisse door Nederland trok. Na de publicatie over de avonturen die zij beleefd hadden, zat Blokzijl op het Amsterdamse Rembrandtplein op het terras van café-restaurant Mille Colonnes en zag dat iedereen, ja, werkelijk iédereen, hun stuk in het Algemeen Handelsblad las.¹² Hij was toen 23 jaar oud en ervoer voor het eerst hoe het voelde om in het middelpunt van de belangstelling te staan.

Na hun succesvolle avonturen als straatmuzikanten, traden Pisuisse, met chansons, en Max Blokzijl, achter de vleugel, op voor uitverkochte zalen. Zelfs de bewonderde dirigent Willem Mengelberg prees, volgens Blokzijl, hun feilloze vertolking van ‘levensliedjes’ de hemel in. Als journalist beleefde hij vervolgens nieuwe spannende avonturen, maakte een wereldreis, werd ontvangen door vorsten en verwierf onderscheidingen Een leven als een jongensboek, Hans Hedding bestond écht en hij heette Max Blokzijl.

Hans Hedding, de held van Blokzijl’s jeugdboek Hans Hedding en zijn wonderlijke secretaris. Illustrator: Jordaan.

Toen in september 1939 de Tweede Wereldoorlog uitbrak, werkte Blokzijl al meer dan twintig jaar als correspondent voor het Algemeen Handelsblad in Berlijn. Eind 1940, enkele maanden nadat de Duitse Wehrmacht Nederland had overrompeld en een eskadron Heinkel He 111 bommenwerpers van Hermann Görings Luftwaffe het centrum van Rotterdam verwoestte, keerde Blokzijl terug naar zijn vaderland, waar hij zich ontpopte in een geheel nieuwe gedaante: de gewaardeerde medewerker van het bezadigde, liberale Algemeen Handelsblad, bleek al jaren geheim lid van de Nederlandse Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) van Anton Mussert te zijn. Hij werd de belangrijkste, in ieder geval de bekendste en meest invloedrijke Nederlandse propagandist voor de nationaalsocialisten. Vooral de honderden causerieën die hij in Hilversum voor de microfoon uitsprak (volgens Blokzijl zelf waren het er bijna achthonderd), eerst voor de AVRO en na de liquidatie van de omroepverenigingen door de bezetters voor de gelijkgeschakelde Nederlandsche Omroep, werden door tienduizenden beluisterd en leidden tot zijn reputatie van ‘Nederlandse Joseph Goebbels’, al gaat die vergelijking mank, want Blokzijl bezondigde zich niet aan het ophitsen van massabijeenkomsten. Goebbels toonde zich daar, net als zijn Führer Adolf Hitler, een meester in, met als hoogtepunt de rede die hij begin 1943 hield in het Berlijnse Sportpalast, nadat Duitsland een aantal gevoelige nederlagen had geleden in Noord-Afrika en Rusland. Beroemd, en later door andere demagogen talloze keren met kleine aanpassingen geplagieerd, werd de vraag die Goebbels zijn zorgvuldig geselecteerde toehoorders daar toeschreeuwde: ‘Wollt ihr den totalen Krieg?’ (‘Willen jullie de totale oorlog?’), waarop, geheel volgens verwachting, een oorverdovend ‘Ja!!!’ als antwoord kwam.

Max Blokzijl had grote bewondering voor Goebbels als boegbeeld van de Duitse propagandamachine, maar koos zelf voor subtielere vormen om de nationaalsocialistische zaak te bevorderen – eerder een listige slang dan een brullende leeuw. Toen Blokzijl na de bevrijding terecht stond, verwoordde procureur-fiscaal mr. Johannes Zaaijer dat in een vlammend requisitoir: ‘Te midden van de verschrikkingen, de beklemmingen en de duizend angsten, die ons volk heeft moeten verduren, werd het staande gehouden door zijn geloof. De duivel die het verzocht, die het tot twijfel wilde brengen en die het zijn geloof wilde ontnemen, was de stem van Max Blokzijl.’¹³

De Nederlandse regering in Londen had op 22 december 1943 met het ‘Besluit Buitengewoon Strafrecht’ de wet herzien met het oog op de bestraffing van mensen die oorlogsmisdaden hadden gepleegd of de vijand hulp hadden verleend, met als doel na de bevrijding te komen tot een ‘snelle, strenge en rechtvaardige’ afrekening, met ‘Tribunalen’ voor de minder ernstige gevallen, en ‘Bijzondere Gerechtshoven’ (met een beroepsmogelijkheid bij een ‘Bijzondere Raad van Cassatie’) voor de zwaardere. Ook werd de doodstraf die – behalve in het militair strafrecht – in 1870 was afgeschaft weer ingevoerd. Blokzijl was de eerste die voor een ‘Bijzonder Gerechtshof’ verscheen.

Het proces tegen Max Blokzijl verliep in ieder geval snel, de hele zaak nam een halve dag in beslag – dat was voor het hof voldoende om zijn schuld wettig en overtuigend bewezen te achten. Als bewijsmateriaal dienden transcripten van een aantal ‘radiopraatjes’ (zo noemde Blokzijl ze zelf). Dat was ook het enige bewijsmateriaal. Behalve de onbezoldigd Rijksveldwachter Minse Kampstra van de ‘Politieke Opsporingsdienst’ die de verdachte verhoord had, werden er geen getuigen opgeroepen.¹⁴ De beklaagde werd veroordeeld voor het voeren van propaganda ‘gericht op het breken van het geestelijk verzet van het Nederlandse volk tegen de vijand, en ontrouw worden van dat volk aan de gemeenschappelijke geallieerde zaak’. Het hof meende ‘de zwaarste straf die ons recht kent te moeten opleggen, zowel wegens de verderfelijkheid van de door verdachte gevoerde propaganda, als wegens de daaruit blijkende misdadige gezindheid’.¹⁵ Dus wachtte Blokzijl de executie nadat zijn straf in cassatie was bevestigd en een gratieverzoek was afgewezen.

Op 16 maart 1946, wachtte de veroordeelde op de Waalsdorpervlakte, in de duinen bij Wassenaar, op de voltrekking van zijn vonnis. Blokzijl was de eerste en met Anton Mussert de enige prominente NSB’er die daadwerkelijk geëxecuteerd werd. Robert van Genechten, die als procureur-generaal bij het gerechtshof Den Haag meedogenloos critici van het nazi-regiem had vervolgd, ontsnapte na zijn veroordeling tot de doodstraf aan de beul door zelfmoord te plegen. Meinoud Rost van Tonningen, tijdens de bezetting secretaris-generaal van het departement van Financiën en president van de Nederlandsche Bank, klom nog voor een vonnis over hem kon worden uitgesproken in het ‘Oranjehotel’ over een reling en sprong zijn dood tegemoet.

Procureur-fiscaal mr. Johannes Zaaier. (Haags Gemeentearchief).

De verwachting, en de wens, dat er na de dood van Max Blokzijl nog vele executies van nazi’s, verraders, meelopers en collaborateurs zouden volgen ‘eer er geboet is voor alles wat zij aan ons volk misdreven’ ging niet in vervulling. In totaal legden de Bijzondere Gerechtshoven 154 keer de doodstraf op, die veertig keer daadwerkelijk werd voltrokken.¹⁶

Andere kopstukken van de NSB, zoals Arie Johannes Zondervan, commandant van de Weer-Afdeling van de beweging; Hendrik Jan Woudenberg, leider van het Nederlands Arbeidsfront; Henri Catharinus Van Maasdijk, voorzitter van de Nederlands-Duitse Kultuurgemeenschap en Geerto Snijder, president van de Nederlandse Kultuurraad, werden tot twintig jaar gevangenisstraf veroordeeld. Carel Huygen, secretaris-generaal van de NSB, kreeg achttien jaar. De baas van Max Blokzijl, Tobie Goedewaagen, secretaris-generaal van het departement van Volksvoorlichting en Kunsten (DVK), kreeg twaalf jaar en Ernst Voorhoeve, propagandaleider van de NSB elf jaar. Zij zaten geen van allen hun volledige straf uit.

Kreeg Max Blokzijl een eerlijk proces, dat het doodvonnis rechtvaardigde? Of werd hij geofferd, om bijltjesdag te voorkomen? In deel 5 – Het laatste woord – wordt op die vraag ingegaan.

In de uitspraak van het Bijzonder Gerechtshof in het proces tegen Max Blokzijl is sprake van de ‘misdadige gezindheid’ van de veroordeelde, maar wat die gezindheid inhield wordt niet nader ingevuld. Had Max Blokzijl karaktertrekken die hem voorbestemden om een foute afslag te kiezen? Was het geldzucht die hem tot collaboratie met de bezetters aanzette? Was hij ‘een renegaat, een verrader, een slaaf, een lafaard, leugenaar, broodschrijver en Gestapo-spion’ die werd gedreven door slechts één ideaal: ‘geld te vergaren op welke (sic) wijze die hem ten dienste stond’ en sloot hij daarom, als onverbeterlijk opportunist, een verdrag met de duivel? Het werd door velen als motief genoemd.¹⁷ Tijdens de zitting van de Bijzondere Raad van Cassatie, die het doodvonnis van het hof bevestigde, hintte advocaat-fiscaal mr. Gerard Eduard Langemeijer ook op zelfverrijking met de vraag: ‘Ik heb gezien, dat u eigenaar bent van vier huizen in Amsterdam. In welke tijd zijn die gekocht?’ De beklaagde had daar een afdoend antwoord op – de huizen waren al meer dan tien jaar voor het uitbreken van de oorlog zijn eigendom geworden.¹⁸ Als correspondent voor het Algemeen Handelsblad in Berlijn was Max Blokzijl een man in goeden doen geweest, mede door zijn derde huwelijk in 1921, met de dertien jaar jongere Duitse Hermine Eleonore Behle.

Het salaris dat Blokzijl ontving als ambtenaar voor het departement van Volksvoorlichting en Kunsten (DVK) opgeteld bij het honorarium dat hij ontving voor zijn bijdragen aan de radio leidde tot een royaal inkomen, maar niet dermate royaal dat het hem verleid kon hebben om tot het bittere eind door te gaan met het voeren van propaganda. Op Bevrijdingsdag, zaterdag 5 mei 1945, eindigde hij zijn causerie met de woorden: ‘De oorlog gaat verder, de vijand heet Moskou.’ Een dag later was hij opnieuw in de ether om afscheid te nemen van zijn luisteraars, voor zover die er nog waren, met een laatste waarschuwing tegen het Rode Gevaar: ‘Men vrage advies aan ons, nationaal-socialisten. Dit gevaar uit het Oosten kennen onze soldaten en onze vrijwilligers. Zij weten ook hoe het betrekkelijk snel tot wijken gedwongen kan worden. Maar daartoe is het nodig, dat met enige spoed en met een behoorlijke dosis zelfverloochening gehandeld wordt.’ In de handgeschreven tekst van dat pleidooi voor een gezamenlijk offensief van nazi’s en geallieerden tegen Moskou, had hij zijn gebruikelijke slotwoorden – ‘tot morgenavond 7 uur 20, luisteraars’ – doorgekrast en vervangen door het strijdvaardige: ‘Wij komen terug, luisteraars!’¹⁹ Drie dagen later werd hij in Den Haag gearresteerd in het gebouw van de Rundfunkbetreuungsstelle waar de Duitse zendinstallatie stond.

Als het geen geldzucht was, leidden tomeloze ijdelheid en ambitie Max Blokzijl dan onvermijdelijk naar een einde door executie op de Waalsdorpervlakte? Die onmiskenbaar sterk aangezette eigenschappen zullen zeker een rol gespeeld hebben, maar bieden toch niet voldoende verklaring voor de koppig volgehouden en steeds fanatieker verwoorde verheerlijking van het nationaalsocialisme. Nadat Hitler in 1933 aan de macht was gekomen, ontwikkelde Blokzijl zich van een overtuigd Nederlands patriot met conservatieve opvattingen tot een aanvankelijk nog ‘gematigde’ nazi, met een afkeer van het in zijn ogen al te brute antisemitisme, en uiteindelijk tot een volbloed nationaalsocialist, overtuigd van de grote gaven van Adolf Hitler, die hij na de verkiezingen van 1928 nog beschreven had als ‘den Oostenrijkschen behanger’.²⁰ Hoe voltrok zich die bekering van een alom gerespecteerde journalist tot een gehate propagandist? Of zat die propagandist altijd al in hem, wachtend op het moment dat hij zich zou kunnen manifesteren? Is er een moment aan te wijzen waarop een unhappy end van het jongensboek – want dat is hoe Blokzijl zijn eigen leven beschreef – onvermijdelijk werd? Was dat na zijn terugkeer naar Nederland eind november 1940? In september 1939, toen het Duitse leger Polen binnenviel? Of al jaren daarvoor, toen hij Anton Mussert had leren kennen en vervolgens ‘geheim lid’ werd van diens NSB?

Dit boek reconstrueert de Werdegang van Max Blokzijl. Deel 1 – De journalist-chansonnier – gaat terug naar de jaren dat hij als begeleider van Jean-Louis Pisuisse deelde in diens successen op Nederlandse en internationale podia. Deel 2 – De oorlogsverslaggever – brengt hem naar Duitsland tijdens de laatste dagen van de Hohenzollern-dynastie en de jaren van burgeroorlog die daarop volgden. Deel 3 – De correspondent – volgt Blokzijl in de tijd dat hij voor het Algemeen Handelsblad in Berlijn woonde en geleidelijk in de ban raakte van Hitler en het nationaalsocialisme. Deel 4 – De commentator – beschrijft zijn werk voor de gelijkgeschakelde Nederlandsche Omroep, als propagandist voor de NSB en als ambtenaar voor het DVK. Deel 5 – Het laatste woord – volgt de weg naar het einde van Max Blokzijl, destijds misschien wel de meest gehate man in Nederland. De epiloog, die werd geschreven door Rudie Kagie, geeft een beeld van de ontwikkeling van de vrijheid van meningsuiting en de grenzen daaraan, sinds alleen woorden, en niets dan Blokzijls woorden, hem na de bevrijding en het herstel van de rechtstaat voor het executiepeloton brachten. ‘Als er iemand is geweest, die in de oorlog zich er in gepraat heeft, is hij het wel’, zei procureur-fiscaal Johannes Zaaijer in zijn requisitoir.

Deel 1 De journalist-chansonnier

Hoofdstuk I – Een zondagskind

Op 17 mei 1882 verliet de vrachtvaarder Resolutie de haven van Paramaribo, met op de brug kapitein Van der Veen en in het ruim suiker, cacao, zoute lemmetjes, vaten vol limoensap en bijna duizend liter rum. In Paramaribo hadden zich ook enkele passagiers ingescheept, onder wie de ‘minderjarige mejuffrouw Hoeffelman’.²¹ Wat de reden was voor haar reis naar Amsterdam valt niet meer te achterhalen. Familiebezoek? Een verjaarsgeschenk voor het bereiken van de meerderjarige leeftijd? Zij zou een paar maanden later eenentwintig worden.

Het lijkt in ieder geval wél zeker dat Anna Elisabeth Hoeffelman in Nederland Eduard Karel Blokzijl, eerste-luitenant bij de infanterie, leerde kennen. En ook dat zij verliefd op hem werd en na terugkeer in Suriname verliefd bleef. Althans: het paar trouwde bij volmacht op 1 maart 1883 – zij tekende het huwelijksregister in haar geboortestad Paramaribo, hij deed dat in zijn woonplaats Leeuwarden.²² Diezelfde maand nog werden de geliefden herenigd. Zij betrokken een woning aan de Singelstraat en vervolgens een bovenhuis aan het Dokkummerend in Leeuwarden, waar op 20 december 1884 hun zoon Marius Hugh Louis Wilhelm (Max) Blokzijl werd geboren. Bij het bevolkingsregister gaf zijn vader aan dat de pasgeborene, net als zijn ouders, als ‘Nederlands Hervormd’ ingeschreven moest worden, maar dat geloof lijkt nauwelijks een rol gespeeld te hebben in het leven van het eerste en enige kind van luitenant Blokzijl en zijn vrouw Anna.

Toen Max nog geen half jaar oud was, werd zijn vader overgeplaatst en verhuisde het gezin naar Kampen. Op initiatief van zijn moeder kreeg hij daar al op jonge leeftijd pianoles. Zij deed haar zoon daar destijds geen plezier mee, pas vele jaren later kon hij volop genieten van het applaus dat hij met zijn spel oogstte. ‘Wat zijn we in onze jeugdjaren toch dom als we telkens maar in verzet komen tegen onze ouders, die ons iets bijzonders willen laten leren’, zou hij toen schrijven.

Zijn pianolerares dwong de kleine Max van blad te spelen en verbood hem streng om te improviseren. Daarmee was de maat vol voor haar piepjonge leerling, hij sloot zijn lerares op in de salon, waaruit zij pas na uren bevrijd werd. Max betuigde in zijn autobiografische boek Ik trok er op uit spijt over die uit de hand gelopen kwajongensstreek, maar voegde daar meteen aan toe dat kennissen die hij het verhaal als anekdote vertelde, hem verzekerden dat de schuld toch minstens voor een deel ook bij zijn ‘brave juffrouw’ lag, die hem als doorsnee-scholiertje behandeld had en ‘niet inzag, dat er meer in dat jochie stak, een concertpianist, een componist misschien?’²³ Net als zijn tijdgenoot, de onsterfelijke Dik Trom, ²⁴vond iedereen, allereerst hijzelf, Max Blokzijl een bijzonder kind, ‘en dat was-ie’.

Uit Kampen vertrok het gezin al na een paar jaar naar Utrecht, waar Max naar de lagere school ging. Het huwelijk van Eduard en Anna werd geen succes. Anna kampte met psychische problemen en de vele verhuizingen als gevolg van overplaatsingen, waarmee een beroepsmilitair nu eenmaal te maken kreeg, zullen de sfeer tussen de echtelieden ook niet verbeterd hebben. In 1896 verliet Anna Blokzijl de echtelijke woning, reisde af naar Den Haag waar haar broer Hermanus Albertus Hoeffelman woonde, en nam de elfjarige Max mee. De vader van Max verzette zich eerst tegen een scheiding, maar legde zich uiteindelijk neer bij het onvermijdelijke en biechtte voor de rechter op dat hij was vreemdgegaan. Destijds was zo’n bekentenis van ontrouw (in de volksmond ‘de grote leugen’) bijna een voorwaarde om echtscheiding te kunnen bewerkstelligen. Bij vonnis van de rechtbank Utrecht van 16 juni 1897 ontbond de rechter het huwelijk ‘op grond van overspel door de gedaagde gepleegd’ en besliste dat Max bij zijn moeder zou blijven.²⁵ Zijn vader zou hem eens in de twee weken mogen bezoeken, maar het contact verwaterde al snel. ‘Je weet het te goed, dat ik dolgelukkig ben als ik nu en dan eens iets van je hoor in mijn eenzaamheid’, schreef Eduard aan zijn zoon. Maar een bezoek of een brief afdwingen was zijn eer te na, ‘dat zal nooit gebeuren’.²⁶

De eenzaamheid moet eerste-luitenant Blokzijl zwaar zijn gevallen, want anderhalf jaar nadat de echtscheiding was uitgesproken hertrouwde hij met de vijfentwintig jaar jongere Anna Margaretha Henderika de Boer uit Groningen. Ook dat huwelijksgeluk was geen lang leven beschoren, in oktober 1899 overleed kapitein Eduard Karel Blokzijl – hij was voor zijn dood nog gepromoveerd – op zevenenveertigjarige leeftijd.

Nadat hij de lagere school voltooid had ging Max in Den Haag naar de ‘Eerste Gemeentelijke Hoogere Burger School met vijfjarige cursus’ aan het Bleyenburg. Dat was een betrekkelijk nieuwe vorm van onderwijs. De eerste HBS was een jaar na de invoering van de Wet op het Middelbaar Onderwijs van 1863 in Groningen geopend. De school moest leerlingen uit de gegoede middenklasse klaarstomen voor leidinggevende functies in het zaken- en bedrijfsleven. Dat bleek een succesformule, na Groningen volgden al snel andere steden die hun eigen HBS openden.²⁷ Het lespakket concentreerde zich op praktische leerstof, het gymnasium richtte zich op ontwikkeling van de geest en bleef een school voor de elite.

Anna Blokzijl, die zich na de scheiding weer Hoeffelman ging noemen, was niet onbemiddeld. De familie Hoeffelman was tot 1927 eigenaar van de cacaoplantage Frederiksdorp waar aan het eind van de negentiende eeuw meer dan honderd arbeiders werkten.²⁸ De vader van Anna bezat bovendien onroerend goed in Paramaribo, zijn weduwe was een van de oprichters van de vennootschap ‘La Mine d’Or’, die een goudmijn exploiteerde.²⁹ Na de dood van haar ouders deelde Anna onder meer in de opbrengst van de veiling van ‘twee erven met gebouwen’ in Paramaribo, in 1904 ontving zij een aandeel in de verkoop van huizen in Suriname.³⁰ Ook moest de vader van Max vijftig gulden per maand aan alimentatie aan haar overmaken. Dus kon zij de pianolessen voor haar zoon blijven betalen en ook de contributie voor de chique Haagsche Voetbal Vereeniging (HVV) en de jongerenclub Door Eendracht Bloeiend.

Max besteedde naast het voetbal vele uren aan het redigeren van het door hemzelf uitgegeven maandblad Iris dat als motto had ‘Verhooging van de volkskracht van eigen volk’. De naam was niet ontleend aan het gelijknamige gedicht van Tachtiger Jacques Perk (‘Ik ben geboren uit zonnegloren/En een zucht van de ziedende zee’), maar aan ‘De Wonderbloem’ (‘...de iris slank/ Verhief zich hoogmoedig uit ’t oeverriet/Naast kruizemunt en vergeet-mij-niet’) van Frederik van Eeden. Voor de schrijver van Van de koele meren des doods en De kleine Johannes koesterde Blokzijl een grote bewondering. Hij vroeg Van Eeden dan ook om zijn naam als beschermheer aan Iris te verbinden, een patronaat waarmee de schrijver, volgens Blokzijl, welwillend instemde.

Blokzijls vermogen tot adoratie was goed ontwikkeld, zoals bij veel pubers. Toen hij in de eindexamenklas Het Jongetje las, een nogal sentimentele roman van Henri Borel, kreeg de schrijver een plaats ‘in het middelpunt van mijn (Blokzijls) denken’. Het zal zijn jeugdige bewonderaar zijn ontgaan dat Borel, literatuurcriticus van het Haagse dagblad Het Vaderland, onder pseudoniem ook scabreuze romans schreef met titels als De club der wreede meesters en Het bordeel van Madame Mathilde.

In mei 1900, Max Blokzijl was toen vijftien jaar oud, werd bij vonnis van de Haagse arrondissementsrechtbank zijn moeder onder curatele gesteld ‘ter zake van krankzinnigheid’.³¹ Haar broer Hermanus tekende bij notaris Bax in Den Haag een algemene volmacht als curator.³² Een jaar later verdween Anna Hoeffelman naar het Gelderse Ede, waar zij in het bevolkingsregister werd ingeschreven met onder het kopje ‘beroep’ de aantekening: ‘krankzinnige’.³³ In Ede was de Vereeniging tot Christelijke Verzorging van Krankzinnigen en Zenuwlijders gevestigd, waar de moeder van Max Blokzijl ruim een jaar, van 11 april 1901 tot 30 april 1902 werd verpleegd. Haar broer, die in tal van notariële akten verscheen als de regelaar van familiezaken, ontfermde zich waarschijnlijk over de nu ouderloze Max.

Anna Elisabeth Hoeffelman’s registratie als krankzinnige in het bevolkingsregister van Ede. (Gemeentearchieven Barneveld, Ede & Scherpenzeel).

Wie de autobiografische boeken Ik trok er op uit en Ik was er zelf bij leest, krijgt de indruk dat Max Blokzijl een gelukkige jeugd had, met een vader in een stoer uniform waar hij trots op was en een moeder die als amateurpianiste ‘lauweren oogstte’.³⁴ Een zondagskind. Hij schreef met geen woord over de opname van zijn moeder in een krankzinnigengesticht, noch over de scheiding van zijn ouders, het verbroken contact met zijn vader, of diens dood. Het zijn opvallende omissies, omdat Blokzijl graag en veel pochte over zijn successen. Hij had zich óók trots kunnen tonen dat die opeenvolgende catastrofes hem niet uit zijn koers brachten. Schaamde hij zich voor tegenslagen? Ouderloos achtergebleven in Den Haag haalde hij, zeventien jaar oud, zijn HBS-diploma.

Na zijn eindexamen verhuisde Max Blokzijl naar de Willemsparkweg in Amsterdam, waar hij introk bij zijn tante Juliana Louisa Hoeffelman, een vier jaar jongere zuster van zijn moeder, en haar man, luitenant-ter-zee Leonardus Roosenburg. Hij stopte met voetbal bij HVV en werd na ballotage lid van de al net zo chique Amsterdamse roeivereniging De Hoop – hij hield van stoere sporten, eigenlijk van alles wat mannelijkheid uitstraalde. Hij dacht erover om ook marineofficier te worden, net als zijn oom. Het uniform, de discipline, eigenlijk het hele militaire leven en ook de zee trokken hem aan. Het is onzin dat Nederlanders antimilitaristen zijn, dat praten de mensen elkaar maar na, zou hij vele jaren later schrijven. ‘Ons volk voelt voor sport, voor lichaamsoefening. Het voelt ook voor uiterlijkheden, voor décoratie’s, voor vereenigingen met vaandels en alles wat daar zo bij hoort.’ Hij had zelf, als jochie aan de hand van zijn vader bij parades op de Utrechtse Maliebaan, ervaren ‘dat het volk ook voelde voor fraaie uniformen, voor weelderig kleurenspel en voor de opwekkende militaire muziek’.³⁵

Toch koos Max uiteindelijk niet voor een militaire carrière maar richtte hij zich op zijn tweede liefde, de journalistiek. ‘De journalist is voor mij altijd de veelzijdig begaafde volksleider geweest, de man of vrouw met het warme hart en met de van moeilijk bedwongen opwinding brandende waarnemersogen’, schreef hij in Ik trok er op uit.³⁶ Maar hij wilde niet zomaar een onbeduidend broodschrijvertje worden: ‘Er zijn tienduizenden dagbladschrijvers, redacteuren, verslaggevers. Maar er leven slechts heel weinig journalisten.’ Zijn ambitie was om in die eregarde te worden opgenomen, tussen courantiers als Charles Boissevain, de directeur-hoofdredacteur van het Algemeen Handelsblad en Marie Joseph Brusse, de ‘prins der journalisten’, schrijver van grote reportages voor de Nieuwe Rotterdamsche Courant. Max Blokzijl legde, net als zijn romanheld Hans Hedding, de lat meteen al hoog. ‘Gedurfd, wat? Maar wie niet waagt...’³⁷