Marjan Witteveen

Maarten
van Rossem

Krijgsheer en bouwer
Gelre 1500 - 1555

Afbeelding naast de titelpagina:
Maarten van Rossem, ruiterportret in harnas.
Handgekleurde houtsnede, toegeschreven aan Cornelis
Anthonisz., omstreeks 1542. Rijksmuseum, Amsterdam.
Objectnummer RP-P-1932-178.

Ontwerp omslag en binnenwerk

Erik Vos, Foxy Design - Zaltbommel

Afbeelding omslag

Portret van Maarten van Rossem. Detail van een kopie door W.W.B. Jansen, midden negentiende eeuw, naar een onbekend origineel. Collectie Geldersch Landschap & Kasteelen.

© 2020 Marjan Witteveen-Jansen, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2020 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494732
e-ISBN 9789462496941
NUR 680

Inhoud

INLEIDING

HOOFDSTUK 1Rossum, 1495

HOOFDSTUK 2Poederoijen en de Zwarte Hoop, 1493-1520

HOOFDSTUK 3Waar was Maarten, 1514-1518

HOOFDSTUK 4Poederoijen, 1518-1528

HOOFDSTUK 5Rustiger jaren, 1518-1522

HOOFDSTUK 6Hertog Karel breidt zijn gebied uit, 1520-1536

HOOFDSTUK 7Utrecht en Den Haag, 1527-1528

HOOFDSTUK 8Veldtochten, Utrecht verloren

HOOFDSTUK 9Geldzaken

HOOFDSTUK 101529-1534, rustiger jaren?

HOOFDSTUK 11Bredevoort, 1534-1555

HOOFDSTUK 12De laatste jaren van hertog Karel, 1534-1538

HOOFDSTUK 13Het huis in Zaltbommel

HOOFDSTUK 14Opvolging van hertog Karel

HOOFDSTUK 15Hertog Willem van Kleef, Gulik, Berg en Gelre, 1538-1543

HOOFDSTUK 16De spanning stijgt

HOOFDSTUK 17De veldtocht van 1542

HOOFDSTUK 18De gevechten in 1543

HOOFDSTUK 19In dienst van de keizer, 1543-1555

HOOFDSTUK 20De Cannenburch

HOOFDSTUK 21Het Duivelshuis in Arnhem

HOOFDSTUK 22Nieuwe bezittingen, 1543-1555

HOOFDSTUK 23De keizer en de landvoogdes

HOOFDSTUK 24De laatste oorlog 1551-1555

HOOFDSTUK 25De erfenis in de familie Van Rossem

HOOFDSTUK 26De erfenis in de familie Van Isendoorn

HOOFDSTUK 27Reputatie

Hoofdstuk 28Samenvatting

BIJLAGE 1Testament van Margriet van Isendoorn, 1558

BIJLAGE 2Boedelverdeling van de kinderen van Margriet, 1559

BIJLAGE 3De beschrijvingen van het Duivelshuis uit 1787 en 1828

BIJLAGE 4Beschrijving en inventaris van kasteel Bredevoort

NOTEN

BIBLIOGRAFIE

Inleiding

Dit boek

Over Maarten van Rossem zijn mooie verhalen te vertellen, oorlogsgeschiedenissen in veertig woelige jaren, verhalen over de bouw van huizen en kastelen en familietwisten zonder einde. De geschiedschrijving beperkt zich echter vrijwel tot zijn veldtochten met een vermelding dat hij zijn rijkdom aanwendde om fraaie huizen te laten bouwen. Dat is zó kort samengevat, dat het de moeite waard is om de vele verspreide gegevens over Maarten van Rossem samen te voegen om zo een completer beeld te geven van hem, van zijn politieke en krijgskundige loopbaan, van de vele bezittingen die hij verwierf en van de bouwkundige activiteit die daarmee samenhing.

Over de eerste decennia van zijn leven zijn weinig concrete gegevens beschikbaar. Om daar toch een beeld van te krijgen, hoe beperkt ook, is het nodig om te kijken naar de omstandigheden van zijn vroege leven. Voor de periode 1490-1520 is vooral de geschiedenis van de familie Van Rossem, van Poederoijen en van de Bommelerwaard belangrijk.

Omdat Maarten van Rossem nauw betrokken was bij de geschiedenis van het hertogdom Gelre, is zijn verdere leven verdeeld in hoofdstukken die gelijk lopen met de politieke geschiedenis van Gelre. Hij groeide op en maakte carrière in de tijd dat Karel van Egmond hertog van Gelre was. Hij diende daarna diens opvolger hertog Willem van Gulik en Kleef. Ten slotte sloot Van Rossem zijn loopbaan af in het leger van keizer Karel V, de nieuwe landsheer van Gelre. Hij nam toen een gewaardeerde plaats in tussen de rijke en invloedrijke leden van de hoge adel van vooral de zuidelijke Nederlanden.

Van Rossems leven als krijgsheer is over het algemeen goed in kaart gebracht, maar moeilijker was het om iets te weten te komen over zijn andere bezigheden in al die jaren dat hij geen militaire rol had. Ook wat hij als bouwheer uitvoerde in Poederoijen, Bredevoort, Zaltbommel, Vaassen en Arnhem is maar gedeeltelijk terug te vinden. Hij liet waardevolle gebouwen na, maar die zijn in de loop van de tijd sterk gewijzigd. Maartens bouwactiviteit is zoveel mogelijk chronologisch ingepast in het verhaal van zijn militaire leven.

Voor zover bekend heeft Maarten van Rossem heel weinig woorden aan zichzelf gewijd en gaat zijn persoon grotendeels schuil achter zijn reputatie. Een karakterstudie van deze man was dan ook niet mogelijk. Dit boek geeft een reconstructie van zijn leven, waarin de onzekerheden en de nuances een even grote plaats hebben als de wapenfeiten en de nog steeds zichtbare en gewaardeerde nalatenschap. Het is een overzicht van het vele dat her en der is terug te vinden.

De geschiedschrijving in het verleden

Uit de specialistische studies op het gebied van politiek, oorlogvoering en bouwkunst waren voor dit boek vooral de uitkomsten belangrijk. Over het algemeen geven de inventarissen van archieven de beste toegang tot betrouwbare gegevens over Maarten van Rossem. Vooral het archief van de Cannenburch is bijzonder rijk aan papieren uit de zestiende eeuw, geïnventariseerd door R. Wartena. Dankzij de informatie uit archieven en vele publicaties was het mogelijk een reconstructie te maken van het leven van Van Rossem, al gaf dat geen inkijk in het innerlijke en romantische leven van Van Rossem door het gebrek aan persoonlijke documenten.

De dagboekaantekeningen (1529-1545) van Christiaan Munters, uitgegeven door Grauwels in 1972, zijn ‘doorgaans betrouwbaar’,¹ maar de vele historieliedjes en nieuwsbrieven uit die tijd zijn politiek gekleurd. Voor zijn publicatie in 1858 doorzocht A. Henne de correspondentie van landvoogdes Maria van Hongarije. Daarin zijn veel gegevens over Maartens werkzaamheden in de periode 1543-1555 te vinden.² Pontanus en Van Slichtenhorst waren de Gelderse geschiedschrijvers die zijn naam in de zeventiende eeuw algemeen bekend maakten met niet altijd gefundeerde of controleerbare gegevens. Van Slichtenhorst beschreef sommige expedities van Maarten van Rossem het meest uitgebreid en gedetailleerd. Hij vulde de geschiedenis aan met al dan niet historisch juiste maar kleurrijke beschrijvingen en overleveringen.

De algemene geschiedenis van Nederland is sinds die eeuw vooral vanuit Hollands perspectief geschreven, met als gevolg dat Van Rossem in de eerste plaats werd gezien als de enige die het waagde Den Haag aan te vallen, maar verder van minder belang was. Dat veranderde toen het Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Braband in 1841 een prijsvraag uitschreef voor Eene levensgeschiedenis van Maarten van Rossem, voornamelijk met betrekking tot de tegenwoordige provincie Noord-Braband. De winnaar J.D.W. Pape beschreef de lotgevallen van ‘dien Geldersche Attila’ waarbij hij zich baseerde op de oudere en tegenwoordig minder toegankelijke schrijvers als J. Servilius, C. Graphaeus of Scribonius, Laevinus Torrentius, Haraeus, Miraeus, Pontanus of Pontus Heuterus³ en zorgde daarmee voor een uitvoerig relaas van de Gelderse wandaden in Brabant met Maarten van Rossem in de hoofdrol, een uiting van het hernieuwde zelfbewustzijn van Brabant.⁴

Van het Gelderse verleden van Maarten van Rossem was Is. An. Nijhoff (1861) goed op de hoogte. Hij bracht de wilde verhalen rond het Arnhemse Duivelshuis tot hun juiste proporties terug. De neutrale levensbeschrijvingen die Herman van Linden gaf in de Belgische Biographie National (1908-1910) en L.M.G. Kooperberg in het Nederlandse Biografisch Woordenboek (1933) vatten alle belangrijke gebeurtenissen samen. Van ’t Hooft gaf reliëf aan de geschiedenis door de liederen rond Maarten van Rossem te publiceren, ook al waren die liederen uitsluitend anti-Gelders. Verder waren verspreide gegevens over Van Rossem te vinden in vele andere artikelen over zijn bezittingen of over verwante families.

De enige monografie werd vervaardigd door dr. J.C. van der Does. Zijn boek is uitgegeven zonder datum, waarschijnlijk in 1943. Het is een ‘uitstekend gedocumenteerde’ levensbeschrijving⁵, helaas zonder bronvermeldingen, maar niet onjuist. Ook artikelen van professor Alberts geven een goed inzicht in het functioneren van Maarten van Rossem in het hertogdom Gelre.⁶ Het probleem waar zowel Alberts als Van der Does (maar ook Van Slichtenhorst en Pape) mee kampten was dat het leven van Maarten van Rossem na 1543 alleen in grote lijnen bekend was. In 1993 schreef historicus Pieter van Wissing: ‘Van Rossem verdient zo langzamerhand een heuse biografie.’⁷ Hij noemde de bestaande biografieën verouderd en onvolledig. Dat is enigszins verholpen door Jan Kuys in het Biografisch Woordenboek van Gelderland in 2006. Uit 2005 dateert het boek Een pronkstuk in Zaltbommel, Maarten van Rossem, zijn huis en het museum waarin het Maarten van Rossummuseum (nu museum Stadskasteel) centraal staat, maar waarin ook het leven van Van Rossem en de geschiedenis van het huis zijn opgenomen door de auteur van dit boek.

Legenden

Geschiedschrijving is gebonden aan de mening van de schrijvers. Winnende partijen zijn daarin gewoonlijk heldhaftig, stoutmoedig en vastberaden, verliezende partijen opstandig en verraderlijk. Dat is ook merkbaar in de latere geschiedschrijving over Gelre, beoefend vanuit de economisch welvarender gewesten Brabant en Holland. Daarin is uiteindelijk de verliezende partij van Karel van Egmond afgeschilderd als dwarsligger van het grote centralisatieplan van keizer Karel V. De volgende generatie nam in de Noordelijke Nederlanden die rol van verzet over, gericht tegen de opvolger van de keizer, koning Filips II.

De blokkade van Zaltbommel in 1574, schilderij van de Bommelerwaard omstreeks 1600. Rossum ligt rechts bovenaan in het oosten en Poederoijen in het westen, geheel links in het midden. Collectie Museum Stadskasteel Zaltbommel. Foto: Sherry van der Velden.

Het wapen van Van Rossem op een console in de benedenkamer van het Maarten van Rossemhuis in Zaltbommel. Foto: Collectie Museum Stadskasteel Zaltbommel.

Van Rossem heeft als vermeende schurk wel tot de verbeelding gesproken. In de zeventiende en achttiende eeuw was het mode om op een Romeinse afstamming te kunnen bogen. In 1765 vertelde ‘Een Gelders Regtsgeleerde’ dat de achternaam Rossem was afgeleid van Caius Roscius die onder Caesar legioencommandant was geweest en zich in de Nederlanden had gevestigd. Hij had een huis gebouwd en dat Roscheim genoemd, wat ‘huis van Roscius’ betekende. De schrijver gaf toe dat het een gissing was.⁸ In de laatste twee eeuwen ontstond ook enige legendevorming rond een veronderstelde stomme dochter Anna,⁹ en werd de naam Maarten van Rossem aan willekeurige fantasiefiguren gehecht.¹⁰

Schrijfwijze van de namen

In de bestaande literatuur is de naam van de Gelderse maarschalk op alle mogelijke manieren gespeld. Tijdgenoten geven uiteraard geen duidelijkheid, want ze schreven wat ze meenden te horen. Om geen andere reden dan om aan te sluiten bij de bestaande literatuur is hier gekozen voor de meest gebruikte schrijfwijze sinds Van Schilfgaarde de genealogie van de familie publiceerde: Maarten van Rossem. Ook de andere namen in dit verhaal zijn op diverse wijzen gespeld in de geschiedschrijving. Hier is steeds gekozen voor een van de mogelijkheden en die is steeds voor dezelfde persoon gebruikt. De vader van Maarten heet Johan, de oudere broer van Maarten is hier consequent Jan genoemd. De zoon van Jan is ‘jonge Jan’, zoals Jan in zijn testament zijn zoon noemde. De zoon van jonge Jan is Johan, want in zijn tijd leefde zijn overgrootvader Johan niet meer. Andere Maartens, kinderen en kleinkinderen van Jan, heten hier Marten.

HOOFDSTUK 1

Rossum, 1495

‘Mars so ben ick al omme ghenaempt
Mijn natuere sal hier worden befaemt.’¹

Rossum, in het oostelijke puntje van de Bommelerwaard, ligt dicht bij de plaats waar de dijk langs de Waal overgaat in de dijk langs de zuidelijker gelegen Maas. Buitendijks lagen de rivieren Maas en Waal zo vlak bij elkaar, dat er op enkele plaatsen zelfs overlopen waren.² Daar, in het kleine kasteel bij het dorp Rossum, is ruim vijfhonderd jaar geleden Maarten van Rossem geboren, al kan het zijn dat zijn moeder voor de bevalling in Zaltbommel was, of zelfs aan de andere kant van de Bommelerwaard, in Poederoijen, bij haar moeder Johanna van Herlaar.

Poederoijen

Aan de Maas, in het zuiden van de Bommelerwaard, lagen de vier grote heerlijkheden Hedel, Ammerzoden, Nederhemert en Poederoijen. De bewoners zagen daar alle verkeer van Den Bosch naar het noorden langs komen, de schepen over het water en de voetgangers, karren en paarden over de dijken. De hoogadellijke families Van Herlaar in Ammerzoden en Van Hemert in Nederhemert koesterden goede relaties met die Bourgondische stad en hielden met gepaste huwelijken hun invloedrijke posities in stand.

Na een lange periode van bestuurlijke wisselvalligheden kwam in 1492 hertog Karel van Egmond (1467-1538) uit ballingschap terug naar Gelre en liet zijn aanspraken op het hertogdom gelden, ook in de Bommelerwaard. Daar ondervond hij vooral vijandschap van de heer van Poederoijen, Peter van Hemert (1425-1495), de tweede zoon van de familie Van Hemert.³ Hij was getrouwd met Johanna van Herlaar (1430/1440-1508), die in 1481 de heerlijkheid Poederoijen had geërfd van haar vader.⁴ Zij hadden een zoon, erfgenaam Gijs, en een dochter Hanna, die met Johan van Rossem trouwde en de moeder van Maarten werd.

Peter en Johanna van Herlaar koesterden de vriendschap met Holland en Brabant en waren tegenstanders van de Gelderse hertog. Die stuurde zijn leenman Gerard van Waardenborg op hun kasteel Poederoijen af. Met kapitein Hendrik Ense (onbekend-1508; met de bijnaam Snijdewind) wist hij in 1493 het kasteel te veroveren.⁵ Hij nam daarbij Peter van Hemert en zijn zoon Gijs gevangen en bracht hen naar Oswald van den Bergh, heer van Hedel, die de twee opsloot in Huis Bergh. De normale gang van zaken was dat de twee gevangenen na het betalen van een hoog losgeld weer vrijkwamen en naar huis konden gaan. Neef Joost van Hemert, drost van de Veluwe, heeft zijn gevangengehouden oom Peter nog opgezocht in ’s-Heerenberg en zoals gebruikelijk heeft de familie ook nog enige tijd de verblijfskosten van Peter en Gijs betaald. Toen hertog Karel en Filips van Bourgondië in 1494 een verdrag sloten en allerlei zaken regelden, beloofde Karel nog dat hij Peter van Hemert zou vrijlaten en hem Poederoijen zou teruggeven. Een loze belofte, want Peter en Gijs waren spoorloos verdwenen. Men zei dat ze als bannelingen het land waren uitgegaan.⁶ Niemand heeft meer iets van ze gehoord. Johanna van Herlaar bleef achter zonder man en zoon en zonder bezit, want ze kreeg haar kasteel en de heerlijke rechten niet terug, ook al was zij de rechtmatige eigenaar.

Een heerlijkheid

Het bezit van een hoge heerlijkheid gaat in het algemeen samen met rechten en bevoegdheden binnen het eigen gebied, waaronder meestal het recht om lijfstraffen uit te delen, misdadigers te laten executeren en boetes te innen, om te jagen en te vissen, de molen te exploiteren, de dragers van openbare ambten te benoemen en het recht om belastingen te innen, het ‘tiendrecht’. De eigenaar van een hoge heerlijkheid is dus vrij zelfstandig, maar hij is gehoorzaam aan zijn leenheer. In een lage, gewone of dagelijkse heerlijkheid heeft de laagadellijke leenman alleen eenvoudige rechten binnen een bepaald gebied.

Johan van Rossem en de hertog, 1495

De heren Van Rossem waren van eenvoudige adel. De familie had al sinds eeuwen ambtmannen, richters en andere bestuurders in de Bommelerwaard geleverd⁷ en bezat leengoederen van Vianen en van de abdij Mariënweerd. Hun heerlijkheid met alleen de lagere rechten en hun kleine kasteel lagen binnendijks tussen de Waal en de Maas.

Johan van Rossem, getrouwd met Beatrix van Haaften, had een dochter Moralla (ca. 1470-na 1540).⁸ Na het overlijden van zijn vrouw trouwde hij met Hanna van Hemert.⁹ Johan en Hanna waren net als Hanna’s ouders Bourgondisch gezind. Dat veranderde echter toen in 1495 een dorpsruzie uit de hand liep. De oorzaak van die ruzie tussen de dorpen Driel en Rossum is vergeten, maar het gevolg niet. De onenigheid liep zo hoog op, dat Drielenaren naar Rossum trokken om daar te plunderen en brand te stichten. De Rossummers vochten terug. Heer Johan van Rossem schoot zijn mannen te hulp. In de strijd kwamen enkele Drielenaren om het leven en al was Johan niet de dader, hij was er als heer van Rossem wel verantwoordelijk voor. Er waren, al dan niet toevallig, veel getuigen. Zelfs commandant Johan Roelofsz. en de schout van Zaltbommel waren bij de rellen gehaald. Het was dan ook onvermijdelijk dat hertog Karel dit te horen kreeg en Johan van Rossem en de daders moest straffen voor de halsmisdrijven. De hertog besloot dat Johan voor elfhonderd gulden de vervolging kon afkopen mits hij voortaan partij koos voor de hertog, ‘zijn huis voor hem openstelde’. Zo gebeurde het. Johan van Rossem ontliep een zware straf, moest voortaan op de hand van de hertog zijn en hem of zijn mensen desgevraagd gastvrijheid verlenen.¹⁰ Na de plundering van Poederoijen en de verdwijning van Peter en Gijs van Hemert bracht ook Johans onontkoombare koerswijziging ten gunste van de hertog grote veranderingen in het gezin van Johan en Hanna.

De kinderen Van Johan van Rossem en Hanna van Hemert

Volgens de traditie is Maarten geboren in 1478 en zou hij dus 77 jaar zijn geworden.¹¹ Die vroege datum werd al genoemd in de achttiende eeuw¹² en zijn hoge leeftijd als veldheer in actieve dienst werd ook toen al opmerkelijk gevonden. Inmiddels wordt aangenomen dat Maarten in de jaren negentig is geboren.¹³ Dat vraagt om toelichting.

Het huwelijk van zijn ouders moet in of voor 1484 plaats hebben gevonden, toen Johan zijn vrouw Hanna heeft ‘gelijftocht’, haar het recht gaf om te delen in het vruchtgebruik van de goederen van haar echtgenoot.¹⁴ De oudste zoon en dus de eerste erfgenaam van Johan en Hanna was Jan, zoals gebruikelijk vernoemd naar de vader van zijn vader. Hij is waarschijnlijk na 1484 geboren. Toen de oude Johan overleed in 1512, kon zijn oudste zoon, Jan, hem opvolgen want hij was al meerderjarig, ouder dan 20 jaar. Jan moet dus zijn geboren voor 1490.

Johan en Hanna kregen hun dochter Margriet omstreeks 1494, want zij is in 1511 op zeventienjarige leeftijd getrouwd. Van Maarten is alleen duidelijk dat hij jonger is dan Jan. Maarten kan daarom omstreeks 1490 zijn geboren, of, als hij na Margriet kwam, omstreeks 1496. Dan moet alleen dochter Martina nog een plaats krijgen in dit rijtje.

Het valt op dat Jan als eerste zoon is vernoemd naar zijn grootvader van vaders kant en dat Margriet, geboren in 1494, is vernoemd naar haar grootmoeder van vaders kant (Margriet van Groesbeek). Zij dragen dus beiden namen van Rossemse voorouders. De andere twee kinderen, Martina en Maarten, zijn niet als gebruikelijk vernoemd naar hun grootvader en grootmoeder van moeders kant (Peter van Hemert en Johanna van Herlaar) maar naar de overgrootvader van moederskant, Maarten van Herlaar. Er was geen andere Maarten in de familie. Dat kan toeval zijn maar ook een politieke achtergrond hebben gehad om met die naam te verwijzen naar Poederoijen. Als de verdwijning van Peter in 1493 en de toekomst van Poederoijen inderdaad een rol hebben gespeeld in die naamgeving, dan zijn Martina en Maarten waarschijnlijk na 1493 geboren. Over dat geboortejaar valt verder alleen nog te zeggen dat de vernoeming naar de overgrootvader mogelijk zo belangrijk was dat de naam al aan een dochter werd gegeven, omdat niet zeker was of er een zoon zou volgen die hem zou kunnen dragen. Die zoon kwam nog wel en zo zou Maarten dus jonger kunnen zijn dan Martina en daarmee de jongste in het gezin. Een geboortedatum van omstreeks 1495 lijkt een veilige aanname.

Het kan ook nog zijn dat het in een ver verleden genoteerde jaartal 1478 berust op een eenvoudige verschrijving van 1498. Dit jaartal komt in de geschiedschrijving voor en is ook geloofwaardig, maar het is niet duidelijk waar het op is gebaseerd.¹⁵ Het geboortejaar ligt waarschijnlijk tussen 1495 en 1498.

De toekomst van het gezin van Johan en Hanna van Rossem

De inname en plundering van Poederoijen in 1493 en de gedwongen steun voor hertog Karel in 1495 waren zeker van invloed op de levens van alle betrokkenen in de familie Van Rossem, zoals al in de negentiende eeuw werd verondersteld.¹⁶ Het is niet duidelijk hoe het Johanna van Herlaar, de enige achtergebleven bewoner (en nog altijd eigenaar) van kasteel Poederoijen verging. Vond ze onderdak in de buurt van het kasteel of woonde ze bij haar dochter in Rossum, op een vijf uur gaans¹⁷ van Poederoijen? Zij is in 1508 overleden.

In Rossum waren de kinderen Jan, Margriet, Martina en Maarten gewoon bezig om te leren lezen, schrijven, om te gaan met paarden en wapens en met huishoudelijke zaken. Jan werd traditiegetrouw ook opgevoed in het beheer van de heerlijkheid met de boerderijen en de zorg voor de dijken. Hij volgde in 1512 zijn vader op als heer van Rossum. Toen was Margriet al getrouwd met Johan van Isendoorn. Martina werd kloosterzuster in klooster Sint-Mariënacker in Rossum.¹⁸ Waar ging de opgroeiende Maarten naartoe, wat ging hij doen? Vermoedelijk was stilzitten niet zijn sterkste kant, maar nergens staat wat hij deed of waar hij verbleef.

Het slot in Rossum

Over de woning van de familie Van Rossem is alleen wat bekend uit latere tijd, van na de brand die het kleine kasteel trof in 1524, door een beschrijving van het kasteel uit de achttiende eeuw.¹⁹ Die lijkt terug te vallen op een oudere beschrijving van onbekende datum en was vermoedelijk aangepast aan de legendarische reputatie die Maarten van Rossem in de achttiende eeuw had. De beschrijving noemt zeven torens of torentjes. Op de binnenplaats stonden een put en regenbakken en men zou over de ommuring van de ene toren naar de andere kunnen lopen. Muren en torens waren voorzien van schietgaten. Rond het kasteel lag een gracht en aan de singel daar omheen lagen het boerenbedrijf en stallen voor de ruiters die in dienst waren van Maarten van Rossem. Het kasteel zou een binnenplaats hebben en een stal voor 25 paarden. Bij het huis hoorden volgens de beschrijving het dorp Rossem en (ten onrechte) Driel, Heesselt en Velddriel, met de hoge jurisdictie.

Aan de hand van zeventiende-eeuwse tekeningen van de ruïne, waar zelfs maten op staan, is een reconstructie mogelijk. Daaruit blijkt dat het een eenvoudiger huis moet zijn geweest, van ongeveer 26 bij 13 meter, waarschijnlijk met een zadeldak tussen twee topgevels, zoals het ook aan het eind van de zestiende eeuw is afgebeeld. Na de dood van zijn vader in 1512 was Jan van Rossem de hoofdbewoner. Misschien bleef Hanna van Hemert nog een paar jaar bij haar zoon in Rossem wonen, maar toen het huis in 1524 in brand werd gestoken door plunderende Bosschenaren, was zij al verhuisd naar een boerderij in Poederoijen. Jan zelf ging met vrouw en kinderen in Zaltbommel wonen. In hoeverre het kasteeltje in Rossum daarna nog bewoonbaar was of werd gemaakt, is onduidelijk.²¹ Op het schilderij van de Bommelerwaard uit het eind van de zestiende eeuw lijkt het een vrij eenvoudig huis, enigszins als het pand dat Maarten van Rossem in 1535-1540 bouwde in Zaltbommel. Dat zegt echter weinig over het Rossemse kasteel in de tijd dat Maarten daar opgroeide, lang voor de brand in 1524. In 1599 is het huis overigens opnieuw of verder verwoest door beschietingen tijdens een belegering van Zaltbommel.

Het Huis Rossem (bij de letters H:R:) in Rossum omstreeks 1600, detail van het schilderij van de Bommelerwaard. Collectie Museum Stadskasteel Zaltbommel. Foto: Sherry van der Velden.

Gelre tussen de Bourgondische en Habsburgse landen

Niet alleen in 1495 maar ook in de rest van zijn leven speelt de politiek van Gelre en de omringende landen een belangrijke, vaak zelfs doorslaggevende rol in het leven van Maarten van Rossem. Het hertogdom Gelre lag tussen de Bourgondische gebieden (Holland, Zeeland, Brabant, Vlaanderen, Artesië) in het westen en de Habsburgse landen van het Heilige Roomse Rijk in het oosten.

Kort samengevat werd in de loop van de vijftiende eeuw duidelijk dat de Bourgondische vorsten meenden aanspraak te kunnen maken op Gelre omdat het hertogdom in het verleden verpand was. De Duitse keizer meende echter dat Gelre van oudsher bij de Habsburgse landen hoorde, want de Duitse keizer was de leenheer van de Gelderse hertog. De Staten van Gelre ontkenden beide partijen het recht om Gelre te bezitten omdat zij zelf sinds lange tijd het recht hadden hun landsheer aan te wijzen. Maximiliaan van Oostenrijk (1459-1519), getrouwd met Maria van Bourgondië (1457-1482) was een doortastende Habsburger en wist van 1481 tot 1492 Gelre te bezetten voor Bourgondië. In de tussentijd voerde hij ook oorlog met de Franse koning, die zijn positie bedreigd zag tussen de Bourgondische en Habsburgse bezittingen (de Franse koning was dan ook vanzelfsprekend een bondgenoot van Gelre, althans op de momenten dat het hem uitkwam).

De ruïne van het huis Rossum in de zeventiende eeuw waarbij een aantal afmetingen zijn vermeld. Anoniem, gewassen pentekening, ca. 1650, Geldersch Archief, toegang 0609, archief Familie Van Randwijck, inventarisnumer 1513 0002.

Ruïne van het kasteel Rossum. Prent van Jan van de Velde (II), 1616. Rijksmuseum, Amsterdam. Legaat van de heer D. Franken, Le Vésinet. Objectnummer RP-P-1898-A-20343.

In 1473 werd hertog Karel, pas zes jaar oud, in Nijmegen gehuldigd als hertog van Gelre. Prent van Christiaan Lodewijk van Kesteren, naar een tekening van Charles Rochussen, 1853-1861. Rijksmuseum, Amsterdam. Objectnummer RP-P-OB-78.348.

Karel van Egmond, hertog van Gelre. Anoniem, vermoedelijk naar een origineel van B. Bruyn, omstreeks 1518. Museum Arnhem. Inventarisnummer: 2882.

Karel was uit op het behoud van Gelres zelfstandigheid. Daarnaast wilde hij zijn status van Rijksvorst – rechtstreeks leenman van de keizer – zeker stellen, wat in elk opzicht zijn gezagspositie in de Nederlanden zou versterken.

Karel van Egmond

Toen de Bourgondische hertog Karel de Stoute (de dappere of overmoedige) in 1473 Nijmegen veroverde, nam hij de zesjarige Karel van Egmond en zijn zusje mee als gijzelaars. Zij kregen aan het Bourgondische hof een goede hoogadellijke opvoeding. Toen in 1477 Karel de Stoute was overleden, liep de tienjarige Karel van Egmond als eerste van de edelen in de begrafenisstoet mee. De steden en de ridderschap van Gelre benoemden Karel van Egmond als hun wettig heer. Zolang hij nog gevangen was, nam zijn moeder Catharina zijn plaats in. Karel vocht ook nog mee met Maximiliaan tegen de Franse koning, werd daarbij in 1487 gevangen genomen door de Fransen en bleef vervolgens in Frans, vrij comfortabel, gevangenschap. Zoals gebruikelijk was, zou keizer Maximiliaan hem moeten vrijkopen, maar die vond de prijs te hoog en deed niets. Dat nam Karel hem zeer kwalijk.²² Uiteindelijk, in 1492, kochten de Gelderse Staten (ridderschap en steden) Karel vrij (voor 80.000 in plaats van 200.000 gulden) en haalden hem naar huis, naar Gelre waar zij hem huldigden als hun hertog.²³

HOOFDSTUK 2

Poederoijen en de Zwarte Hoop, 1493-1520

‘Omdat ’t slodt was in selcker no’¹

Als je afgaat op de latere tekeningen van de ruïnes had het kasteel Poederoijen uit de veertiende eeuw vermoedelijk een grote zaal en een hoektoren. Een groot voorterrein werd omringd door een muur met torens. Daar groeide Johanna van Herlaar op en trouwde zij met Peter van Hemert en dat was haar erfgoed.

Johanna van Herlaar

In 1493 had Gerard van Waardenborg in opdracht van hertog Karel het kasteel met geweld overvallen. Hij nam niet alleen Peter van Hemert en zijn zoon gevangen, maar hield ook Johanna, haar moeder,² en haar dochter Hanna met hun bedienden ten onrechte enige tijd vast. Hij martelde en doodde een aantal van Johanna’s dienaren en stond een grote plundering toe. Dat was allemaal te erg voor woorden en zeer onrechtvaardig. Hoewel Johanna nog steeds was beleend met de heerlijkheid, gaf de hertog haar na die overval geen beschikking meer over het huis en de goederen.³ Dat ze daar boos over was, blijkt wel uit haar lange klacht bij het Kammergericht in Frankfurt.

Ze wist precies wat ze kwijt was zodat haar opsomming een zeldzaam inzicht geeft in de omvang van het bedrijf, het kasteel en de bezittingen van de eigenaars. Johanna wees in haar klacht niet Gerard van Waardenborg als schuldige aan, maar Karel van Egmond, het land Gelre en het graafschap Zutphen. Ze noemde zijn dienaren Johan Stut, Hendrik Snijdewind en Maes Claessen als de voornaamste kapiteins die Poederoijen in bewaring hielden. Ze vroeg het slot Poederoijen terug, met alles wat er bij hoorde; geld, renten, goederen en inkomsten, ‘zoals het altijd was’. Ook moest de hertog haar echtgenoot en zoon vrijlaten en onschuldig verklaren.⁴ Dat weigerde de hertog bij herhaling. In 1497 werden over deze zaak in Heusden nog getuigen gehoord maar de situatie veranderde niet.

Tegenover haar dochter en schoonzoon heeft Johanna ongetwijfeld ook breed uitgemeten over alles wat bij de plundering verloren was gegaan. De vier kinderen Van Rossem waren in die jaren nog klein (of nog niet geboren), maar ook zij moeten deze verhalen van en over hun grootmoeder vaak hebben gehoord. Hanna van Hemert was immers door het verlies van haar vader Peter en broer Gijs de enige erfgenaam van haar moeder. Johanna van Herlaar, in 1458 al getrouwd, moet aan het eind van de eeuw al ongeveer zestig zijn geweest. Zij overleed in 1508.⁵

Wie plunderden en wat ging verloren in 1493

Johanna van Herlaar wist wie haar hadden bestolen: edelen, burgers en boeren uit de naaste en verre omtrek. Ze noemde Gerard van Waardenborg, Johan van Haaften en Hendrik de Cock van Opijnen, maar ze had zelfs Herman Pieck gezien, die als ambtman van Bommel de vertegenwoordiger was van de hertog in de Bommelerwaard. Peter de Gier, de rentmeester in Bommel was erbij en Sander van Tuyl de schout van Brakel, evenals Arnt van Tuyl en de naburen in Brakel. Zelfs de schout, burgemeesters, schepenen en raadsleden van Zaltbommel waren van de partij geweest en inwoners uit de wijde omgeving, van Zuilichem, Herwijnen, Ammerzoden, Well en Aalst. De mensen hadden de sloten van kisten en kasten opengebroken en daar de kleren en sieraden uitgehaald die ze mooi vonden en ze waren met karren vol goederen naar huis gereden.

Johanna schatte de waarde van haar kleinodiën, muntgeld en huisraad en andere bezittingen, de kostbare harnassen, alle beesten (paarden, schapen, koeien, varkens), het graan en de etenswaar op niet minder dan veertienduizend Rijnse guldens. Bovendien leed zij twee keer zoveel schade doordat zij niet langer de opbrengst ontving van goederen en renten die bij het slot hoorden. En dan had ze het nog niet eens over het kasteel zelf en de heerlijkheid, de renten, de gelden en het land dat zij in Gelre had, want ook alle contracten en dergelijke die in het kasteel lagen, waren haar afgenomen. Het leengoed Poederoijen was van haar, maar ze kon van haar bezit en rechten geen gebruik maken. Uit haar opsomming van bezittingen blijkt dat ze goed op de hoogte was van het bedrijf en het huishouden van dit grote, rijke leengoed.

De voormalige inboedel van Poederoijen

In de klacht aan de keizer beschreef vrouwe Johanna tot in detail wat er was geroofd en wat die inboedel waard was. Aan sieraden, geld, goud, zilverwerk, edelstenen en parels was voor 4000 Rijnse guldens gestolen. De verdwenen kleding was ook zoveel waard. Dat ging bijvoorbeeld om rode, gouden en zwartfluwelen lange vrouwen tabbaards met goud en zilver bestikt, veertien fluwelen tabbaards en rokken, zesentwintig fijne, lange gevoerde laken tabbaards en twee gevoerde lange vrouwenmantels. Van de ridder en zijn zoon waren dat eveneens een fluwelen tabbaard, vier met damast gevoerde laken tabbaards, drie mantels, gevoerd met laken, drie fluwelen wambuizen en nog meer kleren. Van de inboedel waren zestig bedden (1300 gulden) zoek, tweehonderd zitkussens, tapijten, wollen lakens, linnen lakens, hemden, doeken en allerhande linnenwaren (1000 gulden). Het koperen, tinnen en ijzeren keukengerei was gestolen, evenals de brouwketel (800 gulden). Ook was voor 2700 gulden aan graan, vlees, zout, boter, kaas en andere levensmiddelen gestolen. De schade aan kasten, tafels, kisten en ander houtwerk bedroeg 400 gulden. Natuurlijk hadden de plunderaars ook de wapenkamer leeggehaald en de harnassen meegenomen, evenals de bogen en pijlen, het buskruit, zwavel en salpeter voor vuurwapens als bussen, haakbussen, handbussen, en kanonnetjes. De tachtig paarden die in de stallen hadden gestaan waren weg, evenals vijftig ossen en koeien, veertig zwijnen en nog ander vee (2000 gulden). Gebouwen en boomgaarden hadden schade (2000 gulden). Uit de kapel werden de miskelken vermist, kazuifels, misboeken en een lap laken voor kazuifels en koorkappen (400 gulden). Ze had geld uitgeleend maar omdat de bewijzen daarvan waren verdwenen, was ze dat geld nu ook kwijt (1000 gulden), evenals de inkomsten van renten (1400 gulden per jaar), want daar had ze geen papieren meer van. De totale waarde van het ontvreemde goed schatte Johanna op 14.000 Rijnse guldens en de vermissing van leen-, rente- en koopbrieven jaarlijks 3500 Rijnse guldens. Het levensonderhoud van haar gevangen man en zoon had haar al meer dan 2000 gulden gekost. Bovendien was zij de oude leenbrieven en andere overeenkomsten kwijt, waaronder de akte van een lening van 5000 gulden aan de hertog.⁶

Een roversbende in Poederoijen

Zoals Johanna ook schreef, bewoonden sinds 1493 de kapiteins van de hertog het kasteel of wat ervan over was. Hun aanvoerder was Snijdewind. Sander van Tuyl, de rentmeester van Johanna van Herlaar en Peter van Hemert, legde voortaan rekenschap af aan de Gelderse hertog.⁷ Intussen vonden werkloze soldaten en landlopers onderdak bij Snijdewind. Ze moesten zelf voor hun inkomsten zorgen en het was duidelijk dat de hertog niet zou ingrijpen als de soldaten de Bourgondische bevolking in de omgeving zouden beroven. Het kasteel werd dan ook steeds meer gebruikt als uitvalsbasis om de dorpen in Holland en Brabant te terroriseren en schepen op de Maas te plunderen. De soldaten hadden als rovers succes en in Holland werd rondverteld dat de bende versterking kreeg van loslopend gespuis, avonturiers en ballingen. De Gelderse geschiedschrijver Van Slichtenhorst schreef dat na: ‘Want alle boeven soe wel uyt deesen lande als vreemde natien vielen al by den Hertoeghe van Gelderen, om den grooten roof die sy in Brabandt ende in Hollandt haelden.’ Deze bende, bekend en berucht als de Zwarte Hoop (‘hoop’ in de zin van verzameling) kwam tot in Den Bosch, Gorcum en Dordrecht. In 1496 namen ze onder leiding van Snijdewind Leerdam in voor Gelre.

In het oosten en zuiden van zijn gebied had de hertog intussen te maken met aanvallen van de hertogen van Kleef en Gulik en van (inmiddels keizer) Maximiliaan. Om een eind te maken aan de oorlogshandelingen legde de hertog het verkeer over de Waal stil, door bij Zaltbommel en Nijmegen houten staketsels met scherpe punten in de rivier te plaatsen, net onder het wateroppervlak, onoverkomelijk voor schepen. Daarop sloot Dordrecht prompt een verdrag met Gelre ter bescherming van haar handelsbelangen.⁸

De overlast nam toe

Overlast van roversbenden kwam wel vaker voor en daar werd nauwelijks tegen opgetreden, maar de bende van Poederoijen was bijzonder hinderlijk en gaf steeds meer overlast. Bovendien ging het om de Geldersen tegen de Bourgondische Brabanders en Hollanders. Genoeg reden voor de stad Den Bosch om te gaan klagen bij de landsheer Filips de Schone van Bourgondië (1478-1506). Die voelde weinig voor een ingreep, en stelde ook geen middelen beschikbaar om een eind aan de overlast te maken zolang daar geen politieke noodzaak voor was.

In 1501 vroegen Bossche koeriers aan de ambtman en aan hertog Karel zelf vrijgeleide voor de kooplieden. Blijkbaar werd dat geweigerd want later dat jaar betaalde de stadsmagistraat van Den Bosch een schadevergoeding aan burgers die hun goederen in Poederoijen ‘achter moesten laten’, zoals dat netjes werd genoemd. De bendeleden bleven in tweeëntachtig dorpen uit de omgeving tot aan Dordrecht toe, grote sommen geld eisen in ruil voor zogenaamde bescherming of als afkoopsom van brandstichting (‘nochtans quamen die Gelressen dicwils of, ende namen grote verdingen [afkoopsommen] ende brantschatten van omme geseten dorpen tot lxxxij, al tot Dordrecht ander poorte, ende si deden een groten dicken swaren walle slaen om dat huys’).⁹ Zij legden dus ook een zware wal om kasteel Poederoijen. Van ‘bescherming’ kwam natuurlijk niets terecht, de scheepvaart in de Maas werd zwaar gehinderd en de strooptochten in Holland en Brabant namen voortdurend toe.

Toen Poederoijen versterkt bleek gingen ook Brabanders en Hollanders in hun gebied schansen (verdedigingswallen) bouwen en legerden daar een vaste bezetting om hun grenzen te bewaken.¹⁰ Zij schaften zelfs schepen aan om de aanvallers te kunnen achtervolgen. Al die maatregelen en zelfs gewapende expedities hadden niet veel effect.

Maarschalk Snijdewind

De mannen van de Gelderse Bende werden goed getraind en stonden onder leiding van kapitein Hendrik Ense, bijgenaamd Snijdewind, ook wel geschreven als Suydewind of Sneewint. Later werd hij tot maarschalk van Gelre benoemd. Hij moet een indrukwekkende man zijn geweest, gevreesd als het onweer of de donder, zei Van Slichtenhorst.¹¹ Zowel van Snijdewind als later van Maarten werd gezegd dat zij gingen briesen en snuiven als zij zich in het vuur van het gevecht echt kwaad maakten, waarbij hun snorren overeind gingen staan. Ook werd van beiden gezegd dat zij ‘als duivels te keer gingen’. De soldaten in Poederoijen maakten deel uit van deze mythevorming want die waren ‘nog erger dan duivels’ (‘bat duyvelen dan menschen’).¹² De naam Snijdewind hoorde bij een tak van de Nederrijnse familie Ense. Ensis is Latijn voor een tweesnijdend zwaard dat zo scherp is dat het zelfs de wind kon snijden.

Moralla, de dochter van Johan van Rossem uit zijn eerste huwelijk, trouwde met deze Hendrik Ense nadat haar eerste echtgenoot Willem van Gent omstreeks 1500 was overleden. Snijdewind was een van de aanstichters geweest van de plundering van Poederoijen in 1493 en was daar blijven wonen. Wat Johanna van Herlaar van dat huwelijk vond, laat zich raden, maar Moralla was geen verwante van haar. Johanna had zich ook al moeten neerleggen bij de afgedwongen trouw van haar dochter Hanna en Johan van Rossem aan hertog Karel. Misschien was ze wel blij dat de familie weer een relatie met Poederoijen had. Net als Johanna overleed Snijdewind in 1508.

Moralla van Rossem

Moralla (of Meralda of Merel) heeft drie echtgenoten gehad. Haar eerste echtgenoot was Willem van Gent (1460-1500), die in 1486-1487 en in 1496-1500 ambtman was van de Neder-Betuwe. In dat laatste jaar is hij gestorven, want toen keerde de nieuwe ambtman aan de weduwe een schadeloosstelling uit in de vorm van een jaarrente uit de tol van Tiel.¹³ Willem van Gent was heer van Gent, Oyen, Dieden en Rixtel. Moralla’s tweede echtgenoot was Snijdewind die in 1508 omkwam bij de beschieting van kasteel Poederoijen. Na zijn dood trouwde zij nog met Reinier van Bern, die in 1522 de Engelenburg in Herwijnen kocht. Moralla moet zijn overleden voor 1544. Haar kinderen Van Gent (onder anderen Willem en Walraven) en Ense (Ida) zouden later aanspraak maken op een deel van de erfenis van Maarten van Rossem.

Gelre en Bourgondie, 1504-1511

De overlast van de bende van Poederoijen nam zo toe, dat Dordrecht, Gorcum en Gouda bij hun landsheer Filips de Schone begonnen aan te dringen op actie tegen Poederoijen, maar die was niet geneigd om de wankele vrede met de Franse koning, bondgenoot van hertog Karel van Gelre in gevaar te brengen. De Staten van Holland, de vertegenwoordigers van de ridders en de grootste steden, konden daarom niet anders dan de overlast nog als lokale roverij beschouwen. De Geldersen gingen dan ook door met ‘moeskoppen’ (plunderen) in Brabant, Holland, en zelfs in de buurt van Dordrecht.¹⁴

Dat veranderde in 1505. De Franse koning veranderde zijn politiek, hoopte zijn gebied uit te kunnen breiden in het noorden van Italië en had daarvoor de steun van de keizer nodig. Dus liet hij het bondgenootschap met Karel van Gelre vallen. Maximiliaan haalde Filips over om deze kans te gebruiken en Gelre eindelijk aan te pakken.¹⁵ Filips veroverde daarop verschillende steden in Gelre. De Bommelerwaard wist hij voor zich te winnen met gevechten in Brakel, Hedel en Nederhemert, waarna hij Zaltbommel liet belegeren in 1505. De stad hield de Bourgondiërs aanvankelijk op afstand, maar Snijdewind drong namens hertog Karel aan op overgave, om een wapenstilstand met Filips mogelijk te maken. Dat mondde uit in de wapenstilstand van 1505, waarbij Tiel en Zaltbommel zich verplichtten Bourgondische soldaten te huisvesten als waarborg. In Zaltbommel versterkten de bezetters de Gamersche poort met een blokhuis, waarschijnlijk een extra wal of stenen rondeel waarachter de soldaten veilig waren. De bouw of aanleg daarvan was ook vlagvertoon tegenover de stadsbevolking.¹⁶ Karel mocht Poederoijen gewoon behouden.¹⁷

De blijde incomste van Maximiliaan en zijn dochter Margaretha van Oostenrijk (1480-1530) in Gelre, 1508. Uit: Stinner en Tekath, Gelre-Geldern-Gelderland, p. 141.

In die winter bleven Maximiliaan van Oostenrijk met zijn vrouw en zijn zoon Filips de Schone in het nabije Den Bosch. Dat zorgde voor veel pracht en pronk in de stad, met de feesten en vermakelijkheden die daarbij hoorden. De hele streek liep uit om dat te zien, ook de Bommelerwaard en misschien ook de familie van Johan en Hanna van Rossem met hun vier opgroeiende kinderen.

Poederoijen belegerd in 1507

Filips de Schone vermeed verdere confrontaties, maar toen hij in 1506 was overleden volgde zijn vader, Maximiliaan van Oostenrijk, hem op als regent voor de minderjarige Karel van Habsburg. Maximiliaan voerde agressievere anti-Gelre politiek, te beginnen met optreden tegen Poederoijen. Op initiatief van de nieuwe landvoogdes, zijn dochter Margaretha van Oostenrijk (1480-1530), gingen de Hollandse steden Dordrecht, Gorcum en Gouda samenwerken met de Brabanders uit Den Bosch en Heusden. Jan van Egmond, de stadhouder van Holland, kreeg de leiding over de troepen.

Op 8 juli 1507 openden zij de aanval op Poederoijen met een beschieting door kanonnen. De aanvallers verwachtten niet dat uit het kasteel zou worden teruggeschoten, maar dat gebeurde wel en zelfs met een paar kanonnen die verder konden schieten dan die van de aanvallers. Om buiten schot te blijven waren dus loopgraven en schansen nodig. Dat betekende voor de belegeraars dat ze veel moesten graven. Dat werk was zo zwaar dat de krijgsknechten liever wegliepen. De stad Den Bosch stelde tussen 25 juli en 3 augustus zelfs speciaal een man aan om in de omliggende dorpen deserterende gravers op te sporen en terug te sturen naar Poederoijen. Dat had zo weinig succes dat de stad op verzoek van Jan van Egmond toch maar honderd nieuwe gravers stuurde.

Intussen blokkeerden Dordtenaren en Gorcummers de waterwegen, zodat de mensen in het kasteel wat benauwd werden en boodschappers naar hertog Karel zonden om versterking te vragen. Karel beloofde hulp, maar stelde dat nog even uit. Misschien verwachtte hij dat de aanvallers vanzelf zouden vertrekken, want hij had ook gehoord dat onder hen veel verloop was. Hij maakte geen haast en kwam uiteindelijk pas in september uit Nijmegen de rivier af varen om de bezetting van het kasteel af te lossen. Op 12 september ging hij iets boven Bommel aan land, misschien wel bij Rossum.¹⁸ Hij trok over land om het Bourgondische Zaltbommel heen en verder over de Waaldijk en de Meidijk, richting Poederoijen. De verspieders zagen hem aankomen en dachten dat hij ook Franse soldaten meebracht. Dat vergrootte de schrik en nog voor Karel in het zicht van Poederoijen kwam, vluchtten de overgebleven belegeraars hals over kop, met achterlating van hun tenten, laarzen en ‘genoeg bedden om een gracht te vullen’. Het schandelijkst van alles was dat zij zelfs hun geschut op de schansen lieten staan.¹⁹

Vermoedelijk had Karel alleen de bedoeling gehad om als verrassing door te breken en de bezetting van Poederoijen van frisse mankracht te voorzien, maar het kasteel bleek zonder slag of stoot bevrijd te zijn. Landvoogdes Margaretha schreef daarover boos aan Jan van Egmond dat hij misschien wel pech had gehad, maar zij dacht dat het meer zijn eigen schuld was geweest dan goddelijke wil.²⁰ Over het algemeen werd de mislukking van dit beleg van Poederoijen op rekening van de Hollanders geschreven.

Burgers uit Den Bosch schijnen nog uitgelopen te zijn naar Varik, aan de overkant van de Waal, waar hertog Karel dacht dat zijn schepen veilig opgeborgen lagen. Zij sleepten er enkele in de wacht. Karel raakte in paniek, stak zijn overige schepen in brand en vluchtte binnendoor naar Wageningen. Achteraf zou men willen weten of Karel van Egmond inderdaad maar een tiental mensen bij zich had, zoals wordt beweerd. Poederoijen was bevrijd en de rooftochten konden gewoon doorgaan, maar Holland en Brabant waren meer dan ooit geïrriteerd en wilden wraak.

Het beleg van Poederoijen in 1508

’s Winters lag de oorlog zoals gewoonlijk stil, maar in april 1508 werd Poederoijen opnieuw aangepakt. Op advies van de landvoogdes hadden de Staten van Holland en de stad Den Bosch Rudolf van Bronkhorst, heer van Anholt, tot aanvoerder benoemd. Hij kreeg de opdracht om Poederoijen met de grond gelijk te maken. Holland zou de kosten van de expeditie voor driekwart op zich nemen, Den Bosch het resterende kwart.

Willem van Bullestraten

Om het kasteel op te blazen, of althans te beschadigen, kreeg Willem van Bullestraten, een metselaar uit Den Bosch die in Ammerzoden aan de kerk werkte, van zijn stad de opdracht om mijnen te leggen onder kasteel Poederoijen. Bij dat werk liep hij verminkingen op waarvoor de stad Den Bosch hem in 1511 een lijfrente toekende.²¹

De belegeraars hadden zich deze keer goed voorbereid op de aanwezigheid van geschut in Poederoijen. Ze voerden twaalf zware stukken geschut mee, vernoemd naar de twaalf apostelen, die ‘met de zwaarste stenen en bouten’²² alles kapot konden schieten. Ze gebruikten zelfs het grootste stuk geschut van de stad Den Bosch, maar dat bleek niet bestand tegen gebruik. Na één keer vuren was het gebarsten.²³ De andere stukken voerden een langdurig en onregelmatig bombardement uit op het kasteel. Dat had daarvan ernstig te lijden en onder de bezetters vielen veel slachtoffers. De mannen moesten voortdurend dekking zoeken in de kelders en konden weinig doen. Hun aanvoerder Snijdewind ging af en toe naar boven om poolshoogte te nemen. Toen een stuk dak met veel lawaai instortte werd Snijdewind geraakt door een zware balk (‘de welcke met eender klincken... alsulcken oorbandt [oorveeg] gaff, dat hem meer dan de tanden klaterden, ende mochter een poose met liggen, in sulcker vuegen dat hy sijn ziele spouwde)’.²⁴ Hij viel dus neer en overleed ter plekke.

Dat brak het verzet. De belegerden gaven zich over op voorwaarde van vrijgeleide. Van Anholt had haast, want hij was bang dat hertog Karel opnieuw het kasteel zou komen ontzetten, dus hij stemde daarmee in en liet op 3 juni 1508 de Gelderse soldaten met vrijgeleide gaan. Die vertrokken snel en lieten hun bezittingen achter, evenals twaalf overlopers die door Van Anholt werden opgehangen. Het huis werd met de grond gelijk gemaakt,²⁵ zei men, vernield of in ieder geval onverdedigbaar gemaakt.

Na afloop maakten de Hollandse steden jarenlang ruzie over het betalen van de kosten. Brabantse bronnen deden het voorkomen dat de ondergang van Poederoijen vooral door Den Bosch was bewerkstelligd en betaald. Het ging om zeer veel geld. Van Anholt kreeg zesentwintig goudgulden voor het innemen van het slot, het aandeel in de kosten dat ’s-Hertogenbosch en de Meierij moesten betalen beliep achtenveertigduizend Rijnsgulden (ongeveer vergelijkbaar met 3,8 miljoen euro) en dat was nog maar een kwart van de totale kosten. De Geldersen moeten wel erg bedreigend zijn geweest en de politieke noodzaak erg groot.

Poederoijen was berucht

De verovering sprak wijd en zijd tot de verbeelding. De naam Poederoijen stond voor het Gelderse verzet, voor terreur van soldatenbenden en natuurlijk ook voor de vergankelijkheid van het trotse kasteel. Poederoijen kwam terug in volksgezegdes: ‘Hy oft het heeft voor Proien geweest’ doelde op iemand die totaal berooid of iets dat geheel beschadigd was en met ‘thuys te Proyen’ werd een vervallen gebouw bedoeld.²⁶