INHOUD

VOORWOORD

INLEIDING

VENSTER 01Van één naar vijf, admiraliteiten tussen 1488 en 1795

VENSTER 02‘Dat na de vryheid, de beveili[gi]ng der zee, in vrede, zeer nodig is’

VENSTER 03Geuzen in de zeegaten: de bakermat van de marine

VENSTER 04Vroege leiders van ’s lands vloot in de zestiende eeuw

VENSTER 05De Zeeuwen en de Bourgondiër, over Reimerswaal, 1573-1574

VENSTER 06Een oorlogsvloot in wording: het Haarlemmermeer en de Zuiderzee in 1573

VENSTER 07 Armada’s: vloten die het land bedreigden

VENSTER 08Een vreemde eend in de Indische bijt: ’s lands zeemacht en de VOC

VENSTER 09Twee maal Gibraltar, een Nederlandse rots?

VENSTER 10Rivaliteit: over vader en zoon Tromp, De Ruyter en Witte de With

VENSTER 11Voor het oog van het volk: een bloedig treffen bij Ter Heijde

VENSTER 12De Vierdaagse Zeeslag of het succes van vernieuwing

VENSTER 13Zilver gewonnen, goud geronnen: over zilvervloten en meer

VENSTER 14Wereldreizen en vlagvertoon

VENSTER 15De Oostzee: een vitaal handelsbelang

VENSTER 16Chatham en Solebay of Holmes versus De Ruyter

VENSTER 17Meer dan één meester? Drie marineofficieren, 1780-1819

VENSTER 18Over het belang van graan en de Slag bij de Doggersbank

VENSTER 19De vloot in Franse handen en een Nederlandse admiraal in het Panthéon

VENSTER 20Voor vrijhandel en tegen slavernij in de negentiende eeuw

VENSTER 21De heldenstatus van Van Speijk: een mythe?

VENSTER 22Van hout en wind, naar ijzer en stoom

VENSTER 23De IJzeren Eeuw, nieuwe wapens

VENSTER 24De marine, werktuig van koloniaal beleid in de Oost

VENSTER 25De Eerste Wereldoorlog: angstvallige afzijdigheid met een waakzame vloot

VENSTER 26Klaar voor onder water: de onderzeeboot als strategisch wapen

VENSTER 27Actie in de lucht of de oprichting van de MLD

VENSTER 28Krimp en rek, van de Vlootwet van 1923 tot de Val van de Muur in 1989

VENSTER 29Over De Zeven Provinciën of van muiterij naar oproer

VENSTER 30Qua patet orbis: mariniers ver van huis

VENSTER 31Uitgeweken: de Koninklijke Marine en de Tweede Wereldoorlog

VENSTER 32De laatste grote zeeslag: Karel Doorman en de Javazee

VENSTER 33Helfrich en Moorman: tegenvoeters met een missie

VENSTER 34De ‘vergeten Koreaoorlog’ of in dienst van de VN

VENSTER 35De laatste zeeslag, de laatste Aziatische kolonie

VENSTER 36Terreur, bestrijding door mariniers

VENSTER 37De mariniers bij de Maasbruggen: veranderende perspectieven

VENSTER 38De Koninklijke Marine en de Koude Oorlog

VENSTER 39Voor alles marineman – Piet de Jong: minister-president, icoon

VENSTER 40Toenemende automatisering en een krimpende vloot

VENSTER 41De marinehistorie, vele beoefenaren

VENSTER 42Van de ondergang van Zr.Ms. Adder tot Kustwacht Nederland

VENSTER 43De marine, de Lage Landen en de Tweede Koude Oorlog

VENSTER 44Onrust aan de grenzen van het koninkrijk: de Caraïben

VENSTER 45Van kadetteninstituut tot KIM, praktijk of wetenschap?

VENSTER 46Kaapvaart: twee gezichten

VENSTER 47De zeemacht in beeld, zeeschilders toen en nu

VENSTER 48’s Lands werven of ‘made in Holland’

VENSTER 49‘Daar was laatst een meisje loos’

VENSTER 50De Mijnendienst: ‘Opdat de zee veilig zal zijn’

AFBEELDINGEN OMSLAG

Voorplat

De watergeuzen bij Den Briel. Hendrik Vettewinkel, 1832. Rijksmuseum, Amsterdam. Michiel de Ruyter als luitenantadmiraal. Ferdinand Bol, 1667. Rijksmuseum, Amsterdam.

De Vierdaagse Zeeslag. Jan de Quelery, 2010. Collectie van WVO zorg, Vredehoflaan Vlissingen, met toestemming van Jan de Quelery.

Matroos met seinlamp. NIMH, Den Haag, Audiovisuele Dienst Defensie/Mediacentrum Defensie. Foto: Ivo Vrancken.

Achterplat

Jan de Quelery, De Vierdaagse Zeeslag, 2010. Collectie van WVO zorg, Vredehoflaan Vlssingen, met toestemming van Jan de Quelery. De Karel Doorman, later Leopold I (1991-). Nederlands Instituut voor Militaire Historie, Den Haag.

BOEKONTWERP

Floor Boissevain, Eijgen Stijl, Den Haag

Eerste druk, oktober 2020
Tweede druk, december 2020

© 2020 Anne Doedens en
Matthieu Borsboom, p/a
Uitgeversmaatschappij
Walburg Pers, Zutphen
© 2020 Uitgeversmaatschappij
Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494879
e-ISBN 9789462496927
NUR 688

VOORWOORD

Wie met een van mijn marinecollega’s een gesprek begint over de zee, over varen of over de marine, is zeker van een stortvloed aan verhalen. Het leven aan boord van een oorlogsschip is iets dat op heel veel mensen een onuitwisbare indruk maakt. Niet alleen omdat je als bemanningslid deel uitmaakt van een team waarmee je samen mooie dingen meemaakt, maar ook omdat je, bewust of onbewust, deel uitmaakt van iets groters. Van een organisatie, een krijgsmachtdeel, dat al heel lang onderdeel is van de Nederlandse samenleving. Je dient aan boord van een schip met de naam van een veelbesproken vlootvoogd. Je bezoekt een haven waar eeuwen geleden de Koninklijke Marine ook al afmeerde. Je bevaart zeeën waar je voorgangers zeilden.

De verhalen van nu vormen de geschiedenis van morgen. Naar de verhalen van onze voorgangers kunnen we soms nog luisteren. Maar wie wil weten wat daar allemaal achter zit moet de boeken in. En boeken over de geschiedenis van de marine zijn er, ondanks de opkomst van veel digitale informatie, nooit genoeg. Zeker een boek als dit niet, met een compleet nieuwe aanpak, waarin onze Nederlandse marinegeschiedenis aan de hand van 50 Vensters of eigenlijk patrijspoorten, wordt behandeld.

Bij het doornemen van het boek raakte ik onder de indruk van alle bijzondere stappen die door onze voorgangers zijn gezet om te komen waar we nu staan met onze Koninklijke Marine. Het komt allemaal aan de orde: strijd, zeemanschap, techniek, innovatie, doorzettingsvermogen. Het boek bevestigt weer eens dat leven bij de marine een leven is als onderdeel van iets veel groters.

Het waren al deze eeuwen de mensen van de marine, op zee en aan de wal, die dit mogelijk hebben gemaakt. Matrozen, mariniers, onderofficieren, burgers, officieren: zij waren de marine van toen, zijn de marine van vandaag en bouwen aan de marine van morgen. Voor het beschrijven van de rol van deze mensen en de historische context waarin zij leefden, werkten en vochten, ben ik de schrijvers van dit werk zeer dankbaar.

Namens alle mannen en vrouwen van de Koninklijke Marine,

COMMANDANT ZEESTRIJDKRACHTEN

R.A. Kramer
vice-admiraal

INLEIDING

Voor u ligt De Canon van de Koninklijke Marine: vijftig onderwerpen die, naar analogie van de landelijke Canon van de Geschiedenis van Nederland, voor de geschiedenis van de Koninklijke Marine essentieel zijn. Deze vijftig onderwerpen hebben wij na lang wikken en wegen gekozen. Zij gaan over hoogte- en dieptepunten, personen, overwinningen en nederlagen, locaties, technologische vernieuwingen, wapensystemen, internationale samenwerking en maatschappelijk belang. Kortom: een rijk palet aan aspecten, thema’s en onderwerpen van de grote geschiedenis van de Nederlandse zeemacht en haar opvolger de Koninklijke Marine, waarbij in veel gevallen een doorkijk naar later tijd wordt gegeven en gebeurtenissen in een groter verband zijn gezet. De canon is thematisch en waar mogelijk chronologisch.

De noodzaak om binnen het ‘Canon-format’ van 50 ‘Vensters’ te blijven, maakt dat er geen ruimte is voor bepaalde zaken die wij graag in een apart Venster aandacht hadden willen geven. Te denken valt aan de inname van Den Briel in 1572 of de Acte van Navigatie die zo’n grote rol speelde in het uitbreken van de Engels-Nederlandse Oorlogen of de Driedaagse Zeeslag in maart 1653. Daarentegen komt een onderwerp soms in meer dan één Venster voor, zoals in het geval van de mariniers: het belang van hun optreden maakt dat haast vanzelfsprekend, terwijl we ons bijvoorbeeld in het geval van ‘Den Briel’ afvragen in hoeverre deze geuzenactie van 1572 voorrang verdient boven andere onderwerpen in een Canon van juist de marine. Ook kan niet iedere zeeslag of confrontatie behandeld worden, het zijn er gewoon te veel. Dat geldt bijvoorbeeld voor ‘Holmes’ Bonfire’ – in 1666 werd een grote koopvaardijvloot in het Vlie door de Engelsen in vuur en vlam gezet – de Slag bij Solebay in 1672 en die bij Kijkduin in 1673.

Het was niet alleen de marine die een bijdrage leverde aan oorlogsinspanningen. Men denke eveneens aan de belangrijke rol van de Nederlandse koopvaardijvloot in de Tweede Wereldoorlog. We besteden er uiteraard aandacht aan. Ook kan niet aan iedere organisatie, hoe belangrijk ook, uitgebreid aandacht worden geschonken. Te denken valt bijvoorbeeld aan de in 1904 opgerichte Dienst der draadloze Telegrafie, later Marine Verbindingsdienst, of de oprichting van de belangenvereniging van marinematrozen ‘Eendracht maakt Macht’ in 1897.

De lijst kan met nog heel veel meer zaken worden aangevuld, waaronder ook thema’s als ‘Het Leven aan Boord’. Op de schepen bestond in de zeventiende eeuw en daarna immers een bijzondere hiërarchie waarin ieder zijn plaats had. De verhoudingen aan boord van Nederlandse schepen werden destijds weleens vergeleken met die in een stad. Predikant, koopman en magistraat – aan boord verenigd in de persoon van de schipper – drukten gelijkelijk hun stempel op het leven in de steden en op de schepen. Het bomvolle oorlogsschip van de zeventiende eeuw met zijn krappe ruimtes, buitenlands personeel en ongezonde milieu, ontwikkelde zich in later eeuwen tot een moderne gevechtsformatie, met het aanzien van een dorp met een vliegveld of een onderneming met hotelfuncties.

Hoe dan ook, over dergelijke belangwekkende onderwerpen als deze vindt de lezer hierna geen Venster: de grote landelijke Canon en zijn afgeleiden maken tenslotte geen eenenvijftigste Venster mogelijk, hoezeer een Canon van zelfs 52 Vensters, de weken van het jaar volgend, wellicht voorstelbaar is.

De keuzes die wij maken voor de hoofdonderwerpen of Vensters, houden dus niet in dat wij het belang van zaken als ‘Het Leven aan Boord’ niet beseffen, integendeel, en: uiteraard is er uit de Vensters veel informatie te putten die op dit thema slaat. Dit boek is echter geen beschrijving van voor de marinemensen in hun dagelijks leven essentiële zaken in heden en verleden, zoals de geschiedenis van het werk aan boord, het vertier, het eten en drinken, de lange afwezigheid van huis en de thuiskomst, het geloof en de kerk, discipline aan boord. Het is ook geen lopend en compleet geschiedverhaal. Het is een Canon van beperkte omvang, een meetsnoer op hoofdzaken. Er zijn uiteraard ook andere keuzes mogelijk. Discussie daarover lijkt ons boeiend en zal de terechte aandacht voor de historie van de zeemacht alleen maar bevorderen.

Wij wilden, al selecterend, een Canon maken die geen heldenverering wilde stimuleren of donkere bladzijden overslaan, maar waarin wel de aandacht, positief of negatief, werd gegeven die personen en zaken verdienden, mannen en vrouwen. Zoals slavernij, waarbij wij ons er zeer van bewust zijn dat in het verhaal van de strijd tegen de slavenhandel waarvan in Venster 20 sprake is, volstrekt niet de gehele geschiedenis van dit verschrikkelijke fenomeen en de Nederlandse betrokkenheid erbij verteld wordt. De zeemacht was echter geen handelsorganisatie als de WIC of de Middelburgse Commercie Compagnie, de uitbaters van mensenhandel in vroeger tijd.

Als de behandelde 50 Vensters één ding duidelijk maken, is het dat de geschiedenis van de zeemacht belangrijk is, vanaf zijn begin in de zestiende eeuw tot de huidige tijd. Gegrondvest op een traditie die door het oudste onderdeel van de Nederlandse krijgsmacht, dat de marine is, hoog wordt gehouden: de inzet voor vrijheid en de strijd voor de vrije zee.

We danken onze echtgenotes Ingrid en Ernie voor de ruimte die we kregen voor dit werk, evenals Liek Mulder en kapitein-luitenant ter zee Wilco Kramer die de tekst grondig doornamen en de leesbaarheid bevorderden. We danken de Commandant Zeestrijdkrachten vice-admiraal Rob Kramer voor zijn steun, drs. Graddy Boven en dr. Adri van Vliet voor hun bereidheid commentaar en advies te geven. Dat neemt niet weg dat de verantwoordelijkheid voor tekst en inhoud volledig de onze is.

Maartensdijk/Den Helder, februari 2020

Anne Doedens en Matthieu Borsboom

01

Van één naar vijf, admiraliteiten tussen 1488 en 1795

Al sinds 8 januari 1488, toen de latere Habsburgse keizer Maximiliaan I de macht over de Nederlanden had, tot de Ordonnantie op de Admiraliteit besloot, heeft ons land een georganiseerde zeemacht.

Met deze constatering begint het eerste hoofdstuk van Het oorlogsschip als varend bedrijf, de Leidse dissertatie van Marc van Alphen uit 2014. Deze ordonnantie vormde de basis voor de oprichting van een permanente marineorganisatie in de Nederlanden. Uitgangspunt was, dat het geweldsmonopolie bij de vorst lag en niet bij de afzonderlijke steden. Zonder diens toestemming was het ‘niet geoorloft of toegelaten aen iemandt, de wapenen op te vatten’.

De ordonnantie bracht in 1488 centralisatie aan in de tot dan toe door de verschillende steden en overheden zelf georganiseerde oorlogsvaart. Zij bond ook het buitmaken van schepen van vreemde steden of mogendheden aan regels. De praktische uitvoering kwam in handen van de admiraal van de zee ofwel admiraal-generaal van de Nederlanden. Alleen hij kon toestemming geven oorlogsschepen uit te rusten. Er kwam een ‘staande’, vaste oorlogsvloot die relatief snel ingezet kon worden. De admiraal was de heer van Veere. Zijn kantoor en de door hem benoemde raad, de admiraliteit, werden eveneens in deze stad op Walcheren gevestigd. Daarmee was de eerste admiraliteit in het latere Nederland een feit.

Veere lag aan de monding van de Oosterschelde en was een havenplaats van gewicht door de handel met Schotland. Daarom was het vanuit maritiem oogpunt de meest strategische plek van de Nederlanden. Daar kwam bij, dat de heren van Veere, de bekleders van het ambt tot 1558, verwant waren aan het Bourgondische Huis, de soeverein van de bij elkaar gebrachte Nederlanden. Keizer Maximiliaan was na de dood van zijn vrouw Maria van Bourgondië in 1482 als erfgenaam van haar macht en rechten de feitelijke heer der Nederlanden. Naast de admiraliteit in Veere was er een vice-admiraal in de Vlaamse havenstad Duinkerken.

De admiraal en zijn admiraliteit bestuurden niet alleen, maar spraken ook recht. De baljuw van Veere trad op als stadhouder van de admiraal en zat bij diens afwezigheid de admiraliteitsraad voor. Intussen weigerde het gewest Holland tot 1547 het gezag van de admiraal te erkennen. In dat jaar werd Maximiliaan van Bourgondië, heer van Veere, benoemd tot stadhouder van Holland en Zeeland: in zijn persoon kwamen de functies van stadhouder en admiraal samen. Na zijn dood werden beide functies weer over twee personen verdeeld: prins Willem van Oranje werd stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht en Philips van Montmorency, graaf van Horn, werd admiraal.

Door het uitbreken van de Opstand tegen Spanje in 1568 stagneerde de door de Bourgondiërs ingezette centralisatiepolitiek. Anthonie van Bourgondië-Wacken, de laatste Bourgondische admiraal der Nederlanden, sneuvelde op 21 juni 1573 bij Middelburg [Venster 5]. François van Boschuijzen commandeerde na de dood van de admiraal alleen de vloot van Holland en Zeeland. Willem van Oranje kreeg in 1572 het gezag over de Hollandse bemoeienis met de zee en wist vanaf dat jaar de vloot van de watergeuzen en die van de Staten en steden van het opstandige gewest Holland uiteindelijk tot één nieuwe zeemacht te smeden, maar regionale belangen bleven lang overheersen.

Admiraliteitsmagazijn Rotterdam, ca. 1790. Carel Frederik Bendorp (I), naar Jan Bulthuis, 1824-1825. Rijksmuseum, Amsterdam.

Delft was slechts kort admiraliteitsstad, toen Willem van Oranje er in 1573 voor de eerste (en laatste) keer een Raad ter Admiraliteit van Holland liet samenkomen. Bredere samenwerking werd slechts geleidelijk aan bereikt. In Zeeland werkten de vlootbesturen van Veere, Vlissingen en Zierikzee samen met de Prins van Oranje en zijn plaatsvervanger. In dat gewest voerde het in 1578 opgerichte College van Gecommitteerde Raden het beheer over de zeezaken. In Vlissingen was toen een prijsrechtbank – voor de toewijzing van buitgemaakte schepen – onder de naam Raden ter Admiraliteit. In 1586 richtte landvoogd Leicester de Zeeuwse admiraliteit op, die de maritieme taken van voorgaande instellingen overnam. Deze werd gevestigd in Middelburg. Een jaar eerder, kort na de dood van Willem van Oranje in 1584, was prins Maurits tot admiraal van Zeeland, Holland en West-Friesland benoemd. In laatstgenoemd gewest hadden de steden van Hollands Noorden en West-Friesland tot dan toe in zeezaken niet echt samengewerkt met het zuidelijke deel van Holland. In het Zuiderkwartier, in Rotterdam, bestond al sinds 1575 de Admiraliteit van de Maze, de oudste admiraliteit van Holland. In 1581 stelden de Staten van Holland een centrale admiraliteitsraad in die schepen kon uitrusten en bemannen. De Admiraliteit van Amsterdam werd in 1586 ingesteld, tijdens het bewind van landvoogd Leicester. In datzelfde jaar kwamen de admiraliteiten van Zuid-Holland, Amsterdam en Zeeland onder het gezag van de Raad van State. Het Noorderkwartier en West-Friesland, Hoorn en Enkhuizen wilden echter de zeezaken in eigen hand houden. Dat resulteerde na jaren van strijd met Amsterdam in 1589 in de oprichting van een derde Hollandse admiraliteit die beurtelings in Hoorn en Enkhuizen zou resideren.

De Ordonnantie op de Admiraliteit van 1488. Vroeg zeventiende-eeuwse kopie. Zeeuws Archief, Middelburg. Archieftoegang 502 Rekenkamer van Zeeland, ‘Rekenkamer A’, 1230-1806, inv. nr. 457.

In 1593 kregen de Raad van State en de admiraal-generaal de leiding van het krijgswezen te water. In juni 1597 publiceerden de Staten-Generaal een Instructie voor de Admiraliteiten. Niet zozeer om te centraliseren, zoals de Bourgondiërs hadden gedaan, maar om onenigheden tussen lokale admiraliteitscolleges tegen te gaan. Er was in deze Instructie sprake van vijf admiraliteiten: Zeeland (Middelburg), de Maze (Rotterdam), Amsterdam, Friesland (Dokkum, later Harlingen) en het Noorderkwartier (afwisselend in Hoorn en Enkhuizen). Deze regionale organisaties vielen wel onder één centraal bestuur: de Staten-Generaal van de zeven gewesten waaruit de Republiek destijds bestond. De admiraliteiten werden gefinancierd uit de opbrengsten van de in- en uitvoerrechten – de konvooien en licenten – die door henzelf werden geïnd. Dat gebeurde via kantoren langs de grenzen en in de havens. Als er te weinig geld was, moesten de Staten-Generaal bijspringen. Daarnaast waren zij verantwoordelijk voor rechtszaken op maritiem gebied en het uitrusten en bemannen van de oorlogsvloot voor de strijd op zee.

De besturen van de verschillende admiraliteiten bestonden zowel uit lokale regenten als vertegenwoordigers van andere gewesten. Ze vergaderden in admiraliteitshuizen. Formeel werd ieder college voorgezeten door de stadhouder die de functie van admiraal-generaal bekleedde, de opperbevelhebber van de zeemacht van de Republiek. De stadhouder liet zich echter zelden zien. Soms nam een luitenant-admiraal voor hem waar. Hoewel er samenwerking was en admiraliteitsleden in buiten hun gewest liggende admiraliteiten meebestuurden, bleef gewestelijk particularisme de boventoon voeren.

Maximiliaan komt in Veere aan in 1488. Zeeuws Archief, Middelburg.

In de verschillende colleges zaten veel kooplieden. Zij waren de regenten die de nieuwe staat en hun steden en gewesten bestuurden. Zij waren ook de geldschieters van het land en betaalden de konvooien en licenten. Bovendien werd de vloot in geval van oorlog aanvankelijk aangevuld met een groot aantal als oorlogsschip uitgeruste koopvaarders. Zo werd geld uitgespaard en het verhuren van koopvaarders zorgde voor inkomsten voor de koopman-reder als de handel in oorlogstijd stil lag.

Na de Vrede van Münster in 1648 was in regentenkringen weinig animo voor het investeren in defensie, maar in de Eerste Engels-Nederlandse Oorlog (1652-1654) werd duidelijk dat het land niet te verdedigen viel met gehuurde koopvaardijschepen. Onder leiding van raadpensionaris Johan de Witt werkte men weer aan een gemoderniseerde en versterkte oorlogsvloot. In de tweede helft van de zeventiende eeuw telde die 100 linieschepen, fregatten, en lichtere vaartuigen. De grootste hadden 80 tot 96 geschutsstukken, zoals De Zeven Provinciën (1665) het vlaggenschip van admiraal Michiel Adriaensz. de Ruyter. De met name door De Witt doorgevoerde vloothervorming lag aan de basis van de successen van admiraal De Ruyter.

De belangrijkste taak van de admiraliteiten was het in stand houden van de vloot. In vredestijd financierden zij de 3000 à 4000 zeelieden van de vloot, een aantal dat tijdens een oorlog met duizenden schepelingen toenam. Overigens zorgde iedere kapitein voor zijn eigen bemanning, en die was vaak heel heterogeen samengesteld: multinationaal, afkomstig van de kusten en havens van de Noordzee en Scandinavië.

Links Vice-admiraal b.d. Matthieu Borsboom bij het graf van Maximiliaan in Wiener Neustadt.

Lang werd het land verdedigd met een oorlogsvloot die functioneerde binnen het hierboven beschreven systeem, dat doelmatig functioneerde. Op twee jaar na bestond deze situatie twee eeuwen lang. Hoewel de instructie voor de admiraliteiten uit 1597 slechts bedoeld was voor één jaar, bleef deze tot de Franse inval van 1795 van kracht. De Bataafse Revolutie bracht het einde van een republiek, die even gedecentraliseerd was als het vlootbestuur. Toen kwam er een Comité tot Zaken van de Marine.

Na 1597 kwamen er geen veranderingen in de organisatie. Waarborgen voor een centraal geleide vloot waren er niet gekomen. Het in de instructie vastgelegde bestuursmodel had meegeholpen dat de Republiek een machtige maritieme natie werd en bleef, maar had geen kansen geschapen voor verdere ontwikkeling. Na twee eeuwen kon in 1795 het beleid van de Bourgondiërs weer worden opgepakt: centralisatie was onontkoombaar, hoe goed het gedecentraliseerde systeem in veel gevallen ook had gewerkt.

Uiterst links De wapens van de leden van de Zeeuwse admiraliteitsraad. Zeeuws Archief, Middelburg.

TEKST

Sir William Temple, de Engelse gezant in Den Haag, berichtte in 1668 aan zijn regering in Londen:

‘In oorlogstijd besluiten de Staten-Generaal hoeveel schepen ze in gaan zetten en laten ze de vertegenwoordigers van de admiraliteiten komen om te overleggen over de omvang van de door de verscheidene admiraliteiten te leveren schepen. Ook overleggen ze met hen over de kosten van uitrusting, en (levens)onderhoud. Als dit door de Staten-Generaal overeengekomen is met de vertegenwoordigers van de admiraliteiten, worden de gelden door hen toegekend die daarvoor nodig zijn, in de mate die men afgesproken heeft. De admiraal en de luitenant-admiraals [van elke admiraliteit] krijgen slechts een aandeel van de opbrengst van buitgemaakte schepen, de Prins van Oranje heeft geen inkomen als admiraal op zichzelf, Voor de gecombineerde functie van admiraal en kapitein generaal ontvangt hij 120.000 gulden per jaar. De Ruyter toucheert niet meer dan 5.000 gulden per jaar als luitenant-admiraal.’

Meer lezen

De geschiedenis van de admiraliteiten vindt men in het Nationaal Archief in Den Haag, in de archieven van de Admiraliteitscolleges, 1586-1795 (J. de Hullu); Marc A. van Alphen, Het oorlogsschip als varend bedrijf. Schrijvers, administratie en logistiek aan boord van Nederlandse marineschepen in de 17de en 18de eeuw (Franeker 2014); Adri P. van Vliet, ‘Van Centraal naar decentraal. De marineorganisatie tijdens de Republiek.’ In: It Beaken, jaargang 79 (2017), afl. 3/4, pp. 152-175.

LIEU DE MÉMOIRE

Bezoek Het Scheepvaartmuseum, gevestigd in ’s Lands Zeemagazijn in Amsterdam. Dit gebouw uit 1656 werd ontworpen door Daniël Stalpaert als pakhuis van de Admiraliteit van Amsterdam. Zie: www.hetscheepvaartmuseum.nl.

02

‘Dat na de vryheid, de beveili[gi]ng der zee, in vrede, zeer nodig is’

Dit schreef de vriend van Johan de Witt, Pieter de la Court, in de zeventiende eeuw. Een eeuw eerder sprak ook Duplicius de Schepper (1501-1555) zich uit over de inzet van de zeemacht.

De Schepper was volgens landvoogdes Maria van Hongarije ‘een man van aanzien en kennis’. Inzake maritieme aangelegenheden had deze geleerde echter niet altijd het juiste inzicht. In 1552 vroeg Maria van Hongarije, de zus van keizer Karel V, aan hem advies, hoe de vloot te gebruiken. De Schepper was lid van twee belangrijke regeringsorganen: de Geheime Raad en de Raad van State. Het opvallendst is de defensieve houding die volgens hem moest worden ingenomen in de strijd met de vijanden van toen: de Fransen. Met een oorlogsvloot van 40 of 50 bodems kon geen schade berokkend worden, die evenredig was aan de gemaakte kosten, meende De Schepper. Ook tegen piraten en zeerovers was een oorlogsvloot volgens hem zinloos: zij waren ongrijpbaar. Wanneer zij voor de kust verschenen konden de bewoners hen beter met boten en middelgrote schepen verjagen. De koopvaarders moesten volgens De Schepper zichzelf redden door extra bewapening en meer bemanning. Meer dan de helft van zijn tekst is gewijd aan de verdediging van de kust en de kustwateren. De kans op een aanval op Holland en Friesland door vijandelijke schepen werd niet groot geacht. Een vijand kon natuurlijk de Zuiderzee binnenvaren, maar, meende De Schepper, als hij dat deed, zou hij ofwel vastlopen op de zandbanken ofwel in een fuik belanden omdat de zeegaten achter zijn rug konden worden afgesloten. Alleen in het Zeeuws-Hollandse deltagebied liepen de Lage Landen risico: bij Den Briel, waar de vaargeul vlak langs de kust liep, bij het westelijk deel van Schouwen, bij het te zwak verdedigde Zierikzee en bij Veere en Vlissingen. De geschiedenis zou De Schepper in het ongelijk stellen: juist op de Wadden en de Zuiderzee zouden de geuzen vanaf 1569 de scheepvaart en de Spaanse oorlogsvloot grote schade toebrengen.

Portret van Cornelis de Schepper. Ambrosius Benson, deel van een tweeluik, omstreeks 1540. Art Gallery of New South Wales, Sydney.

De geuzentijd (1568-1575) was van groot belang vanwege de lessen die eruit getrokken konden worden voor de bescherming van de Republiek. Niet voor niets werden er juist op de Waddeneilanden belangrijke kantoren van de admiraliteiten van de Republiek gevestigd en verzamelden zich bij het Marsdiep en het Vlie en de Eems de schepen waarmee de Republiek oorlog voerde. Niet zonder reden juist daar: aan de toegangen naar de groeiende stad Amsterdam.

Uiteraard bleef ook de bescherming van Zeeland van levensbelang. Niet al te ver ten zuiden daarvan lag het kapersnest Duinkerken. Men leerde van deze vijand hoe hij met zijn eigen wapens kon worden bestreden. Door zich bijvoorbeeld vanaf 1627 toe te leggen op de bouw van dezelfde fregatten als die van de Duinkerker kapers, schepen van 100 ton en bemand met tenminste 50 koppen, met een lengte van omstreeks 90 voet. De omvang van de schepen zou de volgende jaren uitgroeien tot soms wel 300 ton.

Spiegel van het schip De Zeven Provinciën. Willem van de Velde (I), 1610/11-1693, of Willem van de Velde (II), 1665-1707. Rijksmuseum, Amsterdam.

De lakenreder en regent Pieter de la Court junior (1618-1685) ontvouwde in de eerste teksten van zijn Interest van Holland zijn plan om Holland en Utrecht door middel van een kanaal tussen Lek en Zuiderzee tot een goed verdedigbaar eiland te maken. In feite zag hij, door het land niet met een leger maar met een vloot te willen verdedigen, af van de verdediging van de andere provincies. De boodschap was eenvoudig: wie vrede wil, bereide zich met een goede vloot te water op oorlog voor.

Intussen beschikte de Republiek tot na het midden van de zeventiende eeuw niet over een echte staande oorlogsvloot, maar werden vaak koopvaarders gehuurd. Na het uitvaardigen van de Engelse Akte van Navigatie in 1651, besloten de Staten-Generaal weliswaar de vloot uit te breiden, maar niet met echte oorlogsschepen. De aanwas bestond uit gehuurde en omgebouwde koopvaarders. Het Nederlandse vlaggenschip Brederode was met een bewapening van 57 kanons het grootste oorlogsschip, terwijl de Engelsen veertien schepen met meer dan 50 kanons in de vaart hadden. Strategisch was de Republiek dus sterk in het nadeel en niet gereed voor een echte zeeoorlog tegen een sterke tegenstander als Engeland.

Portret van Pieter de la Court. Abraham van den Tempel, 1667. Rijksmuseum, Amsterdam.

Daarin kwam verandering na de in 1652 uitgebroken Eerste Engels-Nederlandse Oorlog. Uit de ervaringen van die oorlog werden belangrijke lessen getrokken. Zoals de noodzaak voor het varen in kiellinie tijdens de slag. Deze tactiek had bijgedragen aan de successen tegen de Engelsen. Overigens had Maerten Harpertsz. Tromp diezelfde tactiek al tijdens de Slag bij Duins in 1639 toegepast. In kiellinie varen betekende dat de kielen van de schepen in één lijn lagen. Deze tactiek was vooral effectief voor oorlogsschepen met veel geschut aan boord, waardoor zij de tegenstander zwaar onder vuur konden nemen. De Nederlandse oorlogsschepen hadden in de meeste gevallen niet meer dan twee geschutsdekken boven elkaar. De Engelse oorlogsschepen waren veelal zwaarder en vaak uitgerust met drie, en later met vier dekken. Dat maakte de bouw van grotere oorlogsbodems noodzakelijk. De conclusie werd dan ook getrokken dat er een echte oorlogsvloot moest komen van grote zwaarbewapende schepen. Tussen 1653 en 1655 groeide de vloot door aankoop en nieuwbouw aan tot 64 schepen van 130 tot 150 voet lang, die voortaan een vaste kern van slagschepen zouden vormen. Toen de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog (1665-1667) uitbrak, waren raadpensionaris Johan de Witt en Michiel de Ruyter reeds gevorderd met de noodzakelijke hervorming van de vloot. Op dat moment werd besloten de vloot nog eens met 60 grote schepen uit te breiden, waarvan de zwaarste 80 stukken zouden moeten voeren en niet minder dan 169 tot 170 voet lang zouden zijn.

De lessen uit de Eerste Engels-Nederlandse Oorlog waren geleerd en werden ook in praktijk gebracht. Koopvaardijschepen zouden niet langer worden ingezet bij gevechtshandelingen. De al langer nagestreefde echte oorlogsvloot kreeg nu eindelijk zichtbaar vorm, een ‘staande vloot’ die permanent beschikbaar was om de koopvaardij te beschermen en eventuele vijanden aan te pakken. De nieuw gebouwde schepen werden na de oorlog niet meer afgedankt maar bleven in de vaart. De indeling van de eskaders en de tactiek werden grondig herzien. Het enteren van vijandelijke schepen verdween naar de achtergrond, kanonvuur moest beslissend worden.

De achttiende eeuw was voor de oorlogsvloot bepaald niet een tijd van grote confrontaties zoals in de zeventiende eeuw. Bij de uitvoering van de taken die hij tussen de Spaanse Successieoorlog (1702-1713) en de Vierde Engels-Nederlandse Oorlog (1780-1784) vervulde, opereerden de schepen van ’s lands vloot maar zelden in groot verband. Gedurende de ‘rustige’ jaren 1713-1751 kwam het leeuwendeel van de activiteiten voor rekening van Amsterdamse schepen, die vrijwel uitsluitend ter bescherming van handel en visserij werden ingezet. Veelvuldig moest worden opgetreden tegen de ‘Barbarijse kapers’ in de Middellandse Zee. Tijdens de Vierde Engels-Nederlandse Oorlog was er maar één echte zeeslag tussen formaties van grotere omvang waaraan de vloot van de Republiek zich wilde wagen: de Slag bij de Doggersbank op 5 augustus 1781. De oorzaak was het late tijdstip waarop de Republiek tot vlootuitbreiding overging en de Britse overmacht met meer en zwaardere schepen. De tijden waren intussen veranderd. Na drie Engels-Nederlandse oorlogen werd de vroegere vijand vanaf 1688 een bondgenoot, tot diep in de achttiende eeuw. De Staten-Generaal vertrouwden op de sterkere partner en lieten de uitrusting van een grote offensieve vloot voor de oorlog en handelsbescherming – dit laatste in samenwerking met de Republiek – aan de Britten over. De Republiek zou zich volgens afspraak op de verdediging te land richten. Wat restte voor Nederland was een beschermende rol bij de kust en deelname aan de koopvaart. Zeker, de vloot was nog steeds een staande vloot, tegen het einde van de achttiende eeuw zelfs de vijfde in omvang in Europa, maar met te weinig grote schepen om een dominante rol te kunnen spelen. In de zeventiende eeuw waren offensieve acties zoals bij Chatham (1667), mogelijk geweest, maar in de achttiende eeuw ging het steeds meer om de verdediging van de eigen kusten.

TEKST

Uit De la Courts Interest van Holland:

‘dat de particuliere Steden het zelve, als zijnde de ziele van dezen Staat, noit [de bescherming door de vloot] hebben willen overgeven, zelfs niet ten tijde der Graven uit den huize van Bourgondien […]. [Toen] wierd uitdrukkelik in de instructie gesteld: Sullen de Steden laten by hun gebruik om in tijde van nood, en als de saken geen uitstel mogen lijden, hun te water te wapenen, en schepen van oorlog uit te rusten, tot laste van den Lande, om uit de voorschreve middelen betaalt te werden, en tegens alle piraten en andere diergelijke vyanden van’t gemeene beste, de selve te resisteren en in handen te krijgen.’

MEER LEZEN

Ivo W. Wildenberg, Johan & Pieter de la Court (Amsterdam/Maarssen 1986); J.R. Bruijn, Varend verleden. De Nederlandse oorlogsvloot in de 17e en 18e eeuw (Amsterdam 1998), onder meer pp. 95-183; W. Veenstra, Tussen gewest en Generaliteit: Staatsvorming en financiering van de oorlog te water in de Republiek der Verenigde Nederlanden, in het bijzonder Zeeland (1586-1795) (Woubrugge 2014); L.H. Sicking, Neptune and the Netherlands: State, Economy and War at Sea in the Renaissance (Leiden 2004).

LIEU DE MÉMOIRE

Bezoek de Bataviawerf in Lelystad, waar men een replica van het VOC-schip Batavia kan bezichtigen alsmede een replica in aanbouw van een groot oorlogsschip, De Zeven Provinciën (1665-1694) dat onderdeel was van het hiervoor beschreven programma van Johan de Witt en Michiel de Ruyter.

Zie: www.de7-provincien.nl/replica.html. Jammer genoeg ligt de bouw nu stil vanwege financiële problemen.

03

Geuzen in de zeegaten: de bakermat van de marine

‘Seckere articulen tusschen cappiteijn Troij, Ruychaver ende Adriaen Menninck geaccordeert [overeengekomen], waerop sy tot dienst van onse genadighe heere de prince van Oraingien, Grave tot Nassou te watere ofte te lande bijde ende met haer sullen laeten gebruijcken.’

Dat stond in de overeenkomst die drie watergeuzenkapiteins op 13 juni 1570 met elkaar sloten. Onder het goedkeurend oog van de vertegenwoordiger van de Prins van Oranje, Jan Baes of Basius. De drie besloten samen op te trekken in de onderneming waarvoor zij van Willem van Oranje opdracht hadden gekregen met als doel de Spanjaarden en koningsgezinden optimaal schade toe te brengen. (Dit laatste begrip slaat op het feit, dat veel inwoners van de Nederlanden de Spaanse koning Philips II aanhingen en zijn regime verdedigden.) Prins Willem was als Prins van Orange een soevereine vorst die kaperbrieven mocht uitgeven en dat voor onder meer deze drie kapiteins al in de jaren 1568 en 1569 had gedaan. Vanaf dat moment waren deze watergeuzen geen piraten meer maar voeren zij op een oorlogsschip in dienst van een soevereine prins. De plek waar zij wilden toeslaan was het Vlie, een van de noordelijke zeegaten waar koopvaarders doorheen moesten varen om op de Zuiderzee te komen. Alleen zo konden steden als Amsterdam, Hoorn en Enkhuizen worden bereikt.

Links Vernielen en verbranden door de watergeuzen van de Spaanse schepen bij Den Briel, 1572. Hendrik Vettewinkel, 1832. Rijksmuseum, Amsterdam.

Daar sloegen de watergeuzen een klein jaar eerder ook hun eerste grote slag, in de beginperiode van de Tachtigjarige Oorlog, of zo men wil de Opstand. Omstreeks 14 september 1569, twee en een half jaar voordat de watergeuzen Den Briel namen, stak jonker Adriaen van Bergen (1537-1572), alias Dolhain, vanuit de Engelse haven Sandwich de Noordzee over, korte tijd later vergezeld door Lancelot van Brederode, de halfbroer van Hendrik van Brederode, bekend als ‘de grote geus’ die het begrip geus had gemunt. Bij een massale mars van enkele honderden ontevreden edelen in 1566 zou een raadsheer van de landvoogdes hebben gezegd: ‘wees niet bevreesd mevrouw, het zijn maar bedelaars (‘gueux’)’. Hendrik maakte er een erenaam van. Dolhain en Brederode commandeerden een vloot van acht schepen, die op weg ging naar de Wadden, naar het Vlie, in opdracht van de Prins van Oranje. Dolhain stond bekend als een ‘ruw en woest zeeschuimer’. Hij was een door de Bloedraad van Alva veroordeelde edelman uit Wallonië en had daarom niets te verliezen. Dolhain had een heel ander karakter dan Lancelot van Brederode, die ‘edel’ werd genoemd. Aan boord van de schepen waren 800 man, van allerlei soort: vluchtelingen, om het geloof vervolgden, zeelui om den brode, gehuurde soldaten en zeerovers zonder meer; mensen uit Friesland, Zeeland en Holland, maar vooral uit Wallonië en elders uit Europa.

Marsdiep en Vlie. Uit: Lucas Jansz. Waghenaer, Thresoor der Zeevaert (Amsterdam 1596).

De historicus Pieter Bor schreef in zijn Oorspronck, begin, en vervolgh der Nederlandsche oorlogen uit 1621:

‘Met dese schepen [heeft de Heer Dolhain] [zich] binnen ’t Vlie begeven, alwaer sy twee dagen gelegen hebbenden de Oosterse vlote omtrent 60 schepen sterk wesende aengekomen is, die nergens en van wisten de welke syluiden als prijs hebben aengetast en gerantsoeneerd [op losgeld gesteld]. Den vierden of vijfden dag daer na isser noch een vlote van ontrent 40 schepen aengekomen die sy mede overweldigt en gerantsoeneert sulx dat daer door een grote roep en schrik gekomen is en dat gelijk men een wijle tijds van de wilde Geusen hadde geroepen, men nu alom van de water Geusen begon te horen.’

Na dat succes groeide het aantal geuzen tot 1.200 en werd hun vloot versterkt met genomen schepen. De prijsgemaakte 100 schepen waren veelal graanschepen die van de Oostzee kwamen en de Nederlanden van voedsel voorzagen. De watergeuzen konden na september 1569 niet meer worden afgedaan als rovers of desperado’s, hun naam was militair gezien gevestigd.

De ondernemingen van de geuzen bleken van grote economische betekenis. Dolhain vergaarde vanaf september 1569 op het Vlie in een aantal maanden een fortuin. De opbrengst van zijn roverijen werd geschat op 200.000 tot 300.000 daalders (tien tot veertien miljoen euro aan hedendaagse koopkracht). De geuzenadmiraal had zelfs gehoopt op 350.000 daalders of meer. Zeker is dat heel veel goud en zilver in zijn privékas vloeide. Slechts een deel van de buit kwam ter beschikking van de Prins van Oranje.

De actie op het Vlie was bepaald niet de enige. In de periode 1569-1572 pleegden de watergeuzen 49 keer een raid op het land. Daarvan vond bijna de helft plaats in gebied dat grensde aan de Waddenzee, de Dollard of de Friese kust. Tussen juli 1568 en maart 1572 waren er twaalf echte zeegevechten, bijna allemaal op of bij de Wadden. In de buurt van de grote zeegaten, zoals het Marsdiep, het Vlie en de Eems bij Emden.

Een van die gevechten was de hiervoor genoemde actie van juni 1570 van Jan van Troyen, Nicolaes Ruychaver en Adriaen Menninck. Op woensdagavond 14 juni 1570 kwamen hun drie schepen op het Vlie aan. De volgende morgen vroeg vielen zij de daar liggende vijandelijke oorlogsschepen aan. Onder het slaken van de kreet ‘God, help Oranje!’ sprong Van Troyen vanaf zijn eigen schip op het kleinste van de drie oorlogsschepen. Hij was getooid met een geelrode sluier als herkenningsteken en met een witte zakdoek om zijn rechterarm. Een gevangengenomen watergeus verklaarde later:

‘[met Van Troyen] op het kleinste schip [te] zijn gesprongen om het te enteren en vast te maken. Maar de lijn slipte weg waardoor ze het contact met hun eigen schip verloren. Op het vijandelijke schip verweerde men zich krachtig met steken en slaan. […] [Hij, Willem Jansz. had trouw gezworen aan Oranje en beloofd de katholieken of papisten te verjagen] en kreeg daarvoor een maandgeld van vier gulden.’

Bij de actie van medio juni werd Van Troyen gevangengenomen en later samen met de genoemde getuige terechtgesteld. In maart 1572, een kleine maand voor de verovering van Den Briel, vond bij Vlieland een nog grotere zeeslag plaats. Vanuit Harlingen waren vijf schepen in dienst van de koninklijke stadhouder Caspar de Robles naar het Vlie gevaren. De geuzen wisten van hun komst. We lezen in het verslag van een negentiende-eeuwse geschiedschrijver over de gebeurtenissen op 5 en 6 maart:

Rechts Prent met een afbeelding van de watergeus Nicolaes Ruychaver. Jacob Houbraken, 1747-1759. Rijksmuseum, Amsterdam.

‘[dat de geuzen in de middag van 5 maart] te Vlieland slaags [waren] geraakt. Dezen […] hadden den tijd gehad, zich behoorlijk tegen den vijand te verschansen, en zich daartoe met wel negen of tien van zand gebouwde schansen op het eiland versterkt. Zij weerden er zich dien dag en nacht zoo wakker [dapper] met hun geschut, dat een aanval te land onmogelijk werd. […] ’s Morgens vroeg in den dageraad [van de volgende dag] […] vertrokken zij met al hun geschut en geweer uit de schansen naar hunne schepen, voornemens er hun belagers mede te ontzeilen. Zij staken dan ook omtrent den middag in zee, zoekende het Vlie uit te komen, gelijk dat inderdaad aan een hunner schepen gelukte; maar een ander, dat van kapitein Spieringh werd door de Walen aan boord geklampt en geënterd, en, na een hardnekkigen strijd van twee uren, veroverd.’

Uiteindelijk voltrok zich voor de geuzen in ruim twee uur een debacle. Bijna alle geuzenschepen op het Vlie gingen verloren. Dertien geuzen verloren bij Vlieland het leven, tientallen anderen werden later in Groningen wreed terechtgesteld.

Het was de laatste keer dat de koningsgezinden het zeegat echt beheersten; binnen een maand waren de geuzen weer op het Vlie. De prins als hoge overheid slaagde erin, hen steeds meer als een echte marine te laten opereren. Het begon met kaperbrieven om buit en het liep uit op controle van de strategisch belangrijke zeegaten. De ‘bedelaars ter zee’ ontwikkelden zich tot een zeemacht in dienst van de prins. Een macht die Amsterdam in 1578 onder de vleugels van de nieuwe staat dwong. Zo was er een basis waarop de zeemacht van de nieuwe staat gesticht kon worden. Daarom is het terecht, de noordelijke wateren als de bakermat van de Nederlandse marine te beschouwen.

Geuzenschepen. Zestiende eeuws gobelin. Zeeuws Museum, Middelburg. Foto: Anne Doedens.

TEKST

Stadhouder De Robles rapporteerde op 8 maart 1572:

‘Er werden dertig piraten gevangengenomen. Van de twaalf voornaamste piraten heeft hij de koppen [laten afhakken], waaronder die van de kapiteins Gerrit van Gorcum en Spieringh. En van de rest van de gesneuvelden (die hij niet wist te tellen) heeft hij de lijken in zee gesmeten.’

MEER LEZEN

Anne Doedens en Jan Houter, De Watergeuzen. Een vergeten geschiedenis, 1568-1575 (Zutphen 2018); J.C.A. de Mey, De Watergeuzen en de Nederlanden, 1568-1572 (Amsterdam/Londen 1972).

LIEU DE MÉMOIRE

In het Westfries Museum te Hoorn (adres: Rode Steen 1, Hoorn) wordt de herinnering aan de Slag op de Zuiderzee van 1573 waar de watergeuzen de Spaansgezinden en stadhouder Bossu aftroefden, levend gehouden, zie: www.wfm.nl. Verder ook: Historisch Museum Den Briel (adres: Markt 1, Den Briel), zie: www.historischmuseumdenbriel.nl.

04

Vroege leiders van ’s lands vloot in de zestiende eeuw

Tussen 1982 en 2003 beschikte de Koninklijke Marine over een S-fregat van de Kortenaerklasse genaamd Hr.Ms. Bloys van Treslong.

Rechts Portretten van de watergeuzen Jan van Duvenvoorde en Lancelot van Brederode, 1572. Anoniem, naar Johannes Hilverdink, 1825-1899. Rijksmuseum, Amsterdam.

Onder Portret van Jan van Duvenvoorde. Hendrick Goltzius, 1577-1581. Rijksmuseum Amsterdam.

Het schip was vernoemd naar de aanvoerder van de watergeuzen Willem Bloys van Treslong (1529-1594). Deze naam illustreert de relatie tussen de watergeuzen en de nieuw gevormde zeemacht van de Republiek. Treslong, Johan II van Duvenvoorde en Justinus van Nassau waren vlagofficieren die tijdens hun commando op essentiële momenten in de geschiedenis van de Opstand opereerden: bij Antwerpen in 1585 en in de strijd tegen de Spaanse Armada drie jaar later.

Bloys van Treslong diende niet echt de marine van de nieuwe staat, de Republiek in wording. Toch is hij wel een van de grondleggers van de maritieme verdediging van de opstandige Noordelijke Nederlanden. De nieuwe onafhankelijke staat, bestuurd door de regenten van de zeven staatjes die de Republiek vormden, kwam pas na 1587 tot stand, nadat de Engelsman Robert Dudley, graaf van Leicester (die in feite zijn koningin Elizabeth I vertegenwoordigde) in dat jaar was vertrokken. Daarna werd geen nieuwe vorst meer gezocht. Zonder koninklijke leiding bleek het bondgenootschap twee eeuwen lang als Republiek te kunnen functioneren.

Daarvan was in 1556 nog geen sprake. Dat jaar ging Treslong in zeedienst en voer onder meer in de vloot van admiraal François van Boschuijzen [zie Venster 1] en vocht hij tegen de Fransen en de Turken. In april 1566 ondertekende Treslong het Compromis der Edelen. Dit verbond van de lage adel was een rechtstreeks gevolg van de weerzin van deze groep tegen het Spaanse centrale gezag. Hij was ook betrokken bij de beeldenstorm in de kerk van Voorburg. We weten dat Treslong in deze tijd in contact stond met de ‘grote geus’ Hendrik van Brederode, de aanvoerder van de edelen van het Compromis [Venster 3]. Ook communiceerde hij met de Prins van Oranje.

In het voorjaar van 1567 was Treslong in Emden, bij mensen die voor de koninklijke troepen waren gevlucht. Daarna vocht Treslong in 1568 bij Heiligerlee tegen de het leger van Philips II en hielp daar het te verslaan. In hetzelfde jaar werd hij door Alva verbannen. In mei 1571 gaf Willem van Oranje aan Treslong opdracht een oorlogsschip uit te rusten. In het najaar van 1571 plunderde hij op de Wadden daadwerkelijk koopvaarders. Zijn moeder, die in Emden woonde, verkocht de buit. In januari 1572 veroverde Treslong opnieuw schepen, deze keer bij Terschelling. In maart 1572 vielen de koninklijke troepen zijn vastgevroren schip bij Wieringen aan, maar het werd tijdig losgemaakt uit het ijs en Bloys zeilde naar Engeland, van waaruit hij op 1 april 1572 bij Den Briel arriveerde en deelnam aan de verovering van die stad. Het jaar daarop werd Treslong door het opstandige Holland benoemd tot admiraal – hij bekleedde die functie tot 1576 – en versloeg een koninklijke vloot bij Middelburg. In hetzelfde jaar verwisselde Treslong Holland voor Zeeland en lag als admiraal met zijn vloot op de Schelde. Daarna vertoefde hij regelmatig in Duinkerken totdat de stad in 1583 door Parma werd veroverd. Treslong was overigens zeer actief in de strijd tegen kapers. In 1585 was hij in Middelburg als admiraal van de vloot die het door Parma belegerde Antwerpen moest ontzetten. Hij kreeg echter ruzie met leden van de Admiraliteit van Zeeland vanwege door hem ervaren tegenwerking en werd in hechtenis genomen. De hierna genoemde Justinus van Nassau volgde hem op. Treslong werd in 1591 in ere hersteld. In 1594 stierf hij op het Huis Swieten bij Leiden, moedeloos geworden door de teleurstellingen tijdens de uitoefening van zijn ambt.

Beleg van Antwerpen door Farnese. Anoniem, 1585. Rijksmuseum, Amsterdam.

Over Cornelis Dirksz., Johan II van Duvenvoorde en Justinus van Nassau

In het Noorderkwartier van Holland had de watergeus Diederik van Sonoy, die daar al in juli 1572 als gouverneur namens de Prins van Oranje optrad, het opperbevel over de zeemacht. Onder hem diende als admiraal van de Zuiderzee de door de prins op Sonoys ‘verzoek en advies’ benoemde burgemeester van Monnickendam, Cornelis Dircksz. Niet hij, maar een ander zou echter Bloys van Treslong opvolgen: ridder Johan II van Duvenvoorde, heer van Warmond, het Woudt en Alkemade (1547-1610). Zijn geslacht maakte deel uit van de Van Wassenaers, waartoe in de zeventiende eeuw de bekende luitenant-admiraal Jacob van Wassenaer Obdam (1610-1665) behoorde. Van Duvenvoorde stond bekend als ‘de admiraal van Warmond’. Ook hij was er in 1572 bij in Den Briel. Hij was verder betrokken bij de strijd tegen de koninklijke troepen tijdens het beleg van Leiden in 1574. Zijn voornaamste opdracht als admiraal van Holland was het vrijhouden van de Zuiderzee van vijanden om Hollands Noorderkwartier te verdedigen. In 1588 werd hij aan het hoofd van een vloot van 90 schepen naar Duinkerken gestuurd, samen met Justinus van Nassau, zijn zwager Pieter van der Does en Joos de Moor. Daar werd samengewerkt met de Engelse vloot onder Henry Seymour om Parma te verhinderen vanuit Duinkerken de Armada te hulp te komen en daarmee die invasievloot voor Engeland te versterken. In 1596 voer Van Duvenvoorde naar Cadiz om samen met de Engelse vice-admiraal Francis Burnell de Spanjaarden in hun eigen land aan te vallen en gevoelige verliezen toe te brengen. Eenzelfde tocht een jaar later mislukte. Hij overleed in 1610, toen hij op het punt stond om als ambassadeur voor de Republiek naar Engeland te gaan.

Uiterst links De grafzerk van Justinus van Nassau in de Hooglandse Kerk te Leiden. Prent uit E.B. Swalue, Justinus van Nassau, meest naar onuitgegeven stukken (Amsterdam 1858).

Justinus van Nassau [zie ook Venster 7] was het enige bekende buitenechtelijke kind van Willem van Oranje. De toekomstige admiraal was de jongste van het hier behandelde trio en werd in 1559 geboren als zoon van Willems vriendin Eva Elincx, mogelijk de dochter van de Bredase waard Zebrecht Elincx. Willem van Oranje erkende Justinus officieel als zijn zoon en voedde hem op. Justinus studeerde in 1576 aan de destijds nog jonge Leidse Universiteit. Hij werd in 1583 luitenant-kolonel in dienst van de Hollandse Staten. Op 28 februari 1585 volgde hij Treslong op als luitenant-admiraal van Zeeland. Die functie had hij aan zijn hoge afkomst te danken. Hij hield echter niet van de zee en vertoefde daarom veelal op het land, tot ergernis van zijn werkgever, de Staten van Zeeland. Als admiraal vocht hij in 1588 samen met onder andere Van Duvenvoorde tegen de Spaanse Armada en veroverde twee galjoenen. Succes bij het belegerde Antwerpen boekte hij niet hoewel hij wel Liefkenshoek wist te veroveren. Had hij Antwerpen kunnen ontzetten, dan zou hij een beslissende rol hebben kunnen spelen in de strijd tegen Spanje. De Staten van Zeeland betreurden deze mislukking zeer en schreven: ‘God geeft u niet vaak zo’n kans, en bovendien kunt u de eer van uw familie hiermee hooghouden en uw naam wereldberoemd maken. U hebt voldoende ervaren kapiteins tot uw beschikking die u advies kunnen geven.’

Bij de belegering van Breda in 1625 was Justinus van Nassau gouverneur van die stad. Namens zijn halfbroers Philips Willem en Maurits (die in hetzelfde jaar zou overlijden) oefende hij de heerlijke rechten over de Baronie van Breda uit. In 1625 gaf Breda zich over aan Spinola. Gouverneur Justinus had niet kunnen voorkomen dat de Nassaustad verloren ging, ondanks al het wapentuig dat hij binnen de stadsmuren tot zijn beschikking had. Daarna trok Justinus naar Leiden, waar hij in 1631 overleed. In de Hooglandse Kerk aldaar ligt hij begraven. Daar kan men Justinus’ grafsteen zien. Naast hem rust zijn ‘Ed. huysvrouwe gheboren baronesse Anna van Merode’ met wie hij in 1597 was getrouwd.

Willem Bloys van Treslong. Afbeelding uit: Pieter Corneliszoon Hooft, Nederlandsche Historien (1703).

TEKST

H.G. van Grol, Het beheer van het Zeeuwsche zeewezen 1577-1587 (Vlissingen 1936), p. 162: