Colofon

Afbeelding omslag voorplat Ter Kuile-Cromhoff aan de Parkweg

Afbeeldingen omslag achterplat Vogelvluchtperspectief van Enschede in 1826 | Beeldmerk ‘Boerinnetje met bloemen’ van Nico ter Kuile & Zonen, 1952 | De drie zonen van Nico ter Kuile die fabrikant werden: Ben, Harry en Hes, jaren veertig | De weverij van Ter Kuile Cromhoff aan de Wethouder Beversstraat, ca. 1930

Omslagontwerp Mijke Wondergem, Baarn

Ontwerp binnenwerk Eindeloos

© 2021 Bastiaan Willink, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462496996
e-ISBN 9789462497009
NUR 680

Inhoud

Voorwoord

1DE ECONOMISCHE GEVOLGEN VAN EEN HUWELIJK

OOST-NEDERLAND ALS BAKERMAT VAN DE TEXTIELINDUSTRIE

ENSCHEDE IN DE ACHTTIENDE EEUW

VAN SUCCESVOLLE BOEREN NAAR ONDERNEMENDE BURGERS

DE OVERGANG VAN BOMBAZIJN NAAR KATOEN ROND 1830

COENRAAD TER KUILE NEEMT DE ZAAK VAN ZIJN VADER OVER

DE ANDERE ZONEN VAN ENGBERT

2VAN FABRIKEURS TOT FABRIKANTEN 1850-1880

ENSCHEDE VOOR EN NA DE STADSBRAND VAN 1862

DE ASSOCIATIES VAN NICO TER KUILE, EERST MET BENJAMIN JANNINK EN DAARNA MET HERMAN JURRIAAN STROINK

E. TER KUILE & ZN EN DE OVERGANG NAAR EEN STOOMFABRIEK

3DE VIER GROTE TER KUILE-FABRIEKEN, 1870-1914

ENSCHEDE WORDT DE GROOTSTE STAD VAN TWENTE

MARKTKENNIS EN VERKOOP. DE HANDELSHUIZEN

DE FIRMA E. TER KUILE & ZOON

PIETER TER KUILE EN DE FAMILIE CROMHOFF

DE ONDERNEMENDE TWEELING BENJAMIN WILLEM EN HENDRIK TER KUILE

NICO TER KUILE, HENDRIK JAN MORSMAN EN HET ONTSTAAN VAN DE GROTE FIRMA NICO TER KUILE & ZONEN

HET KLAARSTOMEN VAN DE ZONEN

NICO TER KUILE IN ZIJN PERSOONLIJKE OMGEVING

DE PARLEMENTAIRE ENQUÊTE VAN 1890

4ECONOMISCHE EN SOCIALE STRIJD. DE EERSTE WERELDOORLOG, HET INTERBELLUM EN DE BIJNA ONOPLOSBARE PROBLEMEN, 1914-1940

DE TURBULENTE TIJDEN NA DE EERSTE WERELDOORLOG

OCTROOIEN, HANDELSMERKEN EN VERTEGENWOORDIGERS

NIEUWE TER KUILES OP DE HOGERE TEXTIELSCHOOL EN HAAR VOORLOPER

E. TER KUILE & ZOON IN ZWAAR WEER

DE STILLE KRACHT VAN TER KUILE CROMHOFF

VOORTBOUWEN OP PIONIERS. MATTHIEU, CASPER EN GIJS TER KUILE EN DE SPINNERIJEN TUBANTIA EN EILERMARK

DE SUCCESVOLLE VOORTZETTING VAN NICO TER KUILE NA DE DOOD VAN DE STICHTER

EEN NIEUWE TER KUILE-TEXTIELFABRIEK: PLEY & TER KUILE

DE TER KUILE-BEDRIJVEN IN VERGELIJKEND PERSPECTIEF: DE ENQUÊTES VAN 1924-1925, DE BEDRIJFSTELLING VAN 1930 EN DE STEMVERHOUDING IN DE FVE IN 1932

5DE TWEEDE WERELDOORLOG EN DE KORTE PERIODE DAT ALLES BETER LEEK TE GAAN, 1940-1965

DE TWENTSE TEXTIELINDUSTRIE IN DE OORLOG

TWEE TER KUILE-FABRIKANTEN ALS SLEUTELFIGUREN IN HET VERZET: DE BROERS BEN JR. EN JIM TER KUILE

DE LAATSTE HANDELSMERKEN

DE LAATSTE TER KUILES OP DE HOGERE TEXTIELSCHOOL

EEN NIEUW BEGIN VOOR DE TWENTSE TEXTIELINDUSTRIE. DE TER KUILE-BEDRIJVEN, DE INHAALVRAAG EN HUN AANDEEL IN DE ENSCHEDESE TEXTIELINDUSTRIE

E. TER KUILE & ZOON: DE OORLOG, NIEUW LEIDERSCHAP EN WEDEROPBOUW

TER KUILE CROMHOFF: DE SLUITING IN DE OORLOG EN DE VOORTVARENDE HERSTART

DE SPINNERIJEN TUBANTIA, EKS EN EILERMARK TOT IN DE JAREN ZESTIG

NICO TER KUILE IN EN NA DE OORLOG; DE OVERNAME VAN TEN HOOPEN

6ONDERGANG EN EEN NIEUW BEGIN, 1965-2000

DE ONDERGANG VAN DE TWENTS-GELDERSE TEXTIELINDUSTRIE

DE LAATSTE TER KUILE-DIRECTEUR VAN E. TER KUILE & ZOON

TER KUILE CROMHOFF EN KOTTE BV

TUBANTIA, DE EKS, DE SPINNERIJFUSIES EN WELNA BV

NICO TER KUILE EN VÉHACÉ: DE LAATSTE LOODJES

EEN APARTE ONTWIKKELING: A.C. TER KUILE

7DE BIJZONDERE POSITIE VAN DE TER KUILES IN ENSCHEDE

DE TER KUILES ALS AFHANKELIJKE FABRIEKSSTICHTERS EN ONAFHANKELIJKE GROOTINDUSTRIËLEN

MARKANTE VROUWEN

DE ACADEMISCHE ACHTERGROND EN BESTUURLIJKE INBRENG VAN DE TER KUILES

DE TER KUILES: LICHTPUNTEN TIJDENS DE LAATSTE TEXTIELCRISIS

Eindnoten

Appendix 1: Vindplaatsen van Ter Kuile-archieven

Appendix 2: Inventaris van de boedel van Engbert ter Kuile in 1808

Literatuurlijst

Voorwoord

Enschede was de belangrijkste textielstad van Nederland. Verbazend genoeg heeft dit de geschiedschrijvers er nauwelijks toe gebracht om de geschiedenis van de bedrijven die de stad belangrijk gemaakt hebben diep en breed te onderzoeken. Er zijn wel boeken gepubliceerd over soms essentiële aspecten,¹ maar minstens even belangrijke onderwerpen – de overgang van de bombazijn- naar de katoenindustrie, de hoogtijdagen van de productie van katoenen garens en weefsels, en zelfs de overgang van de industriële naar de postindustriële samenleving – zijn niet diepgaand onderzocht en beschreven.

Ten aanzien van de geschiedenis van grote en voor Enschede zeer belangrijke bedrijven zijn er grote leemtes. We mogen blij zijn met bijvoorbeeld de boeken van Van Schelven over Van Heek & Co en Domsdorf over de KNTU, (Koninklijke Nederlandse Textiel Unie), maar het ontbreekt nog aan goede geschiedschrijving van bijvoorbeeld Scholten (ook in Almelo belangrijk) en de Ter Kuile-fabrieken. In de linkse jaren zeventig is er een eenzijdig boek over Gerhard Jannink gepubliceerd. Nadat premier Lubbers het belang van goed ondernemerschap weer op de kaart had gezet, kwamen er evenwichtiger boeken van Fischer over Spanjaard en Gelderman, en van Van Schelven over Van Heek & Co, maar op het boek over Gelderman na hadden zelfs deze boeken eigenlijk te weinig aandacht voor de werkelijke beslissers in de fabrieken, de fabrikanten. Pas heel recent kwamen deze in het centrum van de aandacht te staan, maar inmiddels is de Enschedese textielindustrie verdwenen en zijn zelfs ondernemers als de Ter Kuiles over het hoofd gezien.²

Het voor u liggende boek is een poging om drie leemtes enigszins te vullen: er worden per tijdsvak samenvattingen gegeven van algemene ontwikkelingen in de landelijke en Enschedese textielindustrie, de geschiedenis van de belangrijke textielbedrijven van de familie Ter Kuile wordt beschreven en er wordt aandacht gevraagd voor de vaak verguisde, maar in Enschede invloedrijke fabrikanten Ter Kuile.

Gelukkig zijn er van de vier belangrijkste Ter Kuile-fabrieken redelijk omvangrijke bedrijfsarchieven bewaard gebleven in het Historisch Centrum Overijssel in Zwolle en het stadarchief in Enschede (zie ook Appendix 1). Hoewel ook veel verloren is gegaan en het per bedrijf verschilt wat is bewaard, is het toch mogelijk gebleken om van de vier bedrijven een bedrijfsgeschiedenis te reconstrueren.

Veel mensen, zowel uit allerlei instellingen als uit de fabrikantenfamilie zelf, hebben geholpen om het boek tot stand te brengen. Het voert te ver om iedereen hier te noemen. Ik heb een aantal personen bedankt in voetnoten voor specifieke bijdragen. Op deze plaats dank ik vooral Judith Gallandat Huet-ter Kuile, Alexander ter Kuile en Marlies Enklaar voor hun enorme inzet. Veel kleine en grotere verbeteringen zijn aan hen te danken. Bovendien is het betoog niet oeverloos geworden, wat met een breed onderwerp gemakkelijk het geval had kunnen zijn.

Ooit hebben Judiths vader Henk, zijn collega Jan bij de Ter Kuilespinnerij Tubantia, en hun verre neef Herman Piet ter Kuile me gestimuleerd om me te verdiepen in de Enschedese textielgeschiedenis. Nog vroeger was voor de familie van mijn uit Winterswijk afkomstige zangervader Carel, een verre oom Gijs ter Kuile een figuur van mythische proporties, die het familiebedrijf De Batavier in Winterswijk had gered en in dat kader het familielandgoed Gossink had gekocht. Mijn vaders broer Bram, een uitstekende textielondernemer, had van Gijs na enig soebatten een deel van het goed teruggekocht, maar het ontzag voor de Ter Kuiles bleef onaangetast. Nu was er in mijn persoon eindelijk de kans om een op goede primaire bronnen gebaseerd verslag te schrijven van hun economische prestaties in de textielindustrie.

Het grootste probleem was het bijna ontbreken van persoonlijke familiedocumenten. Zelfs van langjarige firmanten/directeuren waren er soms geen portretten of foto’s bewaard. Ik vond het een slecht idee om dan maar ongecontroleerde verhalen van familieleden op te nemen (bij het schrijven van een boek over mijn eigen familie ontdekte ik dat familieverhalen bijna nooit kloppen). Dit nog afgezien van het feit dat er apart in 2019 een boek met Ter Kuile-familieverhalen is verschenen. Met enige moeite is het uiteindelijk gelukt om van drie Ter Kuile-fabrikanten, Nico ter Kuile, zijn zoon Ben sr. en kleinzoon Ben jr., op grond van egodocumenten hun leven en daden uitgebreider te beschrijven. De drie behoren echter tot de belangrijkste Ter Kuile-fabrikanten en zijn in veel opzichten representatief voor de Enschedese fabrikanten van hun generatie.

Zo is het gelukt om op drie niveaus de Ter Kuile-fabrikanten in hun tijd te beschrijven. ‘Algemene’ paragrafen over Nederland en de algemene textielgeschiedenis worden afgewisseld met beschrijvingen van de Enschedese Ter Kuile-fabrieken, die voornamelijk op bewaarde resten administratie berusten en persoonlijke paragrafen (als ik eindelijk goed gedocumenteerde, echt persoonlijke informatie vond).

1DE ECONOMISCHE GEVOLGEN VAN EEN HUWELIJK

OOST-NEDERLAND ALS BAKERMAT VAN DE TEXTIELINDUSTRIE

Nederland heeft zijn welvaart geografisch te danken aan de ligging op de kruispunten van belangrijke handelsroutes naar het noorden en zuidwesten over zee en het oosten en zuiden over rivieren en land. Het slaagde er bovendien in om een koloniaal rijk te stichten. Als belangrijkste schakel tussen de Europese routes en het goederenvervoer naar Nederlands-Indië kon Amsterdam uitgroeien tot een wereldstad. Ook de agrarische benutting van de veengronden in het westen, al dan niet na drooglegging van kleine meren, maakte daar de ontwikkeling van een dichtbevolkt en welvarend gebied mogelijk.

Ten oosten en ten zuiden van de door de grote rivieren doorsneden gebieden liggen zandgronden, die aanzienlijk minder vruchtbaar waren dan de ontgonnen veengebieden in West-Nederland. Er ontstonden handelssteden op de routes vanuit het westen naar het oosten en zuiden, zoals de IJsselsteden die al vroeg in het Hanzeverbond werden opgenomen, en steden als Nijmegen en Maastricht, die al tijdens de Romeinen en vroege middeleeuwen economisch bloeiden. De boeren op de zandgronden hadden het echter moeilijk om de zandgrond economisch rendabel te maken. Er ontstonden gemengde bedrijven, waarin verbouw van rogge werd aangevuld met schapen- en vlasteelt. In zeer droge gebieden als Drenthe waren er zelfs bedrijven waarin de schaapskudde de hoofdrol speelde.

In Twente waren er iets meer economische mogelijkheden. De teelt van vlas langs beken en kleine rivieren vormde een goede aanvulling op het verbouwen van rogge op de hogere gronden (‘essen’). In het oosten van Nederland kon zo huisnijverheid ontstaan. Het spinnen en weven van linnen uit vlas, en de verkoop van linnen weefsels in het westen (maar ook in de aangrenzende Duitse gebieden) werd een rendabele aanvulling op de meer voor lokaal gebruik geproduceerde rogge.

Omdat de Oost-Nederlandse kleine boeren zelf niet in staat waren om hun weefsels honderden kilometers verderop te verkopen, ontstond er in de stadjes en grotere dorpen een kleine minderheid van handelaren, die de stoffen aan de man bracht. Interessant is dat deze minderheid vooral bestond uit redelijk ontwikkelde leden van religieuze minderheden die tot de komst van de Bataafse Republiek in 1795 werden gediscrimineerd en hun ambities en energie alleen kwijt konden in nietbestuurlijke activiteiten, zoals linnenhandel. Zowel de doopsgezinden als de Joden werden zo vaak veel rijker dan de boeren waar ze hun weefsels kochten om ze elders door te verkopen.

Klaas B. Nanning, Vogelvluchtperspectief van Enschede in 1826 naar het oorspronkelijke kadastrale minuutplan.

Collectie Robert Kemper Alferink, Haarle.

Er ontwikkelde zich in Oost-Nederland een economisch stelsel, waarin de ‘linnenreders’ een hoofdrol speelden.¹ Aan het begin van deze ontwikkeling, die teruggaat tot de middeleeuwen, kochten de reders alleen afgewerkte stoffen. Langzamerhand kochten ze ook garens die ze aan boeren gaven om op handweefgetouwen in de boerderijen te verwerken tot weefsels. In het westen kochten ze ook allerlei grondstoffen om weer door te verkopen: lijnzaad (linnenzaad), potas voor het bleken van stoffen, koffie, thee enzovoort. In Enschede werd in de achttiende eeuw ontdekt dat uit Brits-Indië afkomstig katoen als inslaggaren gecombineerd met een linnen kettinggaren een sterker nieuw weefsel opleverde dat elders goed verkoopbaar was: bombazijn.

Oplettende tijdgenoten van andere gezindten zagen het succes van de rederij van linnen en halflinnen stoffen, zodat in de achttiende eeuw andere Oost-Nederlandse protestanten zich voegden bij de tot dan toe vooral doopsgezinde groep linnenreders. Ook in het westen wist men dat er zich spinnende boerinnen, wevende boeren en bekwame handelaren in Twente bevonden. Dit kwam van pas toen de Belgen – en dus de Gentse textielindustrie – zich in 1830 van Noord-Nederland afscheidden.

ENSCHEDE IN DE ACHTTIENDE EEUW

Terwijl er wel oude boeken en artikelen aan Overijssel zijn gewijd² is er niets over Twente geschreven, laat staan over Enschede. Het stadje dat al vele eeuwen eerder stadsrechten had gekregen, lijkt pas na 1800 enigszins aan de vergetelheid te zijn ontrukt.

Vanuit het heden gezien is dat nogal vreemd. Niet alleen is de stad in onze tijd de grootste van Oost-Nederland, ook is er veel geschreven over het bombazijnoctrooi dat al in 1728 door een groep linnenreders werd verkregen, onder wie de bekende Jan en Herman van Lochem.³ De sobere reders werkten hard, maar hun successen werden niet door chroniqueurs uit die tijd vastgelegd.

Wel is er in 1748 een volkstelling gehouden waaruit blijkt dat er toen 300 woningen in het stadje waren (waarvan 22 vlak buiten de stadspoorten Eschpoort en Veldpoort), bewoond door 1.501 personen.⁴ Bij de volkstelling van 1795 was het aantal inwoners gestegen tot 1.835, waarvan er veel meer buiten de poorten woonden.

De Enschedese Van Lochems waren bepaald succesvol. Bij zijn dood in 1782 liet Herman van Lochem een vermogen na van ca. ƒ 100.000,-, dat hij voor een groot deel had belegd in zijn eigen onderneming.⁵ Soms zijn door afstammelingen van rijke reders, zoals Isaac Paschen (1707-1797) de geërfde vermogens aangewend om een soort primitieve banken op te zetten. Paschen leende geld uit aan kleine ondernemers tegen enkele procenten rente.⁶ Tot eind negentiende eeuw werden de erfenissen echter vaker gebruikt om eigen ondernemingen voort te zetten of nieuwe te stichten. De Enschedese collega’s van de Van Lochembroers gingen door hun succes langzamerhand allen over op de verkoop van bombazijn. Het weefsel uit linnen en katoen voldeed zeer goed in werkkleding.

Een van de reders die in de achttiende eeuw overgingen van linnen op bombazijn was Jan Bernard Blijdenstein. In Een Twentsch fabriqueur van de achttiende eeuw geeft Cato Elderink aan de hand van de correspondentie van Blijdenstein (1756-1826) een aardig beeld van het wel en wee in Enschede aan het eind van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw.⁷ In ieder geval weten we, door de invoering van het kadaster omstreeks 1830, waar het onroerend goed van veel Enschedese ondernemers eind achttiende, begin negentiende eeuw zich bevond. Op een aantal percelen stonden hun woonhuizen (‘huis en erf’). Van deze situatie is een reconstructietekening gemaakt. Het eivormige stadje was toen nog omringd door een gracht, lag binnen de Noorder- en Zuiderhagen, en had twee poorten: de Veldpoort, die toegang gaf tot de heidevelden in het westen, en de Eschpoort, die leidde naar de hogergelegen essen aan de oostkant.

Waarschijnlijk is Blijdensteins tijdgenoot Engbert⁸ ter Kuile (1740-1808) er op eenzelfde wijze toe overgegaan om bombazijn te produceren. Hij had in 1765 al voor zijn huwelijk een huis gekocht aan de Van Loenshof in het zuidwesten van het stadje en bezat daar ook bedrijfsgebouwen. Er zijn foto’s bewaard van het na de stadsbrand vernieuwde Ter Kuilehuis, dat na de dood van vader Engbert door zijn zoon Hendrik, de burgemeester, werd overgenomen.

Engbert ter Kuile kon, omdat hij niet doopsgezind maar hervormd was, nog in de tijd van de Republiek burgemeester worden in Enschede. In de periode voor de stichting in 1813 van het Koninkrijk der Nederlanden werden burgemeesters benoemd voor slechts één jaar. Ter Kuile bekleedde het ambt in 1776 en 1803. Een andere burgemeester, uit de familie waarmee later het meest geconcurreerd werd, zakelijk maar ook qua status, was in die tijd Hendrik Jan van Heek. Deze was toen net uit Delden naar Enschede verhuisd, vermoedelijk evenzeer aangetrokken door de lucratieve bombazijnproductie. Jan Bernard Blijdenstein kon als doopsgezinde pas na het ontstaan van de Bataafse Republiek tot burgemeester benoemd worden. Ter Kuile verschilde ook in een ander opzicht van Blijdenstein: een groot deel van het vermogen dat hij bij zijn dood in 1808 naliet was waarschijnlijk niet afkomstig uit zijn onderneming, maar uit een erfenis. Op de gelukkige gebeurtenissen die leidden naar deze uitkomst gaan we nu dieper in.

Plattegrond van het Ter Kuile-bezit aan het Van Loenshof.

Uit: De familie Ter Kuile, 1926.

VAN SUCCESVOLLE BOEREN NAAR ONDERNEMENDE BURGERS

Volgens het meestal grondige Ter Kuile-familieboek⁹ waren de eerste achterhaalbare Ter Kuiles boeren op de boerderij Koelboer bij de Buurserbeek (verder stroomafwaarts ‘Schipbeek’ genoemd) in een buurtschap van Haaksbergen. Omdat ze al in de achttiende eeuw leningen en bruidsschatten tot enkele duizenden guldens konden financieren, zullen ze echter ook al reders of kooplieden geweest zijn. In 1711 en 1733 werd een Engbert ter Kuile bij een belasting (de ‘1000ste penning’) aangeslagen voor een vermogen van ƒ 3.000,-.¹⁰ Deze Engbert ter Kuile werd met achtentachtig jaar zeer oud voor die tijd. Hij overleefde zijn tweede zoon Jan, die niet het ouderlijk erf zou erven en door zijn huwelijk naar Enschede verhuisde. Met Jans zoon, de hiervoor al genoemde Engbert, begint het aantoonbare textielverleden van de Ter Kuiles.

Engbert trouwde in april 1765 met ene Catharina Mouritz uit Amsterdam. Hierover wordt in het familieboek Ter Kuile vermeld dat Pieter Mouritz een ‘gerenommeerde goud- en zilverzaak’ in Amsterdam bezat en dat de Mouritzen uit het Duitse Oerdingen (vandaag de dag ‘Uerdingen’) aan de Rijn afkomstig waren. Onderzoek in het stadsarchief in Amsterdam bevestigde dat Mouritz zilversmid was. Volgens de ondertrouwregisters kwam hij echter uit het aan de andere kant van de Rijn gelegen ‘Dusseldorp’.¹¹ Een interessantere kwestie is hoe de jonge Engbert ter Kuile uit Haaksbergen in contact is gekomen met een meisje uit Amsterdam. De genealoog Kees Koek kwam erachter dat Catharina Mouritz’ moeder, Aaltje van Rossen, zelf een moeder had met de achternaam Oosterveld, terwijl dat ook de achternaam was van Engberts moeder Aaltje. Waarschijnlijk heeft deze Engbert gewezen op de huwbare Catharina, die een rijke vader had…¹²

Er zijn lezenswaardige memoires overgeleverd van Maria Geertruid ter Kuile-van Heek (1868-1953), uit 1944, die een goed beeld geven van het familieleven van de Enschedese fabrikantenfamilies in de periode 1800-1880, waaronder de familie van het echtpaar Ter Kuile-Mouritz.¹³ Maria Geertruid was een dochter van Helmich August van Heek (1840-1917, de man die het grote bedrijf Van Heek-Schuttersveld grootmaakte) en Judith Geertruid ter Kuile (1843-1885, een dochter van Nicolaus Gijsbertus ter Kuile en Maria Geertruid Blijdenstein). Maria Geertruid van Heek was zelf getrouwd met een andere zwaargewicht: Harry ter Kuile (1865-1944, tweede zoon van fabrieksstichter Nico). Ze zal veel verhalen gehoord hebben uit haar familieomgeving, maar heeft ook zelf veel meegemaakt. Zo zijn er door dit geschrift details bewaard gebleven die anders verloren zouden zijn gegaan. Bijna vanzelfsprekend kloppen allerlei gegevens niet. Zo is het wonderlijk dat ze wel over de ‘vijf’ kinderen van Engbert ter Kuile en Catharina Mouritz schrijft (het waren er zes, waarvan een meisje slechts zeven jaar werd), maar geheel zwijgt over tweede zoon Jan. Het is wel zo dat deze, evenals trouwens oudere broer Pieter, relatief jong gestorven is (Pieter leefde van 1774 tot 1807, Jan van 1776 tot 1810). Belangrijker is dat Jan met zijn vrouw slechts dochters voortbracht en een kinderloze zoon, die dus de familienaam niet konden behouden. De laatste werd conrector van de Latijnse school in Ootmarsum, terwijl van Pieter twee takken afstammen, die fabrikanten voortbrachten.

Foto van de huizen aan het Van Loenshof omstreeks 1900, het Ter Kuile-huis staat linksboven. Er is niets over van het ensemble.

Uit: Fotoboek Oud Enschede, foto’s geplaatst in Tubantia 1953-1954, 1954, 141.

Ze schrijft over het gezin: ‘Uit het echtpaar Ter Kuile-Mouritz werden 5 kinderen geboren, die allen zeer verschillende karakters hadden. Zoals Cato Elderink zei “Het kriewelige hebben de Ter Kuiles van de moeder, Catharina Mouritz”. Zij was geboortig uit Amsterdam, haar vader had daar een goudsmidwinkel. Naar het erfdeel, dat zij van haar vader kreeg, te oordeelen, scheen zij er zeer goed bij te zitten. Niet alleen wat huizen in Amsterdam betreft en een boerderij bij Halfweg, bracht ze zeer veel kunstvoorwerpen ten huwelijk mee, zoals Bavelaartjes¹⁴, een menigte munten (een klein deel, dat bij mijn vader terecht kwam, bevatte buitengewoon mooie exemplaren), veel antiek porcelein en aardewerk, waarbij verscheidene serviezen, zoodat mijn grootmoeder [Gijsberta ter Kuile-Hoedemaker, 1773-1807, B.W.], die introuwde bij den burgemeester [Hendrik ter Kuile, B.W.] vertelde, dat zelfs de honden en katten hun eten uit antieke borden opaten, een menigte mooie empire pendules, kostbare oude boeken naar het oordeel van Frederik Muller [1817-1881, een belangrijk antiquair uit Amsterdam, B.W.], die door huwelijk een bloedverwant der Ter Kuiles was, en bij een bezoek aan den burgemeester ze daar zag, buitengewoon mooie en zeldzame. Of er schilderijen bij waren, weet ik niet, daar die allicht verbrand zullen zijn. Door den brand van Enschede in 1862 is het meeste verbrand, maar wat ervan gered is en ik gezien heb, is nog zeer aanzienlijk.’

Terwijl het heel wel mogelijk is dat de auteurs van het familieboek familieconnecties over het hoofd zagen (die zijn tegenwoordig met al die stambomen op internet ook sneller te vinden), is het vreemd dat ze een belangrijk document niet kenden: de ‘Staat en inventaris’ van de nalatenschap van Engbert ter Kuile uit 1808.¹⁵ Omdat het boek op verder zeer degelijk onderzoek is gebaseerd, is dit verbazingwekkend en alleen verklaarbaar doordat iemand vergeten zal zijn dit document onder de aandacht te brengen van de auteurs. Gelukkig kan dit verzuim nu rechtgezet worden. Uit het document blijkt dat Engbert in 1808 een forse erfenis naliet, ter waarde van ƒ 128.113,3,0 (guldens, stuivers, penningen). De omvang van deze erfenis moet zeker gedeeltelijk verklaard worden door een eerdere erfenis die echtgenote Catharina van haar vader ten deel viel in 1789.¹⁶ Hij liet ongetwijfeld de huizen in (de buurt van) Amsterdam na, die in 1808 voor ca. ƒ 15.000,- eigendom blijken te zijn van schoonzoon Engbert ter Kuile. In diens boedel komt ook een reeks van leningen voor aan familieleden Mouritz ter waarde van enkele duizenden guldens. De waarde van Engberts fabriek lag (inclusief voorraden van allerlei aard) op ca. ƒ 32.000,-. Het lijkt goed mogelijk dat veel roerende en onroerende goederen gekocht zijn na de erfenis van zijn schoonvader de zilversmid uit 1789, maar ook als gevolg van Engberts succes als fabrikeur. In ieder geval konden de Ter Kuiles door het huwelijk van Engbert en Catharina uitstijgen boven de goedbedoelende kleine ondernemers die ze tot kort ervoor geweest waren.

DE OVERGANG VAN BOMBAZIJN NAAR KATOEN ROND 1830

Het bombazijnoctrooi uit 1728 had Enschede gemaakt tot een stadje met een bovenlaag van rijke fabrikeurs. Rond 1800 was ook Engbert ter Kuile hiertoe gaan behoren. Het zal voor hem plezierig zijn geweest dat hij en zijn vrouw vier zonen hadden kunnen grootbrengen. In de volgende paragraaf zullen we zien dat het bombazijnbedrijf van vader is voortgezet door zijn jongste zoon Coenraad, maar ook andere zonen hebben zich beziggehouden met textielproductie.

In 1830 deed zich een belangrijke gebeurtenis voor die diepgaande invloed zou hebben op de bedrijvigheid in Twente, waardoor ook in Enschede de textielindustrie sterk veranderde.¹⁷ De Belgische opstand tegen het bewind van koning Willem I leidde tot afscheiding van België, waardoor zich niet alleen de grote staalfabriek van Cockerill bij Luik maar ook de Gentse textielindustrie plotseling in het buitenland bevond. Gelukkig was de vroegere kolonie Nederlands-Indië net aan Nederland teruggegeven door de Engelsen die haar in de napoleontische tijd in beslag hadden genomen. Door een plan van Willems loyale minister Johannes van den Bosch werd van de nood een deugd gemaakt. Om allerlei redenen werd besloten om in plaats van de Gentse industrie de bestaande textielnijverheid in Twente de weefsels te laten produceren die de Nederlands-Indische bevolking kon bedrukken om huishoudtextiel te vervaardigen via het batikprocedé.

Zo werd de werkkleding van bombazijn aangevuld met volledig katoenen stoffen voor Nederlands-Indië. Almelo, waar al volledig katoenen weefsels werden geproduceerd, had een voorsprong – de reden dat Almelose firma’s als Hofkes en Salomonson als producenten van katoenen weefsels eerst veel groter waren dan de Enschedese bedrijven. Omdat er aan het bombazijn goed verdiend was, konden de Enschedese textielfirma’s echter binnen enkele decennia, vooral na de bouw van de eerste stoomfabrieken, de leiding overnemen.¹⁸

COENRAAD TER KUILE NEEMT DE ZAAK VAN ZIJN VADER OVER

Uit zijn staat en inventaris blijkt dat Engbert al zijn textielzaken naliet aan jongste zoon Coenraad, die zo een vliegende start kon maken. Omdat Engbert ook andere zonen geholpen heeft – zo kocht hij een huis aan de Markt voor zoon Pieter toen deze in 1794 trouwde – lijkt hij Coenraad financieel niet speciaal voorgetrokken te hebben, maar hij moet in hem wel een goede fabrikeur¹⁹ gezien hebben. Coenraad nam de fabriek met toebehoren over en er wordt ook vermeld dat hij nog vier jaaruitkeringen van ieder ƒ 1.000,- tegoed had voor zijn ‘waarnemen’ als baas van de fabriek. Omstreeks 1802 (er zijn geen documenten overgeleverd, maar in dat jaar werd Coenraad eenentwintig jaar en dus handelingsbekwaam) was door vader Engbert een firma opgericht, ‘E. ter Kuile & zoon’, en nu is duidelijk wie die ‘zoon’ was. Coenraad was zeer talentrijk op meerdere gebieden, wat duidelijk uit zijn levensbeschrijving door J.J. van Deinse naar voren komt.²⁰ Ter Kuile was door plaatsgenoot Lambertus Nieuwenhuis (1741-1810) ingewijd in de moderne natuurwetenschap. Nieuwenhuis had zelf een tijdlang de befaamde planetariumbouwer Eise Eisinga uit Franeker gehuisvest toen deze als patriot de grond te heet onder de voeten was geworden. Coenraad ter Kuile bouwde thuis een naar het lijkt prachtig ‘tellurium’²¹, waarover Nieuwenhuis een enthousiaste brief aan de Franeker hoogleraar Van Swinden stuurde.

Helaas is dit tellurium bij de stadsbrand van 1862 verloren gegaan, evenals veel andere zaken die ons meer hadden kunnen vertellen over Ter Kuiles interesses en prestaties. Zijn woonhuis is bij de brand wel gespaard gebleven, maar werd later afgebroken.

Coenraad ter Kuile heeft verder allerlei technisch-wetenschappelijke activiteiten ontplooid. Zo was hij betrokken bij speurtochten naar water – watergebrek was een notoir probleem in een stad waar de industrie steeds meer water nodig had – en ook de door hem vervaardigde zonnewijzer aan de Grote Kerk is welbekend. Hij was niet alleen een wetenschappelijk onderzoeker met een brede interesse, ook als ondernemer was hij veelzijdig. Naast zijn fabrikeurschap leidde hij een bier- annex bierazijnfabriekje ‘De Haan’ (de van Coenraad afstammende tak van de Ter Kuiles wordt binnen de familie nog steeds de ‘Hanentak’ genoemd).

Wij zullen uitgebreider stilstaan bij zijn textielondernemerschap, wat mogelijk wordt gemaakt door de overgebleven archivalia van E. ter Kuile en Zoon.²² Twee verzamelingen van documenten betreffen Coenraads textielactiviteiten. Er zijn balansen van het bedrijf vanaf 1844 en er is een verkoopboek uit 1819-1838.²³ Het was in 1844 kennelijk nog afwijkend om de balans van een bedrijf op te maken. De toen al oude Coenraad had er met zijn bètatalent toch nog moeite mee om alles correct op te schrijven. Niet alleen schrijft hij ‘balance’ boven de balans (hieruit blijkt Engelse, of Franse, invloed), de hele dubbele boekhouding is ‘omgedraaid’, wat ik eerder ook bij een paar andere bedrijven ben tegengekomen: onder ‘debet’ staan crediteuren (schuldeisers), onder ‘credit’ debiteuren (klanten).²⁴

In 1844 is E. ter Kuile & Zoon nog steeds een fabrikeursbedrijf. Dit verandert definitief na de overgang op de stoommachine rond 1860, als er grote gebouwen in gebruik worden genomen en de textielactiviteiten niet meer parttime op boerderijen worden verricht, maar door arbeiders in een ‘fabriek’. In 1844 bedraagt het balanstotaal ƒ 72.256,- en is het kapitaal opgenomen in het ‘batig slot’ van ƒ 55.842,-, wat bij een winst van ongeveer ƒ 2500,- betekent dat het kapitaal ongeveer ƒ 53.000,- bedroeg. In de balans zijn lange lijsten van debiteuren (totaal ƒ 13.996,24⁵) en crediteuren (totaal ƒ 11.396,-) opgenomen. Sommige adressen laten zien dat de klanten uit heel het land kwamen (Leiden, Middelburg, IJsselstein). Een van de crediteuren was T. Lammerink, vermoedelijk de man voor wiens dochter Jan Frederik Scholten in 1836 van Almelo naar Enschede verhuisde en zo de grondslag legde voor het later grote J.F. Scholten aldaar. In hetzelfde jaar wordt de Enschedesche Katoen Spinnerij (’n Grooten Stoom, de eerste stoomspinnerij van Enschede) nog niet genoemd bij de crediteuren, wel in 1845, wanneer allerlei garens van verschillende diktes worden geleverd (N 16, N 26, N 28. NB Het gaat hier om lengtenummering: het aantal keren dat een garenlengte van 1,69 meter in 1 gram garen gaat; een dikker garen heeft dus een lager nummer). Een ander interessant detail zijn de opgevoerde leningen aan twee familieleden van ƒ 1.027,- en ƒ 3.105,-. Allerlei niet-textielzaken vallen ook op: veldgrond (ƒ 1.600,-, misschien gebruikt om te bleken), de brouwerij met ketel en stookvaten (ƒ 2.000,-), huis en hof (ƒ 9.000,-).

Portret van Coenraad ter Kuile.

Uit: De familie Ter Kuile, 1926.

De Nederlandsche Handel-Maatschappij, in 1824 opgericht door koning Willem I en verder aangeduid met ‘NHM’, komt in 1844 in de debiteurenlijst voor met een post van ƒ 1.655,-. Wat de textiel betreft zijn de leveringen aan de NHM bepaald nog niet dominant. Hoewel bombazijnen en linnen weefsels iets later geheel zullen verdwijnen komen ze rond 1845 als posten nog frequent voor. Interessant zijn de grote posten linnen, katoengaren, kettingen en verfstoffen (ƒ 11.383,-) en ‘verwerij met kelder & vaten’, (ƒ 2.000,-). De ververij gebruikt een lange lijst natuurlijke en chemische stoffen: koperrood, kali, vitriool, ‘sp groen’, geelhout, camp.hout, potasch, krijt, aluin, galnoten. Ook papier, paklinnen en planken & spijkers worden in 1844 opgevoerd.

In 1845 (het is nog steeds een ‘balance’) is er een winst van ƒ 2.568,-, in 1846 van ƒ 168,-, in 1847 weer van ƒ 1.155,-. Er worden ook 110 weefgetouwen opgevoerd voor ƒ 1.050,-. In 1848 wordt zelfs een verlies geleden van ƒ 2.841,-. In 1849 is er weer een winst van ƒ 1.747,-, in 1850 en 1851 zijn er zelfs winsten van ƒ 8.817,- en ƒ 10.044,-. In dit laatste jaar, een jaar voor Coenraads dood, wordt een kwart van de grote winst toegekend aan zoon Engelbert, die nu ook de balans (‘balance’ is inmiddels ‘balans’ geworden) ondertekent.

Nog meer inzicht in de textielzaken krijgen we door het verkoopboek uit 1819-1838. Veel namen van doeksoorten passeren de revue: Bomb-(azijn) zwart, kep asg (gekeperd asgrauw), bomb olijf (groen?), vijfsch-(acht) zwart, beste kep wit, oogjesdiemet. Bij de klanten staat een keer ‘meegenomen aan Tante Louise’, op 22 juni 1821 is er een levering ‘voor FW Knackworst’ (geen grote afnemer). Tussen half november 1829 en half februari 1830 zijn er weinig posten en lijkt het bedrijf aardig stilgelegen te hebben. In andere winters gaat het om in geringe mate verschillende periodes, maar stond het bedrijf ook maandenlang stil. De bedragen worden eerst nog drieplaatsig (guldens, stuivers, penningen) in plaats van tweeplaatsig (guldens, centen) opgeschreven, terwijl de tweeplaatsige schrijfwijze in het westen al lang gewoon was.

Belangrijk is de eerste vermelding van Coenraads verkoopboek op 14 februari 1835. Onder ck (Coenraad ter Kuile) no. 1 is er de afwikkeling van de eerste bestelling van de nhm: 50 ⁵/₄ calicots (‘stukken’: geheel katoenen weefsels, ongebleekt, breedte ⁵/₄ el, ongeveer 90 cm, een stuk was ongeveer 22,5 meter lang) voor ƒ 323,-. Deze flink gesubsidieerde orders vormden de tegenhanger van het Indische cultuurstelsel, dat voorschreef dat de inlandse boeren in Nederlands-Indië twintig procent van hun grond moesten bestemmen voor het verbouwen van in Europa te verkopen gewassen. De bedenker ervan, Johannes van den Bosch, bewees zijn baas, koning Willem I, hiermee een grote dienst. Met de textielleveranties kon Nederland de handelsbalans met Nederlands-Indië meer in evenwicht brengen. Veel fabrikeurs in Oost-Nederland profiteerden van de subsidies.²⁵

Coenraad somde de leveranties aan de Nederlandsche Handel-Maatschappij waarschijnlijk met enthousiasme op. De bedragen werden steeds groter. In 1836 schrijft hij in het verkoopboek: ‘Dit jaar verzonden 6855 ps [‘pakstukken’, de eerder vermelde ‘stukken’, B.W.] waarde ƒ 45.000,-. Hieronder 3250 calic. waarde ƒ 24.000,-.’ Men ziet dat hij meer verdiende met de NHM-orders, maar ook dat hij nog steeds andere soorten weefsels aan andere afnemers leverde.

DE ANDERE ZONEN VAN ENGBERT

Coenraad ter Kuile was in zijn tijd niet de enige Ter Kuile die actief was als fabrikeur. Naast vader Engbert ter Kuile wordt eerder in een lijst van 39 Enschedese fabrikeurs uit 1795 ook Engberts oudste zoon Pieter (1774-1807) genoemd. (‘Deze [fabriqueurs] fabriceeren alle soorten van gekeperde en ongekeperde Bombazynen, Katoene Baaijen, en Marceilles, als mede zommige Els-werkjes en Diemten &c, &c. Zynde alle deze Fabriekwaaren, byzonder de Bombazyn, veel beter van deugd en qualiteit dan de Boekholtse en Warendorper buitenlandsche of Duitsche.’)²⁶

TER KUILE

Overzicht van de Ter Kuile-fabrikeurs en -fabrikanten en hun relatie ten opzichte van elkaar.

Gebaseerd op een schema uit Willink, De textielbaronnen.

Pieter ter Kuile, die een kleine blauwververij²⁷ had, wordt opgevolgd door zijn zoon, ook weer een Engbert (1798-1878), die behalve in Enschede eveneens een textielbedrijfje in Vreden, in Westfalen, drijft. Uit de administratie van de NHM kan worden afgeleid dat deze Engbert slechts een kleine speler was. Hij leverde in 1842 1.000 stukken, tegen zijn oom Coenraad 2.800 (ƒ 4.133,- tegen ƒ 11.647,-). In 1843: 750 tegen 2.100 stukken, 1844: 1250 tegen 2.200. In 1850 is er een enorme stijging: Engbert leverde 3.950 stukken, Coenraad liefst 9.700 waarmee hij na Blijdenstein (28.450), Lambertus ten Cate (de latere burgemeester, 16.500) en G. & B. Jannink (14.750) in grootte de vierde NHM-leverancier van Enschede is. De Enschedeërs zijn echter kleine jongens vergeleken met de Almelose fabrikeurs Hofkes (92.800) en vooral Salomonson (meer dan 200.000).²⁸

Tot 1854 houdt de NHM de leveranties bij, dan is Coenraad overleden. Zijn zoon Engelbert heeft de leiding al eerder overgenomen. Pieters zoon Engbert leeft nog een flinke tijd door en met zijn zoon Pieter (1826-1898) breekt voor de ‘Pieter-tak’ een nieuwe fase aan, die in een volgend hoofdstuk ter sprake komt.

Ook de beide andere zonen van Engbert ter Kuile en Catharina Mouritz moeten zich hebben beziggehouden met textielzaken. Zoon Jan (1776-1810) associeerde zich volgens het Blauwe Boekje (Nederland’s Patriciaat) met zijn schoonvader Jan Blijdenstein (1725-1800), die als ‘Jan Blijdenstein & Zoon’ voorkomt in de lijst van fabrikeurs uit 1795.²⁹ De in de firmanaam genoemde zoon van Jan Blijdenstein, Barend, overlijdt in 1857. Geen van Barends zonen volgt hem echter op als fabrikeur.

De auteurs van het familieboek beschrijven ten slotte hoe ook zoon Hendrik (1779-1853), de latere en langjarige burgemeester van Enschede,³⁰ naast al zijn andere activiteiten ook het fabrikeursvak beoefende: ‘Wat er alzoo in zijn fabriekszaak omging (een miniatuur “fabriekszaakje” naar onze begrippen) leeren we voor een deel ook uit het Memoriaal: Blijkens zijn Declaratoir voor het Patent³¹ had hij gewoonlijk 6 tot 9 daglooners als “Fabrikant in Bombazijnen”. Daar noteert hij ook telkens de door hem of zijn zoon Gijs die in de zaak was opgenomen, aan allerlei personen buiten E. gemaakte offertes en prijzen van linnen garens, watertwist, calm, bombazijn, pilow en kepers zwart; zij betrekken paklinnen uit Emsdetten en koopen garens van “E.t.K. Pzn” en Gijs bereist het land: voornamelijk Brabant, Zeeland en Holland.’³²

Omdat hij het huis en de bedrijfsgebouwtjes van zijn vader heeft overgenomen kan Hendrik naast Coenraad beschouwd worden als opvolger van zijn vader Engbert als fabrikeur. Onduidelijk is, wanneer dit kleine fabrikeurszaakje door Hendriks zoon Gijs is beëindigd. Wij gaan hier verder niet dieper in op de persoon Hendrik ter Kuile. Er is in het oude familieboek een biografie opgenomen van deze eerste niet-doopsgezinde burgemeester in de tijd van de monarchie. Tussen Jan van Lochem, die vertrok in 1829, en Lambertus ten Cate, die aantrad in 1850, was Hendrik maar liefst eenentwintig jaar burgemeester. Wat de lengte van zijn bestuursperiode betreft, wordt hij later slechts overtroffen door Edo Bergsma (burgemeester van 1896 tot 1932). Van Hendrik en zijn vrouw zijn ook portretten verloren gegaan bij de stadsbrand. Van Hendrik is slechts een silhouet overgebleven, van zijn vrouw toch nog een schilderij.

Silhouet van Hendrik ter Kuile en portret van Gijsberta Hoedemaker.

Uit: De familie Ter Kuile, 1926.

Als het bijna-monopolie van de NHM op de zendingen naar Nederlands-Indië vanaf 1854 door de regering gefaseerd wordt opgeheven, staan de Ter Kuiles op een tweesprong. Na de stoomspinnerij van Hofkes en de stoomweverij van de Salomonsons moeten de Ter Kuiles zich beraden over de toekomst. Wordt men fabrikant of niet? Coenraad en Hendrik zijn kort daarvoor overleden. Er is een nieuwe generatie die de bestaande kleinschalige textielactiviteiten zou kunnen overnemen. Dit gebeurt vrij soepel bij de oudste Ter Kuile-firma, E. ter Kuile & Zoon, maar niet in andere takken. Sommige nazaten van Pieter, Jan en Hendrik zullen zich wel ontwikkelen tot vooraanstaande fabrikanten. Dit gaat echter niet van een leien dakje. De ontwikkelingen zullen decennia in beslag nemen.

2VAN FABRIKEURS TOT FABRIKANTEN

1850-1880

ENSCHEDE VOOR EN NA DE STADSBRAND VAN 1862

De bouw van de eerste stoomspinnerij in Twente door de familie Hofkes in Almelo in 1829 heeft ook in Enschede geleid tot de bouw van een eerste stoomspinnerij, de Enschedesche Katoenspinnerij of ’n Grooten Stoom, in 1833. Omdat er geen Enschedese familie in staat of bereid was deze geheel te financieren werd de Groote Stoom gefinancierd met kapitaal uit een tiental families. Aandeelhouder, en opvolger van jhr. De Maere als commissaris, was onder anderen burgemeester Hendrik ter Kuile.

De bouw in 1852 in Nijverdal van een stoomweverij door de Almelose familie Salomonson leidde in Enschede wel tot een reeks stoomfabrieksstichtingen door afzonderlijke families. De eerste grotere stoomweverij in Enschede was waarschijnlijk die van Blijdenstein & Co in 1857. In ieder geval waren er in 1858 volgens de Enschedesche Courant negen stoomfabrieken in Enschede, waarvan alleen die van Blijdenstein & Co en het later te bespreken Jannink & Ter Kuile stoomweverijen waren met resp. 150 en 100 ‘looms’ (weefgetouwen). Er waren toen bovendien concessies verleend voor het bouwen van twee andere stoomweverijen, van Stroink & Zonen en het later zeer groot geworden Van Heek & Co.¹ Nog meer weverijen volgden.

De ontwikkelingen in Enschede waren nu zo interessant geworden dat koning Willem III besloot er op 1 mei 1862 een bezoek aan te brengen, na eerst Zwolle en Nijverdal te hebben aangedaan. In de nasleep ontstond een brandje in het zuidoosten van het stadje dat zich vooral door de sterke wind (en natuurlijk ook door watergebrek) binnen een mum van tijd ontwikkelde tot een verwoestende stadsbrand, die 633 woningen in de as legde. De helft van de fabrieken ging daarbij verloren. De weinige die gespaard bleven, stonden wat verder van de stad af, zoals de weverij van burgemeester Lambert ten Cate.

De fabrieken die gespaard werden, waren gunstig gelegen ten opzichte van de wind (zoals E. ter Kuile & Zoon en Jannink & Ter Kuile), of werden met man en macht natgehouden (zoals Van Heek & Co). Herbouw van de verloren gegane fabrieken volgde snel.

Na de brand zette een economische expansie in die in Nederland alleen vergeleken kan worden met die in de grote steden in het westen. De Ter Kuiles hadden het geluk dat hun beide fabrieken gespaard waren gebleven. Na 1870 waren ze verantwoordelijk voor de bouw van nog een reeks nieuwe fabrieken, samen met de families Van Heek, Jannink, Scholten en Blijdenstein.

Plattegrond van Enschede met daarop de textielfabrieken, april 1860.

Steendruk van B.B.Blijdenstein.

Plattegrond van Enschede met de textielfabrieken na de brand van 1862.

Uit: Stroink, Stad en land van Twente.

De stoomfabrieken zorgden voor werk en hadden dus een grote invloed op de bevolkingsgroei van het stadje. Terwijl Enschede in 1815, inclusief de omringende gemeente Lonneker, 7.737 inwoners had (de meeste mensen woonden in Lonneker), was dit in 1871 ondanks de brand gestegen tot 16.125. Veel arme boeren waren van Lonneker naar de stadskern van Enschede getrokken op zoek naar betere leefomstandigheden, nog meer arbeiders kwamen van buiten beide gemeenten aangestroomd. Vaak is geschreven over de armzalige omstandigheden waaronder de arbeidersgezinnen in de wijken De Krim of Sebastopol leefden.² Men moet echter ook beseffen dat het voor een Drentse plaggenhutbewoner vooruitgang betekende om een vast inkomen te hebben en een ‘echt’ huis.

DE ASSOCIATIES VAN NICO TER KUILE, EERST MET BENJAMIN JANNINK EN DAARNA MET HERMAN JURRIAAN STROINK

Burgemeester Hendrik ter Kuile was, zoals we zagen, niet echt een belangrijke fabrikeur. Van zijn vijf zonen is volgens het Nederland's Patriciaat alleen de derde, Nicolaus Gijsbertus (1804-1880), textielfabrikant geweest. Van deze ‘fabrikant’ (ik zou zeggen ‘fabrikeur’, want hij was wel werkzaam in het zaakje van zijn vader) bestaat een portret, maar verder is vrijwel niets meer over Gijs bekend dan ik eerder beschreef, ook niet over een door hem gebouwde stoomfabriek, wat beslissend lijkt voor zijn historische betekenis.

De vier overige zonen van de burgemeester hielden zich niet meer bezig met textielzaken, maar zonen van twee van hen, Hendrik en Jan, gingen wel de textiel in en zijn de succesvolste geworden van alle Ter Kuilefabrikanten. Hendrik, de oudste zoon van de burgemeester, werd dominee. Hij zal later vader worden van de oprichter van het grootste Ter Kuile-bedrijf, waarbij hij zelf ook een belangrijke rol speelt.

Uit zijn eerste huwelijk met de vroeg gestorven Eva Hasselo (1800-1825) kwam een dochtertje voort, maar dat overleed een maand na de geboorte. Na de afronding van zijn studie theologie in Leiden in 1825, hertrouwde Hendrik in 1835 met Cornelia Wilhelmina Lamberts (1814-1870). Met haar kreeg hij veel kinderen van wie er een aantal succesvol werd. Het eerste kind, Nicolaas Hermanus (1836-1915), bracht het grootste Ter Kuile-bedrijf tot stand. Het vierde kind, dochter Henrietta Gijsberta Wilhelmina (1841-1899), trouwde met de fabrikant Herman Jurriaan Stroink (1840-1908) met wie Nico ter Kuile zich later zou associëren.

Dominee Hendrik ter Kuile (1801-1880), ca. 1860.

Uit: Nederland’s Patriciaat 86 (2005).

Over de vroege jaren van Nico’s – naar het lijkt – onstuitbare opkomst is niet veel bekend. Gelukkig is er een manuscript bewaard gebleven, geschreven door Henk ter Kuile (1916-1991, directeur van Spinnerij Tubantia), waarin veel informatie is opgenomen uit nu verdwenen documenten.³ Omdat het betrouwbaar lijkt, zal ik eruit citeren. In het familieboek Ter Kuile uit 1926 wordt vermeld dat Nico een kostschool in Ootmarsum bezocht en daarna de handelsschool in Amsterdam (waar familieleden van zijn moeder woonden). In zijn relaas over Nico stelt Henk ter Kuile, dat de door Nico gevolgde opleidingen ‘wel van korte duur zijn geweest, want op zijn achttiende verjaardag begint Nico zelf een zaakje. Bewaard is gebleven het “Verkoop-boek N.H. ter Kuile” [alleen het voorplat is ervan over, B.W.], dat op 13 sept. 1854, dus precies op zijn 18-de verjaardag, een aanvang neemt.’ In het boek worden goederen beschreven – ‘cigaren, thee, chocolade, zoetemelksche kaas, rijst en ook doosjes pennen’ – die Nico vaak heeft verkocht aan familieleden Ter Kuile en Lamberts. Er staat zelfs een weddenschap in genoteerd, die hem volgens Henk ƒ 2,80 opleverde. Nico is nog geen twintig jaar, als het verkoopboek in 1856 nogal abrupt ophoudt.

In dat jaar moet vader Hendrik, de dominee, contact hebben opgenomen met Benjamin Jannink, geboren in 1815, en dan ruim eenenveertig jaar oud. Jannink is in 1853 uitgetreden uit een firma met zijn oudere broers Abraham en Gerhard.⁴ Dominee ter Kuile heeft in 1856 met Benjamin Jannink besprekingen gevoerd namens zijn nog minderjarige zoon Nico en koopt in juni 1857 een tuin van drogist Wessel Harenberg aan de Zuiderhagen. De grond wordt overgedragen aan de nieuwe firma Jannink & Ter Kuile om er een stoomfabriek op te bouwen. De precieze plaats, ongeveer waar zich nu het H.J. van Heekplein bevindt, is bewaard gebleven op de kaart van voor de brand (zie afbeelding pagina's 34 en 35). Ook is er een foto van de fabriek (zie pagina 40).