Elke tijd zijn eigen gekte

Portretten van geestelijke verwarring door de eeuwen heen, 1500-2020

Henke van der Heiden

De begeleiders van Kwintes werken vanuit de herstelvisie en dragen daarmee bij aan de ontwikkeling van kwetsbare individuen in de moderne tijd.

Kwintes ondersteunt dit boekproject omdat Henke van der Heiden een overzichtelijk beeld neerzet van de oorsprong én het belang van de herstelvisie in de geestelijke gezondheidszorg.

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van

Boekenfonds Elisabeth Grent / F.J.A.M van der Helm

Regio Gooi en Vechtstreek

Afbeelding omslag

Tuinarbeid in het Provinciaal Geneeskundig Gesticht voor krankzinnigen Meerenberg in 1910. Noord-Hollands Archief / Fotocollectie Provinciale Ziekenhuizen Noord-Holland, 1465_00302.

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Prezns - Marco Bolsenbroek, Zutphen

© 2020 Henke van der Heiden, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2020 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494718
e-ISBN 9789462496958
NUR 680

Inhoudsopgave

Introductie

Deel 1 / 1500-1800

Heilig of duivels? Geestelijke verwarring in een religieus wereldbeeld

1.Meisjes uit Laren. Bovennatuurlijke stemmen

2.Jan. Familie & burenhulp

3.Adriaantje. Het stadsbestuur grijpt in

Deel 2 / 1800-1884

Nieuwe ideeën. Krankzinnigheid is een ziekte

4.Pietertje. Armoede en acute manie in een vissersdorp

5.Anna. Melancholie in de gereformeerde pastorie

6.Jaantje & Cornelis. Zorgen voor een kind dat anders is

Deel 3 / 1884-1945

Geld en regels. De rol van het rijk, de provincie en gemeenten

7.Adriaan. Alcoholverslaving in een spoorfamilie

8.Reintje & Jacob. Een liefdevol huwelijk

9.Barend. Joodse ‘krankzinnige’ in de oorlogsjaren

Deel 4 / 1960-2020

De Kanteling. De cliëntenbeweging en de-institutionalisering

10.Simon. Het nieuwe wonen

11.Roos. Vliegen zonder brevet

12.Conny. Assepoester staat op

13.Jan. Als alles donker wordt

Deel 5 / 2020

De Herstelbeweging. De ultieme emancipatie van patiënt en naasten

14.Annelies. Binnenste Buiten

15.Ahmet. Vijf vingers en één glas

16.Nikey. Verborgen verhalen

17.Bert. Maskerade

18.Anita. Thuiskomen in je eigen verhaal

Noten

Bronnen en literatuur

Introductie

Als beleidsadviseur Maatschappelijke Zorg in de regiogemeenten van Gooi en Vechtstreek is mijn devies steeds geweest dat beleid schrijven achter je bureau zinloos is. Alleen als je je onderdompelt in de leefwereld van mensen kun je beleid maken dat echte oplossingen biedt. In al die jaren hoorde ik veel levensverhalen. Elke ontmoeting opende een nieuw boek. Beleidsnota’s zijn snel gedateerd, levensverhalen niet. Ze vertellen ons steeds opnieuw hoe wij als mensen om kunnen gaan met wat ons overkomt, met wat er om ons heen gebeurt en hoe wij zelf van betekenis kunnen zijn.

Levenskunst

Toen ik voor het eerst kennismaakte met mensen die werken als zogenaamde ‘ervaringsdeskundigen’, was ik onder de indruk.

Ervaringsdeskundigen zijn mensen die hun eigen ervaringen met een psychische kwetsbaarheid, lichamelijke of verstandelijke beperkingen gebruiken om mensen met vergelijkbare problematiek te ondersteunen en/of de zorg aan hen te verbeteren. Er is een verschil tussen ervaringen hebben met een kwetsbaarheid of beperking en ervaringsdeskundig zijn. Ervaringsdeskundig ben je pas als je in staat bent niet alleen je eigen ervaringskennis over te dragen maar ook de (collectieve) ervaringskennis die door vele anderen is opgedaan. Ervaringsdeskundigen zijn hiervoor getraind, soms zelfs op mbo- of hbo-niveau. Sommigen werken in een betaalde functie, anderen als vrijwilliger.

Ik wist meteen dat wat zij te vertellen hebben voor iedereen relevant is. Niet alleen voor mensen die met dezelfde problematiek te maken hebben, of voor de zorg. Centraal in hun verhalen staan niet de aard van hun moeilijkheden, of de behandeling en zorg die daarvoor geboden kunnen worden. Hun ervaringen gaan over wie zij zijn als mens, wie zij willen zijn met wat hen overkomen is en waar zij mee moeten leven. Hun verhalen gaan over acceptatie van wat zij niet kunnen veranderen, over de bepaling van hun identiteit en over de rollen die zij willen en kunnen spelen. Deze verhalen, ook wel ‘herstelverhalen’ genoemd, gaan over het bevrijd raken van stigma’s die zij zichzelf opleggen of door anderen zijn opgelegd. Ook gaan hun verhalen over het ontdekken en het benutten van de eigen potentie. Dat zijn thema’s waar wij in ons leven allemaal mee te maken krijgen.

De verhalen van mensen met psychische moeilijkheden raken mij het meest. Hoe vind je je weg als vanzelfsprekendheden wegvallen, als je binnen- en buitenwereld veranderen, als je omgeving en de samenleving vaak afwijzend reageren, omdat je je soms anders gedraagt, of omdat je anders reageert dan men gewend is? Die verhalen wilde ik horen en vertellen, zodat degenen die hun leven en hun plek in onze samenleving het hardst moeten bevechten een gezicht en een naam krijgen, tegen de stigma’s en vooroordelen in. Het zijn verhalen die verteld moeten worden omdat de samenleving mooier en fijner wordt als er ruimte is voor iedereen, maar vooral omdat deze verhalen getuigen van levenskunst waar we allemaal van kunnen leren.

Geschiedenis schrijven

Zo begon mijn zoektocht naar ervaringsverhalen van mensen met psychische kwetsbaarheden. Als historica kwamen bij mij meteen vragen op als: hoe verging het de generaties vóór ons? Wat dachten onze voorgangers? Hoe leefden zij en wat was voor hen belangrijk? Welke betekenissen gaven zij aan hun geestelijke verwarring? Welke keuzes maakten zij? Wat was voor hen bepalend? En wat betekende dat voor de mensen om hen heen?

Als je over een historisch onderwerp schrijft, kunnen je verhaal en interpretatie snel ingekleurd worden door je eigen achtergrond en ideeën. Dat geldt zeker als je schrijft over geestelijke verwarring, een onderwerp waar door de eeuwen heen op veel verschillende manieren naar gekeken is.

De psychiatrie is met haar medisch-wetenschappelijke benadering een van die manieren. Een benadering die direct voortkomt uit de West-Europese verlichting. De psychiatrie is van meet af aan een moeilijk af te bakenen vakgebied, en ook de definities van psychiatrische ziektebeelden veranderen door de tijd heen. Bovendien kijkt niet iedereen sinds de West-Europese verlichting naar geestelijke verwarring vanuit een medisch-wetenschappelijk denkkader. Sommigen vinden dat psychische ziektebeelden alleen bestaan bij de gratie van het hulpverleningsaanbod (aanbod creëert vraag…), of door de maatschappelijke veroordeling van afwijkend gedrag. De benadering van geestelijke verwarring vanuit een religieus denkkader is ook nog steeds actueel.

Ik ben van mening dat psychische moeilijkheden of geestelijke verwarring een realiteit zijn. Hoe ernaar geestelijke verwarring wordt gekeken en welke betekenis eraan gegeven wordt, is echter tijd- en plaatsgebonden. Geestelijke verwarring labelen als ‘een specifieke psychiatrisch aandoening’ of ‘ziekte’ is een tijd- en plaatsgebonden interpretatie.

In dit boek ben ik dus niet op zoek gegaan naar de ‘geschiedenis van de psychiatrie’. Ik wil een poging wagen om de mensen die in heden en verleden te maken krijgen en kregen met geestelijke verwarring te leren kennen en begrijpen. Dit binnen de context van hun eigen tijd en omgeving.

Voor de duidelijkheid, de titel van dit boek, Elke tijd zijn eigen gekte, verwijst dus naar de tijd en de samenleving waarin de hoofdpersonen leven en leefden en níet naar hun geestelijke verwarring.

Taalgebruik onthult de bril waarmee wij kijken

Het is moeilijk om dichtbij historische levensverhalen te komen. Hoe verder terug in de tijd hoe minder bronnen er voor handen zijn; geen dagboeken, geen interviews. Toch wil ik een poging wagen dichtbij te komen. Taalgebruik is bij deze zoektocht essentieel. Het laat zien hoe mensen waarnemen in een bepaalde tijd. (Historisch) taalgebruik onthult de bril waardoor mensen hun eigen tijd en werkelijkheid zien. Het bepaalt dus ook grotendeels de betekenis die zij geven aan wat hen overkomt en aan wat zij meemaken. De woorden en termen bepalen, bewust of onbewust gebruikt, houding en gedrag.

Een actueel voorbeeld hiervan is het veelvuldige gebruik in de media van de term ‘verward persoon’; een term die vooral gebruikt wordt in artikelen die gaan over overlast en gevaar voor omstanders. Het label ‘verward’ verwijst uitsluitend naar negatieve zaken en anonieme personen waar iedereen het liefst zo min mogelijk mee te maken wil hebben. De term laat zien door welke bril er naar iemand in een bepaalde situatie wordt gekeken, en verraadt voor een deel de houding en het gedrag van de etiketterende toeschouwer.

In dit boek gebruik ik daarom bewust de termen die in die tijd of door diegene zelf gebruikt werden. Daarmee komen we het dichtst bij de beleving van de mensen in heden en verleden. Ik realiseer me dat bepaalde historische termen in de loop der tijd van betekenis en/of lading zijn veranderd waardoor die termen nu als beledigend of pijnlijk kunnen worden ervaren.

Historische personen geanonimiseerd

Van de historische hoofdpersonen zijn alleen hun echte voornamen gebruikt. Hun belevenissen zijn zodanig beschreven dat zij niet herleidbaar zijn. Formeel is alles openbaar van wie al honderd jaar of langer geleden is overleden. Maar deze mensen hebben zelf geen toestemming gegeven om hun persoonlijke geschiedenis openbaar te maken. Ook de nazaten hebben niet om publicatie van overleden familieleden gevraagd. Het is onmogelijk om hen te traceren en alsnog toestemming te krijgen. Daarom is ervoor gekozen de historische personages te anonimiseren. Voor de eigentijdse portretten zijn mensen geïnterviewd die toestemming hebben gegeven om met naam en toenaam in dit boek te komen. Alleen de geïnterviewde van hoofdstuk vijftien (Roos) wil anoniem blijven.

Regionale casuïstiek representatief voor Nederland

De verhalen gaan allemaal over mensen die afkomstig zijn uit de regio Gooi en Vechtstreek of die daar kwamen wonen of werken. De manier waarop er naar mensen uit deze doelgroepen werd gekeken en mee werd omgegaan, verschilt niet binnen Nederland. Toen niet en nu niet. Dat maakt dat de inhoud van de verhalen in dit boek, zowel in heden als in het verleden, representatief zijn voor heel Nederland.

Meerenberg

In dit boek komt het gesticht Meerenberg in Bloemendaal – begin twintigste eeuw kreeg deze instelling de naam ‘Santpoort’ – vaak ter sprake. Dit komt omdat ik de dossiers van patiënten uit Meerenberg die uit Gooi en Vechtstreek afkomstig waren in de periode 1849-1888 integraal heb bekeken om representatieve casuïstiek te vinden. Hierdoor ontstaat wellicht ten onrechte het beeld dat de meeste patiënten uit Gooi en Vechtstreek in Meerenberg werden opgenomen. Dat was zeker niet het geval. Mensen uit deze regio werden ook opgenomen in allerlei andere gestichten waarvan de dossiers niet zijn onderzocht. Uit de (incomplete) gemeentelijke archieven van Gooi en Vechtstreek is te zien waar patiënten geplaatst werden. Een voorbeeld: in 1937 betaalde de gemeente Muiden de opname van acht patiënten in acht verschillende gestichten, onder wie één werd geplaatste in het voormalige Meerenberg.

Psychische kwetsbaarheden versus verstandelijke beperkingen

De verhalen van mensen met psychische kwetsbaarheden en die van enkele mensen met een verstandelijke beperking zijn in dit boek naast elkaar gezet. Niet iedereen zou diezelfde keuze maken omdat de verschillen tussen verstandelijke beperkingen en psychische kwetsbaarheden heel groot zijn. Ik heb hier toch voor gekozen omdat er ook zo veel paralellen zijn tussen beide groepen. Allereerst laat de geschiedenis zien dat er eeuwenlang geen duidelijk onderscheid werd gemaakt tussen wat men ‘gekken’ en ‘dwazen’ noemde. En zelfs toen dat onderscheid er kwam, belandden de groepen nog steeds in dezelfde inrichtingen.

Pas in het begin van de twintigste eeuw werd de zorg voor beide groepen gescheiden. De moeilijkheden waar mensen uit beide groepen tegenaan lopen, laten echter veel overeenkomsten zien: het moeten bevechten van regie en zeggenschap over de invulling van je eigen leven, het overwinnen van (zelf)stigma’s en het omgaan met vooroordelen in de samenleving. Elke dag opnieuw zijn er grote en kleine dingen waaruit blijkt dat mensen hen niet serieus nemen, ze niet voor vol aan zien of zelfs eng vinden. Anderen denken altijd beter te weten dan zijzelf wat goed voor hen is. Bij beide groepen komt ‘zelf-stigma’ voor: geloven dat je niets kan of dat je niet de moeite waard bent. Passief worden en de regie uit handen geven horen daarbij. Bij beide groepen is er ook de tegenbeweging te zien; mensen die zich inzetten om wél serieus genomen te worden, zich inspannen voor zelfbeschikking en de regie terug pakken. Het meest opvallend zijn de overeenkomsten tussen de professionele ervaringsdeskundigen die hebben geleerd hun ervaringen in te zetten voor anderen. Daarbij maakt het niet uit of het gaat om een ervaringsdeskundige met een verstandelijke beperking of met een psychische kwetsbaarheid.

Het is ongelofelijk om te zien hoe zij opbloeien en wat een potentie ze hebben. Ook de impact op hun omgeving is vergelijkbaar bij beide groepen. Ze zijn niet alleen een rolmodel voor hun ‘eigen groep’ maar ook voor mensen die daar helemaal niet bij horen. Ze inspireren iedereen die ze ontmoeten omdat ze de schaamte voorbij zijn. Ze zijn wie ze zijn en zien hun mogelijkheden en onmogelijkheden onder ogen. Ze doen niet mee aan de illusie dat alles maakbaar is en iedereen succesvol moet zijn. Ze laten wel zien hoe je een zinvol en waardevol leven kunt hebben waarin ook plek is voor wat je liever niet wilde, voor de dingen die niet kunnen (en die je wel had gewild) en die ook pijn doen. Dat maakt dat zij bevrijdend kunnen zijn voor onze samenleving. Om die reden heb ik dit boek überhaupt willen schrijven. Hun verhalen zijn te waardevol om alleen binnen de eigen kring te houden.

Leeswijzer

Dit boek beschrijft de levens van achttien personen door de eeuwen heen. Hun verhalen staan centraal. Het boek is ingedeeld in vijf delen naar vijf tijdsperioden. Elk deel begint met een kort, algemeen hoofdstuk ter introductie van die periode. Alleen bij deel drie is de introductie langer geworden omdat ik het niet kon laten dieper te duiken in de rol van gemeenten, die vaak onderbelicht blijft. Deze algemene hoofdstukken vormen extra achtergrondinformatie bij de portretten. Ze zijn niet bedoeld om een uitputtend historisch overzicht te geven van alle ontwikkelingen rondom het onderwerp ‘geestelijke verwarring’ of ‘de psychiatrie’. Die overzichten zijn elders te vinden. In dit boek draait het om de verhalen van de 18 hoofdpersonen. Het uitgangspunt in dit boek is om de achttien personen te leren kennen en begrijpen in de context van hun tijd. De geschiedenis wordt verteld aan de hand van hun belevenissen en vanuit hun gezichtspunt. Bij de portretten zijn hier en daar algemene kaderteksten opgenomen die extra uitleg geven bij gebeurtenissen in het leven van de hoofdpersoon. Lezers die vooral houden van verhalen en niet van achtergrondinformatie kunnen de algemene hoofdstukken en de kaderteksten overslaan.

Dankwoord

Allereerst wil ik alle mensen die ik mocht interviewen bedanken, omdat ze hun levensverhalen aan mij durfden toe te vertrouwen en daarmee dit boek mogelijk hebben gemaakt. Prof. dr. Joost Vijzelaar dank ik voor zijn vriendelijke en deskundige belangstelling en suggesties tijdens het historisch onderzoek. Waardevol was ook het deskundig commentaar van prof. dr. Gemma Blok en Petra Hünsche op de conceptteksten. Lizzy von Wolzogen Kühr, archivist bij het gemeentearchief van Gooise Meren en Huizen, heeft mij enthousiast geholpen bij het zoeken en vinden van archiefstukken en beeldmateriaal. De museumcommissie van Veldwijk was behulpzaam bij het vinden van historische dossiers en beeldmateriaal. Joost Blommendaal droeg bij met inhoudelijke suggesties voor de stukken over de Landelijke Federatie Belangenbehartiging Onderling Sterk. Tom Loman maakte prachtige foto’s van de geïnterviewden.

Regio Gooi en Vechtstreek en Kwintes dank ik voor hun financiële ondersteuning waardoor deze uitgave mogelijk is gemaakt. Medewerkers van uitgeverij Walburg Pers hebben zich enthousiast en met deskundigheid ingezet om er een mooie uitgave van te maken.

En natuurlijk bedank ik de twee mensen die hebben meegeleefd bij alle ups en downs van de totstandkoming van dit boek. Jan en Heleen: dank, voor alles!

Tot slot wil ik nog de namen noemen van mijn oma en opa Van der Heiden. De opa die ik nooit heb gekend, maar wiens liefde voor geschiedenis ik herken in mijzelf. En mijn oma die de zachtste en liefste knuffels gaf en de prachtigste dingen zelf kon maken. De oorzaak van haar tranen heb ik als kind nooit begrepen. Hun geschiedenis was te verdrietig en te dichtbij om op te schrijven in een boek, maar dankzij hen is dit boek er gekomen. Ik draag het aan hen op.

Deel 1

1500-1800

Heilig of duivels? Geestelijke verwarring in een religieus wereldbeeld

In de middeleeuwen worden wat wij nu ‘psychische aandoeningen’ noemen totaal anders gezien en begrepen. In deze tijd zijn de bovennatuurlijke wereld en de wereld van het gewone, dagelijkse leven direct met elkaar verbonden. God, de engelen en de zielen van gestorven mensen zijn niet ver weg in een andere, bovennatuurlijke wereld, maar midden in onze concrete wereld aanwezig. Ook de duivel en boosaardige geesten waren hier rond. Ze zijn niet direct zichtbaar, maar als het ware verborgen achter dun vitrage waarvan af en toe de flarden opwaaien. Dan wordt zichtbaar, of hoorbaar, wat men altijd aanwezig weet.

In de christelijke leer van deze tijd vechten de Heilige Geest en de duivel om het bezit van de ziel van mensen. Heftige emoties zijn tekenen van dat gevecht. Voor gelovige mensen zijn intense angst, wanhoop en/of waanzin dan ook een reden om aan te nemen dat ze zonden hebben begaan, of dat ze door de duivel bezeten zijn. Maar de Kerk kende niet alleen duivelse vormen van waanzin, maar ook goede vormen van waanzin. Openbaringen van heiligen en mystici zijn voorbeelden van ‘heilige’ waanzin.

In de middeleeuwen bestond ook nog heel andere opvatting over geestelijke verwardheid, waarbij de verwarring als een lichamelijke ziekte werd gezien. Een ziekte die werd veroorzaakt door een verkeerd evenwicht van de lichaamsvochten. De theorie van de lichaamsvochten ging er namelijk vanuit dat de vier belangrijkste lichaamsvochten in evenwicht moesten zijn en als dat niet zo was, werd je ziek. Somberheid kon bijvoorbeeld voortkomen uit een teveel aan gal. Je werd dan ‘zwartgallig’. Deze theorie was vooral bekend onder medici, overheersend was toch het algemeen christelijk beeld dat waanzin en verwardheid van geest een uiting waren van de strijd tussen God en de duivel, of veroorzaakt werden door een goddelijke straf of een demonische kracht.¹

Ook in de eeuwen ná de middeleeuwen blijft deze bovennatuurlijke interpretatie bestaan, tot op de dag van vandaag. De katholieke kerk heeft bijvoorbeeld nog steeds duivel-uitdrijvers in dienst en ook andere religies maken gebruik van duivel-uitdrijvingen.

‘Zotten’ en ‘idioten’: bijzondere schepsels met bovennatuurlijke eigenschappen

In de middeleeuwen bestonden geen mensen met ‘verstandelijke beperkingen’, een begrip dat direct verband houdt met de context van onze tijd. Men noemde hen ‘zotten’, ‘idioten’, ‘onnozelen’ of ‘dwazen’. Er was geen strikt onderscheid tussen wat men ‘krankzinnigen’ en ‘onnozelen’ noemde. Dat had te maken met het feit dat gedrag van een ‘gek’ belangrijker was dan de oorzaak van diens gedrag. Als er onderscheid werd gemaakt dan was dat naar het gedrag. Er was sprake van ‘dolle’ en ‘razende gekken’ en rustige, niet bedreigende ‘onnozelen’.

‘Zotten’ en ‘dwazen’ werden bekeken vanuit het middeleeuwse religieuze wereldbeeld. Zij waren buitengewone wezens, vreemde schepsels en hun ongewone eigenschappen waren van bovennatuurlijke aard. Maar aangezien de bovennatuurlijke wereld en de concrete wereld direct met elkaar verbonden waren, stonden deze buitengewone schepsels wel midden in het gewone leven.

De zotheid van deze mensen werd niet zozeer als een gebrek gezien maar meer als een menselijke zwakte die ieder mens van nature heeft. Zotten onderscheidden zich echter wel van andere mensen door de uitgesproken manier waarop zij hun dwaasheid en zwakheid lieten zien. In hun uiterlijk en hun gedrag waren zij de belichaming van de menselijke onwijsheid en daarmee hielden zij de mensen die zichzelf wijs achtten, een spiegel voor. In die spiegel konden mensen de waarheid zien. Een waarheid die een heilige oorsprong kon hebben als het om heilige onnozelen ging, of juiste een duivelse als het bijvoorbeeld om ‘wisselkinderen’ ging. Wisselkinderen waren zotten waarvan men dacht dat het duivelskinderen waren die de duivel in de wieg had verwisseld met mensenkinderen.

‘Zotten’ konden allerlei posities in de samenleving hebben, van nar tot ‘idiote’ kloosterbroeder, van ‘dorpsgek’ tot ‘idiote’ vorst. Speciale zorg was er niet, omdat deze groep eigenlijk niet als ‘zorgwekkend’ werd gezien. Ze waren wel lachwekkend, weerzinwekkend, of eerbiedwekkend. Vormen van zorg werden alleen geboden als een ‘zot’ heel arm was, of ernstige overlast veroorzaakte, maar dat was dan niet omdat hij of zij ‘een zot’ was. Die zorg werd immers aan iedereen geboden als je ernstige overlast veroorzaakte, of heel erg arm was. Mensen waarvan wij nu zeggen dat ze een ‘licht verstandelijke beperking’ hebben, vielen nauwelijks op. Zij konden eenvoudig werk verrichten op het land of elders, en redelijk functioneren in de samenleving.²

Pas in de zestiende en zeventiende eeuw begint het beeld van wie men ‘zotten’ en ‘idioten’ noemden langzaamaan te veranderen. ‘Zotten’ waren niet langer de belichaming en uitvergroting van de zwakheid die ieder mens in zich heeft. Ze werden niet meer gezien als bijzondere figuren die mensen wijsheid brachten door hen een spiegel voor te houden. Ze werden steeds meer gezien als het tegenbeeld van wat een mens zou moeten zijn. Voor de opkomende burgerij waren succes en rijkdom vergaren het hoogste goed. Hard werken, bezit krijgen en goed voor jezelf zorgen werden de nieuwe richtlijnen. Onder invloed van de nieuwe burgerlijke en calvinistische moraal streefden de mensen in deze tijd naar hun idealen door hun verstand te gebruiken. In deze nieuwe context waarin de nadruk lag op je verstand gebruiken, werd een ‘idioot’ een minderwaardig figuur met een gebrek aan verstand. Deze nieuwe moraal maakte nog wel onderscheid tussen degenen die hun verstand niet gebruikten en degene die nu eenmaal minder verstand hadden. Van een buitengewoon figuur veranderde de ‘zot’ nu in een ‘gewoon’, maar minderwaardig mens door zijn gebrek aan verstand.³

1. Meisjes uit Laren

Bovennatuurlijke stemmen

Laren, 1588

Vanuit Baarn haast de jonge pastoor zich over de weg naar Laren. Hij moet met spoed komen, is gezegd. De zon brandt aan de hemel en met verlangen denkt hij aan zijn koele werkvertrek thuis. Het wordt tijd dat Laren weer een eigen parochiekerk én pastoor krijgt. Hij begint de tochtjes naar Laren zat te worden. De pastoor staat even stil en veegt het zweet van zijn voorhoofd. Zijn tas met de kostbare inhoud hangt hij over zijn andere schouder. Licht nerveus wrijft de jongeman over zijn tas. Het moet goed komen. Hij werkt als dienaar Gods. Wat kan er misgaan?

Met spanning in zijn lijf loopt hij verder. De hete zon op zijn hoofd. Daar in de verte is het torentje van de kapel waar hij verwacht wordt. Zijn darmen krampen onwillekeurig samen. Welk onheil wacht hem? Hij voelt dat hij haast moet maken. ‘Het is mijn plicht, mijn heilige taak!’ Schietgebedjes prevelend poogt hij zijn zenuwen te bedwingen en op een drafje haast hij zich richting de kapel. Langs de lege plek waar de Sint-Janskerk stond. Twee jaar geleden is de parochiekerk afgebroken⁴ want de kerk was uitgewoond door soldaten die er in de strijd met Spanje waren gelegerd. God mag weten welke duivelse strijd hij straks aan moet gaan. Hij klemt de tas met de kostbare inhoud bijna in paniek tegen zich aan. Daar is de kapel. Drie treden omhoog, maar bij de deur aarzelt hij. ‘Heilige Dymphna sta mij bij!’ Dan grijpt hij de deurklink en stapt de kapel binnen.

Het eerste moment ziet hij bijna niets. Koelte daalt neer op zijn verhitte gezicht. Als zijn ogen aan het donker gewend zijn, ziet hij twee jongvolwassen meisjes en hun ouders bij het altaar rustig geknield zitten. De vredigheid van het tafereel verrast hem. Wat had hij gedacht? Dat de duivel hem meteen zou bespringen? Hij haalt diep adem en slaat dan een kruis. Uit de tas haalt hij zijn ceremoniële stola en drapeert die zorgvuldig over zijn schouders. Iets kalmer loopt hij uiterlijk waardig naar het groepje bij het altaar. Voor in de kapel haalt hij het kostbare ingelegde kistje uit zijn tas en legt dat op het altaar. De aanraking met het kistje stelt hem even gerust. Alsof de kracht van de heilige inhoud direct in hem stroomt. God zelf is hier aanwezig, ik ben slechts zijn dienaar, mij kan niets gebeuren.

Dan wendt hij zich tot het gezin dat overeind komt. De moeder kijkt hem met grote ogen aan. De meisjes houden elkaars hand vast. ‘Ze hebben vreemde stemmen in hun hoofd, meneer pastoor’, zegt de vader, ‘er wordt tegen hen gepraat maar niemand anders hoort het.’ Zijn stem wordt zachter en bijna fluisterend vraagt hij: ‘Heeft de duivel bezit van hen genomen?’

Ja, dát is de grote vraag. Waarschijnlijk is het de duivel want heilige stemmen zijn zeldzaam. ‘God zal ons helpen’, antwoordt de pastoor. ‘Hier in dit kistje zit een geconsecreerde hostie. Dat betekent dat het lichaam van Christus hier aanwezig is. In de aanwezigheid van de Heer kan de duivel niet spreken. We kunnen dus testen of deze stemmen duivels zijn. Als ze stil worden in de nabijheid van deze hostie is de duivel in het spel. Als de stemmen doorspreken, zijn ze onschuldig.’ Hij wendt zich tot de meisjes. ‘Kom maar hier en leg jullie handen op dit kistje.’

De pastoor pakt van beide meisjes de rechterhand. Op datzelfde moment voelt hij van binnenuit ineens een grote rust over zich komen. Zijn angst vloeit definitief weg in het besef dat hij slechts een pion is in een groter verband. God wikt en beschikt en hij geeft zich over aan wat komen gaat. Het ene meisje kijkt hem licht verwilderd aan, in de ogen van de andere ziet hij ontzag. Dan legt hij de smoezelige handen op het kostbare kistje en slaat een kruis. ‘In nomine patris et filii et spiritus sancti Amen’. Verwachtingsvol kijken de drie volwassenen naar de meisjes. Die lijken met stomheid geslagen. ‘Kom meisjes, horen jullie nog stemmen?’ Inwendig bidt de pastoor: ‘Laat hen spreken!’ Nog blijft het stil. ‘Vertel me, horen jullie de stemmen nog?’ Voor de zekerheid drukt de pastoor hun handen nog dichter tegen het kistje aan.

‘Ja pastoor, we horen ze nog.’ En om beurten vertellen de meisjes de vreemde zinnen die zij in hun hoofden horen. Er valt een gewicht van de schouders van de pastoor. Geen duivels in het spel! De opluchting kan niet groter zijn. ‘Kom kinderen, kniel neer voor het altaar. Laat ons danken en bidden, want er zijn geen kwade machten in het spel.’

Toch blijft het vreemd, die stemmen. Welke bedoeling zou God daarmee hebben? En terwijl de pastoor automatisch alle toepasselijke gebeden uitspreekt, bedenkt hij dat het geen kwaad kan om de komende tijd met dit gezin veel te bidden en extra zegeningen uit te spreken. Waarschijnlijk stoppen die stemmen dan wel.

Jacob de Geldersman en Dirk Pietersz. Smuel worden in 1546 vanwege ketterij op de brandstapel geworpen in Amsterdam. Prent uit 1693. Amsterdam Museum, Boekillustratoren Jan en Casper Luyken, A46981.

Dit Larense incident⁵ illustreert treffend hoe mensen in de middeleeuwen tegen de wereld en zichzelf aankijken. Geestelijke verwarring, intense angst, wanhoop of wanen hebben voor hen vanzelfsprekend een bovennatuurlijke oorzaak. Men ging er in het algemeen van uit dat je dan zonden had begaan of door de duivel was bezeten. De meisjes uit Laren zullen deze angstaanjagende gedachten ongetwijfeld ook hebben gehad. Het is voor iedereen in hun omgeving vanzelfsprekend dat de stemmen die zij horen een duivelse of een goddelijke oorzaak hebben. De situatie kon dus alleen met religieuze middelen worden aangepakt. Voor rooms-katholieken betekende dat missen opdragen, duivel-uitbanningen toepassen of pelgrimages doen. Protestanten gaven later de voorkeur aan gebeden, Bijbellezingen en pastorale gesprekken.

Gelukkig voor de meisjes uit Laren bestempelde de pastoor hun stemmen als een vorm van ‘goede’ waanzin. Maar geestesstoornissen werden vaker gezien als duivels en vanaf het eind van de middeleeuwen werden ze direct in verband gebracht met hekserij en ketterij. De heksenmanie neemt vanaf het eind van de vijftiende eeuw in heel Europa in hevigheid toe en bereikt omstreeks 1650 haar hoogtepunt. De heksenmanie was gebaseerd op de gedachte dat onbeheerste uitingen en gedragingen symptomen waren van duivelse tovenarij. Heksen die een verbond met de duivel hadden gesloten, waren hiervoor verantwoordelijk. In de tijd van de heksenmanie hoorden dwaalleer (ketterij) en waanideeën (krankzinnigheid) bij elkaar: waanzinnigen waren bezeten en ketters waren waanzinnig.⁶ Talloze mensen die werden beschuldigd van hekserij, stierven tijdens de heksenvervolgingen op de brandstapels. Onder hen zijn ongetwijfeld velen geweest met een verwarde geest.

In 1960 wordt Johannes Wier geëerd met een eigen postzegel. Nationaal Archief, Den Haag.

De Nederlandse arts Johannes Weyer is in de zestiende eeuw een van de eersten die protesteert tegen deze heksenvervolgingen. In zijn boek Over de goochelkunsten van demonen waarschuwt hij dat ziekte bij ouderen, eenzamen of weinig ontwikkelde mensen makkelijk verward kan worden met hekserij. Hij zegt dat de duivel mensen wel kan beïnvloeden, maar dat zijn macht maar beperkt is. Vermeende heksen verdienen volgens hem medelijden en behandeling, geen vreesachtige bejegening en straf.⁷ Weyer slaat hiermee een geheel nieuwe weg in. Maar het ligt niet voor de hand dat zijn gedachtegoed de boerendorpjes in het Gooi toen al bereikte. Tijdens Weyers’ leven waren de heksenvervolgingen immers nog niet eens op hun hoogtepunt en het zou nog een tijd duren voor zijn vernieuwende gedachten zich breed verspreiden en wortel schieten.

2. Jan

Familie & burenhulp

Bussum, 1751

Jan kijkt uit over het weiland. De wind waait in zijn rug en in de hoge lucht jagen grote, grijze wolken achter elkaar aan. Af en toe schiet een zonnestraal schuin achter de wolken vandaan alsof de hemel zelf iets wil aanwijzen op de aarde. Een stuk paarse hei in de verte wordt even fel verlicht en dan schuift er een schaduw overheen. In de lucht klinkt de kreet van een verdwaalde meeuw. Jan ziet de vogel zwenken en zweven als een speelbal in de handen van de harde wind. De melkemmer in zijn hand rammelt. Hij rukt zich los van het schouwspel in de lucht en opent het hek. De twee koeien hebben beschutting gezocht onder het afdak aan de zijkant van het weiland. Als hij nadert, begint het geloei van beesten die gemolken willen worden. Het klagelijke geluid komt diep van binnenuit en gaat Jan door merg en been. Weer voelt hij de rauwe pijn van het begin. Toen Nel net dood was. De wanhoop die geen weg naar buiten vond. Tot hij dat klagelijke geloei hoorde. Hij had op de grond gelegen als een worm in de modder. Geloeid en gebruld had hij met die koeien. Nog kan die wanhoop hem aanraken. Niet nu, niet nu!

‘Kom dames.’ Jan maakt de twee koeien vast aan de ringen in het afschot en zakt op zijn melkkrukje naast de bruine bonte. Hij begint te melken. Dunne stralen melk spatten in de emmer. Hier zit hij uit de wind. Hij laat zijn wang rusten tegen de warme schoft van het dier. Hij sluit zijn ogen terwijl hij automatisch verder melkt. Zijn gezicht beweegt langzaam mee met de op en neer gaande ademhaling van het beest. De geur van mest en zoete, verse melk omhult hem. Even vallen de handen van Jan stil, zijn gezicht- en nekspieren ontspannen. Langzaam deint hij op de ademhaling van het warme dier. Rust, stilte, hierin verdwijnen. Dan schuift de koe ongeduldig met haar achterpoot en Jan hervat het ritmische melken.

Als ook de tweede koe gemolken is, loopt Jan voorzichtig met de volle melkemmer door het weiland terug. Hij houdt van dit land, van de hoge lucht en de sterke, geruststellende geur van vers gemaaid gras. In de verte ziet hij de boerderijen van Henk en Harm liggen. Verder daarachter ziet hij nog net de torenspits van Naarden. In een stad als Naarden zou hij gek worden. ‘Daar is geen ruimte om adem te halen’, zei Nel altijd. Maar ze ging wat graag mee naar de markt om te kijken naar alle waar die uitgestald was en om zich te vergapen aan het gekleurde laken en de sieraden bij de winkeliers. Op de terugweg kon ze Jan op de bok met stralende ogen aankijken. Ongelofelijk dat deze prachtvrouw met hem getrouwd was. Jan weet dat hij stil en zwijgzaam is, maar dat scheen haar niet te deren. Zij zong en lachte en schonk hem ook nog eens prachtige kinderen. Zeven waren het er toen nog.

Voorzichtig loopt Jan met de melkemmer over het erf. Weer overvalt hem een opgejaagd gevoel. De onrust komt van binnenuit en Jan kan het nauwelijks bedwingen. Even zet hij de emmer neer en haalt diep adem in een poging de wildheid vanbinnen weg te blazen. Dan pakt hij de emmer opnieuw en gaat de schuur binnen. Zijn oude moeder kijkt op van de kazen die zij controleert en keert. ‘Die melk zal ik zo karnen.’ Zij is een harde, zwijgzame vrouw, maar ook oud en broos. Met haar kromgegroeide rug en haar opgezette rode vingers zal zij straks weer eindeloos de karnton heen en weer bewegen, zodat er straks weer boter naar de markt kan. Het steekt Jan. Zij verdient nu beter. Een rustige schommelstoel om in te zitten in plaats van het eindeloos schommelen van de karnton. Maar hij is ook vervuld van een vreemde trots en bewondering. En dan zegt zijn moeder: ‘Jan, je moet medicijnen halen voor kleine Piet. Het bevalt me niks hoe dat jong erbij ligt. Ik geloof nooit dat hij het gaat halen.’

Bussum in 1793. Gemeentearchief Gooise Meren en Huizen, Naarden.

Korte tijd later overlijdt ook de jongste zoon van Jan en hij blijft met zijn oude moeder en zijn oudste zoon achter op de boerderij. In de maanden die volgen, gaat het bergafwaarts met hem.

Jan is een boer uit Bussum. Hij trouwt met Pieternel. Een goede partij, want haar familie hoort bij de welgesteldere boeren van Bussum. Bussum is halverwege de achttiende eeuw een boerengehucht met zo’n tweehonderd inwoners. Jan is een van deze boeren die hun akkers bebouwen, wat schapen en een enkele koe houden en iets verdienen met hun bijenkorven. Het is een kleine gemeenschap waarin iedereen elkaar kent. Ongetwijfeld heeft Jan net als de meesten Bussumers een ambivalente houding tegenover Naarden. Natuurlijk is hij blij met de mogelijkheid om zijn producten te verkopen op de markt in Naarden. En hij is blij dat hij bij gevaar bescherming kan zoeken achter de Naardense wallen, maar daarmee zijn de voordelen wel benoemd. Naarden is protestant geworden waar Bussum hoofdzakelijk katholiek is gebleven. Jan en zijn dorpsgenoten moeten Naarden betalen om in een schuilkerk de mis te laten lezen. Jan mag zijn boerenwerk doen, maar alle andere bedrijvigheid is hem verboden. Bovendien is hij verplicht om zijn producten in Naarden aan te bieden en wat hij zelf nodig heeft, mag hij alléén in Naarden kopen.⁸

Jan krijgt met zijn vrouw Pieternel zeven kinderen waarvan er vier op jonge leeftijd sterven. Na tien jaar huwelijk volgen nog meer verdrietige en moeilijke jaren. Eerst overlijdt zijn vrouw. Het jaar daarop sterft er weer een kind en drie jaar later sterft ook zijn jongste zoon. Jan blijft alleen achter op de boerderij met de verantwoordelijkheid voor zijn oude moeder en zijn oudste zoon die dan een jaar of dertien is. Het gaat niet goed met Jan. Wellicht hebben de sterfgevallen hem uit evenwicht gebracht. Mogelijk heeft hij al langer last van geestelijke onrust of verwarring. Een paar maanden na het overlijden van zijn jongste zoon raakt Jan ernstig uit balans. Het zou logisch zijn dat zijn schoonfamilie ingrijpt, maar die doet niets. De situatie is wel zo ernstig dat zijn buren zich over hem ontfermen. Hendrik Ritbergen en Pieter Jacobsz. brengen hem met paard en wagen naar een klooster in Brabant om daar advies te vragen. Het bezoek aan het Brabantse klooster kan niet voorkomen dat het slechter gaat met Jan.

De buren verzoeken daarom de schepenen van Naarden om Jan vast te zetten want hij is door ‘innocentie en kranksinnigheid buijten staat geraakt van het gebruyk sijner gesonde vermogens, als nu daar bij ook seffens steeds best.: Sij met quaad en vuilaardige concepten, Sulks dat ingevalle denselven niet binnenshuys gehouden en bewaard word niet sonder reeden te dugten staan de allergevaarlijkste gevolgen en droevige onhijlen.’⁹ Kortgezegd: Jan is niet alleen in de war en niet voor rede vatbaar maar ook een gevaar voor zichzelf en zijn omgeving. De buren zijn ervan overtuigd dat hij zichzelf of anderen iets aan zal doen en Jan kan niet langer thuisblijven bij zijn moeder en zoon. Op het verzoek van de buren besluiten de schepenen van Naarden op 25 februari 1751 dat Jan vastgezet moet worden. Een gedwongen opname zouden we dat nu noemen, maar psychiatrische ziekenhuizen bestaan niet in deze tijd. Wel zijn er leproos-, pest- en dolhuizen waar mensen met allerlei aandoeningen bij elkaar worden gestopt, bij voorkeur buiten de stadsmuur. De andere optie is om tegen betaling bij een gastgezin geplaatst te worden, dat erop ingericht is om voor je te zorgen. Naarden heeft buiten haar stadsmuren een Leprozenhuis gehad, maar dat was in de tijd van Jan waarschijnlijk al gesloopt, omdat de ziekte lepra nauwelijks meer voorkwam.¹⁰

In Amsterdam en Utrecht zijn dolhuizen waar mensen uit Bussum terechtkunnen, maar deze optie komt niet ter sprake. Jans buren, Harmen de Jong en Willem Jansz., zoeken in Utrecht tevergeefs naar een plek voor Jan bij een gastgezin. Hendrik Ritbergen (die ook al met hem meeging naar Brabant) vindt in Beverwijk wel een plek voor Jan. Daar zijn op dat moment verschillende gastgezinnen voor mensen met psychische problemen. Voorzien van een nieuw hemd en kousen wordt Jan naar Beverwijk gebracht. De buren zorgen in zijn afwezigheid ook voor Jans oude moeder en zijn zoon. In Beverwijk knapt Jan weer op en vier maanden later halen zijn buren Harmen de Jong en Marten Gijsberts hem weer op. De rekening is voor de buren inmiddels opgelopen tot ruim tweehonderd florijnen. Het heeft nog heel wat voeten in de aarde om de gemaakte kosten terug te krijgen van Jan en zijn weigerachtige schoonfamilie. Er wordt een rechtszaak gestart en dat is ook één van de redenen dat de informatie over Jan in de archieven van Naarden is terug te vinden.¹¹