Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van

Boekenfonds Elisabeth Grent / F.J.A.M. van der Helm

De Gijselaar-Hintzenfonds

J.E. Jurriaanse Stichting

Afbeelding omslag

John Cooke Bourne, Kilsbytunnel,

8 juli 1837, National Railway Museum, Londen.

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Zijwit, Rotterdam

© 2020 Robert Verhoogt, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494701

e-ISBN 9789462496897

NUR 680

Op reis door de aarde

Onder de grond in de negentiende eeuw

‘The exploration of the soil is a voyage in time’¹

Inhoud

 Voorwoord

 Inleiding

De oude aarde

Onder de grond in de negentiende eeuw

Lissabon 1755 en San Francisco 1906

1.De aarde beeft: Lissabon 1755

Voltaire over Lissabon

Het einde van de wereld

Een nieuw begin

2.Subliem natuurgeweld: de Vesuvius

Goethe op de Vesuvius

Geschiedenis van de Vesuvius

Natuurgeweld in beeld

3.Fossielen uit de prehistorie

Mary Anning langs het strand van Lyme Regis

Fossiele sporen van een oude wereld

Het tijdperk van de dinosauriërs

Schepping, revolutie en evolutie

Verbeelding van de prehistorie

4.Verre voorouders

Nadar in de catacomben van Parijs

Geschiedenis van onze voorouders

Prehistorische cultuur

Musealisering van de mens

5.Delfstoffen uit de diepte

Vincent van Gogh in de mijn

De aardbodem in kaart gebracht

Steenkool

IJzer, koper en aluminium

Zilver, goud en diamant

Olie

De aarde als bron

6.Reizen door de aarde

Vader en zoon Brunel in de tunnel

Tunnels voor schepen en treinen

Riolering in Londen en Parijs

Reizen door de aarde

Ondergrondse ruimte

7.De verzonnen aarde

Jules Verne, Naar het middelpunt der aarde, 1864

Edward Bulwer-Lytton, The Last Days of Pompeii, 1834

Émile Zola, Germinal, 1885

Herbert George Wells, The Time Machine, 1895

De literaire verbeelding van het ondergrondse

8.De aarde beeft opnieuw: San Francisco 1906

Enrico Caruso in San Francisco

Het einde van de wereld

Een nieuw begin

Lissabon 1755 versus San Francisco 1906

 Nawoord

Wereldtentoonstelling Parijs 1900 ondergronds

Geschiedenis van fossiele brandstoffen

Het Antropoceen: het einde of een nieuw begin?

Graven naar kennis

 Noten

 Bibliografie

Voorwoord

Volgens de negentiende-eeuwse journalist en avonturier Thomas Wallace Knox (1835-1896) was het opstijgen met een luchtballon een unieke belevenis die slechts met een ervaring was te vergelijken: het afdalen in een mijn, de diepte in. Ook nu leek de liftkooi bedrieglijk stil te hangen terwijl de wereld omhoog schoot. Dieper en dieper daalde Knox door de aardlagen. Met het dalen in de aarde steeg de temperatuur. Steeds verder van het zonlicht verwijderd, voelde hij meer en meer de warmte uit het binnenste van de aarde zelf. Ondertussen zag hij steenkoollagen die ooit gevormd waren in een ver verleden. Afdalen in de aarde was als een reis in de tijd.

Dit boek Op reis door de aarde. Onder de grond in de negentiende eeuw is een cultuurhistorisch verhaal over de negentiende-eeuwse fascinatie voor de wereld onder de grond. Geologen, paleontologen en archeologen doorzochten de aardbodem met het oog op het verre verleden. Anderen groeven gretig in de aarde op zoek naar kostbare delfstoffen met het oog op de toekomst. Onder de grond was bovendien ruimte te winnen voor de aanleg van tunnels, riolering en metrolijnen, die essentieel bleken voor de moderne stad. Aardbevingen, vulkaanuitbarstingen of nieuwe vondsten van dinosauriërs en Neanderthalers, maar ook rijke bodemvoorraden van steenkool, goud en olie spraken tot de verbeelding van geleerden, kunstenaars en een groot publiek. De zware aardbevingen van Lissabon in 1755 en San Francisco in 1906 vormen het begin en het einde van mijn verhaal over de wereld onder de grond, haar geschiedenis, rijkdom en de verbeelding ervan.

Hoewel het schrijven van een boek hoofdzakelijk een solitaire bezigheid is, was dit verhaal er niet gekomen zonder de hulp van anderen. Graag wil ik hen op deze plek bedanken voor de vele informatieve suggesties, kritische kanttekeningen en inspirerende opmerkingen: René van Blerk, Rhea Blok, Ivo Blom, Claudine Chavannes, Michel Dolstra, Terry van Druten, Rachel Esner, Roel Hijink, Anneke van Huisseling, Mayken Jonkman, Lotte Jensen, Kees Keijer, Wessel Krul, Ariane Limburg, Teio Meedendorp, Marita Mathijsen, Ilja Nieuwland, Maaike Postmus, Jenny Reynaerts, Hans Rooseboom, Margriet Schavemaker, Benno Tempel en Evert van Uitert.

Dankzij een toevallige, maar hartelijke ontmoeting met Benno van Tilburg op de pont naar Amsterdam-Noord werd het contact gelegd met Walburg Pers. Ik bedank hem, Winnie Urban en de medewerkers van Walburg Pers voor hun enthousiasme en inzet voor dit boek.

Ik had dit verhaal niet kunnen schrijven zonder de steun en het vertrouwen van Esther Scholten en mijn familie. Mijn geliefde vader bracht me de nieuwsgierigheid voor de wetenschap bij die mij sindsdien nooit meer heeft losgelaten. In dankbaarheid denk ik terug aan onze enthousiaste gesprekken. In mijn gedachten leest hij altijd mee. Mijn geliefde moeder heeft me ooit liefdevol op de aarde gezet. Aan haar draag ik dit boek op.

Amsterdam, juni 2020

Inleiding

Graven in de grond is als reizen door de tijd, zo stelde de archeoloog Alain Schnapp ooit.² Sporen van culturen uit een ver verleden of prehistorische fossielen liggen bewaard in aardlagen die soms nog veel ouder zijn. Het maakt me nieuwsgierig naar de wereld onder de grond. Ik besluit op een zonnige dag naar de Vrije Universiteit in Amsterdam te gaan om de verzameling geologische kaarten te bekijken. Vanuit Amsterdam-Noord kies ik voor de Noord/Zuidlijn richting Amsterdam-Zuid. Sinds de zomer van 2018 is deze metrolijn in gebruik genomen, inclusief de tunnel onder het IJ. Het was toen 50 jaar geleden dat in 1968 de eerste IJ-tunnel werd geopend voor het autoverkeer. In hetzelfde jaar zette in Rotterdam de eerste Nederlandse metro zich in beweging.³ Vanaf 1977 rijdt er in Amsterdam ook een metro. Na jarenlange discussies werd in 2003 begonnen met de bouw van de Noord/Zuidlijn. Bij de eerste openstelling van de tunnel kwam het publiek massaal kijken om zelf door de tunnel onder het IJ te wandelen. Toen de Noord/Zuidlijn onder het IJ gereed was, was het bijna 200 jaar geleden dat de ingenieur Marc Brunel en zijn zoon Isambard Kingdom Brunel waren begonnen aan hun Noord/Zuid-tunnel onder de Theems in Londen in 1823. Ook toen kwam het publiek massaal kijken bij de opening in 1843, nieuwsgierig naar de wereld onder hun voeten. Vanuit het metrostation in Amsterdam-Noord zet de metro zich langzaam in beweging. De metro begint hoog boven de grond, maar na de eerste halte duikt hij alsnog de grond in, diep onder het IJ.

Dwars door de oude zeeklei uit het Holoceen rijdt de metro door sedimentslagen uit de laatste IJstijd van het Pleistoceen van ongeveer 11.700 jaar geleden. Onder het IJ door rijden we naar het diepste punt van de Noord/Zuidlijn: het metrostation ruim dertig meter onder het Centraal Station. In nog geen vier minuten ga ik zo honderdduizend jaar terug in de tijd. Na een korte stop rijden we onder Amsterdam tussen de palen door waarop de stad is gebouwd. Net als de eerdere metrolijnen leverde de Noord/Zuidlijn een schat aan archeologische vondsten op die getuigen van de lange geschiedenis van de stad en haar bewoners.⁴ Ten zuiden van de stad komt de metro door de veenlagen boven de grond en zie ik het daglicht weer.

In de bibliotheek van de Vrije Universiteit bekijk ik de eerste geologische overzichtskaart van Nederland gemaakt door Winand Staring en gepubliceerd tussen 1858 en 1869. (afb. 1) De veengebieden, oude zeeklei, steenkoolgebieden tot het Maastrichts krijt staan ingetekend op 28 kaarten op een schaal van 1: 200.000. De bodemsoorten zijn niet alleen heel divers van samenstelling maar ook in ouderdom, van de jonge veengebieden tot de oude mergellagen in het zuiden. Daarna blader ik door de oude kaarten van Roderick Impey Murchison e.a., Geological map of England and Wales (1847), de kleurrijke geologische kaart van Armand Petit Dufrénoy en Leonce Elie de Beaumont, Carte géologique de la France (1870) en de Geologic Atlas of the United States (1894). Het zijn fascinerende prenten met kleurrijke impressies van de aardlagen in de bodem toen deze voor het eerst in kaart werden gebracht.

1. W.C.H. Staring, De eerste geologische overzichtskaart van Nederland, 1844, schaal 1:800.000. Digitaal gerestaureerd en uitgegeven in 2017 door TNO – Geologische Dienst Nederland.

Vervolgens loop ik langs een eenvoudige maar interessante presentatie over een grondboring die in 2018 is uitgevoerd op het terrein van de vu Campus.⁵ Aanleiding was de aanleg van een duurzame warmtewisselaar voor warmteopslag diep in de bodem onder de Vrije Universiteit. Om de eigen uitstoot van koolstofdioxide te reduceren wil de universiteit de verbranding van fossiele brandstoffen verder terugbrengen en zich actief inzetten voor duurzaam energiegebruik. Dit project is aangegrepen om de bodem nader in kaart te brengen, ongeveer direct onder de bibliotheek met haar geologische kaartenverzameling. Er is geboord tot 162 meter diep. Per meter in de diepte werden monsters naar boven gehaald voor nader onderzoek. Het resultaat is een verzameling van doosjes gevuld met grof tot fijn bodemmateriaal in verschillende kleuren afkomstig uit het Holoceen, de IJstijden, aangevoerd door de Maas, Rijn en de oude Eridanos rivier die tijdens het Pleistoceen door Nederland stroomde. De bovenste laag van deze kolom van bodemmonsters is afkomstig uit het huidige Antropoceen. De onderste laag van 162 meter diepte dateert uit het Pleistoceen en is circa 2,6 miljoen jaar oud. Graven in de aardbodem oogt inderdaad als een reis door de tijd.

De aarde onder onze voeten is fascinerend maar ook moeilijk te doorgronden. De afstand naar het centrum van de aarde is ongeveer 6.000 kilometer, vergelijkbaar met een reis van Amsterdam naar New York. Dat lijkt een overbrugbare afstand, maar gravend in de bodem is er nog een lange weg te gaan. In 1970 begon ooit het Kola-boorproject om zo diep mogelijk in de aarde door te dringen aan de kust van de Barentszzee in het noorden van Rusland. In 1989 was men 12,262 kilometer gevorderd maar bleek de druk en de hitte veel hoger dan verwacht. Pogingen om nog dieper te komen hadden geen succes en werden enkele jaren later definitief gestaakt. In de reis naar het middelpunt der aarde hebben we zo tot dusver ‘slechts’ 12,262 km afgelegd, ofwel 0,2% van de totale afstand.⁶ Het maakt de wereld onder onze voeten even mysterieus als intrigerend.

Terwijl ik dit verhaal schreef waren er aardbevingen in Groningen en stroomde er gloeiende lava uit de vulkanen op Hawaï. In de aardbodem werden onbekende dinosauriërs gevonden en resten van prehistorische mensen die aanleiding gaven voor nieuwe analyses over onze voorouders.⁷ Er verscheen een nieuwe geologische kaart van Nederland en er zijn discussies over de toekomst van fossiele brandstoffen.⁸ Er deden zich mijnrampen voor in China, Indonesië en Latijns-Amerika. In de Amsterdamse bodem zette de eerste metro zich in beweging over de Noord/Zuid metrolijn en ook in Jakarta rijdt sinds kort een ondergrondse. Maar in de actualiteit is de geschiedenis nooit ver weg. Moderne toeristen die vandaag worden aangetrokken door het wonderlijke natuurgeweld van de vulkanen op Hawaï, kunnen kiezen voor een verblijf in het Volcano House Hotel. Dit hotel gaat terug tot 1846 en biedt een spectaculair uitzicht op de actieve Kilauea vulkaan. In 1866 verbleef de Amerikaanse schrijver Mark Twain er al en deed hij verslag van een vulkaanuitbarsting: ‘A colossal column of cloud towered to a great height in the air immediately above the crater, and the outer swell of every one of its vast folds was dyed with a rich crimson luster, which was subdued to a pale rose tint in depressions between. It glowed like a muffled torch and stretched upward to a dizzy height toward the zenith.’⁹ Twains omschrijving informeerde destijds al lezers over de hele wereld. Tegenwoordig leidt de uitbarsting van de Kilauea op Hawaï vooral tot een stroom van video’s op YouTube, waar iedereen de uitbarsting van vulkaan ‘live’ kan volgen. De actualiteit maakte mijn nieuwsgierigheid alleen maar groter naar het denken over, en de verbeelding van, de wereld onder de grond in het verleden.¹⁰

Aan het einde van de achttiende eeuw raakte het denken over de aarde in een stroomversnelling.¹¹ De beroemde Franse geleerde Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon (1707-1788) – bekend als Buffon – adviseerde al de aardbodem zelf uitvoerig te onderzoeken, zoals hij schreef in zijn Les Epoques de la Nature uit 1776 (afb. 2): ‘Zoals we voor de geschiedenis van de mens boeken raadplegen, onderzoek doen naar munten en penningen, oude inscripties ontcijferen om de datering van veranderingen en gebeurtenissen in de intellectuele geschiedenis te bepalen; op dezelfde manier moeten we in de natuurlijke geschiedenis in de archieven van de aarde graven, en de oude materialen uit het binnenste van de aarde halen, de brokstukken verzamelen en in één geheel alle aanwijzingen van fysieke veranderingen samenvatten om zo de verschillende historische periodes van de natuur toegankelijk te maken. Het is de enige manier om een aantal punten te bepalen in de onmetelijkheid van die ruimte, en om een bepaald aantal mijlpalen te plaatsen op de eeuwige weg van de tijd.’¹² De aarde bleek een fascinerende bron van kostbare metalen en mineralen, wonderlijke fossielen en historische resten van oude beschavingen. Buffons visie op de aardbodem als een fascinerend bodemarchief was in deze periode nog een tamelijk nieuw concept. Het impliceerde dat de aarde in ontwikkeling was en de bodemstructuur in de loop van de tijd veranderde. Volgens de gangbare theologische opvattingen was de aarde echter door God geschapen en daarmee ‘voltooid’, waarbij hoogstens de Zondvloed nog enige verandering had teweeggebracht in het uiterlijk van de aarde. Daarna zag de wereld eruit zoals deze er altijd had uitgezien, als een stabiel onveranderlijk systeem. Volgens de zeventiende-eeuwse predikant James Ussher (1581-1656) had Gods schepping van de aarde plaats gevonden op 23 oktober in het jaar 4004 voor Christus om 8 uur ’s ochtends. Hij baseerde zich op bronnen als Flavius Josephus, Julius Africanus en de vroegste Hebreeuwse versies van het Oude Testament. Het traditionele idee was dat de aarde in totaal ongeveer 6.000 jaar oud was.¹³ De Romeinen, de Egyptenaren, de voorouders van het volk van Israël, Noach en zijn nazaten, en zelfs Adam en Eva maakten hierbij deel uit van een relatief korte geschiedenis. Deze traditionele visie op de wereld was voor velen leidend totdat Buffon wees op de rijkdom van de aardbodem en de geschiedenis van de aarde. Hij had al in 1749 in zijn artikel Theorie de la Terre de universele Zondvloed afgewezen als een factor van betekenis voor de vormgeving van de aarde en werkte later zijn visie uit in zijn werk Les Epoques de la Nature uit 1778.¹⁴ Het rijke bodemarchief bevatte de sporen van de lange geschiedenis van de aarde zelf.

2. Jacob Houbraken naar Drouais, Portret van Georges Louis Leclerc graaf de Buffon, 1774, Rijksmuseum Amsterdam.

3. Sir Henry Raeburn, Portret van John Hutton, ca. 1776, National Galleries Scotland.

4. James Hutton, Gravure naar een tekening van Jedburgh door John Clerk, 1787, uit: James Hutton, Theory of the Earth, Volume 1, 1795.

Niet lang daarna introduceerde de Schotse geleerde James Hutton (1726-1797) zijn nieuwe ideeën over de ontwikkeling van de aarde (afb. 3). Hij had geneeskunde gestudeerd in Edinburgh, Parijs en Leiden, maar besloot niet lang daarna boer te worden.¹⁵ Sinds 1760 was hij geïnteresseerd geraakt in de structuur van de aardbodem. Als landbouwer had hij oog voor de erosie die door de regen op zijn akkers werd veroorzaakt. Daarnaast bestudeerde hij uitvoerig de rotsen en aardlagen in de omgeving van Edinburgh zoals de rotsformatie bij Siccar Point aan de Schotse oostkust. (afb. 4) Hij publiceerde zijn denkbeelden in 1788 (en uitvoeriger in 1795) in zijn Theory of the Earth waardoor hij een van de meest invloedrijke geleerden werd van de Schotse Verlichting samen met David Hume, Adam Smith en Joseph Black.¹⁶ Geïnspireerd door de ideeën van zijn goede vriend Black over hitte en druk, paste Hutton die ook toe op de interne structuur van aarde. In Huttons visie was de structuur van de aarde altijd in verandering door bodemstijgingen en erosie. Bodemmateriaal uit de bergen spoelde naar de dalen en uiteindelijk naar de bodem van de zee. Vervolgens drukte de steeds zwaardere aardbodem op de gloeiendhete kern binnen in de aarde waarna de bodem weer naar boven werd geduwd. Aardbevingen en vulkaanuitbarstingen illustreerden de opwaartse krachten waardoor zelfs bergen konden ontstaan waarna erosie de bergen weer afvlakte. Volgens Hutton bewoog de aardbodem zo bijna mechanisch op en neer als een stoommachine van James Watt, ook een goede bekende van hem: ‘When we trace the parts of which this terrestrial system is composed, and when we view the general connection of those several parts, the whole presents a machine of a peculiar construction by which it is adapted to a certain end. We perceive a fabric, erected in wisdom, to obtain a purpose worthy of the power that is apparent in the production of it.’¹⁷ Geïnspireerd op Newtons krachtenleer en de praktijk van James Watt, ontwikkelde Hutton zijn visie op de verandering van de aarde. Kenmerkend was de eeuwigdurende beweging van de aarde, zoals hij stelde in zijn bekende uitspraak: ‘we find no vestige of a beginning, – no prospect of an end.’¹⁸ Hij benadrukte daarbij dat de veranderingen in het verleden zich volgens dezelfde patronen voltrokken als in het heden. Dankzij onderzoek naar de actuele veranderingen in de aarde konden zo ook processen uit het verre verleden worden begrepen. Anders dan veel tijdgenoten veronderstelden was volgens Hutton de aarde niet relatief jong met 6.000 jaar, maar juist extreem oud.

In de tijd van de Franse Revolutie zorgde Huttons theorie over de geschiedenis van de aarde voor een revolutie in het denken over de aarde. Dankzij Hutton kreeg de aarde een onvoorstelbaar lange geschiedenis, ook wel omschreven als ‘deep time’. In dezelfde periode bestudeerde zijn vriend de astronoom William Herschel (1738-1822) de sterren aan de hemel die op extreem grote afstand stonden van de aarde, in de zogenaamde ‘deep space’.¹⁹ Terwijl Hutton nadacht over de ‘grenzeloze tijd’, bestudeerde Herschel de ‘grenzeloze ruimte’ van het heelal.²⁰ De filosoof Stephen Jay Gould noemt in zijn boek Time’s arrow, Time’s cycle. Myth and Metaphor in the Discovery of Geological Time Huttons idee van ‘deep time’ een van de belangrijkste conceptuele vernieuwingen in de geschiedenis, vergelijkbaar met de revolutie van Galilei of de evolutie van Darwin.²¹ De enige manier om de geschiedenis van de aarde te begrijpen was niet langer het bestuderen van de theologie, maar juist de aarde zelf. Het maakt James Hutton tot op de dag van vandaag de vader van de geologie, een nieuwe wetenschappelijke discipline die aan het einde van de achttiende eeuw tot ontwikkeling kwam.²²

De geschiedenis van de aarde fascineerde geleerden in Parijs, Berlijn en Londen, zoals bij de in 1807 opgerichte Geological Society.²³ De geoloog Charles Lyell (1797-1875) was ooit president van dit genootschap en schreef wellicht het beroemdste geologische handboek uit de negentiende eeuw. Hij definieerde de geologie in zijn Principles of Geology. An attempt to explain the former changes of the earth’s surface by reference to causes now in operation (1830-1833) – als: ‘Geology is the science which investigates the successive changes that have taken place in the organic and inorganic kingdoms of nature; it inquires into the causes of these changes, and the influence which they have exerted in modifying the surface and external structure of our planet.’²⁴

Ook in Nederland trok de geologie de aandacht en publiceerde de dichter-historicus Willem Bilderdijk (1756-1831) in 1813 een van de eerste geologische handboeken: Geologie, of verhandeling over de vorming en vervorming der aarde.²⁵ Hij omschreef de nieuwe richting in de wetenschap: ‘Voor de geologie is tot nog toe geen aangenomen woord in het Hollandsch.[…] De Geologie is eene in aaneenschakeling en verband gebrachte kennis van de stoffe waaruit onze aardbol bestaat, en de vorming, waardoor zij tot haren nu werkelijken stand is geraakt.’²⁶ Hij wees op de Bijbel die eeuwenlang als uitgangspunt gold voor het ontstaan van de aarde. Nieuwe vondsten en observaties maakten dat de Zondvloed moest worden afgewezen, aldus Bilderdijk: ‘Hij mocht fabel of waarheid zijn, het bewijs dat men van den zondvloed gemeend had te vinden, verviel.’²⁷ In overeenstemming met de nieuwe inzichten van Hutton schreef Bilderdijk: ‘De aarde moest ouder, eindeloos ouder zijn’.²⁸ Daarna ontwikkelde dit nieuwe vakgebied zich snel, zoals in de Leeuwarder Courant te lezen stond op 16 juni 1865: ‘Onder de wetenschappen, welke in onzen tijd bijzonder beoefend worden, bekleedt zeker die der wordingsgeschiedenis des aardbols eene eerste plaats. Lang onderdrukt, heeft de geologie schier op eens een buitengewone vlucht genomen, en sedert openbaart zich bij het beschaafd publiek eene warme belangstelling in al zoodanige geschriften die over de aloude geschiedenis der planeet welke wij bewonen licht verspreiden.’²⁹

Aan het einde van de negentiende eeuw keek de Duitse paleontoloog Karl Alfred von Zittel (1839-1904) terug op de geschiedenis van de geologie in zijn overzichtswerk Geschichte der Geologie und Paläontologie bis Ende des 19. Jahrhunderts. Hij wees op invloedrijke geleerden rond 1800 zoals Werner, Humboldt, Hutton en Cuvier die bepalend waren voor de ontwikkeling van de geologie en die we in dit verhaal nog regelmatig zullen tegenkomen.³⁰ Von Zittel benadrukte het internationale karakter van dit vakgebied dat van nature nu eenmaal niet aan de natuurlijke landsgrenzen was gebonden.³¹ Veel van deze geologen van het eerste uur waren zelfstandige geleerden, maar in de loop van de negentiende eeuw openden de universiteiten hun deuren voor de nieuwe discipline. Bovendien werden er publieke collecties van mineralen en fossielen verzameld als waardevolle bronnen voor onderzoek.³² Von Zittels overzichtswerk verscheen in 1899 en biedt een rijk overzicht aan ideeën over de geologie tot aan het einde van de negentiende eeuw. Het werd al snel vertaald door een van zijn leerlingen, de Schotse geleerde Maria Ogilivie-Gordon (1864-1939) in 1901. Ze was de eerste vrouw in Engeland met de titel Doctor of Science, die ze had verkregen met haar dissertatie in de geologie in 1893 aan de University of London.³³

De oude aarde

Dankzij Buffon en Hutton werd de aarde ontdekt als een fascinerende bron voor uiteenlopend onderzoek. Het bodemarchief was niet alleen bijzonder rijk aan sporen van mensen en dieren, het was bovendien veel en veel ouder dan gedacht. Zoals gememoreerd bleek het graven in de aardbodem in wezen graven in de tijd naar de sporen uit een ver verleden, zoals de geoloog Schnapp het omschreef in The Discovery of the Past. The Origins of Archaeology (1999): ‘The exploration of the soil is a voyage in time.’³⁴ In het spoor van de ontwikkeling van de geologie wees Schnapp op de ‘invention of archaeology’ rond 1800 en de opkomst van de paleontologie en antropologie.³⁵ Zo werd in 1818 de Nederlandse geleerde Caspar Reuvens (1793-1835) benoemd tot buitengewoon hoogleraar in de archeologie aan de Universiteit in Leiden, de eerste hoogleraar archeologie in de academische wereld. Het onderzoek naar fossielen ontwikkelde zich dankzij de Franse geleerde Georges Cuvier (1769-1832) in de eerste decennia tot een nieuwe wetenschappelijke discipline die sinds 1834 wordt aangeduid als paleontologie.³⁶ De aarde bleek een unieke bron voor haar eigen geschiedenis en die van haar bewoners. De extreem lange geologische geschiedenis bood ruimte voor tijdvakken die tot voor kort ondenkbaar waren. De aarde had tropische perioden gekend in de prehistorie, maar ook gure ijstijden. Wonderlijke fossielen die overal in de bodem werden gevonden bleken van onvoorstelbare dinosauriërs die ooit hadden geleefd lang voordat de mens op aarde zou verschijnen. De archeologen legden ondertussen de sporen bloot van bijzondere beschavingen uit een ver verleden. Maar de grootste ontdekking werd misschien wel gedaan in de bossen in het Duitse Neanderthal, toen daar in 1856 de resten in de bodem werden gevonden van een andere, een tweede, menssoort: de Neanderthaler. De Homo Sapiens bleek niet langer de enige menssoort te zijn geweest op aarde. En er zouden in korte tijd nog meer menssoorten worden ontdekt.

Gedurende de lange negentiende eeuw voltrok zich een bijzondere omwenteling in het denken over de aarde. Illustratief daarvoor is het onderzoek naar de ouderdom ervan.³⁷ Zoals opgemerkt had de theoloog James Ussher al in de zeventiende eeuw berekend dat de aarde in totaal ongeveer 6.000 jaar oud – of liever gezegd jong – moest zijn.³⁸ Dat was ook al bijna honderd jaar de norm ten tijde van de enorme aardbeving van Lissabon in 1755. Niet lang na deze ramp berekende Buffon echter dat de aarde op basis van de afkoeling ervan veel ouder moest zijn, minimaal 74.800 jaar.³⁹ Zijn tijdgenoot Hutton stelde eveneens dat de aarde extreem oud was. Hoe oud kon hij niet zeggen, maar het lag eerder bij het oneindige dan bij ‘slechts’ 6.000 jaar. Na Hutton hielden steeds meer geleerden rekening met een veel oudere aarde. Toch bleef men nog lang voorzichtig bij gebrek aan overtuigende berekeningen. Hutton liet de exacte duur in het midden, net als Charles Lyell. De briljante Cuvier vermoedde een duur van duizenden eeuwen, maar liet de precieze datering van de aarde achterwege. Charles Darwin deed in de eerste druk van On the Origin of Species by means of natural selection, or, The preservation of favoured races in the struggle for life uit 1859 wel een concrete schatting: de aarde was volgens hem 300 miljoen jaar oud.⁴⁰ Het leverde hem direct scherpe kritiek op van William Thompson, later bekend als Lord Kelvin, waarna Darwin snel besloot om zijn schatting te schrappen uit de derde druk van zijn meesterwerk. Enkele jaren later deed Lord Kelvin zelf een poging om de ouderdom van de aarde vast te stellen. Hij bekritiseerde het ‘eeuwig durend’ wereldbeeld van Hutton en Lyell en volgde het eerdere spoor van Buffon door aan de hand van het afkoelingsproces van de aarde de ouderdom te berekenen. In 1862 berekende Kelvin dat de aarde tussen 20 en 400 miljoen jaar oud moest zijn. Bij nadere uitwerking van zijn analyses kwam hij eind jaren 1880 uit op ongeveer 20 miljoen.⁴¹ Aan het einde van de negentiende eeuw kwam de Ierse geoloog John Joly echter op basis van het zoutgehalte van de oceanen tot de schatting van 90-100 miljoen jaar.⁴² De volgende doorbraak in de datering van de aarde werd niet bereikt dankzij de geologie of paleontologie, maar vooral met hulp van de chemie.⁴³ Het was de ontdekking van radioactiviteit die Ernst Rutherford op het idee bracht om de ouderdom van de aarde nader te bepalen aan de hand van het regelmatig verval van radioactiviteit in de loop van de eeuwen. Op deze manier berekende Bertram Boltwood in 1907 een ouderdom van 400 miljoen tot 2,2 miljard jaar. Een halve eeuw later, in 1956, plaatste de geochemicus Clair Cameron Patterson (1922-1995) een belangrijke nieuwe mijlpaal. De aarde was volgens hem 4,55 miljard jaar oud, niet gemeten aan de hand van de aarde zelf, maar door middel van het lood uit meteorieten die net zo oud waren als de aarde.

In twee eeuwen tijd bleek de aarde ruim 750.000 keer ouder dan lange tijd was aangenomen. Het overgrote deel van deze geschiedenis heeft de mens niet meegemaakt. Geologisch gezien is de mensheid pas heel recent op het toneel verschenen. Een bekende vergelijking stelt dat als we de duur van de aarde van 4,55 miljard vertalen naar een dag te beginnen om 0.00 uur, dan verschijnt de Homo Sapiens om 23.59.59 uur op aarde.⁴⁴ In de afgelopen zestig jaar is de duur van de geschiedenis van de aarde gestabiliseerd tot de norm van Clair-Patterson waarover Jack Repcheck terecht concludeerde: ‘James Hutton was right – the earth is unfathomably old.’⁴⁵

Onder de grond in de negentiende eeuw

In de negentiende eeuw bestudeerden geologen, paleontologen en archeologen de bodem met het oog op het verre verleden. Anderen groeven gretig in de aarde met het oog op de toekomst. Ondernemers en andere gelukzoekers waren gefascineerd door de ongekende rijkdommen in de bodem. Alleen al de geruchten van goudvondsten veroorzaakten een massale goudkoorts onder hoopvolle goudzoekers in 1849 in Californië. Ook de ontdekkingen van zilver, diamanten en olie zorgden in de negentiende eeuw voor grootschalige zoektochten in Azië, Afrika of Australië. Ondertussen draaide in Europa en de Verenigde Staten de Industriële Revolutie op volle toeren, met de mijnbouw als motor. Grote hoeveelheden steenkool en ijzer werden uit de grond gehaald voor de ontwikkeling van de industrie en het transport door stoomschepen en treinen. Dit proces begon in Groot-Brittannië en verspreidde zich vervolgens over Europa, de Verenigde Staten en elders in de wereld.⁴⁶ De razendsnelle verstedelijking in de loop van de negentiende eeuw zorgde voor overvolle steden, vooral in Londen en Parijs. Cholera-uitbraken, explosiegevaar in oude riolen en eindeloze verkeersopstoppingen in de smalle straten waren aan de orde van de dag. De grootschalige herziening van de riolering en waterleiding moest een oplossing bieden. Het leidde tot de aanleg van omvangrijke netwerken van tunnels onder de oude binnensteden. Nog grotere graafwerkzaamheden gingen echter gepaard met de aanleg van een nieuw vervoersnetwerk: de metro. De ondergrondse wereld bood nog volop ruimte die bovengronds inmiddels schaars was geworden. Graven in de bodem was als een reis in de tijd, maar niet alleen naar het verleden.

Buffon wees al in de achttiende eeuw op de rijkdom van het bodemarchief, maar twee eeuwen later stelde Alain Schnapp het nog scherper: ‘Memory needs the earth in order to survive.’⁴⁷ Geologische structuren en culturele sporen in de bodem zijn van groot belang voor de ontwikkeling van natuur en cultuur bovengronds. De analyses daarvan door de geologie, paleontologie en de archeologie vertellen veel over het verre verleden, maar vooral ook over de negentiende eeuw waarin deze disciplines zijn ontstaan. Nieuwe vondsten van dinosauriërs, olie of vroege menselijke voorouders spraken tot de verbeelding van een groot publiek dat via prenten, tijdschriften, genootschappen en tentoonstellingen op de hoogte werd gehouden van de laatste ontdekkingen. Bezoekers kwamen massaal af op de catacomben en de riolen onder Parijs, maar ook op de Theemstunnel, het Jurassic Park in Zuid-Londen en de eerste lijnen van de Underground. Jules Vernes Reis naar het middelpunt der aarde werd in 1864 onmiddellijk een internationale bestseller. Waar kwam die grenzeloze fascinatie voor de ondergrond vandaan? In mijn verhaal wil ik een indruk bieden van de enorme diversiteit en dynamiek in de negentiende eeuw aan activiteiten en ideeën over aardbevingen, lavastromen, prehistorische dieren en mensen, delfstoffen, tunnels en de verbeelding ervan door schrijvers en kunstenaars.

Bij de moderne bestudering van de cultuurgeschiedenis is er belangstelling voor de geologie, maar ook andersom.⁴⁸ Daarnaast verschenen er recent interessante studies over aardbevingen, ondergrondse fauna, prehistorische voorouders, mijnbouw en metro’s.⁴⁹ In de afgelopen jaren is er bovendien steeds meer interesse voor natuurrampen als vulkaanuitbarstingen en aardbevingen vanuit nieuwe wetenschappelijke disciplines als rampenstudies.⁵⁰ Dit onderzoeksgebied is tegenwoordig sterk in opkomst door het bèta- en gamma georiënteerd onderzoek naar klimaatverandering en de ontwikkeling van technische en sociale beheer strategieën. In aanvulling daarop wordt er recent ook steeds meer cultuurhistorisch on derzoek verricht naar de beeldvorming en culturele betekenis van uiteenlopende (natuur-)rampen uit het verleden.⁵¹

In hun fascinatie voor het verleden lijken wetenschappers en kunstenaars in wezen complementair aan elkaar.⁵² Enerzijds formuleerden de geleerden James Hutton, Georges Cuvier, William Buckland, Charles Lyell en Gideon Mantell voor hun tijd ‘onvoorstelbare’ ideeën over de extreem lange geschiedenis van de aarde, over onzichtbaar trage geologische veranderingen, over uitgestorven dinosauriërs of over verschillende menssoorten die naast elkaar hadden geleefd. Anderzijds waren het veelal kunstenaars die in staat bleken om deze opvattingen te verbeelden en toegankelijk te maken. De kunstenaar Pierre-Jacques Volaire verbeeldde als geen ander de vulkaanuitbarstingen van de Vesuvius, de beeldhouwer Benjamin Waterhouse Hawkins creëerde monumentale beelden van dieren die allang waren uitgestorven en geen mens ooit had gezien, de fotograaf Nadar fotografeerde de graven onder Parijs en dankzij Jules Verne (1828-1905) reisde de lezer naar het middelpunt der aarde waar nooit een mens kon komen. Juist dankzij de combinatie van verbeelding en wetenschap bleek het mogelijk om nieuwe ideeën te formuleren over de wereld onder de grond en deze begrijpelijk te maken voor een groot publiek.

De belangstelling voor de ondergrondse wereld blijkt bovenal in de negentiende eeuw zelf in het werk van uiteenlopende kunstenaars en geleerden zoals William Buckland (1784-1856). Hij schreef in 1820 aan een goede vriend over zijn fascinatie voor alles dat zich in de bodem van de aarde bevond: aardlagen, fossielen en mineralen. Voor zijn zoektocht had hij zelf een nieuwe wetenschappelijke discipline verzonnen: ‘undergroundology’.⁵³ Het was een zelfbedachte combinatie van geologie, archeologie, paleontologie, antropologie en geschiedenis. De verschillende vakgebieden waren toen nog maar nauwelijks uitgekristalliseerd tot volwaardige wetenschappelijke disciplines. Wat wel bestond was Bucklands ‘grenzeloze’ nieuwsgierigheid naar de aarde en haar geschiedenis.

De schrijver-wereldreiziger Thomas Wallace Knox (1835-1896) had eveneens een brede interesse voor de wereld onder de grond. Als jongeman werd hij in 1860 aangetrokken door de ‘Gold Rush’ in Colorado. Na de Amerikaanse Burgeroorlog ontwikkelde Knox zich tot een bevlogen journalist en wereldreiziger die reisde over alle continenten. Zijn reizen inspireerden hem tot tientallen avonturenverhalen voor volwassenen en kinderen, vooral ‘jongensboeken’, met veelzeggende titels als Overland Through Asia: Pictures of Siberian, Chinese, and Tatar Life (1870), The Boy Travelers in the Far East, Part Fourth: Adventures of Two Youths in a Journey to Egypt and the Holy Land (1882) en The Boy Travelers in the Congo: Adventures of Two Youths in a Journey with Henry M. Stanley “Through the Dark Continent” (1887). In deze reeks publiceerde hij in 1874 een opmerkelijk boek met de veelzeggende titel (en ondertitel): Underground or Life below the surface. Incidents and accidents beyond the light of day; startling adventures in all parts of the world; mines and the mode of working them; under- currents of society; gambling and its horrors; caverns and their mysteries; the dark ways of wickedness; prisons and their secrets; down in the depths of the sea; stranger stories of the detection of crime. Dit omvangrijke boek van bijna duizend bladzijden bevat een staalkaart van de ondergrondse negentiende eeuw zoals Knox toelicht: ‘In presenting this volume to the public the author would say that it has been his endeavour to make a book in which he could describe the life, not only of the miner, but all who work under ground – whether literally or metaphorically.’⁵⁴ Knox beschrijft talloze aspecten van de mijnbouw over de hele wereld, maar ook over de archeologie, grotten, begraafplaatsen, wijnkelders, gevangenissen, tunnels en riolen.⁵⁵ De enthousiaste fascinatie van Buckland en Knox voor de wereld onder de grond komt het dichtst in de buurt van mijn eigen nieuwsgierigheid naar de ondergrondse aarde, haar geschiedenis en de verbeelding ervan in de negentiende eeuw.

Lissabon 1755 en San Francisco 1906

In dit boek vormen de zware aardbevingen van Lissabon op 1 november 1755 en San Francisco op 18 april 1906 het begin en het einde van mijn verhaal over de aarde, haar geschiedenis en de verbeelding ervan. Het zijn twee ijkpunten in de geschiedenis van de geologie waartussen een grenzeloze nieuwsgierigheid ontstond naar de wereld onder de grond. Deze fascinatie wordt hieronder beschreven aan de hand van acht hoofdstukken over aardbevingen en vulkaanuitbarstingen, ontdekkingen van prehistorische dieren en menselijke voorouders, delfstoffen en tunnels, en de literaire verbeelding ervan. De schrijver filosoof Voltaire schreef over de verwoestende aardbeving van Lissabon van 1755. Goethe beklom de uitbarstende Vesuvius. Mary Anning verzamelde prehistorische fossielen langs het strand van Lyme Regis. De fotograaf Nadar fotografeerde menselijke voorouders in de catacomben van Parijs. Vincent van Gogh daalde af in de mijnen in de Borinage. De ingenieur Isambard Kingdom Brunel groef zijn tunnel onder de Theems. Jules Verne schreef zijn bekende Reis naar het middelpunt der aarde. Tot slot werd de operazanger Enrico Caruso met een schok wakker door de aardbeving in San Francisco in 1906. De verhalen spelen op verschillende locaties en momenten in de achttiende, negentiende en aan het begin van de twintigste eeuw. De onderwerpen zijn thematisch en chronologisch geordend maar bieden aaneengeschakeld tevens een indruk van de dynamiek in het denken over de aarde gedurende de negentiende eeuw.

Op reis door de aarde. Onder de grond in de negentiende eeuw is het pendant van mijn eerdere boek De wereld vanuit een luchtballon. Een nieuw perspectief op de negentiende eeuw waarin we na de reis hoog door de wolken in de lucht nu afdalen naar de diepte van de aarde. Mijn nieuwsgierigheid is hetzelfde en het doel van de reis ook: meer inzicht krijgen in de fascinerende – en in veel opzichten cruciale – cultuurgeschiedenis van de negentiende eeuw en de verbeelding van kunstenaars en wetenschappers. In dit verhaal zullen we enkele historische figuren opnieuw tegenkomen. De dichter-historicus Willem Bilderdijk, de kunstenaar fotograaf Nadar, en de schrijver Jules Verne hadden een even grote belangstelling voor de wereld boven hun hoofd als die onder hun voeten. Zo publiceerde Bilderdijk in 1813 zijn Kort verhaal van eene aanmerkelijke luchtreis en nieuwe planeetontdekking over de luchtballon en in hetzelfde jaar zijn boek Geologie, of verhandeling over de vorming en vervorming der aarde. Ten slotte deed de Zwitserse geoloog Albert Heim aan het einde van de negentiende eeuw onderzoek naar de geologie van de Alpen en zweefde hij daarvoor met de ballonvaarder Eduard Spelterini op 3 oktober 1898 over de Alpenreuzen heen.⁵⁶

Aan het einde van de achttiende eeuw had de geoloog Abraham Gottlieb Werner aan de hand van fossielen al opgemerkt dat de aardbodem in wezen bestond uit verschillende aardlagen. Een eeuw later, in september 1896, stelde de meteoroloog Hugo Emil Hergesell (1859-1938) vast dat ook de atmosfeer bestond uit verschillende luchtlagen: ‘There is eternal change even at heights, and the temperature varies just as much at levels of 30,000 ft as at 1,200 ft. Moreover, at the same heights above Paris and St. Petersburg there may be differences of temperature amounting to 60 to 70 F. Our observations have also proved that the variation of temperature is not continuous, but that the atmosphere is composed of layers, as it were, which often show considerable differences of temperature. This layer-for-mation is one of the most important subjects at present under investigation.’⁵⁷ De atmosfeer was net als de aardbodem voortdurend in beweging en kende een opvallend gelaagde structuur, variërend in hoogte, geografische ligging en tijd. Zoals de geologen afdaalden in de aarde om de aardlagen onder hun voeten te bestuderen, zo stegen ballonvaarders juist op om met hun meteorologische instrumenten de grillige luchtlagen boven hun hoofd te onderzoeken. De schrijver-avonturier Thomas Knox vergeleek de sensatie van het afdalen in de mijn naar de diepte van de aarde zelfs met het opstijgen in een luchtballon: ‘We stepped into a basket suspended by a hempen rope, and our conductor gave the signal to start. The engineer slacked away the rope somehow, and we descended rapidly. […] I have been up in a balloon, and the sensation of going rapidly upward through the air is very much like that of going rapidly downward into the earth. Down, down, down we went; and though the time was short, it seemed to me pretty long.’⁵⁸

Zoals fossielen duiding kunnen geven aan de aardlagen waarin ze zijn gevonden, wil ik op zoek naar ideeën, verhalen en kunstwerken die ons meer kunnen vertellen over de negentiende-eeuwse opvattingen over de aarde onder onze voeten en haar geschiedenis. Of zoals de Amerikaanse historica Rosalind Williams treffend beschreef in haar Notes on the Underground: ‘we must read these subterranean stories simultaneously as myths, narratives, and ideologies, without letting any one of those readings over-power the rest. […] The subterranean environment is a technological one – but it is also a mental landscape, a social terrain, and an ideological map.’⁵⁹ Dit boek is het resultaat van deze zoektocht en beoogt een nieuwe dimensie te belichten van de negentiende eeuw en haar rijke culturele erfenis: onder de grond in de negentiende eeuw.

HOOFDSTUK 1

De aarde beeft: Lissabon 1755

5. Lissabon tijdens de aardbeving van 1 november 1755. Ingekleurde prent van een onbekende kunstenaar.

Voltaire over Lissabon

‘Nauwelijks hebben ze de stad Lissabon betreden of zij voelen de aarde beven onder hun voeten. De zee komt kolkend opzetten in de haven en verbrijzelt de schepen die daar voor anker liggen. Een werveling van vuur en as bedekt de straten en pleinen; huizen storten in, daken worden op de fundamenten geworpen, en de fundamenten vallen uiteen; dertig duizend inwoners van alle leeftijden en beiderlei geslacht worden verbrijzeld onder het puin.’[…] “Wat kan wel de reden voor dit verschijnsel zijn?” vroeg Pangloss – “De wereld vergaat!” riep Candide uit.’⁶⁰ Het is een dramatische scène uit de beroemde satire Candide. Of het optimisme (1759) van Voltaire (Francois-Marie Arouet 1694-1778), gebaseerd op de aardbeving van Lissabon op 1 november 1755. Het was een verwoestende aardbeving, een van de zwaarste uit de geschiedenis. In korte tijd was de schitterende eeuwenoude stad Lissabon veranderd in de hel op aarde.⁶¹ (afb. 5)

De aardbeving begon even na negen uur in de ochtend op Allerheiligen in het jaar 1755. Vele kerkgangers moeten geschrokken zijn toen ze tijdens de ochtendmis plotseling door een schok de brandende kaarsen op het altaar zagen omvallen. Op dat moment was de Engelse handelaar Thomas Chase nog in zijn slaapkamer waarover hij later vertelde: ‘Every stone in the walls separating each from the other, and grinding, as did all the walls of the other houses, one against another, with a variety of different motions, made the most dreadful jumbling noise ears ever heard. The adjoining wall of Mr. Goddard’s room fell first; then followed all the upper part of his house, and of every other, as far as I could see towards the castle; when, turning my eyes quick to the front of the room – for I thought the whole city was sinking into the earth – I saw the tops of two of the pillars meet’.⁶² Even later volgde de tweede, en veel zwaardere, schok. Na een korte pauze begon de aarde weer te schudden; kerken, kastelen en kloosters stortten in met donderend geraas. Catherine Witham, een Engelse non, beschreef destijds aan haar moeder wat ze meemaakte: ‘I look about me and see the Walls a shaking and a falling down then I up and took to my heels, with Jezus in my mouth, and to the quire I run, thinking to be safe there, but there was no Entrance but all falling around us, and the lime and dust so thick there was no seeing.’⁶³ De kracht maakte de aardbeving van Lissabon een van de zwaarste aardbevingen uit de geschiedenis.⁶⁴ Een kwartier na de eerst trilling kwam de aarde weer tot rust maar lag de stad in puin.

6. Jacob Folkema, Voltaire, 1706-1767, Rijksmuseum Amsterdam.

Toen de schrijver-filosoof Voltaire het dramatische nieuws had vernomen beschreef hij aan een goede vriend zijn medelijden met de slachtoffers (afb. 6): ‘De natuur is erg wreed. Je kunt je maar moeilijk voorstellen hoe de bewegingswetten zulke angstaanjagende rampen veroorzaken in de best denkbare wereld. Honderdduizend mieren, onze medemensen, verpletterd allemaal tegelijk in onze mierenhoop, en de helft ervan verging, zonder twijfel in onuitsprekelijke pijn, onder het puin van waaruit ze niet kunnen worden getrokken. Families verwoest in heel Europa, het lot van honderd zakenmannen, je landgenoten, verzwolgen in de ruïnes van Lissabon. Wat een ellendige gok is het spel van het menselijk leven.’⁶⁵ Eeuwenlang was de visie op de aarde en haar geschiedenis bepaald door de ideeën van Aristoteles en de verhalen uit de Bijbel. De aardbeving van Lissabon schudde nu alles door elkaar, zowel de aarde als de bestaande opvattingen daarover.

De ramp van Lissabon inspireerde Voltaire tot Candide (1759) maar al eerder tot zijn gedicht Poème sur le désastre de Lisbonne.⁶⁶ Hij schreef het al in december 1755, niet lang nadat hij het nieuws uit Lissabon had ontvangen. In het gedicht uitte hij zijn medelijden met de slachtoffers van de aardbeving. Het gruwelijk leed deed hem, opgevoed door de jezuïten, ernstig twijfelen aan de goddelijke goedheid; maar als filosoof evenzeer aan de optimistische Verlichting.

Ongelukkige stervelingen! Duistere en rouwende aarde!

Verschrikte verzameling van de menselijke soort!

Eeuwig durende nutteloze pijn!

Kom, jullie filosofen, die uitroepen ‘alles is goed’,

En beschouw deze ondergang van een wereld.

De geleerden Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) en Alexander Pope (1688-1744) hadden verkondigd dat de huidige tijd de best denkbare wereld was.⁶⁷ Volgens hen was de werkelijkheid een perfect functionerend systeem, inclusief al het menselijk falen en leed. Tegenslag in het leven was nu eenmaal onvermijdelijk en vast wel ergens goed voor. Verzet was zinloos, het was aan de mens om zich te schikken in dit noodlot. Zo stelde Pope onomwonden in zijn Essay of Man in 1733: ‘One truth is clear, whatever is, is right.’⁶⁸ Dat nu waagde Voltaire te betwijfelen na Lissabon. Dit ongefundeerde optimisme en vooral de berusting in het noodlot stuitte de filosoof tegen de borst.⁶⁹

Maar niet alleen de filosofen, ook de geestelijken hadden veel uit te leggen. Wat was de religieuze verklaring van deze ramp die nota bene plaatsvond tijdens de religieuze feestdag Allerheiligen? Welke zonden hadden de mensen begaan om deze vergelding te rechtvaardigen? Zo ging Voltaire verder:

Aan het eindeloos gemompel over zoveel leed,

Tot dat afschuwelijke schouwspel van ellende,

Wilt u antwoorden: ‘U illustreert slechts

de ijzeren wetten van Gods wil?’

Zeg, tegen die nog huiverende massa van lichamen:

‘God is gewroken: het loon van de zonde is de dood?’

Welke misdaad, welke zonde, hadden die jonge harten ontvangen

Die leugen, bloedend en verscheurt, op moeders borst?

Heeft het gevallen Lissabon meer gedronken van de ondeugd

dan Londen, Parijs of het zonovergoten Madrid?

[…]

Niet trots is het, helaas, maar liefde voor de mens,

om te treuren over een dergelijke vreselijke ramp als deze.

Zou het de trieste bewoners troosten

van deze brandende en verlaten kusten

om tegen hen te zeggen: ‘Leg je levens in vrede neer;

voor het goede van de wereld worden uw huizen geofferd’

[…]

Na zoveel ellende vroeg Voltaire zich af hoe hij nog kon geloven in de goddelijke goedheid:

Maar hoe is het voorstelbaar dat een God buitengewoon goed is,

Die zijn gunsten stapelt op de zonen die hij liefheeft,

Maar ondertussen het kwaad verspreidt met een dergelijk groots gebaar?

Welk oog kan de diepte van zijn plannen doorgronden?

Het volmaakte Wezen was niet ziek:

En het kwam van niemand anders, want hij is almachtig:

Toch bestaat het. O strenge en verdovende waarheid!

[…]

We weten niets en moeten alles vrezen.

De natuur is stom en tevergeefs;

De mensheid eist een woord van God.

[…]

Ondanks zijn vertwijfeling eindigde Voltaire zijn gedicht toch niet in mineur, maar met een sprankje hoop op de goddelijke voorzienigheid.

Voltaire stuurde de filosoof Jean-Jacques Rousseau een exemplaar van zijn Poème sur le désastre de Lisbonne, zoals de laatste memoreerde in zijn Bekentenissen. Het verbaasde Rousseau dat Voltaire ondanks zijn twijfels toch zo vasthield aan de goddelijke voorzienigheid. Vooral de slotpassage van het gedicht stootte Rousseau tegen de borst als inconsequent, gezien zijn eerdere kritiek op het opperwezen.⁷⁰ Anders dan Voltaire relativeerde Rousseau de rol van de goddelijke voorzienigheid in de natuurramp die zich in Lissabon had voltrokken: ‘Meer bevoegd dan hij [Voltaire] om rampen van het menselijk leven op te sommen en de zwaarte ervan vast te stellen, onderwierp ik ze aan een onpartijdig onderzoek en bewees ik hem dat er van al die rampen niet één aan de Voorzienigheid ten laste kon worden gelegd en dat de oorsprong ervan veel meer lag in het misbruik dat de mens van zijn vermogens heeft gemaakt dan in de natuur zelf.’ De mens zelf ging bepaald niet vrijuit volgens de kritische Rousseau. Toegegeven, de aardbeving was een natuurverschijnsel. Maar men kon de natuur toch niet verwijten dat de mensen te veel en te hoge huizen zo dicht op elkaar hadden gebouwd? Had men de stad ruimer opgezet, dan waren er volgens hem veel minder slachtoffers gevallen.⁷¹ Voltaires antwoord op Rousseau’s radicale reactie op de aardbeving van Lissabon kennen we niet. Rousseau zelf beschouwde Voltaires boek Candide. Of het Optimisme als het antwoord, hoewel hij dat boek zelf nooit had gelezen, zoals hij toegaf in zijn Bekentenissen.⁷²

Candide verscheen in 1759, vier jaar na de aardbeving van Lissabon. Voltaires satirische sprookje behoort tot de klassieke werken uit de literatuur. Het is een meesterwerk uit de Europese Verlichting en tegelijkertijd een satire op de eigen tijd. Het is het verhaal van de zachtaardige jongeling Candide die op het kasteel woont van Baron Thunder-Ten-Thronck. Samen met Cunégonde (de dochter van de baron en Candides geliefde) volgt hij lessen van professor Pangloss, de leraar en huisfilosoof op het kasteel. Pangloss onderwijst hen in het Verlichtingsdenken en met name de ideeën van de filosoof Leibniz. In het grenzeloze optimisme van Pangloss hangt alles met elkaar samen als oorzaak en gevolg en leeft iedereen in de best denkbare wereld. De eigen tijd is daarbij als de hemel op aarde. Vanwege zijn verboden liefde voor Cunégonde wordt Candide uit het aardse paradijs van het kasteel verjaagd en begint hij zijn lange zwerftocht vol rampzalige avonturen. Hij wordt gevangengenomen en gemarteld door Bulgaren, hij leidt schipbreuk en spoelt samen met Pangloss aan in Portugal. In Lissabon zijn ze getuige van de gruwelijke aardbeving, de enorme branden en de drie vloedgolven, die de fraaie stad snel veranderden in de hel op aarde.⁷³

Candide is een van de slachtoffers: ‘Candide was gewond door een paar rondvliegende stukken steen en lag op straat onder het puin. Hij zei tegen Pangloss: “Ach! Haal toch wat wijn en olie voor me, ik ga dood.”– “Deze aardbeving is niets bijzonders,” antwoordde Pangloss, “in Amerika vonden verleden jaar dergelijke schokken plaats in de stad Lima. Dezelfde oorzaken, dezelfde gevolgen. Er bevindt zich vast een zwavelader onder de grond van Lima tot Lissabon.” – “Hoogstwaarschijnlijk wel,” zei Candide, “maar om godswil, een beetje olie en wijn.” – “Hoezo, hoogstwaarschijnlijk?” antwoordde de filosoof, “ik zeg dat het bewezen is.” Candide verloor het bewustzijn, en Pangloss haalt wat water voor hem uit een bron in de buurt.’⁷⁴ Als Candide weer wat is bijgekomen, gaan ze aan het werk om hulp te bieden aan de overlevenden en het puin te ruimen. Pangloss doceert opgewekt verder tijdens de maaltijd. ‘De aanzittenden huilden onder het eten, maar Pangloss troostte hen met de verzekering dat alles zo had moeten zijn en niet anders. “Want,” zei hij, “dit is het beste wat er kon gebeuren, want als er een vulkaan bij Lissabon is, kon hij niet ergens anders zijn. Want het is onmogelijk dat de dingen niet zijn waar zij zijn. Dus is alles goed.”’⁷⁵ Niet veel later wordt Pangloss opgehangen tijdens een religieus ritueel om nieuwe aardbevingen te voorkomen. De filosoof blijft echter in de gedachten van Candide, die hem regelmatig aanhaalt onder verwijzing naar de best denkbare wereld. Maar wijs geworden door zijn avonturen krijgt Candide gaandeweg steeds meer twijfels over Pangloss’ optimistische levenslessen. In Zuid-Amerika wordt hij gevangengenomen maar komt via omzwervingen in Eldorado aan. Hier leven de mensen in harmonie en grote rijkdom en Candide kijkt zijn ogen uit. Hij verlaat het land als een rijk man en wordt in Suriname met afschuw geconfronteerd met de uitbuiting en de slavenhandel op de suikerplantages: ‘”Oh Pangloss!” riep Candide uit, “dat er zoiets vreselijks bestond had je niet vermoed! ’t Is afgelopen, ik moet nu eindelijk dat optimisme van je laten varen.”’⁷⁶ Aan het einde van het verhaal worden Candide, Pangloss, de baron en Cunegonde – die alle tegenslagen op wonderlijke wijze hebben overleefd – weer herenigd. Candide heeft inmiddels afstand genomen van de moraal van Pangloss als gevolg van de ellende van oorlog, schipbreuk, slavernij en de aardbeving van Lissabon. Op zijn vraag aan Pangloss of deze nog steeds volhoudt dat alles altijd goed gaat antwoordt de huisfilosoof: ‘”Ik denk er nog altijd precies hetzelfde over”, aldus Pangloss, “want tenslotte ben ik filosoof en het past me niet mijn mening te herroepen, want Leibniz kan zich niet vergissen.”’⁷⁷

In vergelijking met Poème sur le désastre de Lisbonne is zijn satirische sprookje over de naïeve Candide een meer lichtvoetige vertelling. In beide teksten stelde hij de religieuze en filosofische opvattingen van zijn tijd ter discussie en is de moraal dezelfde. De aardbeving Lissabon was zo van grote betekenis voor het denken van Voltaire, of, zoals de filosoof Theodor Adorno ooit stelde in zijn bekende essay After Auschwitz: ‘The earthquake of Lisbon sufficed to cure Voltaire of the Leibnizean theodicy.’⁷⁸ Na de aardbeving was er van de best denkbare wereld weinig meer over. Meer dan in een natuurwetenschappelijke verklaring van dit natuurgeweld was Voltaire vooral geïnteresseerd in de slachtoffers en de morele implicaties van deze gebeurtenis. De filosoof beschouwde de aardbeving in wezen meer als een humanitaire ramp dan als een natuurramp. Lissabon vormde een belangrijke aanzet tot reflectie door hem en zijn Verlichte tijdgenoten. Naar aanleiding van de aardbeving bogen Rousseau, Goethe, Kant en vele andere geleerden zich over de aarde en haar geschiedenis. Voor Voltaire was het duidelijk: na de aardbeving van Lissabon was de wereld nooit meer dezelfde.

Het einde van de wereld

Langzaam daalde het stof neer en bleek de enorme omvang van de ramp. Lissabon was de vierde grootste stad van Europa na Londen, Parijs en Napels, maar er was nu weinig meer van over.⁷⁹ Daken van woonhuizen en winkels waren massaal ingestort, straten en pleinen lagen vol puin. In de kranten waren de ooggetuigenverslagen te lezen zoals een brief van de Britse diplomaat Abraham Castres (1714-1757) van 6 november, gepubliceerd in de Oprechte Haerlemsche Courant op 23 december 1755. Castres beschrijft ‘de onbeschrijfelijke ellende, waarin de gantsche zeekust, en wel voornamelijk deze rijke Koopstad, nu in een puinhoop veranderd, heeft moeten delen, door eene Aardbeving den eerste dezer veroorzaakt en gevolgd door een ijselijke brand, die tien maal meer kwaad dan de Aardbeving zelve gedaan heeft.’⁸⁰ Vele slachtoffers lagen bedolven onder het puin terwijl anderen nog probeerden weg te komen. Tientallen kerken waren bezweken onder de aardschokken. Het indrukwekkende gotische Convento do Carmo is een van de sporen van de aardbeving die nooit is uitgewist. Midden in de stad staat de ruïne van deze kerk er nog steeds zo bij als na de aardschokken, als een herinnering aan dit desastreuze moment. (afb. 7)

Al snel bleek dat de gevolgen van de beving niet beperkt waren gebleven tot de Portugese hoofdstad. De aardbeving had schokgolven veroorzaakt die in heel Europa waren opgemerkt. Door de trillingen bleven in Madrid de kerkklokken meer dan acht minuten onafgebroken luiden.⁸¹ De schokken waren gevoeld van Bordeaux tot Lyon en van Noord-Italië en Zuid-Engeland tot in Noorwegen en Zweden. In Amsterdam begonnen de kroonluchters plotseling te slingeren terwijl in de haven schepen lossloegen van de kade. Het duurde echter nog weken voordat het nieuws van de oorzaak overal doordrong. De toonaangevende Oprechte Haerlemsche Courant meldde pas op 27 november dat er – niet in Lissabon maar – ‘te Porto eene zwaare Aardbeving geweest zij, waardoor verscheidene Huyzen vernield, mensen gesneuveld en Schepen op strand gezet waren.’⁸² Veel later blikte De Graafschapsbode terug: ‘Op die dag heeft men in gansch Holland als ook in andere Provinciën een water beroering gehad’.⁸³ De meeste schade deed zich natuurlijk voor in Portugal, met name vanaf Lissabon en langs de Zuidwest kust. Het noordelijker gelegen Porto en Coimbra waren relatief licht beschadigd door de aardbeving maar de steden Setubal en Faro ten zuiden van de hoofdstad waren grotendeels ingestort. Ook steden in het Noordwesten van Afrika, zoals Marrakesh en Fes waren ernstig getroffen.⁸⁴

7. Ruïne van het Karmelieten-kloosten in Lissabon. Foto: Joao Martinho

Ongeveer een half uur na de laatste zware schok trok de Taag zich plotseling snel terug en kwamen grote delen van de rivier droog te liggen. Schepen die net nog rustig in Lissabon voor anker lagen, lagen nu hulpeloos op de bodem van de rivier. Het was als een indringende korte stilte voor de storm, voordat het water met grote kracht meedogenloos naar de stad zou terug keren. De drie aardschokken veroorzaakten evenzoveel vloedgolven, die we tegenwoordig aanduiden als ‘tsunami’. Een Engelse kapitein was vanaf zijn schip voor de kust getuige van de hoge golven die de stad bedolven: ‘the water rose to such a height that it overcame and overflow’d the lower part of the city, which so terrified the miserable and already dismayed Inhabitants, that with dreadful Cries, which were heard plainly on board [the ship], it made them believe the Dissolution of the World was at Hand.’⁸⁵ Tragisch genoeg waren veel inwoners van Lissabon in reactie op de aardbeving naar buiten gevlucht naar de open pleinen en kades van de stad aan de oever van de rivier. En juist daar sloeg de tsunami toe. De vloedgolf bracht het water naar schatting 300 meter landinwaarts in de richting van de toch al zwaar getroffen wijk Baixa. Parallel aan de schokgolven van de aardbeving werd vooral de zuidwest kust van Portugal bij de Algarve overspoeld. Een ooggetuige in Cadiz beschreef wanhopig: ‘The sea is swallowing the earth! We will be flooded and drowned! To the land gate…! In the confusion, some ran without knowing where; others injured themselves or knelt on the ground to beg for mercy, while the majority cried out their confessions to the Almighty.’⁸⁶ De havenstad Faro en ook de Algarve werden zwaar getroffen door een tsunami met golven van 10 tot 20 meter hoog die het water van de oceaan soms wel 2,5 kilometer landinwaarts opstuwde.⁸⁷ Aan de overkant van de straat van Gibraltar was de schade eveneens groot. Vele dorpen en steden langs de kust tussen Tanger en Agadir waren getroffen door overstromingen. De plotselinge hoge golven reikten zelfs tot ver over de Atlantische oceaan, waar ze veel schade en slachtoffers veroorzaakten op de eilanden Madeira, Barbados en Martinique.

De beving vond plaats op Allerheiligen, een dag die in het Rooms-katholieke Portugal groots gevierd werd. De kerken stonden vol met brandende kaarsen en in de woonhuizen brandden de ovens ter voorbereiding van de feestmaaltijd. De gevolgen laten zich raden. Ooggetuigen zagen hoe gebouwen ineenstorten en direct in brand vlogen. Er ontstond een vuurzee die complete wijken in de as legde. Het zou nog maanden duren voordat de laatste brandhaarden eindelijk waren gedoofd. Zo werd Lissabon in korte tijd verwoest door achtereenvolgens de zware aardbeving, de tsunami en de vele branden.⁸⁸ De aardbeving was verwoestend, maar de meeste schade werd veroorzaakt door het vuur.⁸⁹

Ruim een maand na de aardbeving schreef de Leeuwarder Courant op 6 december 1755 over Lissabon: ‘die fraaie, rijke en grote stad is er niet meer.’⁹⁰ De verwoesting van Lissabon was ongekend in de recente Europese geschiedenis. Volgens Nicholas Shrady was de ramp groter dan de grote branden van Rome in het jaar 64 of Londen in 1666.⁹¹ De schade was groot. Alleen al de Engelse handelaren in Lissabon hadden naar schatting 7 miljoen pond schade geleden. Van de Hollandse schepen die in de haven van Lissabon lagen was de schade onbekend.⁹² Voor de Portugezen zelf was de ellende niet te overzien. Complete stadswijken, kerken, kloosters, paleizen, bibliotheken waren van de kaart geveegd. Eeuwenoude kostbare kunstschatten waren in rook opgegaan zoals de Koninklijke bibliotheek met de originele reisverslagen van Vasco da Gama en andere ontdekkingsreizigers.⁹³ Een van de eerste gebouwen die door brand werden verwoest was het paleis Marquês de Louriçal, inclusief haar kostbare inboedel met meer dan 200 schilderijen van Rubens, Correggio en Titiaan en de complete bibliotheek van 18.000 banden met talloze manuscripten en kaarten van Portugese ontdekkingsreizigers. Het fraaie operagebouw, dat nog maar enkele maanden eerder op 30 maart was geopend, had de aardbeving grotendeels ongeschonden doorstaan, maar ging alsnog ten onder in de vlammenzee.⁹⁴

Het aantal slachtoffers was enorm. Vlak na de ramp schatte de Leeuwarder Courant in december 1755 al 100.000 slachtoffers, de Oprechte Haerlemsche Courant noemde het aantal van 50.000.⁹⁵ Jarenlang zijn aantallen gehanteerd van 40.000-70.000 slachtoffers maar die zijn in de laatste jaren bijgesteld. Mark Molesky schrijft in This gulf of fire: the destruction of Lisbon, or apocalypse in the age of science and reason (2015) dat alleen in Lissabon circa 40.000 mensen zijn omgekomen waarvan 25.000 door de aardbeving, 7.000 door de brand, 3.000 door de tsunami en nog eens 5.000 mensen als gevolg van hun verwondingen en ziekten die na de ramp uitbraken. Van alle slachtoffers die de ramp heeft veroorzaakt viel het overgrote deel, naar schatting ongeveer 75%, in Lissabon. Daarnaast waren er slachtoffers in de Algarve, Spanje en Marokko. Molesky schat het totaal aantal slachtoffers uiteindelijk op 53.153.⁹⁶ De data van de ramp van meer dan 250 jaar geleden zijn uiteraard verre van volledig. In de vele onderzoeken naar de ramp komen we dan ook uiteenlopende schattingen tegen van het aantal slachtoffers. David Chester stelde in 2008 dat het aantal slachtoffers in Portugal niet boven de 12.000 kwam, waarvan circa 10.000 in Lissabon.⁹⁷

8. Anoniem naar Jacques-Philippe Le Bas, De ruïne van de kathedraal van Lissabon na de aardbeving, ca. 1760, Rijksmuseum Amsterdam.

9. Anoniem naar Jacques-Philippe Le Bas, De ruïne van het operagebouw van Lissabon na de aardbeving, ca. 1760, Rijksmuseum Amsterdam.

Een paar weken na de ramp stond in de Leydse Courant van 24 december 1755 al een aankondiging voor ‘een Konst-Plaat, waarin Gods Almacht beschouwd en nagespoord word, in de verschrikkelijke Vernielinge der vermaarde stad Lissabon door een Aardbeving; verbeeldende die prachtige Stad in het Tydstip van haare Ondergang of Vernielinge.’⁹⁸ Het nieuws van de aardbeving veroorzaakte een stroom aan afbeeldingen van de ondergang van Lissabon. Zo maakte de bekende graveur Jacques- Philippe Le Bas (1707-1783) een interessante reeks prenten onder de titel Recueil des plus belles ruines de Lisbonne causées par le tremblement et par le feu du premier Novembre 1755, verschenen tussen 1757-1760. (afb. 8-9) Op de prenten zien we de stad tijdens de ramp, deels in brand en overspoelt door de vloedgolven. Hier is de toeschouwer getuige van de ramp zelf zo lijkt het. Le Bas verbeeldde de moderne ruïnes van Lissabon die doen denken aan de antieke resten op het Forum Romanum. Ook bij Le Bas lijkt een beschaving voorgoed ten onder te zijn gegaan.⁹⁹

Vanaf het moment van de eerste aardschok ontstond de vraag hoe dit had kunnen gebeuren. En waarom Lissabon? Velen konden de aardbeving niet anders zien dan Gods wraak op de zondige mens. De al genoemde Engelse handelaar Thomas Chase beschreef hoe hij mensen massaal in gebed op de grond zag liggen met hun kruisbeelden bij zich, bedekt onder het stof dat naar beneden dwarrelde.¹⁰⁰ De aardbeving van Lissabon vertoonde overeenkomsten met het onheil dat in de Openbaringen van Johannes 16: 18-22 stond beschreven: ‘En er kwamen bliksemstralen en stemmen en donderslagen, en er geschiede een grote aardbeving, zo groot als er geen geweest is, sedert een mens op de aarde was: zo hevig was deze aardbeving, zo groot.’¹⁰¹ De religieuze duiding werd nog versterkt door de tsunami die ook al genoemd werd in Openbaring 16: 3-4: ‘En de tweede [engel] goot zijn schaal uit in de zee, en zij werd bloed als van een dode, en alle levende wezens, die in de zee waren stierven. En de derde goot zijn schaal uit in de rivieren en in de waterbronnen, en (het water) werd bloed.’ De Bijbel bevat diverse beschrijvingen van aardbevingen, zoals in II Samuel: 22 vers 8 staat te lezen: ‘Toen dreunde en beefde de aarde. De grondvesten van de hemel sidderden en daverden, omdat Hij in toorn ontbrand was.’¹⁰² Of in Jeremia 10: 10 ‘Doch de Here, is de waarachtige God, Hij is de levende God en een eeuwig Koning; voor zijn toorn beeft de aarde en de volken kunnen zijn gramschap niet verdragen.’¹⁰³ Kenmerkend voor de Bijbelse interpretaties is dat God de aardbeving veroorzaakte om de mensen te straffen voor hun zondig gedrag.¹⁰⁴ Deze religieuze duiding bepaalde eeuwenlang het denken over dit natuurverschijnsel.¹⁰⁵ Juist de combinatie van de aardbeving, de vloedgolf en de vuurzee in Lissabon, bewees volgens velen de Bijbelse betekenis van dit Apocalyptische tafereel.¹⁰⁶