Afbeeldingen omslag: privécollectie auteur

Omslagontwerp: Mijke Wondergem, Baarn

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 9789462497092

e-ISBN 9789462497108 (e-pub)

NUR 691

© 2021 Hans Moll, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Voorwoord

Hans Goedkoop

In den beginne: onduidelijkheid

I. Aankomst

II. Nieuw-Guinea

III. Wie zijn wij

IV. Familiegeheimen

V. De besten

VI. Den Haag

VII. Goed terechtgekomen

VIII. De njai

IX. Gescheiden ouders

X. Opscheppen

XI. School

XII. De katjoeng en de oma

XIII. Vechtsport

XIV. Etiket Indisch

XV. Ambonezen

XVI. Heet

XVII. Jaren 60

XVIII. Discriminatie

XIX. Oma

XX. Koloniale schuld

XXI. Vergeten vragen

XXII. Bezetting

XXIII. Messen

XXIV. Heilige hapjes

XXV. Vreemde geesten

XXVI. Zwijgen

XXVII. Indische humor

XXVIII. Oorlog

XXIX. Bersiap

XXX. Wreedheid

XXXI. Spijt

XXXII. Holland

XXXIII. Papieren

XXXIV. Afscheid

Nawoord: Anstiel

Voorwoord

Hans Goedkoop

Terwijl ik dit schrijf is een buisje met mijn wangslijm naar de Verenigde Staten om daar onderzocht te worden op mijn erfelijke achtergrond. Van vaderskant is die betrekkelijk blond en blauwogig, maar aan moederskant breekt het avontuur uit. Daar galopperen Armeniërs door het bloed, er schuifelen Chinezen rond, mijn oma had iets schitterend Javaans.

Ach, Indisch allemaal, vatte mijn moeder samen. Indische familie.

Ben ik Indisch?

In een onderlaag van mijn geheugen ligt nog opgeslagen wat dat in mijn kindertijd betekende. Den Haag, om te beginnen. Donker, dat sloeg op de huid. Driftkikkers, want dat schenen ze te zijn, en zwijgen, daar hadden ze last van. Waar vergoelijkend op volgde: moeilijke tijd gehad natuurlijk.

Dat kon niet over ons gaan. Een van mijn broers was rossig en een andere stroblond. We woonden op de Veluwe en mij viel nooit op dat we ergens over zwegen. Ook al stonden er djatihouten beeldjes in de boekenkast en had mijn moeder een uitstekende rijsttafel in de vingers, wij waren net als iedereen. We hadden alleen meer van de wereld gezien.

Nee, dan Hans Moll. Den Haag check, huidskleur check – het kan niet missen. Ook hij geeft in dit boek steekwoorden voor het Indische. En al zijn die heel anders dan de mijne, dat bewijst misschien juist dat hij Indisch is en ik niet. Hij weet waarover hij praat.

Maar dan het gekke. Ook hij blijkt zichzelf niet echt als Indisch te zien. Die steekwoorden, die slaan voor hem op anderen, en hij heeft ook gewoon geen zin om zichzelf in een hok te zetten. Geef hem ongelijk.

Met het verstrijken van de jaren blijkt er alleen toch iets in hem schuil te gaan dat onderzocht wil worden en met de geschiedenis te maken heeft. Hij doet een DNA-test, ook hij al, en neemt de moeite om zijn stamboom uit te zoeken. In die boom klimmend komt hij via een wirwar aan etniciteiten bij zijn ouders uit, met name bij zijn moeder, en dan doet hij wat eenvoudig lijkt en toch zo moeilijk is. Hij beschrijft alleen maar. Wat hij van zijn moeder weet, wat hij als kind ziet en wat hij later gaat doen en denken. Hij zet het in haarscherpe vignetten neer – met steeds die moeder in een glansrol als formidabel karakter en komisch commentator.

Wat Moll zelden doet, is er zijn eigen commentaar bij leveren. Hij past zijn tekst niet in binnen de Indische geschiedenis, hij maakt zichzelf niet tot exempel, alles blijft zo grillig als het is, en dat heeft iets bevrijdends. Tussen de regels schemert steeds de vraag wat er nu Indisch is aan deze ‘Indische geschiedenis’, maar hij gaat het je niet vertellen. Er zijn zoveel Indische ervaringen, wie zal bepalen wat er wel en niet bij hoort?

Een paar keer laat Moll die terughoudendheid varen en wordt hij ondanks zichzelf ineens een Indisch activist. Dat is wanneer hij in het heden uitkomt en positie kiest in het historische debat van nu. Dan hoor ik soms niet meer zijn moeder maar de mijne. Driftkikkers, zegt ze, en ik val volautomatisch terug op het gevoel dat ik toch niet echt Indisch ben.

Maar de rest van het boek maakt een vreemde onrust bij mij los. Wat hij vertelt lijkt geen moment op het verhaal van mijn familie, niet in standplaats, niet in welstand, niet in wat voor stand dan ook, en toch lees ik het met iets wat lijkt op herkenning. Ik heb het ook als ik Hans Moll aan de telefoon heb, al ken ik hem hoogst oppervlakkig, en ik heb het zelfs al in een zaaltje vol Indische mensen. Nestgeur.

Waar ’m dat in zit? Het leven in een land waar alles geur was. Het verlies van dat land van herkomst en de landing in het Nederland van aankomst. De vernedering van daar bij nul beginnen en je aanpassen, en ja toch echt wel zwijgen. De schaamte over die vernedering. De schaamte over de schaamte. Het is allemaal al vaak gezegd, maar hoe zit het precies?

Lees dit boek en je vindt een verhaal dat zoveel ingewikkelder en tegenstrijdiger is, dat je er iets in ontdekt van een vermoedelijke werkelijkheid. Het spoort je aan om ook de werkelijkheid van je eigen familie terug te zoeken en, wie weet, de Indo in jezelf te achterhalen. Lees dit boek – ook als je blond bent en blauwogig en geboortig van de Veluwe.

In den beginne: onduidelijkheid

Mijn buurman Michiel werkt op een academie in Amsterdam. Hij heeft, zegt hij, de serie ‘Indische inkijkjes’ die ik rond 2010 voor de Achterpagina van NRC Handelsblad heb geschreven met plezier gevolgd. Ik beschrijf daarin een aantal van mijn ervaringen in Nederland als kersvers uit Indië gerepatrieerd kind. Op zijn academie hebben ze nu vier van die verhaaltjes gebundeld en mooi gekaft. Het is een cadeau geworden voor een scheidende collega.

‘Hij is net als jij’, zegt Michiel, en vraagt of ik mee wil gaan naar de betreffende collega. Dat lijkt me leuk, maar het komt er steeds niet van. Buurman gaat uiteindelijk alleen.

‘Hoe vond hij het boekje?’

Michiel kijkt bedachtzaam. Het is duidelijk dat hij er niet goed raad mee weet. ‘Tja, hoe zal ik het zeggen. Mijn collega zei: “Wij Indonesiërs hebben dat niet zo, wij zijn niet zo bezig met onze afkomst. Dat is meer iets van Indischen.” Ik had die reactie niet zo verwacht.’

Ik: ‘Hij was onze vijand, man! De Indonesiërs wilden ons doodmaken.’

‘Maar wat ben jij dan?’

‘Indo.’

‘Wat is het verschil dan?’

Hoe leg je dat uit?

Een van de verschillen is dat wij zijn gevlucht, en dat zij zijn gebleven. Weliswaar hebben ook zo’n dertigduizend indo’s ervoor gekozen om in Indonesië te blijven, maar dat is niet helemaal goed afgelopen.

I    Aankomst

‘De koelies zijn blank!’ Niemand zegt het hardop, maar iedereen ziet het en heeft het er jaren later nog over: de werklui op de kade zijn blank. We zijn met de Willem Ruys door het Noordzeekanaal gevaren naar een koud Amsterdam. Hoewel, met de 10 graden Celsius die april 52 in de Bilt aantikt, kan je niet spreken van ‘koud’. Maar de Indischgasten die uit de tropen komen, hebben het koud en ze zijn in verwarring.

Voor het vuile en zware werk in Indië heb je Javaanse en Chinese koelies, en die zien we hier niet op de kade. Wat denken de ‘repatrianten’? ‘Misschien verwachten de Nederlanders van ons dat we dit werk ook gaan doen?’ De schrik moet groot zijn geweest.

Ik schrik nergens van, ik loop braaf achter mijn moeder aan. Ik zie en hoor niets opvallends. Voor mij is alles gewoon. Nederland is na Borneo en Nieuw-Guinea de zoveelste plek in mijn korte leven waar wij aan wal gaan. Het enige dat opvalt, is de kou, en het zal nog veel kouder worden.

We maken deel uit van de ruim 250.000 repatrianten die Nederland binnenstromen. Het land zucht nog onder de gevolgen van de oorlog. Het spoor functioneert niet naar behoren, bruggen en wegen worden gerepareerd. Er is woningnood en sommige levensbenodigdheden zijn nog op de bon. En dan komt zo’n leger bruinen binnen. Of ‘blauwen’ zoals we worden genoemd, of erger, ‘Indonesiërs’.

Hoe hebben de havenarbeiders naar ons gekeken? Het moet voor hen een vreemd gezicht zijn geweest, al die bruine en lichtgetinte vaders, moeders en kinderen die voetje voor voetje bibberend de loopplank af lopen. Het zal ze niet voor ons hebben ingenomen als ze wisten hoe wij hen zagen. Maar misschien zien ze ons vooral als pedante armoezaaiers en gelukzoekers.

Tientallen jaren na onze komst wordt de term ‘cultuurverrijkers’ gemunt als aanduiding van allochtonen die met hun cultuur de Nederlandse verrijken. Dat idee heeft begin jaren 50 nog niet postgevat onder de bootwerkers, sjouwers en stuwadoors aan de kade van Amsterdam.

De Nederlanders kennen dan nog niet de culinaire aanwinsten die op ons conto geschreven zullen worden: de nasibal (die net als de bamischijf niets met Indië of Indonesië te maken heeft), de belachelijk grote, maaltijdvervangende loempia, en de saté met veel te veel pindasaus. En niet te vergeten de culturele verworvenheden met een Anneke Grönloh, The Blue Diamonds en de Pasar Malam. Maar dat is toekomstmuziek.

Net als iedereen die aan land stapt, hebben ook wij niet veel kunnen meenemen. Wat we bezitten, zit in onze koffers. Onder meer twee schilderijtjes van vissers in prauwen en vrouwen in sarong kabaja. Balinees houtsnijwerk en een Chinese, veelkleurige zijden kimono. Mijn moeder zal de kimono nooit dragen. Warme kleren hebben we van het Rode Kruis gekregen tijdens een tussenstop in Egypte. We zijn immers op de vlucht.

Niemand van de Indischen gebruikt het begrip ‘vluchteling’, sommigen omarmen de term ‘repatrianten’. Maar voor veel Indischen is Nederland niet het vaderland waar ze naar terugkeren. Zij lijden onder het verlies van Indië en klagen daar nog decennialang over. Mijn moeder niet, voor haar is Nederland haar gedroomde veilige thuishaven.

Blijven in het land waar de families van mijn ouders al generatieslang hebben gewoond is levensgevaarlijk geworden. We vluchten uit een land waarvan de bevolking ons liever kwijt dan rijk is en dat op brute wijze kenbaar maakt. Een land waar we – Europeanen en Indo-Europeanen – wegen aanleggen, scholen bouwen en ziekenhuizen; ziekten bestrijden; suikerriet, rijst en tabak voor de wereldhandel verbouwen; talen en volken in kaart brengen. We zijn de eertijdse elite van planters, bosbouwingenieurs, bestuursambtenaren, politiechefs, mijnbouwers, opzichters, dominees, paters, juristen en militairen.

Wat denkt mijn moeder als ze de loopplank afloopt? Ik kan het haar niet meer vragen. Het gevoel van onzekerheid dat hoort bij het aanmeren in weer een nieuwe haven, bij wachten in een treinstation op een trein met ongewisse bestemming, bij het landen op een onbekend vliegveld. Die onzekerheid heeft niet alleen het leven van mijn moeder getekend, maar alle Indische Nederlanders. Niet als toerist, maar als ontheemde. Veel Indischen moeten hier weer van voren af aan beginnen. Ingenieurs worden ambtenaren, directeuren worden arbeider, mijn moeder wordt winkelbediende.

In de koloniale tijd doen de ‘inlanders’ het zware werk van zaaien, oogsten, sjouwen. Velen van hen vinden al ver voor de Tweede Wereldoorlog, net als gelijkgestemde boeren, marktkooplui en intellectuelen, dat ze heel goed zonder ‘Belanda’s’ het land kunnen besturen. Ze voelen zich gekleineerd door de blanke en lichtbruine bovenlaag en haten deze koloniale, etnische buitenstaanders. Het eind van de oorlog en de nederlaag van Japan luidt voor de inheemse bevolking het begin van de onafhankelijkheidsstrijd in.

Voor ons betekent het eind van de Tweede Wereldoorlog dat we ons land kwijtraken. Indischen nemen op 4 mei altijd de nationale herdenkingsstilte in acht en staan stil bij de ongekende wreedheden van de nazi’s. Maar we zijn er niet van overtuigd dat de Hollanders zich massaal tegen de Duitsers hebben verzet. Ook de natie-brede kniebuiging voor de ariërverklaring zit niet echt lekker bij de meeste Euraziaten.

De Japanners eisen iets soortgelijks in Indië. Indische jongens worden voor een keus gesteld: voor de Japanse keizer of voor de Nederlandse koningin. Oom Gerard is een van de aanstichters van het verzet tegen de keuze voor de Japanse keizer. Hij verdwijnt, samen met oom Teddy, in de Glodok-gevangenis. Daar sterft een kwart van de, meest jeugdige, gevangenen.

Wanneer ik op de lagere school een opstel moet schrijven over 4 mei schrijf ik, alsof het mijn eigen goed gedocumenteerde mening is, dat de Nederlanders niets hebben gedaan om de Joden te beschermen en zich maar al te graag ontfermden over de achtergebleven Joodse bezittingen. Ik krijg een vier en word met een brief van de meester naar huis gestuurd. Mijn moeder moet beter toezien op mijn meningsvorming omtrent Nederland en de Tweede Wereldoorlog. Zij zal het nooit precies zo gezegd hebben, daar is ze te beschaafd voor, maar haar reactie is iets in de trant van: wat een lul. En daarmee bedoelt ze niet mij.

Natuurlijk vinden we ook dat de slachtoffers van de nazi’s nooit mogen worden vergeten. De dag daarna echter, is de Indische mantra onveranderd: ‘Op 5 mei zijn wij niet bevrijd.’ We vieren mee dat het nazisme is verslagen, maar weten dat de oorlog in de Pacific en in Zuidoost-Azië heeft geduurd tot 15 augustus 1945, wanneer de Japanners capituleren. Pas op 2 september, op de dag af twee jaar voor mijn geboorte, geeft Japan zich officieel over.

Vrede is het dan bij lange na niet, niet voor de Indische Nederlanders tenminste, want het begint de jonge Indonesiërs al snel te dagen dat de door de Japanners ontwapende Nederlanders en hun inheemse sympathisanten geen bescherming meer genieten in de archipel. De periode bekend als ‘Bersiap’ breekt aan.

Met die term duiden we nu het begin aan van de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd. Een gewelddadige periode, waarin nationalistische jongeren, de pemoeda’s, de strijdkreet ‘siap’ bezigen, hetgeen zoveel betekent als: wees paraat, wees klaar voor de strijd. In hun kielzog grijpen ook criminele bendes hun kans.

Japanners hebben veel Nederlandse burgers opgesloten in kampen. Militairen van het Koninklijk Nederlands-Indische Leger (KNIL) zitten krijgsgevangen op Java, Sumatra, maar ook verder weg in Singapore, Birma en Japan.

Groot-Brittannië moet na de oorlog voor orde en rust in Zuidoost-Azië zorgen, maar heeft nauwelijks troepen om die taak te verwezenlijken, laat staan te handhaven. Engeland stelt Japan verantwoordelijk voor de veiligheid van de kampbewoners, die nu tot hun lichte verbazing niet langer worden bewaakt door Japanners, maar beschermd.

Beschermd, want buiten de kampen wacht niet de vrijheid, maar een vijand op wie niemand van de Indische Nederlanders heeft gerekend. Jonge aanhangers van de nog door niemand erkende Republik Indonesia heffen dagelijks de strijdkreet aan die op muren is geschilderd en op affiches staat: Merdeka atau Mati! (Vrijheid of de Dood).

Den Haag noch Batavia heeft iets meegekregen van de manier waarop de Japanners de inheemse jeugd hebben gemilitariseerd en geïndoctrineerd. De jongeren oefenen tijdens de oorlog onder leiding van Japanse instructeurs met de takeyari, de bamboespeer (bamboe roentjing). Daarmee moet ooit een Amerikaanse inval tot staan worden gebracht. Japan wordt niet moe Britten, Amerikanen en Nederlanders de grote vijand te noemen van het Indonesische broedervolk.

De Indische Nederlanders wantrouwen de Engelsen. Zij geloven dat de Britten om geopolitieke redenen – ook hun koloniale rijk valt uiteen – geen haast maken om op te treden tegen steeds gewelddadiger wordende ‘onafhankelijkheidsstrijders’. Volgens de Indische Nederlanders hitsen extremisten het volk op. Extremisten bovendien, geleid door iemand die met de Japanners heeft geheuld, Soekarno. Volgens velen houdt Engeland ook bewust de geïnterneerde KNIL-militairen in de kampen en voorkomt dat ze worden bewapend. Het land misgunt Nederland het behoud van zijn kolonie en is bereid daarvoor de Nederlanders in Indië op te offeren, is de indruk die onder veel Indischen bestaat.

Aan de andere kant schetst de bekende schrijver Laurence van der Post (Merry Christmas, Mr. Lawrence; The lost world of the Kalahari) in The Admiral’s Daughter het beeld van Nederlanders die niet willen zien dat de Indonesische opstand een breed gedragen volksopstand is. De vraag is of dat zo was in de dagen vlak na de Japanse nederlaag, en of mijn ouders en de andere (Indische) Nederlanders dat hadden kunnen zien.

Illustratief is de ervaring van Jan Bouwer, zoals opgetekend in zijn dagboek Het vermoorde land (1988). Hij heeft tijdens de Japanse bezetting ondergedoken gezeten in Bandoeng, en is vlak na de capitulatie een van de velen die van Indonesiërs de wens te horen krijgt: ‘Mogen de Belanda’s maar gauw terugkeren.’ Dat hoort hij dan vooral van oudere Indonesiërs. Zijn – ook onder Indische Nederlanders breed gedragen – stelling is: als de Nederlanders snel orde op zaken hadden kunnen stellen, was de boel niet zo uit de hand gelopen. Natuurlijk is dat nog maar de vraag. Maar nu kon de opstand ongehinderd uitgroeien van een paar vonkjes tot een vlammenzee.

Dat zelfs een ware vuurstorm is uitgebroken blijkt wel bij de Slag om Soerabaja in oktober/november 1945. Die veldslag kost aan Indonesische zijde tussen de zes- en vijftienduizend mensen het leven. Daarna is het voor Den Haag duidelijk dat rekolonisatie onmogelijk is, en dat er veel militairen nodig zijn voor een zo ordentelijk mogelijk verlopend dekolonisatieproces.

Zoveel is zeker, dat na de capitulatie van Japan de Europeanen, Indo-Europeanen, Chinezen en Ambonezen zich opeens tot hun verbazing en ontsteltenis bevinden in een vijandig land. Zoals gezegd begroeten vooral oudere Indonesiërs de Hollanders met: ‘Fijn dat jullie terug zijn’, de jongeren roepen niet mis te verstaan: ‘Belanda boesoek!’, rot-Hollanders. Door de nationalistische hetze zijn de ooit zo gedweeë, dankbare en vriendelijke inlanders onze onverzoenlijke vijanden geworden.

Ik ben vier als mijn moeder en ik – ze heeft genoeg van de voortdurende onrust en onveiligheid – van Nieuw-Guinea naar Nederland verhuizen. Mijn vader blijft in Nieuw-Guinea, dat tot 1962 een Nederlands gebiedsdeel is. Dan pas komt hij naar Nederland. In de tussentijd scheiden mijn ouders zonder dat ik het doorheb.

Ik ben een jaar of zes wanneer een mij onbekende meneer met een aktetas en een stapel papieren bij ons thuis zit. De term ‘gescheiden van tafel en bed’ weerkaatst in de kamer. Ik probeer me een voorstelling te maken van hoe die tafel dan wel gescheiden moet zijn van dat bed.

II    Nieuw-Guinea

De Willem Ruys haalt ons op in Batavia, de hoofdstad van Nederlands Oost-Indië. Overigens kan ik niet met honderd procent zekerheid zeggen dat de Willem Ruys ons in Nederland heeft gebracht. Ik baseer dit ‘feit’ alleen op een theelepeltje van de Willem Ruys dat bij mijn moeder in de keukenlade ligt. De reis naar Nederland is uit mijn geheugen gewist.

Voor de volledigheid: de Willem Ruys is in de jaren 60 verkocht aan een Italiaanse reder en omgedoopt tot Achille Lauro. Een naam, verbonden met de moord in 1985 – door Palestijnse kapers – op de invalide, Joodse opvarende Leon Klinghoffer, opdat we zijn naam niet vergeten. In 1994 breekt er voor de kust van Somalië brand uit op het schip en zinkt het. Maar dan zijn de Indische Nederlanders al geruisloos opgegaan in de Nederlandse bevolking.

Voordat we in Batavia inschepen op de Willem Ruys wonen we in Hollandia op Nederlands Nieuw-Guinea. Op een foto van mij sta ik op een vlak terrein vol pas gestort grind waarop delen van betonnen buizen liggen. Op de voorgrond pluimen van dun gras. Ik heb een wit hemd aan en bijpassende korte broek en sta naast een step.

De Nederlandse regering meent aanvankelijk dat Indische Nederlanders, zijnde van Aziatische komaf, na de onafhankelijkheid van Indonesië beter af zullen zijn in een tropische omgeving dan in het koude Nederland. Voor onze veiligheid liefst zo ver mogelijk buiten de invloedssfeer van de rabiaat anti-Hollandse Javanen.

Nieuw-Guinea voldoet aan deze voorwaarde, maar infrastructuur, landbouw, industrie, scholen of ziekenhuizen of wat dan ook zijn er slechts rudimentair aanwezig. Het grind en de betonnen buis op de foto illustreren dat er pogingen worden ondernomen de nieuwe provincie bewoonbaar te maken. De boot uit Australië brengt corned beef, boter, meel en mierzoete, gecondenseerde melk.

Dat ik in Nieuw-Guinea een step heb, wekt bij nader inzien verbazing. Met de step die ik later in Den Haag heb, bestaan geen afstanden meer. Maar een step behoeft wegen of verharde paden. We wonen vlak bij de enige weg in Hollandia, en die gaat steil naar beneden. Die zal zeker te gevaarlijk zijn geweest om er met de step over te rijden. Veel andere wegen zijn er niet begin jaren 50 in Nederlands Nieuw-Guinea.

Op internetfoto’s herken ik het hotel waar wij wonen, Hotel Berg en Dal (in de volksmond Hotel Jas en Das). Grote, open kamers met een veranda waar ’s avonds de mannen drinken uit bierflessen en de vrouwen uit glazen. Steevast gaan ze harder praten. Op een avond zie ik een dikke man met stoel en al ruggelings omvallen. Hij is een Amerikaanse zendeling, zegt mijn moeder. Een paar jaar later zal hij door Papoea’s worden opgegeten.

Onderaan de weg van Jas en Das woont een tandarts. Uit zijn huis klinkt vaak gesnerp en soms gegil. De tandarts heeft een dochter die altijd naakt rondloopt en Pluisje wordt genoemd. Ik lig met Pluisje onder een bed wanneer onze Papoea-bediende, Jason, de opdracht krijgt mij te halen. Ik ben niet van plan onder het bed vandaan te komen. Ik zie nog zijn blote, bruine voeten, terwijl hij klagelijk mijn naam roept: ‘Haansje! Haansje!’

In Nieuw-Guinea is mijn speelterrein nagenoeg onbegrensd, maar niemand heeft speelgoed. Dat wil zeggen speelgoed uit een speelgoedwinkel. Voorwerpen voor dagelijks gebruik zijn er te over en je hebt alleen wat verbeeldingskracht nodig om ermee te kunnen spelen. Zoals de pijlen die met hun anderhalve meter lengte ver boven me uit torenen. De Papoea’s jagen ermee op vogels en wilde zwijnen. Mijn moeder mag graag het verhaal vertellen dat ze een keer overdag wakker wordt uit haar middagslaap en mij voorzichtig dichterbij ziet komen met zo’n pijl.

‘Wat ben je aan het doen?’

Ik wijs op de ruimvallende opening van mijn vaders onderbroek. Mijn moeder vindt het geen goed idee en barst in lachen uit. De reactie van mijn vader is minder vrolijk. Ik mag niet meer met de pijlen spelen. Ik mag ook niet meer met mijn vader onder de douche nadat ik plots omhoog heb gegrepen en met het loshangend geslacht van mijn vader in mijn hand ding-dong ding-dong heb geroepen, met bijhorende bewegingen.

Een andere keer ontwaakt mijn moeder en ziet dat ik aan het spelen ben op de grond. Liefdevol draait ze zich naar me om en kijkt over de rand van het bed naar mijn spel. Haar gil moet niet alleen mijn vader hebben gewekt, maar het hele hotel.

Met een zwaai grist mijn vader me van de vloer. Ik ben met mijn houten klompje aan het spelen. Steeds wanneer de schorpioen bij me wil komen, duw ik hem weg. Het kost mijn vader de grootste moeite het dier te doden, want het is een oud exemplaar met een stevig pantser. Later zal hij het op sterk water zetten en naar een zoölogiemuseum in Nederland sturen.

Mijn moeder haat de beesten en de beestjes in de tropen. Zeker nadat ik door een malariamug ben gestoken en zo’n hoge koorts heb, dat mijn bedje, volgens mijn moeder, ‘ervan schudt’. De rimboe met zijn kruipende, harige of stekende bewoners is nooit ver weg in haar verhalen. Zo jaagt een kaki-ampat (Tiliqua gigas, reuzenblauwtongskink) haar in Nieuw-Guinea zo de stuipen op het lijf, dat ze gillend de wc uit rent. Angst voor enge dieren maakt haar extreem opmerkzaam. Op bezoek bij vrienden in Balikpapan is zij de eerste die ziet dat er op de gordijnroede een python rust.

Ze vertelt ook dat mijn vader ons soms meeneemt voor een tochtje met zijn motorboot op de rivier. De krokodillen die op de rivieroevers liggen te slapen maken die tochtjes voor mijn moeder tot een bezoeking. ‘Je vader nam een keer een vriend mee en toen we langs een oever voeren met allemaal krokodillen, schoot die vriend in de lucht. Allemaal doken ze in het water en kwamen ze naar ons toe.’

De enige dieren die in die tijd grote indruk op mij maken, zijn de varkens op de rede van Hollandia. Ze staan op een kluitje vlak bij een schip luid te knorren en beginnen opeens oorverdovend te krijsen. Het blijkt dat ze op een groot net staan dat nu omhoog wordt gehesen. Poten en snuiten steken uit de mazen van het net en de massa verdwijnt gillend na een korte tocht door de lucht in het ruim van het schip.

Het gevaar van dieren en diertjes verbleekt voor mijn moeder naast de gevaren die uitgaan van de ‘inlanders’, het paraplubegrip waaronder voor haar vrijwel de gehele inheemse bevolking in Azië in het algemeen en Indië in het bijzonder schuilgaat. De inlanders zijn wreed, ‘ook voor hun eigen mensen’, wordt mijn moeder niet moe te herhalen. Helemaal onbegrijpelijk is deze stelling niet. Begin jaren 50 is Nieuw-Guinea regelmatig het toneel van geweld: perang soekoe, stammenstrijd.

Een heel enkele keer komt die strijd ons leven binnen. We rijden op een avond in het stikdonker naar huis wanneer het lamplicht van de jeep een groep Papoea’s beschijnt. Dat we Papoea’s zien, zal ons niet hebben verbaasd. Papoea’s horen thuis in wat dan nog het meest oostelijk deel van het Koninkrijk der Nederlanden is. Maar in het donker zijn er meestal geen mensen meer buiten. Mijn vader trapt bruusk op de rem.

‘Niet doen, niet doen. Kom terug!’ roept mijn moeder zodra mijn vader uitstapt en op de nagenoeg naakte mannen afloopt. Zij ziet de bloeddorst in hun ogen. Vijf of zes van hen staan om een jongen heen. Hij zit op de grond en huilt zachtjes. Sommige mannen hebben stenen in hun handen, andere een stok. Een van de knieën van de jongen glinstert in het donker. Ik ben geïntrigeerd door iets wits in de glibberige massa maar durf niets te vragen.

‘Maak de achterbank vrij’, gebiedt mijn vader en draagt voorzichtig de jongen naar binnen. De jongen ruikt naar ranzige boter en doodsangst. Mijn moeder opent het portier van de jeep en geeft over.

Onderweg vertelt de jongen in het Maleis dat hij is verdwaald en per ongeluk in het gebied is gekomen van een dorp waarmee zijn dorp ruzie heeft. Ruzie betekent stammenstrijd. De dorpelingen hebben hem met stenen bekogeld. Een steen heeft zijn knie geraakt en net toen de jeep de hoek om reed, stonden ze klaar om hem dood te knuppelen.

Ik ben achteraf trots op mijn vader. Hij heeft niet eens de junglekarabijn gepakt die in de jeep ligt. Ongewapend is hij naar de mannen gelopen en heeft ze vriendelijk begroet. Maar al gaat mijn sympathie uit naar mijn vader, ik begrijp mijn moeder ook wel. Ze heeft al zo vaak moord en doodslag meegemaakt, dat ze maar één reflex kent: vluchten.

Kort na het incident met de Papoea-jongen gaan we op ‘verlof’. Voordat we ons in Nederland blijvend vestigen, zijn we er al eens geweest. Een bezoek van een maand, betaald door de overheid, als verlofgangers. Mijn moeder en ik vliegen met een Lockheed Constellation van de KLM van Indië naar wat nu het oude Schiphol heet. Hoe klein ik dan ook ben, ik kan nog steeds ’s nachts vol weemoed en geluk wakker worden van het diepe geronk van een propellervliegtuig.

Helemaal volgens planning verloopt die reis niet. In Teheran moeten we een noodlanding maken omdat het landingsgestel hapert. We logeren in een enorm hotel, waar ik in de lobby een Tarzan-boekje mag uitzoeken, in het Engels. Ik raak het kwijt voordat ik Engels leer.

Met ons hele gezin komen we uiteindelijk terecht in een pension in Scheveningen in een buurt met strenggelovige mensen. Op een zondagochtend gaat de bel. Mijn vader trekt vanaf de overloop met een touw de deur open. Beneden staat een vertegenwoordiger van een christelijk genootschap. ‘Zijt gij bereid te sterven?’ roept hij naar boven. Geschrokken antwoordt mijn vader ‘Nee! Nee!’ Dat vindt mijn moeder dan weer hoogst vermakelijk. Angst hoort bij Indië, niet bij Nederland.

Na de soevereiniteitsoverdracht in 1949 blijft het in Indonesië nog jaren onrustig. Het Indonesische leger gaat verder met het neerslaan van separatistische, islamitische en communistische volksopstanden. Mensen met de Nederlandse nationaliteit wordt het leven ondertussen onmogelijk gemaakt. Berichten daarover bereiken ook Nieuw-Guinea, en na de Papoea-jongen heeft mijn moeder er genoeg van.