De goudsmid

Marginalisering en veerkracht
van een Hindostaanse familie

Ruben Gowricharn

De uitgave van dit boek is mede tot stand gekomen door een financiële bijdrage vanuit het publicatiefonds van de Vereniging KITLV.

Met dank aan redactiebureau Katerna (Clazien Medendorp).

Omslagontwerp: Mijke Wondergem

Afbeelding omslag: Raswantia, Britsch Indische in gala, foto Eugene Klein, omstreeks 1915

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 705 4

e-ISBN 978 94 6249 706 1

NUR 692

© 2021 Ruben Gowricharn, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoud

Woord vooraf

1. Herinneringen

2. Langadam

3. De goede goudsmid

4. De misrekening

5. Een liefdeloos leven

6. Naar Nederland

7. De verlossing

8. Dertig jaar later

9. Eer en respect

Lijst van namen

Lijst van vreemde woorden

Lijst en herkomst van foto’s

Bibliografie

Register

Woord vooraf

In de Hindostaanse gemeenschap hebben tal van gezinnen geworsteld met sociale kwesties variërend van armoede en verslaving tot zelfdoding. Hoe wijdverbreid deze ervaringen ook zijn, ze worden zelden besproken en nog minder geboekstaafd. Dat geldt ook voor de problemen die in mijn ouderlijk gezin voorkwamen. Met dit boek over mijn vader probeer ik dat taboe te doorbreken. Want de combinatie van armoede en verslaving, evenals de neiging om die te negeren, komen al te vaak voor onder Hindostanen. Daarnaast wil ik de positieve eigenschappen van mijn vader, die naar mijn overtuiging onheus is bejegend door zijn naaste omgeving, in dit boek voor het voetlicht brengen.

Vanaf mijn kinderjaren ben ik in het gezelschap van mijn vader geweest, eerst letterlijk als jonge goudsmid en later in gedachten als een zoon die zich jarenlang heeft afgevraagd wat er thuis precies met ons is gebeurd en hoe het zover heeft kunnen komen. Dat heeft mij tijdens de studie in de sociale wetenschappen ertoe aangezet om te lezen, na te denken en te discussiëren over vraagstukken als ondernemerschap en armoede. Nog later, toen ik als ambtelijk onderzoeker werkzaam was bij de gemeente Rotterdam, kwamen deze thema’s in een andere gedaante naar voren, namelijk de vormen die sociale marginalisering in een welvaartsstaat aanneemt. Het bleven confronterende en leerrijke ervaringen. Wie denkt dat deze marginalisering in Rotterdam beperkt is of was tot witte Nederlanders vergist zich: de onderkant van de welvaartsstaat wordt grotendeels bevolkt door allochtonen van verschillende huize. Onder hen bevonden zich relatief veel Hindostanen. Voor mij was dat een onthutsende constatering, omdat ik dacht ik dat een dergelijke concentratie alleen in Den Haag, de stad met de meeste Hindostanen op het Europese vasteland, zou ontstaan.

Het schrijven van dit boek was geen eenvoudig proces. Niet alleen moest ik allerlei pijnlijke ervaringen onder ogen zien, ook moest ik twee zaken het hoofd bieden die vooral voor mijn broers en zussen belangrijk waren. De eerste was een indringend gevoel van kwetsbaarheid voor geroddel in de Hindostaanse gemeenschap. Mijn verzekering dat dit boek juist inzichtelijk maakt dat er goede redenen zijn voor herwaardering van mijn ouders, of dat je je niet moet laten leiden door kwaadsprekerij, kwam wel aan, maar overtuigde hen niet helemaal. Het tweede punt kwam voort uit een verschil van inzicht dat was terug te voeren op verschillen in leeftijd, die weer verschillen in ervaring en beleving verklaren. Hoewel een belangrijk deel van de verschillen te overbruggen was, waren wij, de familieleden die mijn vader intensief hebben meegemaakt, het niet op alle punten met elkaar eens. Ik heb me daarom bij deze weergave laten leiden door de grootste gemene deler, dus door het standpunt dat de meeste meningen verenigde. Hier rekende ik de ervaring van mijn neefjes niet mee, omdat zij tot een jongere generatie behoren en hun grootvader in een andere levensfase hebben meegemaakt.

Door dit boek te schrijven heb ik een helder inzicht gekregen in het feit dat mijn vader, ondanks zijn sociale val, een aanzienlijke rol heeft gespeeld in mijn verdere ontwikkeling. Ik laat immers zien dat ik niet ondanks zijn ongeluk en armoede, maar dankzij zijn goede eigenschappen zover ben gekomen. Omdat dit boek vanuit mijn perspectief is geschreven zou de titel ‘De Goudsmid en zijn zoon’ kunnen heten. Maar dat zou mijn doelstelling om een boek over mijn vader te schrijven geen recht doen. Het gaat niet om de zoon, maar om de vader. Waar mijn broers en zusters en ik vroeger het thema ‘vader’ nauwelijks bespraken, voel ik mij nu vrij van schaamte of remmingen om over hem te praten. Ik kan hem verdedigen, veel zaken uitleggen en alles afwegende tot een positief oordeel over hem komen. Het is een cliché om te zeggen ‘Ik ben trots op m’n vader’ – dat is niet wat ik hier betoog. Wat ik wel wil benadrukken is dat ik geen reden voel om me voor hem te generen en het inzicht wil uitdragen dat de buitenwereld veel van zijn ervaringen kan leren.

Elk hoofdstuk in dit boek kent een kader dat is gedefinieerd aan de hand van een concept waarin de beschreven ontwikkelingen geplaatst zijn. Het gebruik van concepten maakt dit boek niet tot een wetenschappelijke verhandeling, ze formuleren het thema van het hoofdstuk. Ik vond het daarnaast belangrijk om de gebeurtenissen historisch in te bedden, dus context en achtergrond te verschaffen, vooral als handreiking aan lezers van een jongere generatie. Ook heb ik het geval van mijn vader verbreed tot kwesties die zo vaak in de Hindostaanse gemeenschap voorkomen dat we niet meer van incidenten of uitzonderingen kunnen spreken. Daarmee is dit boek meer dan een individuele geschiedenis: het is ook een bespreking van zaken die in de Hindostaanse gemeenschap liever worden doodgezwegen dan serieus bekeken.

De familie heeft zich gebogen over dit manuscript. Elk lid van de familie dat mijn vader intensief had meegemaakt kreeg de eerste versie te lezen. Het verzoek was om de weergave te controleren op feiten, volgorde en formuleringen, waar nodig namen en jaartallen aan te vullen of te corrigeren en eventueel hun eigen perspectief, ervaring en relevante details in te brengen. Al die brokken informatie en inzichten zijn gesynthetiseerd tot dit eindresultaat. Op de grote lijn van het verhaal was geen kritiek, wel hadden enkele gezinsleden het onbehaaglijke gevoel dat de familie met de publicatie van dit boek onnodig te kijk wordt gezet. Ik hoop dat zij zich vergissen, dat dit boek een venster opent op de Hindostaanse gemeenschap en dat zij er na herlezing een goed gevoel aan overhouden.

Ruben Gowricharn

Rotterdam, 18 augustus 2020

1. Herinneringen

‘Ik kan me nana nauwelijks meer herinneren’, zei Ajay. ‘Maar iedereen die over hem spreekt zegt als eerste dat hij een goede goudsmid was.’ Het was december 2019. Ajay zat een beetje onderuitgezakt in onze woonkamer. Z’n gezicht vertoonde een mengeling van verwondering en ergernis, alsof hij het niet kon verkroppen dat hij zich zo weinig van z’n nana kon herinneren. Ajay is de tweede zoon van mijn oudste zus, een jonge veertiger die af en toe bij ons thuis in Rotterdam komt. Meestal ’s avonds en als hij toevallig in de buurt is, zoals nu. Hij heeft het over zijn nana, de grootvader van moederszijde, dus mijn vader.

‘Maar heb je hem wel meegemaakt zoals Dinesh?’ vroeg ik hem. Ik wist dat Dinesh, zijn jongste broer, vaak bij mijn ouders verbleef. Hij was daar niet alleen na school, wachtend totdat zijn werkende ouders hem ophaalden, maar bleef soms ook slapen. Hij was het troetelkleinkind van mijn moeder.

‘Jazeker’, zei Ajay, ‘na school ging ik naar jullie huis aan het Paardeplein en bleef daar totdat m’n ouders me ophaalden.’

Daarna viel er een stilte.

Verschillende gedachten schoten door mijn hoofd. Mijn vader, zijn nana, was lang niet altijd thuis. Hij was een hosselaar, iemand die onder sociale druk op zoek was naar klusjes. Hij was ook vaak aangeschoten en eenmaal thuis sliep hij meestal. Het kon dus zijn dat Ajay zijn nana niet vaak zag omdat hij afwezig was of sliep. Het was mijn moeder die zich over haar kleinkinderen ontfermde. Mogelijk waren Ajay’s vervaagde herinneringen aan mijn vader door dit verschil te verklaren. Maar zeker wist ik het niet. Het gesprek ging daarna over andere dingen. Na enige tijd nam hij afscheid.

Het korte gesprek met Ajay over mijn vader bracht verschillende emoties bij mij naar boven. Ik was het tweede kind en de oudste zoon van mijn vader. Hij had in Suriname een kleine goud- en zilversmederij waarin vooral mijn moeder en ik meehielpen. Dat deed ik vanaf mijn zevende jaar. Toen mijn kinderen zeven jaar waren, kon ik het mij niet voorstellen dat ik op die leeftijd al een ambacht leerde. Later, in Nederland, realiseerde ik mij dat in Suriname kinderen in gezinnen in de landbouw en in ambachtelijke beroepen zoals kleermaker, timmerman of schilder, en in winkels, ja, in principe in elk gezinsbedrijf, gewoonlijk meehielpen. Deze opvatting werd bevestigd door familieleden en vrienden die uit deze sectoren kwamen. Tussen jongens en meisjes bestond wel een belangrijk verschil: meisjes hielpen niet in alle ambachten zoals jongens, maar werden voorbereid op huishoudelijke taken: strijken, koken, afwassen, het huis schoonhouden en dergelijke. Ook zij waren van kinds af aan bezig. Ik was dus bepaald geen uitzondering, al voelde ik dat als kind wel zo.

De typering van mijn vader zoals Ajay die optekende bij verschillende mensen – ‘een goede goudsmid’ ‒ deed me goed. Hij wás een goede goudsmid, dat kon ik beamen. Die reputatie is hem bijgebleven en leverde hem ook veel sociaal krediet op. Ik kan mij nog herinneren dat de klanten, veruit de meeste waren vrouwen, zeer lovend over hem spraken. Ze zeiden vooral dat hij netjes werkte, dat de sieraden mooi waren en dat hij niet duur was. En meestal glom hij dan. Een deel van deze vrouwen bestond uit tantes en buurvrouwen, maar het gros was mij niet bekend. Maar als ze een paar keer langs waren geweest, waren ze automatisch ‘tante’ geworden. Mijn vader was ook kritisch over mij. Misschien was hij extra oplettend omdat ik het werk nog moest leren, maar hij kon de teugels ook laten vieren. Als kind heb ik nooit het gevoel gehad dat hij een lieve of zorgzame vader was, alleen dat hij een harde werker was en dat ik hem moest helpen in de goudsmederij. Hij was vanzelfsprekend aanwezig in mijn leven.

Mijn vader was klein gebouwd en kaal. De kaalheid moet vrij vroeg in zijn leven zijn ontstaan want geen van zijn kinderen heeft hem gekend met een haardos. Hij droeg toen, als opkomende goudsmid, altijd een vilthoed en witte kleren, waaraan de mensen hem herkenden.

Foto 1: Foto van Parmessar Gowricharn, de Goudsmid, begin jaren 1970: Herkomst: familie Gowricharn.

Het dragen van een vilthoed in de tropische zon was verklaarbaar. Maar het dragen van witte kleren was in het Suriname van de jaren zestig niet gewoon. Althans, ik ken niemand die altijd witte kleren droeg. Ik heb weleens foto’s gezien waarop creoolse mannen (veelal in de koloniale tijd) witte kleren droegen, maar onder Hindostanen kwam dat nauwelijks voor. Ik kan me herinneren dat hij zich eens liet ontvallen dat witte kleren je ‘deftig’ en ‘netjes’ maakten. Waarom dat zo was, weet ik niet. Op oude foto’s van Hindostaanse contractarbeiders en boeren is te zien dat zij vaak witte kleding droegen, met name bij religieuze ceremonieën, maar meestal ging het om een dhoti, een traditioneel Indiaas kledingstuk, een soort lendendoek die op speciale wijze om het middel werd gedrapeerd. Als kind stelde ik verder geen vragen over de witte kleding en zelf had ik geen behoefte om witte kleren te dragen. Kleding is voor mij nooit belangrijk geweest. Maar voor mijn vader was die outfit belangrijk, al besefte ik dat pas later. Toen brak ook het inzicht door dat zijn reputatie als goede goudsmid en zijn witte pak tot zijn identiteit behoorden.

Mijn vader raakte in de loop van zijn leven verslaafd aan alcohol. Voor zover ik weet dronk hij altijd, maar in mijn kinderjaren was hij een matige drinker die zich beperkte tot bier. Het drinken werd langzamerhand steeds meer, bier werd vervangen door whisky en rum en op een gegeven moment stond hij bekend als een pyaker, een zuiplap. Zijn opgebouwde sociaal krediet als goede goudsmid verspeelde hij deels door zijn verslaving. Dat gaf aanleiding tot gesprekken: in de familie, in de buurt, bij de klanten en in ruimere kring. Wij, de kinderen, schaamden ons steeds meer voor hem. Het was geen gewone schaamte voor een eenmalige daad: het was een schaamte die ons tot op het bot raakte, alsof we met een erfzonde geboren waren die nooit zou verdwijnen. Wij waren hulpeloos tegenover de schande die hij over ons afriep, zo voelde dat, en het enige wat we deden was hem doodzwijgen.

Dat die reactie het probleem groter maakte kwam niet in ons op. Suriname in de jaren zestig was een kleinburgerlijke samenleving waarin status en maatschappelijk aanzien de allerbelangrijkste levensdoelen waren. De witte kleren van mijn vader waren daar een belangrijke uiting van. Maar zijn problemen werden nog groter: hij maakte schulden, kwam afspraken met klanten niet altijd na en haalde zich soms de woede van mensen op de hals die vaak ons, het gezin, daarop aanspraken. Dat leidde tot kritiek en geruzie thuis. Schulden, drank en ruzie die soms uitliep op geweld, maakten dat hij bij mijn broers en zusters op weinig clementie kon rekenen. De enige die hem van dichtbij kende, door het werk als goudsmid, was ik. Daardoor was ik in staat om hem beter te begrijpen, althans dat verbeeld ik me. Want een jochie van zeven jaar of wat ouder snapt niet zoveel van wat er gebeurt. Emotioneel waren mijn reacties niet zo heftig als die van de andere gezinsleden. Maar hoe mijn gevoelens voor mijn vader ook waren, het veranderde niets aan het pad dat hij was ingeslagen.

Mijn vader kwam in een neerwaartse spiraal terecht. Zijn marginalisatie stortte ons niet alleen in grote armoede, maar zadelde ons ook op met aanhoudende en intense gevoelens van schaamte. De armoede konden we na enkele decennia overwinnen. Maar de schaamte droegen we ons hele leven met ons mee. Die liet zich niet wegpraten, we voelden ons gebrandmerkt door een verleden dat we, zonder enige reflectie, uitsluitend aan mijn vader toeschreven. Achteraf bezien vind ik de ‘straf’ die we hem oplegden ronduit wreed. We namen niet de moeite om met hem te praten, hulp te zoeken of hem te ondersteunen. Ons gedrag was een reflex, meer niet, maar ook niet minder. Het was onnadenkend, conformerend aan de toen dominante waarden in de laat-koloniale samenleving waarin status, succes en rijkdom breed geëtaleerd werden, waardoor wij vooral weinig begripvol en strijdbaar waren. Wij brachten dus niet de solidariteit op die hij van ons had mogen verwachten. Ons negatieve beeld van hem en onze afwijzing overheersten.

Die minderwaardig makende schaamte kwam niet alleen voort uit het laat-koloniale karakter van de Surinaamse samenleving. Het vond ook zijn wortels in de Hindostaanse gemeenschap waarin succes boeken door sociaal aanzien en rijkdom te verwerven en die te etaleren een dominant kenmerk is. Deze behoefte kwam volgens mij voort uit de achtergrond van de Hindostanen die nog maar enkele generaties geleden immigranten waren en die een vooruitgangsideologie hadden ontwikkeld. Ook tegenover stadscreolen wilden Hindostanen hun gelijkwaardigheid en zelfs superioriteit bewijzen door rijkdom en academische graden te vergaren. Het voert hier te ver om deze gedachte, die ik elders heb uitgewerkt (Gowricharn 2019b), aannemelijk te maken. Van belang is dat ik als kind het grote contrast tussen de norm van vooruitgang in de gemeenschap en de marginalisering van mijn vader, ook wel voelde. Maar naarmate ik ouder werd, ging studeren en begreep dat de geschiedenis van mijn vader verschillende kanten had, begon ik mij minder voor hem te generen. Langzaam smolt de schaamte weg en zag ik hem als iemand die model stond voor een bredere categorie gezinshoofden die een val hadden meegemaakt, die weinig begrip hadden gekregen en die een stem misten.

De ervaring met mijn vader was beslissend voor mijn verdere ontwikkeling. Zijn eigenschappen bleken ook mijn eigenschappen te zijn, zij het met andere consequenties. Het is best mogelijk en zelfs waarschijnlijk dat mijn broers en zusters mijn vader anders waarderen dan ik doe, maar die individuele variatie is niet te vermijden. Verschillen in leeftijd, werkzaamheden, sociale inbedding, ervaring en identificatie leiden onvermijdelijk tot een variatie in opvattingen en waarderingen. Bezien vanuit mijn ervaringen zijn de volgende aangeleerde of geërfde eigenschappen van belang geweest voor mijn latere ontwikkeling.

In de eerste plaats kende mijn vader voldoening bij geleverde prestaties. Dat is een eigenschap die vaker is te vinden bij producenten van iets tastbaars zoals ambachtslieden. Voor goudsmeden was typerend dat zij een sieraad konden schuren en polijsten totdat het glom. Dat had weinig te maken met creativiteit en kunstzinnigheid, want veruit de meeste sieraden waren bekende modellen en maar weinig klanten wilden iets aparts. Maar het afleveren van een sieraad gaf trots en voldoening. Die emotie bij het afleveren van een tastbaar resultaat, liefst herhaaldelijk gepolijst, bleef mij kenmerken in mijn verdere leven. Ik was altijd geneigd van studenten en promovendi een tekst te verlangen ‒ het concrete product in de academische wereld ‒ die zij herhaaldelijk bewerkt moesten hebben, zoals ik ook het schuren en polijsten van sieraden normaal vond. Dat was niet altijd prettig voor de studenten, maar deze ambachtelijke oriëntatie heeft wel geholpen bij hun en mijn academische prestaties.

Een tweede opvallende eigenschap is de werklust. In sommige intellectuele stromingen wordt dit arbeidsethos genoemd, alsof het een culturele mentaliteit is. Dat is bijvoorbeeld het geval met Max Webers (1904) opvatting van de protestantse ethiek, volgens welke kleine ambachtslieden hard werkten, sober leefden en flink spaarden omdat dit een leefcultuur was. Bij de Hindostaanse ambachtslieden die ik heb gekend in Suriname was dat harde werken er wel. Maar die eigenschap is ontwikkeld in de loop van twee à drie generaties die de periode omspannen van contractarbeid op de plantages, een bestaan als keuterboer en als kleine zelfstandige in het district of in de stad. Dat kan hebben geresulteerd in een leefpatroon waarin werken normaal is. Maar een dergelijk leefpatroon ontstaat of blijft voortbestaan door dwingende omstandigheden zoals armoede. Presteren komt dus niet altijd voort uit een lust, het is niet altijd kenmerk van een leefcultuur, en indien wel, is het niet altijd een eigenschap die langdurig hoeft te zijn.

In het voorgaande ligt een derde eigenschap besloten, namelijk doorzettingsvermogen. Dat viel bij mijn vader misschien minder op, maar het heeft hem toch gekenmerkt. Doorzettingsvermogen vereist dat je een doel voor ogen hebt, dat je je niet laat ontmoedigen door tegenslagen, dat je kunt incasseren, dat je je kunt isoleren van afleidingen en dat je stug kunt blijven doorwerken. Dat is geen kattenpis! Deze eigenschappen verklaren ook de veerkracht; het vermogen om op te veren na tegenslagen geïncasseerd te hebben. Het bezit van veerkracht is niet vanzelfsprekend. Veel mensen geven na tegenslag iets belangrijks in hun leven op, denk aan kostwinners die een gezin in de steek laten of mensen die de hand aan zichzelf slaan wanneer het tegenzit. Veerkracht vereist niet alleen een prestatiegerichte mentaliteit, maar ook veel energie om emoties te verwerken en je af te sluiten voor negatieve krachten in je omgeving. Zeker als kind moest ik dat leren, en dat zal ook voor mijn vader hebben gegolden.

Hoewel mijn vader mijn leermeester was, waren er ook eigenschappen waartegen ik mij afzette en die mij misschien hebben behoed voor uitglijders. Zo heb ik een afkeer ontwikkeld voor mensen die veel drinken, en nog meer voor mensen die door het drinken hun zelfbeheersing en waardigheid verliezen. Tot mijn drieëntwintigste jaar heb ik geen drup alcohol aangeraakt. Daarna dronk ik wel maar dat bleef tot de dag van vandaag zeer matig, gemiddeld één keer per maand en beperkt tot twee glazen per keer. Een tweede kenmerk van mijn vaders gedrag dat ik angstvallig heb vermeden is het kopen van loten. Hij kocht vrij vaak delen van een lot en soms won hij een klein bedrag. Maar per saldo heeft hij, denk ik, meer verloren dan gewonnen. Misschien droomde hij niet van het ‘grote geluk’ zoals veel lotenkopers en gaf het winnen van kleine bedragen hem genoeg voldoening om een volgende keer weer een lot te kopen, maar mijn geloof in loten, als ik dat al had, is door zijn gedrag verdwenen.

De effecten van mijn vader op mij waren dus gemengd. Ik was mij bewust van zijn positieve eigenschappen en de uitwerking daarvan op mij. Maar de negatieve kanten, waarvoor we ons als gezin zo schaamden, waren ook onuitwisbaar aanwezig. Mijn vader was zelden gespreksonderwerp in het gezin, het liefst zwegen we hem dood alsof we daarmee ons verdriet, onze schaamte en ons ongemak konden verbergen. Alleen mijn moeder wilde ondanks alles soms iets aardigs over hem zeggen. Wij waren zo bevangen door zijn reputatie dat het niet in ons opkwam dat mijn vader niet de enige in Suriname was die afgleed naar de bodem van de maatschappij. Sociale daling komt in alle samenlevingen voor. Soms gebeurt dat door grote gebeurtenissen als economische crises en soms door omstandigheden als ziekte en ongeluk of door individuele beslissingen die verkeerd uitpakken. Maar we plaatsen onze individuele casus niet in dat bredere kader.

Het bredere kader was niet gebonden aan een moment. Want reeds vroeg in de geschiedenis kwamen bij Hindostanen drankzucht, geweld, kindermishandeling, buitenvrouwen en -kinderen, onderdrukking, zelfdoding, faillissement en dergelijke zaken voor. Veel later realiseerde ik me dat tal van families dergelijke gebeurtenissen kennen, maar dat zij die als ‘geheimen’ behandelden. Ik heb het gezien in de wijken waar ik opgroeide, ik heb het vaak gehoord op school en van vrienden die het terloops noemden, ik hoorde het bij overlijdensberichten op de radio en ook in het roddelcircuit van familie en andere mensen. In de Hindostaanse gemeenschap zijn sociale kwesties publieke geheimen: iedereen weet ervan, maar doet alsof het om een goed bewaard familiegeheim gaat. Daardoor komt het niet tot een open gesprek. De titel van Usha Marhés boek Tapu sjén = Bedek je schande (1996) geeft deze attitude treffend weer. Het verhaal van mijn vader staat dus niet voor een individuele ontwikkeling maar heeft meer gezinnen gekenmerkt.

De angst om met een sociaal stempel, een stigma, door het leven te gaan leidt tot hardnekkige stiltes in families. De Australische sociologe Ashley Barnwell wees erop dat de houding om nare gebeurtenissen geheim te houden soms verschillende generaties omvat en de functie heeft om families te beschermen tegen stigma. Die stigma’s noemt zij een vorm van sociaal geweld dat mede wordt bepaald door een wijdere context van de samenleving die codes van gedrag en stilzwijgen bepaalt. Elke familie heeft haar eigen unieke geheimen, schrijft ze, maar geheimen worden gemeenschappelijk bewaard. Een respondent in haar onderzoek formuleerde het zo: ‘I guess that the reason these types of things were kept secret is that people think it was shameful, that others will think less of them and such information could stop them from having a career, or family or getting ahead in life. Or… what will people think if they knew the truth about us?’ (Barnwell 2019: 1119). Dat was precies het gevoel dat ook ons gezin beheerste.

Naast de emoties die het korte gesprek met Ajay had opgeroepen, had ik ook vragen. Hoe komt het dat een goede goudsmid aan lager wal raakte? Gary Becker (1964), Nobelprijswinnaar economie (1992), ontwikkelde lang geleden een theorie die hij human capital (menselijk kapitaal) noemde. Volgens deze theorie is er een positief verband tussen het aantal jaren dat iemand investeert in zijn opleiding en het salaris dat hij later verdient. Dus hoe langer je studeert, des te meer zul je later verdienen. Deze theorie is later uitgebreid met het aantal jaren werkervaring en de opgedane vaardigheden, dus alles wat de arbeidsproductiviteit doet toenemen. Het is een zeer populaire theorie die ondertussen verschillende varianten kent en ook in andere disciplines zoals de sociologie, management, immigratiestudies en ontwikkelingsstudies wordt gebruikt. De achilleshiel van deze benadering is het individualistische karakter ervan: een hoger inkomen wordt verklaard uit individuele onderwijsprestaties. Bovendien verliest zij uit het oog dat een hoger inkomen eerder te verklaren is uit ondernemerschap, ‘omhoog trouwen’, politieke benoemingen en netwerken. Mijn vader beschikte over menselijk kapitaal – zijn vaardigheden en lange ervaring als goudsmid ‒ maar toch ontving hij niet de verdiensten die deze theorie beloofde.

Het individualistische karakter van de menselijk kapitaal-theorie is te overstijgen door een andere theorie in te zetten, ditmaal afkomstig uit de sociologie. Dat is de theorie van sociaal kapitaal, waarmee eenvoudig gezegd sociale netwerken worden bedoeld. Ook hiervan bestaan verschillende varianten, maar de essentie is dat sociale netwerken ondersteunende functies bieden. Die kunnen variëren van informatieverstrekking, kennisuitwisseling of het verlenen van diensten (Portes 1998). Deze sociale netwerken worden voorgesteld in tekeningen waarin een persoon contacten heeft met verschillende andere personen. Dat levert een figuur op met een persoon in het midden en lijnen die hem of haar verbinden met andere personen. Het voordeel van deze theorie is dat individuen niet meer als geïsoleerde sociale wezens worden benaderd, maar als personen die zijn ingebed in een sociaal geheel. Maar de netwerkbenadering zegt weer weinig over de inhoud van de relaties. Zo had mijn vader relaties met klanten, familie en zijn drinkebroers maar uit een tekening van zijn netwerk is niet op te maken wat de aard van de relaties is en of en hoe die behulpzaam waren.

Geen van beide theorieën ‒ menselijk kapitaal en sociaal kapitaal ‒ verklaren dus sociale daling. Dat is vreemd. Want als de aanwezigheid van beide vormen van kapitaal sociale stijging verklaart, dan moet de afwezigheid ervan sociale daling of een stationaire positie verklaren. In het geval van mijn vader waren beide vormen van kapitaal aanwezig en toch maakte hij een daling mee. Dus moeten er meer krachten werkzaam zijn geweest om ons lot te verklaren. Ik wil niet zeggen dat wat hem is overkomen alleen bepaald werd door maatschappelijke krachten en dat hij zelf geen aandeel heeft gehad in zijn neergang. Maar ik bestrijd dat het allemaal alleen aan hem te wijten was. De sociale daling van mijn vader was ook geen individuele ontwikkeling die beperkt was tot één persoon. Het was een ontwikkeling waarin gezinnen betrokken waren en die zich op betrekkelijk grote schaal voordeed. Dat gold ook voor ons. Wij vielen als gezin niet zo ver naar beneden als mijn vader, maar wij ondervonden het effect van de daling. Ongetwijfeld heeft mijn vader hier het meest onder geleden, maar hij was niet de enige die ermee te maken had. Dat maakt een individualistische benadering minder toepasselijk.

De historische context waarin deze ontwikkeling zich voordeed, de jaren zestig en begin zeventig van de vorige eeuw, roept ook een vraag op. Het waren jaren van economische voorspoed voor Suriname. Door de groeiende bauxietexport, gecombineerd met een stabiele stroom van Nederlandse ontwikkelingshulp, kende Suriname geen beperkingen in economische groei en consumptie. Het overheidsapparaat breidde zich uit, het aantal kleine zelfstandigen nam toe en de onderwijssector groeide. De welvaart was ook af te lezen aan de toename van de inkomens, het aantal fietsen, bromfietsen en auto’s, de huizen- en wegenbouw, de inrichting van huizen, de aanschaf van steeds meer elektrische apparatuur zoals radio’s, wasmachines, televisies en koelkasten, de sociale en ruimtelijke mobiliteit van de mensen, het bioscoopbezoek, de betere voeding en kleding ‒ ja, aan praktisch alles was te zien dat Suriname materieel in de lift zat. Het cultuurbeeld deed denken aan de naoorlogse wederopbouw van Nederland. Maar Suriname had niet de ravage gekend die Europa had meegemaakt. De samenleving profiteerde alleen van de welvaart. Hoe komt het dat mijn vader het in deze periode van toenemende welvaart en sociale stijging niet heeft gered?

Ajay’s uitspraak versnelde een besluit dat ik al geruime tijd geleden had genomen om eens een boek over mijn vader te schrijven. Ik had net een boek voltooid over Hindostaanse boeren en dacht in één ruk verder te gaan met het verhaal van mijn vader. Het was een gewaagd voornemen. De meeste familiegeschiedenissen gaan over families. Dit boek gaat over één persoon, mijn vader. De meeste familiegeschiedenissen gaan over families die ‘het hebben gemaakt’, sociaal vooruit zijn gegaan of in elk geval die boodschap willen uitdragen. Meestal is het verhaal heroïsch: arme mensen die rijk zijn geworden of mensen aan de onderkant van de samenleving die aanzien of macht hebben verworven. Mijn vader is precies het omgekeerde: hij was de antiheld. Dat maakt de familie kwetsbaar. Want het verhaal kan worden misbruikt om met modder te gooien naar een familie die al veel heeft meegemaakt. Ik meen echter dat er van mijn vader, de antiheld, wat te leren is en dat zijn geval het verhaal vertelt van veel meer families. Daar gaat dit boek over.

2. Langadam

Mijn vader bouwde zijn menselijk kapitaal op in zijn sociale milieu van herkomst. Het herkomstmilieu zegt ook iets over het gebied en de bewoners. Hier werden het familienetwerk, dus het familiegerelateerde sociaal kapitaal, en de leefwijze ontwikkeld. Daarna ga ik in op de krachten die mijn ouders naar de stad hebben gestuwd. In dat proces nam het sociaal kapitaal af omdat de familierelaties van karakter veranderden. Ten slotte beschrijf ik de opbouw van het gezin omdat de rol van gezinnen in het kleine ondernemerschap van groot belang is. Gezinsvorming is ook een vorm van kapitaal. Het hoofdstuk gaat dus over de vorming van drie soorten kapitaal: menselijk kapitaal, sociaal kapitaal en gezinskapitaal, die ik zoveel mogelijk inbed in het stedelijk milieu.

Saramaccapolder