Omslagontwerp

Bart van den Tooren, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk

Zeno Carpentier Alting, Amsterdam

© 2020 Ewoud Sanders, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2020 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 978 94 6249 715 3

e-ISBN 978 94 6249 689 7

NUR 620

Voor mijn moeder

Inhoud

Woord vooraf

1. Mijn lievelingswoord

2. Afkortingen en afbrekingen

3. Beeldtaal

4. Citaten

5. Dierentaal

6. Gebarentaal

7. Hoofd- en chocoladeletters

8. Joden in woorden en uitdrukkingen

9. Leestekens

10. Namen

11. Nieuwerwetse woorden

12. Oorlogstaal

13. Ouderwetse woorden

14. Seizoenstaal

15. Seks- en liefdestaal

16. Sporttaal

17. Studententaal

18. Taaletiquette

19. Thuistaal

20. Uitspraak

21. Verhaspelingen

22. Vloeken en schelden

23. Volksaardtaal

24. Vrouwentaal

25. Woorddebuten

26. Voorbij de woorden

Woord vooraf

Gedurende mijn puberjaren voerden mijn vader en ik soms heftige discussies. Daarbij vielen woorden als objectief, subjectief en – we hebben het over de jaren zeventig – pacifisme.

Met regelmaat onderbrak mijn vader zo’n discussie met de opmerking: Zoek dat maar eens op in de Dikke Van Dale. Hij vond dat we eerst overeenstemming moesten bereiken over de precieze betekenis van een omstreden begrip.

Ik herinner me momenten van triomf: kijk dan, zie je wel, dit is precies wat ik bedoelde! Maar ook van ontgoocheling: een ingewikkelde of nietszeggende definitie die mijn betoog onderuithaalde.

Terugkijkend denk ik: zo is het begonnen, mijn liefde voor woorden.

Na verloop van tijd greep ik ook buiten discussies steeds vaker naar de Van Dale, want het stoorde me dat ik in de krant voortdurend mij onbekende woorden las. Mijn ouders hadden het Algemeen Dagblad verruild voor NRC Handelsblad, een dagblad dat er indertijd prat op ging veel academisch geschoolde redacteuren in dienst te hebben (de slogan luidde: ‘Voor en door academici’). Bijna dagelijks schreef ik in een schriftje woorden en uitdrukkingen die ik niet kende.

Vervolgens stak ik een pen en een notitieboekje bij me. Daarin noteerde ik onderweg niet alleen ‘moeilijke’ woorden, maar álle woorden en uitdrukkingen die ik de moeite waard vond. Synoniemen voor de geslachtsdelen en het liefdesspel bijvoorbeeld, of plat-Rotterdamse uitdrukkingen, want in die stad ging ik naar de middelbare school.

De lexicograaf in mij was wakker geworden, hoewel ik dat begrip toen stellig nog niet kende.

In mijn studententijd volstond de Dikke Van Dale niet meer, ik wilde zo veel mogelijk woordenboeken en naslagwerken om mij heen hebben. Nieuwe en oude, want ik was geschiedenis gaan studeren en het was tot me doorgedrongen dat naslagwerken ook maar producten van hun tijd zijn. Dat ze, bijvoorbeeld, bijna altijd waren samengesteld door wat we nu oudere witte mannen noemen, doorgaans met een christelijke achtergrond. Ooit een aanbeveling, nu een dog whistle voor vooringenomenheid.

Toen mijn huis uitpuilde van de boeken, besefte ik dat het onbegonnen werk was om voor ieder onderzoekje of stukje, stapels boeken systematisch door te nemen. Gelukkig brak het tijdperk van de digitalisering aan. Ik leerde hoe je zelf boeken kunt digitaliseren en hoe je die slim kunt doorzoeken.

Dat bleek ontzettend nuttig als je wilt nagaan wanneer woorden en uitdrukkingen zijn ontstaan, óf en hóe hun betekenis is veranderd en hoe ze over ons taalgebied zijn verbreid. Terwijl ik bleef bouwen aan mijn eigen digitale collectie – die anno 2020 ruim een kwart miljoen boeken en tijdschriften bevat – verschenen er ook steeds meer fantastische digitale collecties online, zoals Google Books, de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren en Delpher (een databank met onder meer historische kranten).

De gouden eeuw van de historische taal- en letterkunde was aangebroken en ik had de mazzel dat ik inmiddels in NRC over taal schreef. Eerst een klein stukje als wekelijkse afwisseling van het ‘Ikje’, de rubriek met persoonlijke ervaringen van NRC-lezers. De oudste WoordHoeken (de naam is verzonnen door Rob Biersma, indertijd eindredacteur van de Achterpagina) vulden dus letterlijk dit kleine hoekje. Al snel daarna werd WoordHoek een grotere rubriek.

Hoewel van huis uit geen taalkundige, heb ik die rubriek twintig jaar mogen schrijven – ik gebruik mogen hier niet uit valse bescheidenheid, zo voel ik dat oprecht. Hier een paar dingen die ik daarvan heb geleerd.

Er valt aan onze taal nog ongelooflijk veel te onderzoeken. In 2000, toen het eerste WoordHoekje verscheen, waren er ruim zeshonderd studenten Nederlands. In 2020 komt hun aantal nog maar net boven de tweehonderd uit en heeft de Vrije Universiteit in Amsterdam deze studie afgeschaft. Ik zou jongeren willen toeroepen: Kies Nederlands als vak! Of op z’n minst als belangrijk bijvak, zoals ik dat zelf heb gedaan. Er zijn meer fantastische bronnen beschikbaar dan ooit tevoren en er valt nog zo ontzettend veel te ontdekken.

Andere conclusie: lezers van taalrubrieken zijn geweldige bronnen van taalkennis. Wat was het een voorrecht om de lezers van WoordHoek te mogen vragen naar bijvoorbeeld varianten op spreekwoorden, thuistaal, veranderingen in de gevoelswaarde van woorden, dialectwoorden en verschillen tussen jongens- en meidentaal. Zo leerde ik bijvoorbeeld dat sommige meisjes omstreeks 1950 het woord leuk niet mochten gebruiken omdat het te veel klinkt als neuk (jongens wel). Meende ik ooit dat woordenboeken de belangrijkste taalbronnen zijn, inmiddels ben ik er diep van doordrongen dat ze slechts één van de vele bronnen vormen – en dat je ook altijd elders moet zoeken.

Nog een conclusie, of wellicht beter een les: bij twijfel, raadpleeg een deskundige. De studie van het Nederlands telt veel specialismen. Als ik er zelf niet uit kwam, kon ik terugvallen op specialisten in het Oud- en Middelnederlands, grammatica, dialecten, fonologie, computerlinguïstiek, naamkunde, koloniaal taalgebruik, Hebreeuws, Jiddisch, en zo verder. Het zijn er te veel om op te sommen, maar twee wil ik niet onvermeld laten: Marc van Oostendorp en Nicoline van der Sijs – beiden bronnen van kennis en inspiratie.

Ook wil ik mijn belangrijkste meelezers noemen. Voordat ik mijn stukjes naar de krant stuurde, werden ze nagekeken door een of meer meelezers. Een taalrubriek moet, zeker in NRC, voldoen aan bepaalde basiseisen. Zo wil je er liever geen spelfouten in tegenkomen. Lees echter in hoofdstuk 17 het stukje ‘Spel-alarm’. Daarin beken ik onder meer dat foutloos vervoegen nooit mijn sterkste kant is geweest en waarschijnlijk nooit zal worden. De belangrijkste meelezers waren of zijn: Jaap Engelsman, Etta Maris, Heske Kannegieter en Jenny Mateboer. Ik ben hun zeer erkentelijk.

Verdeeld over 26 hoofdstukken of hoofdstukjes bevat deze bloemlezing ruim honderd WoordHoeken die tussen 2000 en 2020 in NRC zijn gepubliceerd; aanvankelijk alleen in NRC Handelsblad, later ook in NRC Next. Kiezen uit ruim duizend columns was lastig, maar leuk om te doen. Dat bijna alle stukken van na 2005 dateren, komt doordat er eerder twee bloemlezingen zijn gepubliceerd: in 2004 en 2005 (Woorden met een verhaal en Allemaal woorden). Sommige stukken zijn ingekort, andere een beetje herschreven (een mens groeit ook stilistisch), maar ze zijn niet geactualiseerd. Dus als ik in het hoofdstukje over beeldtaal schrijf over de falende instructies op pinautomaten in winkels (‘Andersom graag’), geeft dat een tijdsbeeld. Zo deden we dat in 2007 – het publicatiejaar staat erbij – toen contactloos betalen nog niet gangbaar was.

In de loop der tijd heb ik ook veel persoonlijke Woord-Hoeken geschreven. Stukjes waarin mijn ouders voorkomen, mijn gezin of persoonlijke herinneringen. Daarvan heb ik er hier relatief veel opgenomen; het leek mij vermoeiend om te veel woordgeschiedenissen achter elkaar te lezen.

Deze bloemlezing bevat relatief ook veel stukjes die iets met joden, antisemitisme of de Tweede Wereldoorlog te maken hebben. Dat zijn onderwerpen die het leven van mijn ouders sterk hebben beïnvloed en daardoor indirect ook mijn leven. Bovendien bleek juist over deze onderwerpen taalkundig gezien verrassend veel nieuws te melden.

Rest de mededeling dat WoordHoek weliswaar stopt bij NRC, maar met ingang van 2021 zal worden voortgezet op de website van het Instituut voor de Nederlandse Taal in Leiden (zie: www.ivdnt.org). Bij dit instituut, dat zich bezighoudt met de wetenschappelijke beschrijving van het Nederlands, hebben ze niet alleen een fantastische collectie oude woordenboeken, maar vooral ook geweldige databanken en tools. Van beide hoop ik voor volgende taalcolumns dankbaar gebruik te maken.

Haarlem, 2 december 2020

1. Mijn lievelingswoord

LIEFDESAPPEL

Zo af en toe wordt mij gevraagd wat ik het mooiste Nederlandse woord vind. Meestal geef ik een politiek correct antwoord. Dat het Nederlands zoveel mooie en lelijke woorden heeft, maar dat lelijk en mooi in dit verband relatieve begrippen zijn. Dat we die kwalificaties zelden los kunnen zien van de betekenis van een woord, dat associaties een grote rol spelen, enzovoorts.

Maar ondertussen heb ik, net als veel mensen, m’n favorieten. Zo houd ik veel van het woord liefdesappel.

Dat is om drie redenen een van mijn favoriete woorden. In de eerste plaats vanwege het eerste deel van de samenstelling: liefde. Het is een open deur, maar daarom niet minder waar: liefde is het belangrijkste ingrediënt voor levensgeluk. Niet alle samenstellingen met liefde zijn even mooi (Van Dale vermeldt bijvoorbeeld ook liefdebeurt, liefdebetrekking en clubliefde), maar zelfs díé kunnen ermee door.

De tweede reden waarom ik liefdesappel zo’n mooi woord vind, is persoonlijker: ik ben dol op appels. Al het grootste deel van m’n leven eet ik een paar appels per dag, er zijn maar weinig appels die ik niet lekker vind, ik vind appels mooie vruchten, als kind at ik niets liever dan appelmoes – allemaal positieve associaties.

Tot slot vind ik liefdesappel zo’n mooi woord vanwege de betekenis. Anders dan je zou verwachten is de liefdesappel helemaal geen appel; het betekent ‘tomaat’. Liefdesappel is dus een woord dat je op het verkeerde been zet, dat door z’n betekenis van kleur en vorm verandert. Op slag zijn liefdesappels rood, de kleur die met liefde wordt geassocieerd.

Er is nog een reden om het woord liefdesappel te beminnen: de herkomst ervan. Hoe is men er ooit toe gekomen om de tomaat liefdesappel te noemen? Door een misverstand. In het Italiaans werd de tomaat in de zeventiende en achttiende eeuw pomo dei Mori genoemd, ‘appel van de Moren’. Italië exporteerde tomaten naar Frankrijk, waar de naam pomo dei Mori niet werd begrepen en daardoor werd verbasterd tot pomme d’amour. Een naam die op zíjn beurt in het Nederlands werd vertaald als liefdesappel.

Voor de goede orde: dit is hoe de geschiedenis van het woord liefdesappel in de Dikke Van Dale en diverse andere naslagwerken wordt verklaard. Die verklaring is aannemelijk, zij het dat de geschiedenis van de tomaat ingewikkelder is dan hierboven wordt geschetst. Zo komt de tomaat van oorsprong uit Mexico en werd de vrucht door de Spanjaarden in Europa geïntroduceerd. Sommigen houden het erop dat aan de tomaat lustopwekkende eigenschappen werden toegeschreven, vandaar pomo d’amore. Aanvankelijk was de tomaat klein en geel, maar door kruisen en selecteren werd de vrucht rood. Vanaf 1850 is de tomaat een veelgebruikte groente in de Europese keuken.

Zeker is dat het woord liefdesappel inmiddels is verouderd. Het is in 1855 voor het eerst aangetroffen en raakte aan het begin van de twintigste eeuw in onbruik. Voor mij is dat geen belemmering om het te koesteren. En om het, waar mogelijk, te gebruiken. (2015)

2. Afkortingen en afbrekingen

EN-EF-OO-PEETJE

Onlangs stond ik met enkele ouders langs het voetbalveld te kijken naar onze voetballende zonen. Sommigen praten niet langs de lijn, ze moedigen slechts hun kinderen aan (‘Oké! Ga door! Ja goed zo!’), maar ik stond in een groepje waarin de aanmoedigingen werden afgewisseld met een gesprek.

Het zijn onrustige gesprekken, langs de lijn, maar ik voer ze graag. Je kijkt elkaar niet aan – je ogen zijn immers gericht op het veld – en ieder gesprek, iedere zin, kan op ieder moment worden onderbroken door iets wat op het veld gebeurt. Echte schreeuwers waren er gelukkig niet bij – dan ga ik ergens anders staan – maar om de zoveel tijd riepen we allemaal wel iets.

Het werk van de taaljournalist houdt nooit op, dus toen een van de vaders uit ons groepje vertelde over zijn ervaringen in het ziekenhuis waar hij in dienst is, onderbrak ik hem toen hij een afkorting gebruikte die mij onbekend was. Over een patiënt had hij gezegd: ‘Dat was een typisch geval van een en-ef-oo-peetje.’

Wat is (‘Heel goed, ga door!’) een en-ef-oo-peetje, wilde ik weten. De man keek enigszins beduusd, alsof hij zich betrapt voelde op het openlijk gebruik van een afkorting die intern – in zijn ziekenhuis in Noord-Holland – algemeen werd verstaan.

‘Niet fris onder het petje’, zei hij een beetje verlegen, nog nadrukkelijker naar het veld kijkend dan gewoonlijk.

En-ef-oo-peetje, zo bleek na doorvragen, wordt op zijn werk gebruikt voor patiënten die niet helemaal helder kunnen denken. Dat kan verschillende oorzaken hebben: dementie, dronkenschap, drugsgebruik of ‘erfelijke aanleg’, lees: domheid.

Kende hij deze afkorting alleen uit het ziekenhuis of ook van daarbuiten, wilde ik nog weten, maar dat antwoord heb ik nooit gekregen, want op dat moment kregen ‘we’ een doelpunt tegen.

Inmiddels weet ik meer. NFOP is feitelijk een gemankeerde afkorting, want er ontbreekt een h (‘onder HET petje’). Niet afgekort lijkt de uitdrukking meer in zwang. Ze komt het vaakst voor in een iets andere vorm, namelijk: ‘Niet helemaal fris onder het petje.’ Op internet vond ik diverse varianten, te weten: niet helemaal fris onder zijn schedel, niet geheel fris onder den kuif, niet meer fris onder de pan (waarbij we moeten denken aan dakpan in de betekenis ‘schedel’ of ‘hersenpan’), niet helemaal fris in de bovenkamer, niet helemaal fris in het hoofd, en, als mooiste, ‘Dan ben je niet fris onder je kurk, gebruik je drugs of ben je anderszins ziek in je pan.’

Ook schreef iemand op een website: niet honderd procent fris onder de motorkap. De betekenis was hier echter enigszins veranderd, want het bleek om een webserver te gaan die niet naar behoren werkte. Hier liet de techniek dus te wensen over, niet het besturingsmechanisme van de mens. (2007)

EEN RACISMEREL MET BALKANKER

Onlangs stond boven een stuk in NRC Handelsblad: ‘Twee keer bis: over speelse genres in de krant en een racismerel bij de buren.’ Ook nadat ik het drie keer had gelezen, begreep ik niet wat een racismerel was. Ik meende: een bepaald soort merel.

Dat ik niet de enige ben die dit woord verkeerd las (er staat: racisme-rel) weet ik doordat ik een tweet wijdde aan deze leesverwarring. Daarbij vroeg ik lezers naar vergelijkbare ervaringen. Dat leverde tientallen reacties op en een flinke lijst verwarwoorden.

Eerst iets over het onderliggende mechanisme. In het begin lezen jonge kinderen woorden letter voor letter. ‘Buh, ah, luh. B-a-l, er staat bal!’ Na een tijdje stappen ze over op korte klanken, die in leesboekjes worden gescheiden door kop-pel-te-kens. Geoefende, snelle lezers nemen complete woorden in zich op, vaak een paar tegelijk. Lezen is bij hen gepromoveerd tot het herkennen van woordbeelden. Een ongewoon woordbeeld, zoals racismerel, zorgt voor een hapering. Onbewust zoek je in deze zeldzame lettercombinatie naar een vertrouwde klank: ziedaar de merel. Fladdert die eenmaal in je hoofd, dan kan het lastig zijn om hem te verjagen: het corrigeren van een fout woordbeeld kost tijd.

Dat is zelfs zo als de gevonden oplossing onzinnig is, want een racis-merel bestaat niet en racis betekent niets. De meeste verwarwoorden bestaan uit twee woorden die los van elkaar wél iets betekenen – de verwarring ontstaat doordat je ze in gedachten verkeerd uitspreekt. Naar de klassieker bommelding worden ze soms bommelwoorden genoemd; taalkundigen hebben het over homografen en homogrammen. Hier enkele voorbeelden:

Balkanker. Betekent in het ziekenhuis iets anders dan bij de bouwmarkt.

Bekeren. ‘Twee eredivisieclubs komen naar Volendam om te bekeren’ schreef het Noordhollands Dagblad onlangs. Van langer geleden: ‘Ajax en PSV bekeren verder.’ Uit dezelfde categorie: bedelen.

Carnavalshit. Wellicht vooral door mensen die een hekel hebben aan carnaval gelezen als een samenstelling met shit.

Douchegel. Heeft net zo weinig met egels te maken als insectengel met engelen.

Kerstomaatje. ‘Mijn omaatje gaat altijd helemaal op in de viering van kerst’, schreef iemand. ‘Ik was dus enorm geschokt toen ik een maaltijd aan het klaarmaken was waarin ik volgens het recept gevierendeelde kerstomaatjes moet toevoegen.’ Niet uit een recept: papaverlof.

Loodspet. Betekent in de bouw iets anders dan op de vaart. Eveneens uit de bouw: pijplasser, inkervinkje en inkepinkje. Let op een bouwplaats op de verfrommel.

Massagebed. Wie denkt dat het hier om een massaal gebed gaat, vermoedt waarschijnlijk dat massagebad een tikfout is, maar dat is een bepaald soort badkuip.

Operatietje. Omdat de betekenis van een samenstelling vrijwel altijd wordt bepaald door het tweede woorddeel, zijn we geneigd om hier bij langere, vreemd aandoende woorden als eerste naar te kijken – wat soms onverwachte associaties oproept. Dat kan zich ook voordoen bij o.a. voorspelfout.

Penetuitje. Klassiek bommelwoord. Ook andere samenstellingen met dit woord geven een verwarrend beeld, zoals pijpetui en schrijfetui.

Slamelange. Een Indonesisch ogende klassieker, net zo verwarrend als kassalade. Slame betekent net zo weinig als racis, maar dat geldt ook voor balaf-pakker, foko-li-fant, kalkal-pen en ta-fella, woorden die zonder koppelstreepje hun betekenis terugkrijgen. (2019)

3. Beeldtaal

PARKEERMETERS EN BETAALAUTOMATEN

Als ik uit mijn werkkamer naar beneden kijk, heb ik zicht op een parkeermeter. Daar, bij die parkeerzuil, vinden regelmatig kleine samenscholingen plaats.

Soms gaat het om twee of drie mensen, doorgaans uit dezelfde auto. Maar er komt ook weleens iemand uit een andere auto bij staan, en geregeld wordt die dan in het gesprek betrokken.

Waar de samenscholenden het precies over hebben, kan ik vanaf mijn positie natuurlijk niet verstaan, maar dat hoeft ook niet – ik weet het precies want I’ve been there.

‘Tot hoe laat moet je hier nu betalen? Of is het nou al gratis? Weet jij hoe dit werkt? Hè verdorie, nu heb ik op de verkeerde knop gedrukt en is alles weer geannuleerd.’

En dan is dit nog een eenvoudige parkeerautomaat. Er zitten slechts twee knoppen op – een rode en een groene – drie toetsopties (‘I’, ‘II’ en ‘?’), en je kunt bij deze machine op twee manieren betalen: met geld of een chipkaart.

Nee, dan die in Amsterdam. Het type dat ik ken: vier knoppen, rood, groen, geel en blauw, de keuze tussen een uurtarief, een dagtarief en een avondtarief, en uitgebreide mededelingen over op welke uren en op welke data je nu wel of niet hoeft te betalen.

De parkerende mens, is mijn ervaring, wil betalen en wegwezen – niet lang studeren op teksten en keuzemogelijkheden, het leven is al ingewikkeld genoeg. Daarom ben ik er een tijdje geleden toe overgegaan om mijn chipkaart in zo’n parkeerautomaat te jassen om vervolgens op de meest voor de hand liggende knopjes te drukken (dat is níét de rode, maar daar is alles mee gezegd). Als je boft ben je in gesprek geraakt met een machine die aangeeft dat je op dat tijdstip – na zevenen bijvoorbeeld – niks hoeft te betalen, maar er zijn automaten die gewoon afrekenen terwijl dat eigenlijk niet nodig is.

Apparaten in de openbare ruimte, er zou iets aan gedaan moeten worden.

Neem de pinautomaat in winkels. Simpeler kan het niet, zou je denken. Je hoeft alleen een kaart door een gleufje te trekken. Maar zoals bekend gaat het erom dat je de magneetstrip van de betaalkaart aan de goede kant houdt. Om aan te geven wélke kant, staat er op veel pinautomaten een symbool.

Ik weet zeker dat ik niet de enige ben die z’n pasjes vaak verkeerd in dat ding stopt. ‘Andersom graag.’ ‘De strip aan de andere kant alstublieft.’ ‘Geeft u ’m maar aan mij, dan doe ik het even.’

Sommige winkeliers en benzinepomphouders zijn dit zó zat dat zij met plakband aanwijzingen op hun apparaat hebben geplakt als ‘strip hier’ of ‘magneetstrip aan deze zijde’.

Falende beeldtaal, dat symbool op de pinautomaten. En veel te veel ingewikkelde informatie op parkeerautomaten.

En dan zijn we er nog niet. Wie niet gewend is een treinkaartje te kopen bij zo’n geel monster op de treinstations (er zijn twee types), heeft daar een flinke dobber aan. Wilt u zien hoe stress de helderheid beïnvloedt, ga dan in een ziekenhuishal kijken bij het apparaat waar je je parkeergeld moet betalen. Dagelijks proberen op ziekenhuisterreinen mensen bij de slagboom te betalen.

Taal in de openbare ruimte – het is een vak apart. (2007)

DE BEELDTAAL VAN HET JOURNAAL

Bij het NOS Journaal schiet ik de laatste jaren steeds vaker in de lach. Niet vanwege de nieuwsberichten zelf, die geven daar zelden aanleiding toe, maar door de clichématige beeldtaal van de binnenlandse reportages.

Voor de goede orde: veel nieuws is cyclisch en ik snap goed dat de NOS niet makkelijk op de proppen kan komen met verrassende beelden in een reportage over bijvoorbeeld reizigers die op Schiphol zijn gestrand vanwege de zoveelste storm of staking. We krijgen dan mensen in beeld met een trolley bij een balie die verzuchten dat zij hierdoor de aansluiting met een volgende vlucht zullen missen. Of reizigers die, als de vertraging lang genoeg duurt, op een bankje of op de grond liggen te slapen.

Het NOS Journaal laat ijsmeesters steevast gaatjes boren in het ijs en woordvoerders van de NS worden bij voorkeur onder een informatiebord geïnterviewd, dan wel voor een trein die vervolgens wegrijdt. Het achterliggende idee is: je kunt op televisie niet volstaan met pratende hoofden, er moet ondersteunend beeld bij.

Dat is te billijken, maar de beeldtaal van de NOS is mij soms al te simplistisch. Alfawetenschappers worden vrijwel altijd voor een boekenkast afgebeeld, want zij lezen natuurlijk veel boeken. Dat de meeste alfawetenschappers tegenwoordig tools inzetten om in bigdata patronen te herkennen, is lastiger in beeld te brengen, dus die boekenkasten zullen nog wel even blijven.

Bètawetenschappers worden bij voorkeur in een laboratorium gefilmd: met op de achtergrond microscopen of petrischaaltjes. Liefst met een witte jas aan, net als medici. Ik lach als ik – voor de honderdste keer – zie dat de directeur van bijvoorbeeld een farmaceutisch of voedingsbedrijf zich heeft laten verleiden om het interview te laten plaatsvinden in een productieruimte. Hij draagt een witte jas en zo’n mal douchemutsje over z’n haar. Je ziet aan zo’n man dat hij normaal op kantoor zit. Ingenieurs moeten steevast een helm op, net als bouwkundigen en medewerkers van ProRail.

Onlangs wijdde de NOS in één uitzending twee items aan de politie, items die elkaar in beeldtaal tegenspraken. In het eerste verslag, over de dalende criminaliteit in Nederland, zagen we twee agenten, een man en een vrouw, uit een politiebureau naar een dienstauto sprinten om met loeiende sirenes weg te rijden. Ze waren allebei stoer en fit; zij reed. Boodschap: de politie zit erbovenop.

Vijf minuten later meldde hetzelfde Journaal dat er in Utrecht, bij een overval op een pakketbezorger, dozen met politie-uniformen waren gestolen. De politie is bezorgd, meldde de presentator, dat criminelen de uniformen bij overvallen gaan gebruiken, ‘en wil ze daarom snel terug’.

Ik dacht: dit is inderdaad alarmerend en hier is dus haast bij geboden. Het ondersteunende beeld liet echter agenten zien – twee mannen van middelbare leeftijd – die kalmpjes naar een politiebusje liepen.

De beelden bij het eerste item hadden veel weg van een reclamespotje voor de politieacademie; ik vind dat het Journaal de kijkers hiermee niet serieus neemt. De beelden bij het tweede item leken mij een stuk realistischer: natuurlijk wil de politie die uniformen graag terug, maar deze sjokkende agenten gingen die zaak niet meteen oplossen. (2018)

4. Citaten

DIEF VAN JE EIGEN PORTEMONNEE

Omdat wij Nederlanders niet graag dieven zijn van onze eigen portemonnee, is december uitgegroeid tot overstapmaand. Als er wat mee te besparen valt, stappen wij over naar een andere ziektekostenverzekering, energieleverancier of internetaanbieder.

Ik heb het altijd een nogal onnozele en platte uitdrukking gevonden, dief van je eigen portemonnee, want je besteelt jezelf niet maar bent hoogstens onoplettend, gemakzuchtig of lui. Maar zo zeggen we dat nu eenmaal en iemand vroeg: sinds wanneer?

Om te beginnen is het volgens mij een typisch Nederlandse uitdrukking. De Van Dale Nederlands-Engels vertaalt hij is een dief van zijn eigen portemonnee met he robs / is robbing his own purse, maar bij mijn weten is dat voor Engelsen net zo gangbaar als make that the cat wise.

Voor zover bekend dateert de uitdrukking dief zijn van zijn eigen portemonnee van eind jaren zestig. Opvallend is dat de vroegste vindplaatsen zijn opgetekend in voetbalkringen. Zo zei voetbaltrainer Bas Pauwe in 1968 tegen de Volkskrant, over een clubwissel: ‘Als huisvader mag je nu eenmaal geen dief van je eigen portemonnee zijn.’ En in 1973 schreef scheidsrechter Frans Derks in een boek: ‘Voetballers zelf zullen er alles aan moeten doen om de mensen te dwingen weer naar voetbal te komen kijken. Als ze dat niet doen zijn ze “dief van hun eigen portemonnee”, om een geliefkoosde term van henzelf te gebruiken.’

Het idee dat je jezelf kunt bestelen is stellig ouder. In een bron uit 1822 vond ik dief van eigen rust, in 1847 dief van eigen bezit, in een tekst uit 1850 dief van eigen schat, en in 1968 dief van eigen zak.

Dief van eigen zak brengt ons bij Johan Cruijff. Die publiceerde op z’n 21ste zijn boek De aanvalsspits. In het hoofdstukje ‘Geen dief van eigen zak’ legt hij uit dat profvoetballers kort de tijd hebben om financieel hun slag te slaan. En daarom verklaarde hij, nadat hij in 1968 was verkozen tot voetballer van het jaar, dat hij niet kon beloven altijd bij Ajax te zullen blijven.

In Cruijffs woorden: ‘[Ik zei] dat ik Ajax een heel fijne club vind, maar dat ik “geen dief van m’n eigen zak mag worden”. Ik weet heus wel wat clubliefde is, maar ergens trek ik een grens. Ik zal niet bij Ajax weggaan omdat ik ergens anders een klein beetje geld méér kan verdienen, maar als het veel zou schelen, tja… dan komen de zaken anders te liggen.’

Omdat de uitdrukking aanvankelijk vooral door mannen werd gebruikt en je eigen zak tot misverstanden kan leiden, denk ik dat dit snel is vervangen door het ondubbelzinnige je eigen portemonnee. Bovendien vermoed ik dat dief zijn van zijn eigen portemonnee vanuit voetbalkringen in het Nederlands is verbreid, met dank aan de zakelijke Cruijff. (2019)

EEN KLEINE STAP VOOR WIE PRECIES?

Bij het jubileum van de eerste maanlanding is iets onderbelicht gebleven, namelijk: wat zei Neil Armstrong nou precies voor hij zijn eerste stap op de maan zette?

Hendrik Spiering citeerde Armstrong in NRC Handelsblad als volgt: ‘That’s one small step for man; one giant leap for mankind.’ Volgens een paginagrote advertentie van horlogemaker Omega, een paar bladzijden verder, zei Armstrong: ‘That’s one small step for a man; one giant leap for mankind.’

De vraag is dus: zei Armstrong one small step for man zonder lidwoord of one small step for a man mét lidwoord. Het verschil is groot: de mens versus een mens.

Op de geluidsopname ontbreekt het lidwoord. Dat werd in 2006 na grondig onderzoek nogmaals vastgesteld. In plaats van een heldere tegenstelling produceerde de eerste man op de maan daardoor een tautologie: hij benadrukte een woord met een ander woord dat zo goed als hetzelfde betekent: ‘Het is een kleine stap voor de mens, maar een enorme sprong voor de mensheid.’

Anders dan vaak wordt beweerd, was Armstrongs uitspraak niet spontaan. Toen hem voor de lancering in een televisie-interview werd gevraagd wat zijn eerste woorden op de maan zouden zijn, was zijn antwoord dat hij ‘het thema nog niet de aandacht had gegeven die het verdient’. Tijdens de maanreis nam hij daar wel de tijd voor.

Het meest waarschijnlijk is dat Armstrong zich versprak. Zelf gaf hij twee andere, tegenstrijdige verklaringen voor het ontbreken van het lidwoord. Hij had het ‘een beetje ingeslikt’ en het was weggevallen vanwege ‘statische ruis’.

In veel kranten werd Armstrongs uitspraak indertijd gecorrigeerd. Het Algemeen Handelsblad citeerde Armstrongs woorden op 21 juli 1969 overigens wel correct. ‘Armstrong stapte om precies 03.56 uur en 20 seconden op de maanbodem. Zijn stem beefde enigszins toen hij zei: One small step for man… a giant leap for mankind. (Een kleine stap voor de mens… Een enorme sprong voor de mensheid).’ Inmiddels kiezen veel bronnen voor deze vorm: ‘That’s one small step for [a] man’ enzovoorts. Lees: we citeren correct, maar naar de bedoeling van de spreker hebben wij het ontbrekende lidwoord tussen vierkante haken toegevoegd.

Armstrongs woorden vielen goed. Zo oordeelde de Vrije Stem, onafhankelijk weekblad voor Suriname eind juli 1969: ‘Het siert deze man dat hij bij zijn eerste woorden op de maan zichzelf slechts in dienst van de mensheid zag.’

In de Volkskrant was Nico Scheepmaker kritischer. Onder het pseudoniem Hopper schreef hij op 28 juli 1969: Voor de mens een kleine stap, voor de mensheid een heel grote stap, zei Neil Armstrong ongeveer, toen hij van de laatste tree op de maan stapte. Het was zijn enige historische uitspraak. Het wordt tijd dat ruimtevaarders ook hun tekstschrijvers krijgen, net als presidenten. Er had zoveel citabels [citeerbaars] gezegd kunnen worden! Indrukwekkende dingen, treffende dingen (zoals van die kleine en grote stap), geestige dingen en ontroerende dingen.’

Volgens Scheepmaker had Armstrong zich eerst tot zijn vrouw en kinderen moeten richten. ‘Tegen zijn vrouw had hij moeten zeggen dat hun “honeymoon” mooier was geweest.’

Scheepmaker vond overigens dat er ook een visuele grap ingelast had moeten worden. Kort na de landing had Armstrong ‘zogenaamd geestdriftig handen moeten schudden’ met ‘voor ons onzichtbare maanbewoners’. (2019)

5. Dierentaal

BAVIANEN ALS EEN BUFFEL

Onlangs mailde ik iemand: ‘Ik ben op het moment enorm aan het buffelen.’ Hij antwoordde: ‘Sterkte met het beesten.’ In het mailtje daarop ging het over hengsten en na enig nadenken kwam ik vervolgens op ezelen, dat ook voor ‘hard werken’ wordt gebruikt.

Hadden we daarmee dieruitdrukkingen voor ‘hard werken’ gehad? Nee, want je hebt ook nog werken als een molenpaard en werken als een karrenpaard.

Dat molenpaard, het karrenpaard, die ezel en die hengst zie je zo rondstampen in de Nederlandse klei. Bij buffel denk ik meteen aan Afrika en Noord-Amerika, maar volgens onze naslagwerken wordt buffel gebruikt als ‘algemene term voor zwaargebouwde runderen, zonder systematische betekenis’.

Buffelen voor ‘hard werken’ blijkt geen inheems woord te zijn. We hebben het halverwege de negentiende eeuw uit het Duits overgenomen, waar büffeln wordt gebruikt voor ‘blokken, zwoegen’, samen met ochsen (‘ossen’ dus).

Bij al deze dieruitdrukkingen voor ‘ploeteren’ gaat het om lastdieren, behalve bij de baviaan. Het werkwoord bavianen is in 1906 voor het eerst aangetroffen, in De Boeventaal, een Bargoens zakwoordenboekje dat is samengesteld door de Amsterdamse commissaris W.L.H. Köster Henke. Die geeft als verklaring ‘hard werken, in ’t bijzonder kolentremmen op een grote boot’. Als voorbeeldzin vermeldt hij: ‘Hoe hard moest ik niet bavianen toen ik op die job was.’ Job blijkt hier overigens niet het Engelse woord voor ‘baan’, maar het Bargoense woord voor ‘schip, schuit, stoomboot’. Kennelijk is bavianen dus onder zeelui of havenarbeiders ontstaan.

Bavianen voor ‘(nerveus) heen en weer lopen’ is weleens gedefinieerd als ‘ijsberen’, maar met zo’n definitie begeef je je op glad ijs, want voor je het weet heb je het dan over buffelende hengsten, bavianende buffels en zo verder. (2009)

DE STRESSKIP VERSUS DE KIP ZONDER KOP

Is er een verband tussen de stresskip en de kip zonder kop? Zo op het eerste gezicht zou je denken: dat moet er zijn. Iemand met veel stress kan als een kip zonder kop rondrennen, je ziet het zo voor je.

Zelf heb ik geen verstand van kippen, maar ik heb de kwestie voorgelegd aan een deskundige. Die onderschreef dat kippen inderdaad buitengewoon stressvolle dieren zijn. Zodra er iets gebeurt dat afwijkt van het gangbare, steken ze hun kop omhoog, beginnen ze te kakelen en kijken ze paniekerig om zich heen. Stelt dit ze niet gerust, dan beginnen ze te lopen of te rennen, wat al snel het hele kippenhok op stelten zet.

Wij associëren dat nerveuze gedrag van kippen met flinke stress, vandaar het fraaie woord stresskip.

Vanzelfsprekend kun je van een gestrest persoon zeggen dat hij of zij rondrent als een kip zonder kop, maar anders dan bij mensen is het bij de kip niet alleen een kwestie van beeldspraak. Een onthoofde kip kan nog een tijdje blijven rondlopen. Met de kop zijn de hersens verwijderd, maar de spieren en zenuwen werken nog even door, waardoor een kip soms nog minutenlang kan blijven lopen of rennen: zie de filmpjes op internet.

De beroemdste onthoofde kip is ‘Miracle Mike’. Deze kip, een Wyandotte, werd op 10 september 1945 met een bijl onthoofd door Lloyd Olsen, een boer in Fruita, Colorado. Olsen leverde slordig werk: een halsader en een deel van Mike’s hersenstam bleven intact en daardoor leefde deze kip nog 18 maanden. Olsen voedde het dier met een pipet: melk, water en fijngemalen koren en mais. Foto’s van Miracle Mike verschenen in Time en Life en de kip werd een bezienswaardigheid op kermissen. Wie deze koploze kip wilde zien moest 25 dollarcent betalen. Op een gegeven moment leverde dat Olsen ruim 4500 dollar per maand op. Sinds 1999 wordt in Fruita de ‘Mike the Headless Chicken Day’ gehouden – ze hebben een website.

Taalkundig gezien is de kip zonder kop een stuk ouder dan de stresskip. Het woord stresskip is voor het eerst aangetroffen in 1981, de kip zonder kop waart al sinds het midden van de negentiende eeuw in het Nederlands rond. Aanvankelijk niet als nerveus type, maar als hersenloze denker. Zo schreef de Arnhemsche Courant in 1846: ‘Het Handelsblad leutert weer als een kip zonder kop.’ (2015)

6. Gebarentaal

BLOEMENSPRAAK

Veel mensen zijn ervan overtuigd dat het leven honderd jaar geleden veel minder gecompliceerd was. Tot voor kort kon ik daar niet veel tegen inbrengen, maar een paar dagen geleden kreeg ik een boekje in handen dat me op andere gedachten heeft gebracht. Het telt slechts 64 pagina’s en dateert uit omstreeks 1875. De titel luidt Nieuwste bloemenspraak en het is uitgegeven bij P. Kluitman te Alkmaar.

Wat is de boodschap als je tegenwoordig iemand een bloemetje geeft? Bedankt, beterschap of sorry bijvoorbeeld. ‘Zeg het met bloemen’ is een leus zonder inhoud.

Nee, dan in de negentiende eeuw, toen wist men nog wat een ruiker te beduiden had. En wie dat niet wist, kon in Nieuwste Bloemenspraak de symbolische betekenis naslaan van de belangrijkste bloemen, planten, gewassen en vruchten.

Hoe verfijnd moet het leven toen zijn geweest. En hoe gecompliceerd ook! Want je moest natuurlijk niet met de verkeerde struik komen aanzetten. Zo wilde het geven van aloëbloesem volgens Bloemenspraak zoveel zeggen als ‘Gij schrikt mij af met uw ijverzucht’. Ook was het geen compliment om amaryllis te ontvangen. Daarvan luidde de boodschap: ‘Trotsheid. Uw schoonheid verblindt, maar verwarmt het hart niet.’ Het geven van essenkruid moet gelijk hebben gestaan aan een oorlogsverklaring: ‘Ik moest u eigenlijk verachten, reken dus nimmer op wederliefde.’

Natuurlijk kon men ook positievere berichten overbrengen. Bijvoorbeeld ‘Uwe zachtmoedigheid zal eenmaal voor den man, die u de zijne mag noemen, de aarde tot een paradijs maken’ – wat de symboliek zou zijn van de framboos. Met een ananas gaf men meteen een mondvol: ‘Zoet als nectar zijn uw kussen, maar zelden schenkt ge ze; de man is te benijden, die u eenmaal naar hartelust mag kussen.’ Doortastende figuren gaven een monnikskap: ‘Kom, mijn engel, kom bij me in mijn vriendelijke kamertje.’

Maar wat moest je doen als de juiste bloem niet verkrijgbaar was of als je simpelweg geen geld had voor een boeket? Dan was er altijd nog de ‘teekenspraak’ die achter in dit handzame boekje wordt uiteengezet. De (anonieme) auteur legt het zelf het best uit. ‘Wanneer een heer met zijn schoone onmogelijk mondeling kan zeggen wat hij wil, maar haar alleen door het venster ziet en toch met haar spreken wil, dan gebruikt hij de volgende teekenspraak, namelijk door zich nu eens hier dan weder daar aan te raken.’

Je kon bijvoorbeeld het woord geliefde in tekenspraak overbrengen. ‘Dan legt een heer eerst de hand op het hart (G), grijpt vervolgens naar zijn elleboog (E), dan naar zijn lip (L), steekt vervolgens zijn middelvinger op (I), grijpt weer naar zijn elleboog (E), kruist de armen op de borst (F), grijpt dan zijn duim (D) en vervolgens weer zijn elleboog (E).’

Je ziet het ze doen, de verliefde jongemannen in de negentiende eeuw. Midden op straat hun middelvinger opsteken naar hun geliefde achter het venster. Laat niemand meer denken dat het leven honderd jaar geleden makkelijker was. (2000)

HOE BRACHT HITLER DE HITLERGROET?

Hoe bracht Hitler de Hitlergroet? Dat is een punt van discussie tussen een paar jongens van twaalf of dertien. ‘Jezus, nerd,’ zegt een van hen minachtend, ‘dat weet je toch wel, Hitler deed dat zó!’ Hij legt drie vingers van zijn linkerhand onder zijn neus, op zijn bovenlip, en steekt zijn rechterarm fier de lucht in.

Let wel: hij maakt geen grap. De jongen is ervan overtuigd dat Hitler zo de groet bracht die naar hem is genoemd. Sterker: de meeste jongens in het groepje zijn hiervan overtuigd. Alleen de ‘nerd’ verdedigt zich nog. ‘Echt niet! Mijn vader heeft geschiedenis gestudeerd. Dus wíé zou het hier nou beter weten!’