Deze publicatie is het eindresultaat van biografisch onderzoek naar leven en werk van Emilie Haspels, in opdracht van het Allard Pierson uitgevoerd door Filiz Songu, MA. Voor dit project is een adviescommissie samengesteld, die uit de volgende personen bestond:

dr. Fokke Gerritsen, directeur van het Nederlands Instituut in Turkije;

prof. dr. Emily Hemelrijk, hoogleraar Oude Geschiedenis, Universiteit van Amsterdam;

dr. Els Kloek, historica gespecialiseerd in vrouwenstudies, hoofdredacteur van het Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland;

dr. Péjé Knegtmans, universiteitshistoricus, Universiteit van Amsterdam;

prof. dr. Aslı Özyar, hoogleraar geschiedenis, Bosporus-universiteit, Istanbul;

dr. Winfred van de Put, directeur van het Nederlands Instituut in Athene;

prof. dr. Hans Renders, hoogleraar Geschiedenis en Theorie van de Biografie, Rijksuniversiteit Groningen;

dr. Jan Schmidt, universitair docent Turkse Taal en Cultuur, Universiteit Leiden;

jhr. dr. Jan Six van Hillegom, bestuurslid Collectie-Six.

Emilie Haspels

archeoloog en avonturier

Leven en werk in Amsterdam en Anatolië, 1894-1980

Filiz Songu

Onderzoek en publicatie zijn mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage uit het door het Prins Bernhard Cultuurfonds beheerde Alida Beekhuis Fonds en dankzij bijdragen van het Amsterdams Universiteitsfonds, de Corendon Foundation en de Vrienden van het Allard Pierson.

Walburg Pers, Zutphen

In samenwerking met Allard Pierson – de collecties van de Universiteit van Amsterdam

www.allardpierson.nl

Coördinatie: Paulien Retèl

Beeldredactie en bijschriften: Filiz Songu en Paulien Retèl

Eindredactie: Noctua Taal en tekst, Corinna Vermeulen (www.noctuataalentekst.nl)

Afbeeldingen omslag: Allard Pierson, Universiteit van Amsterdam

Omslagontwerp: Mijke Wondergem

Ontwerp binnenwerk: Margreet van de Burgt

ISBN       978 94 6249 719 1

e-ISBN    978 94 6249 720 7

NUR        681

© 2021 Allard Pierson / p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

1Familieachtergrond, school en studie

2De vormende jaren

3Opgravingen in Turkije

4Oorlogsjaren in Turkije

5Terug in Nederland

6Pionier in Anatolië

7De ‘Frygische hooglanden’ in kaart gebracht

8Hoogleraar en museumdirecteur

9Emeritaat en erfenis

Nawoord

Dankwoord

Noten

Bronnen

Archieven en bibliotheken

Geïnterviewde personen

Literatuur

Illustratieverantwoording

Personenregister

Emilie Haspels op de veranda van het opgravingshuis in Midasstad, 1938. Op de achtergrond is het Midasmonument te zien.

Voorwoord

Emilie Haspels was een ‘indrukwekkend mens’ en ‘de beste in haar vak’, aldus haar studenten. Was ze dat niet geweest, dan had ze ook niet de eerste vrouwelijke hoogleraar archeologie van Nederland kunnen worden. Haar bijdragen aan de wetenschap zijn al even indrukwekkend: maar liefst twee standaardwerken van blijvend belang, Attic Black-figured Lekythoi en The Highlands of Phrygia: Sites and Monuments. Maar het opvallendste aan Haspels is wel de enorme gedrevenheid en onverschrokkenheid die ze op haar expedities naar Centraal-Anatolië aan de dag legde, zoals uit haar schitterende reisverslagen blijkt.

Caroline Henriëtte Emilie Haspels (1894-1980) was de eerste vrouwelijke hoogleraar klassieke archeologie aan de Universiteit van Amsterdam en de eerste vrouwelijke directeur van het toenmalige Allard Pierson Museum. Uit deze biografie komt ze naar voren als een zeer gesloten persoon, die voor haar werk leefde en een passie koesterde voor de archeologische rijkdommen van Turkije en Griekenland. Haar functie als hoogleraar-directeur gebruikte ze eigenlijk vooral als instrument om de bij archeologen nog nauwelijks bekende ruïnes van het Frygische rijk in kaart te brengen. Haspels was volhardend en avontuurlijk, voor niets of niemand bang; als ze op expeditie was geweest, kwam ze naar eigen zeggen tientallen kilo’s lichter terug en dat had ze er graag voor over. Maar de prijs voor haar prestaties als veldarcheoloog werd mede door haar studenten en het museum betaald, want die gaf ze vaak onvoldoende aandacht. Niettemin werd ze door haar studenten bewonderd.

Emilie Haspels maalde er niet om dat ze een vrouw was, maar zoals zo vaak tekende dat feit wel haar nalatenschap: tot voor kort was ze in de mainstream van de (universiteits-)geschiedenis – in tegenstelling tot de vrouwengeschiedenis – geheel vergeten. Ze heeft pas sinds een paar jaar een pagina op de Nederlandse Wikipedia; in de portrettengalerij van hoogleraar-directeuren van het Allard Pierson Museum ontbrak zij, totdat het museum in 2016 besloot haar aan de vergetelheid te ontrukken met een tentoonstelling. Bij die tentoonstelling was ook Filiz Songu betrokken. Zij deed als gastconservator onderzoek naar Haspels en kreeg toegang tot nog onontsloten bronnen, die haar inspireerden tot het schrijven van dit boek: een kritisch eerbetoon aan iemand die als mens en als wetenschapper uniek was.

Wim Hupperetz
directeur Allard Pierson – de collecties van de Universiteit van Amsterdam

Haspels tijdens haar vierde expeditie in Turkije, 1958.

Inleiding

Emilie Haspels wijdde haar leven aan de archeologie. Haar gedrevenheid bracht haar vanuit Nederland eerst naar Griekenland, waar ze zich in de jaren ’30 bij verschillende buitenlandse archeologische opgravingen aansloot en zich tot een zeer ervaren veldarcheoloog ontwikkelde. In 1937 begon ze voor het Franse Archeologisch Instituut in Istanbul een opgravingsproject in de binnenlanden van Turkije. Het was een unicum dat de Fransen een Nederlander vroegen en dat ze als vrouw een dergelijk project ging leiden. Het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog dwong haar tot een verblijf in Istanbul. In 1945 keerde ze terug naar Nederland, waar ze al snel tot hoogleraar werd benoemd. In de jaren daarna organiseerde ze een aantal expedities naar de afgelegen hooglanden van Centraal-Anatolië, waar ze onder zeer primitieve omstandigheden de archeologie van dit praktisch onbekende gebied in kaart bracht.

In deze biografische schets staat Haspels’ leven als veldarcheoloog en wetenschapper centraal. Wat is haar plaats in de geschiedenis van de archeologie in Nederland en haar aandeel in de ontwikkelingen van het vak? Hoe bouwde ze als Nederlandse archeoloog zo’n groot internationaal netwerk op? Emilie Haspels was een hoogopgeleide, onafhankelijke vrouw die zich wist te handhaven in een wereld die door mannen werd gedomineerd. Zette ze zich in voor de positie van vrouwen en voelde ze zich betrokken bij de vrouwenbeweging? Of werd ze alleen door persoonlijke ambities gedreven? Deze biografische schets is bedoeld om meer bekendheid te geven aan het leven en werk van een uitzonderlijke vrouw, maar wil ook een bijdrage leveren aan zowel de universiteits- als de vrouwengeschiedenis.

Een beschrijving van Haspels’ leven en werk is een reis door de tijd en door verschillende landen en landschappen. Ze documenteerde haar wetenschappelijke bevindingen, maar in haar brieven en reisnotities had ze ook oog voor de wereld om haar heen. Gedurende haar leven was ze getuige van een aantal bijzondere gebeurtenissen. In Shanghai maakte ze de Chinese opstand tegen het Westen mee. Ze verbleef in Griekenland in de jaren dat er grootschalige opgravingen werden uitgevoerd door een generatie Amerikaanse en Europese archeologen die de Griekse archeologie voorgoed zou veranderen. Ze was in Turkije toen de hervormingen van Atatürk gestalte kregen en het land werd omgevormd tot een moderne natie. In haar aantekeningen en memoires bespreekt Haspels deze veranderingen, maar geeft ze ook een levendig beeld van de gewoonten en tradities van de lokale bevolkingsgroepen die ze tegenkwam tijdens haar expedities naar de binnenlanden van Anatolië.

Emilie Haspels hield van schrijven en bewaren. Voor mijn reconstructie van haar leven en werk heb ik gebruik kunnen maken van haar omvangrijke persoonlijke archief, met name haar correspondentie met familie, vrienden en collega’s, haar reisverslagen en de aantekeningen die ze maakte tijdens haar opgravingen en expedities. In Turkije hield ze een soort dagboek bij, dat ze haar Boekie noemde en waarin ze haar belevenissen en allerlei wetenswaardigheden optekende. Na haar emeritaat gebruikte ze dit voor het schrijven van haar memoires. Het manuscript van deze memoires, die ze eveneens het Boekie noemde, vormde voor mij een belangrijke bron voor de beschrijving van haar tijd in de hooglanden van Centraal-Anatolië. De oorspronkelijke schriften zijn grotendeels verloren gegaan. In hoofdstuk 9 en het nawoord ga ik dieper op de achtergrond en het karakter van deze bronnen in. Haspels was bovendien een fervent fotograaf. Bijna alle zwart-witfoto’s in deze publicatie zijn van haar hand.

Landschap in Centraal-Anatolië, in 1953 gefotografeerd door Emilie Haspels.

Kinderen in de Centraal-Anatolische hooglanden, in 1958 gefotografeerd door Emilie Haspels.

In deze biografische schets geef ik Emilie Haspels vaak het woord. De citaten uit haar correspondentie, reisverslagen, populaire artikelen en het Boekie laten zien hoe nuchter of sarcastisch, maar ook hoe beeldend en informatief ze schreef. Taalgebruik en spelling van haar memoires zijn soms ouderwets – zelfs voor de jaren ’70, toen zij ze schreef – en sommige woorden zijn niet meer gangbaar (zoals ‘komenijswinkel’) of moeilijk te duiden (‘Thasos is zoo def’), maar haar beschrijvingen zijn ook voor de lezer van nu heel levendig. In het Boekie heeft Haspels in bepaalde gevallen kennelijk nog geen keuze gemaakt tussen twee termen of formuleringen en ook die zijn dan letterlijk overgenomen in het citaat. Ze gebruikte geregeld Engelse, Franse en Turkse woorden; van de laatste geef ik de vertaling tussen vierkante haken.

Tijdens mijn onderzoek heb ik de documenten in het Allard Pierson- en familiearchief geordend en van een voorlopige nummering voorzien. In de bronvermelding verwijs ik daarom naar de rubrieken van documenten die ik heb onderscheiden, zodat deze ondanks het ontbreken van definitieve inventarisnummers voor toekomstige onderzoekers en geïnteresseerden te vinden zijn.

Pagina uit het Boekie, het reisverslag dat Emilie Haspels op haar expedities bijhield.

De Spaanse Kade in Rotterdam met links de Nieuwe Haven, waar het gezin Haspels woonde. Fotochroomafdruk, 1890-1900.

1

Familieachtergrond, school en studie

Toen ze in mijn jeugd, op het gymnasium vroegen, wat we gingen studeren, en ik zei “Oude Letteren” ging er een hoop gelach op in de klas, want ik leerde nooit mijn Grammatica. Het was me echter niet om de Letteren te doen; maar niemand dacht toen nog aan archeologie.¹

Jeugd in Rotterdam

Caroline Henriëtte Emilie Haspels werd op 15 september 1894 in Colmschate bij Deventer geboren. Ze was het eerste kind van George Frans Haspels en Constantia Charlotte Haspels-Kleyn van Brandes. Emilie, ook wel Milie of Mimie genoemd, groeide samen met haar broer en drie zussen op in een liefdevol en hecht domineesgezin in Rotterdam.

Haar ouders hadden zeer verschillende familieachtergronden, maar aan beide kanten bestond er een grote interesse in kunst, literatuur en muziek. Haar vader George Frans Haspels (1864-1916) was de zoon van Johannes Haspels, een protestantse aannemer uit Nijmegen, en Catharina Maria Callenbach, dochter van een predikant in Nijkerk. De jonge George Frans Haspels trad in de voetsporen van zijn opa en koos voor een studie theologie aan de Hoogeschool Utrecht. Na de voltooiing daarvan werd hij in 1888 aangesteld als Nederlands-hervormd predikant in Colmschate.²

Emilies moeder, Constantia Charlotte Kleyn van Brandes (1867-1930), kwam uit een bijzondere familie. Haar grootvader Laurentius Kleyn was plantagebezitter in de voormalige Nederlandse kolonie Demerary (in het huidige Guyana). Nadat hij een vermogen had vergaard, keerde hij in 1830 met zijn zoon Laurens Lodewijk terug naar zijn geboortestad Deventer; zijn vrouw, Charlotte Constantia Brandes, bleef achter. Hij kocht het oude kasteel Dorth ten zuidoosten van Colmschate, dat hij later liet slopen om er een moderne buitenplaats neer te zetten. Na zijn schooltijd in Deventer ging Laurens Lodewijk Kleyn, Emilies grootvader, in 1846 aan de Academie van Beeldende Kunsten in Antwerpen studeren. Vervolgens werkte hij vele jaren als portretschilder in Rome en woonde daarna afwisselend in Italië, Nederland en Duitsland. In 1866 trouwde hij in Duitsland met Caroline Henriëtte Emilie Donner, dochter van de Duitse klassiek filoloog Johann Jakob Christian Donner. Tussen 1873 en 1887 was Laurens Lodewijk Kleyn van Brandes (zoals hij zich inmiddels noemde – een verwijzing naar de naam van zijn moeder) werkzaam was op slot Reinhartshausen in Erbach als ‘koninklijk hofschilder’ en conservator van de kunstcollectie van prinses Marianne van Oranje-Nassau, de in ongenade gevallen dochter van koning Willem I.³ Emilies moeder, Constantia Charlotte, was in Rome geboren en groeide op in Duitsland, waar ze later aan het conservatorium een opleiding tot pianist volgde. In 1891 verhuisde de familie Kleyn van Brandes van München naar Kleyn Dorth in Colmschate.

George Haspels, Vreugden van Holland. Amsterdam, 1900.

Emilie, een jaar oud, 1895.

George Frans Haspels en Constantia Charlotte Haspels-Kleyn van Brandes met hun vijf kinderen, ca. 1907; v.l.n.r. Emilie, Catharina, Laurens, Philippine en Charlotte.

In Colmschate maakte Constantia Charlotte kennis met de jonge predikant George Frans Haspels. De kunstminnende sfeer in het huis van Kleyn van Brandes oefende een bijzondere aantrekkingskracht op Haspels uit. Ze trouwden in 1893. Na de geboorte van hun eerste kind, Emilie, verhuisde het gezin naar Kralingen – waar Haspels als predikant was beroepen – en vervolgens naar Rotterdam. In Kralingen woonde de familie Haspels eerst in een landhuis aan de ’s-Gravenweg, in Rotterdam aan de Nieuwe Haven en tot slot aan het Haringvliet. Emilies liefde en belangstelling voor de klassieke oudheid werd vooral door haar moeder en haar grootvader Laurens Lodewijk Kleyn van Brandes gevoed. Thuis hingen er ‘reproducties der antieke wereld’, die haar moeder uit Rome had meegebracht.⁴

Emilies vader was naast zijn werk als predikant – van 1888 tot 1916 in Colmschate, Kralingen en Rotterdam – ook in literaire kringen actief. Hij was een van de oprichters en redacteuren van het tijdschrift Onze Eeuw. Veel van zijn vroege literaire werk publiceerde hij in De Gids. De roman Vreugden van Holland uit 1900 en de verhalenbundel Onder den Brandaris uit 1908 gelden als zijn karakteristiekste werken; in beide is zijn liefde voor de natuur en de mens sterk aanwezig.⁵

In een dergelijk intellectueel en kunstzinnig milieu was een goede opleiding vanzelfsprekend, ook voor meisjes. Na de lagere school ging Emilie in 1906 naar het Marnix Gymnasium in Rotterdam. Dit gymnasium was in 1903 opgericht en had een protestants-christelijke signatuur. Emilies broer Laurens en zus Catharina gingen naar dezelfde school.⁶ Documenten over haar gymnasiumtijd zijn schaars, maar in het archief van het Marnix Gymnasium zijn haar cijferlijsten bewaard gebleven. Op haar eindexamenlijst heeft ze gemiddeld een 3,9 op een schaal van 1 tot 5, met een 4 voor zowel Grieks als Latijn, waarmee Emilie een bovengemiddelde leerling was.⁷ Haar docenten klassieke talen waren dr. Jacob van der Valk en dr. Gerrit Willem van Bleek. Van der Valk was in 1902 bij Jan Woltjer aan de Vrije Universiteit op de Romeinse dichter en filosoof Lucretius gepromoveerd. Tijdens zijn studie was hij regelmatig te gast bij dr. Abraham Kuyper en zijn gezin.⁸ Naast docent klassieke talen was Van der Valk van 1903 tot 1925 rector van het Marnix Gymnasium.

De schoolfoto uit 1908, waar Emilie als enig meisje tussen de jongens van haar klas zit, geeft een treffend beeld van het gymnasiaal onderwijs aan het begin van de twintigste eeuw. Tot 1890 was het ongebruikelijk dat meisjes naar het gymnasium gingen.⁹ Het waren vooral jongens uit de hogere kringen die het gymnasium bezochten, als voorbereiding op de universiteit. Meisjes uit de hogere klassen gingen naar de middelbare meisjesschool (mms) of de hogere burgerschool (hbs). Tot 1906 hadden ze overigens toestemming van het ministerie nodig om tot de hbs te worden toegelaten. Emilie had een extra reden om naar het gymnasium te gaan: ze wist al dat ze klassieke archeologie wilde gaan studeren. Haar affiniteit als gymnasiast met de archeologie beschreef ze in 1947 in een lezing over Grieks aardewerk voor de Rotterdamse Kunstkring als volgt:

Klassenfoto van het Marnix Gymnasium in Rotterdam, met de 14-jarige Emilie in het midden, 1908. Staand uiterst rechts docent klassieke talen en rector dr. J. van der Valk; derde van links docent Duits A. Krekel.

Nu gaan mijn gedachten bovendien terug naar 35 jaar geleden, toen er in de kerstvacantie een tentoonstelling van Grieksche en Romeinsche kunstnijverheid werd gehouden in de Rotterdamsche Teeken-academie. Ik wil niet zeggen, dat ik daar als schoolmeisje rondloopend, mijn liefde voor de Grieksche ceramiek heb zien ontwaken, want die bezat ik al zoolang als ik mij kan herinneren, maar wel weet ik nog duidelijk, hoe die tentoonstelling voor mij voldeed aan een honger, om de voorwerpen zelf te zien, dat men het niet alles van plaatjes alleen moest hebben.¹⁰

Naar Amsterdam

Klassieke archeologie was in die tijd geen aparte opleiding, maar kon alleen als bijvak worden gevolgd bij bijvoorbeeld klassieke letteren. Pas in 1921 was het voor het eerst mogelijk in Leiden een doctoraalexamen af te leggen met als hoofdvak klassieke archeologie of kunstgeschiedenis der oudheid.¹¹

Jan Veth, voorstudie voor een portret van Allard Pierson, 1889. Pierson was de eerste hoogleraar klassieke archeologie aan de Universiteit van Amsterdam. Houtskool op papier, 59,4 x 45,4 cm.

Georg Rueter, portret van Jan Six, 1921. Six was de opvolger van Allard Pierson. Haspels was zijn favoriete studente en werd na haar studie een dierbare vriendin van de familie. Olieverf op doek, 71,5 x 60 cm.

Emilie Haspels begon direct na haar eindexamen in 1912 met haar studie klassieke letteren aan de gemeentelijke Universiteit van Amsterdam.¹² Aan het begin van de twintigste eeuw was het voor vrouwen nog niet gewoon een universitaire studie te volgen. Nadat Aletta Jacobs in 1871 als eerste vrouwelijke student was toegelaten tot de studie medicijnen aan de Rijksuniversiteit Groningen nam het aantal vrouwelijke studenten weliswaar langzaam toe, maar boden mannelijke academici nog lange tijd veel weerstand.¹³ In haar dissertatie over vrouwen en hun optreden in de academische wereld geeft Mineke Bosch hiervan een treffend voorbeeld. Tijdens het eerste openbare debat in 1898 over ‘De vrouw en de studie’ stelde hoogleraar psychiatrie en neurologie Cornelis Winkler: ‘Voor de studie, de ernstige, wezenlijke, waarlijk niet amusante studie, deugt, het is mijn stellige overtuiging, de vrouw niet.’¹⁴ Ook in de tijd dat Emilie met haar studie begon, was het nog een uitdaging voor vrouwelijke studenten te bewijzen dat ze geschikt waren voor een wetenschappelijke opleiding.¹⁵ Maar Emilie was vastbesloten een academische studie te volgen. Haar vasthoudendheid was bekend bij familie en vrienden. In een brief aan Emilies moeder uit 1920 spreekt Margaretha Waardenburg-Lindeijer haar bewondering uit voor Emilie en haar drie zusters: ‘Zij hebben allen iets heel bijzonders, wat meisjes over het algemeen juist missen: groote mate van zelfstandigheid. […] Juist de zelfstandige naturen hebben zoo groote mogelijkheden in zich.’¹⁶

Gedurende haar studie klassieke letteren volgde Haspels colleges Grieks en Latijn bij de hoogleraren Ursul Philip Boissevain en Koenrad Kuiper. De laatste was een vriend van haar vader en tijdens een deel van haar studie was ze bij de familie Kuiper in Amsterdam op kamers. Als bijvakken koos ze klassieke archeologie en oude geschiedenis: ‘Op de universiteit had de prof. in het Grieksch het ook smalend over: de potjes en de pannetjes. Maar in prof. Six vond ik de leermeester, die mij lag’.¹⁷ Jhr. Jan Six VII, heer van Hillegom en Wimmenum (1857-1926), was bij Allard Pierson gepromoveerd en in 1890 tot hoogleraar Algemene Kunstgeschiedenis benoemd aan de Rijksakademie van Beeldende Kunsten. In 1896 volgde nog een aanstelling als buitengewoon hoogleraar Aesthetiek en Kunstgeschiedenis; daarmee werd hij de opvolger van Allard Pierson, de eerste hoogleraar in de Kunstgeschiedenis, Aesthetica, Moderne Talen en Letteren aan de Universiteit van Amsterdam. Six gaf aan kleine groepen studenten colleges over Grieks aardewerk, waarbij hij zijn eigen verzameling en bibliotheek beschikbaar stelde. Hier heeft Haspels als jonge student ‘leren kijken’. Het belang van kijken noemt Emilie Haspels ook wanneer zij in 1976 het lemma over Six schrijft voor het Biografisch woordenboek van Nederland. Zij citeert daarin een passage uit Six’ openbare les bij de aanvaarding van zijn ambt als hoogleraar aan de Rijksakademie van Beeldende Kunsten:

Portret van Emilie tijdens haar studietijd, 1915.

‘Het eerste voorschrift voor den beoefenaar der kunstgeschiedenis is zien, het tweede is zien, en het derde is zien. Het eerste voorschrift is zien met kennis, het tweede is zien met oordeel, het derde is zien met liefde.’ Het zien met eigen ogen, daar ging het bij hem om: handboeken-wijsheid was hem vreemd.¹⁸

Haspels en Six hadden een speciale band. Geert Mak noemt haar in De levens van Jan Six zijn ‘favoriete studente’.¹⁹ Latere correspondentie toont ook de intieme vriendschap die ze met de familie van Six ontwikkelde. In een briefwisseling uit de jaren ’30 met zijn weduwe N. Six van Hillegom noemt deze haar herhaaldelijk de ‘hartelijke leerling van mijn lieve man’. Wanneer Haspels een van haar eerste wetenschappelijke artikelen opstuurt over een drinkschaal gemaakt door de Griekse vaasschilder Euphronios, antwoordt ze: ‘Dank voor je Euphronios. Wat zou mijn man zich er over hebben verheugd als hij dit stukje van je had zien uit komen! Dat denk ik zoo dikwijls als ik degenen aan wie hij hechtte, in zijn vak zie voortgaan.’²⁰

Emilie als stuurvrouw bij studentenroeivereniging Nereus, 1915.

Vanaf het begin van haar studie was Emilie actief in het studentenleven. Ze werd lid van de in 1902 opgerichte Amsterdamsche Vrouwelijke Studentenvereeniging (AVSV). Ze ging roeien bij de Amsterdamsche Studentenroeivereeniging Nereus en nam als stuurvrouw aan wedstrijden deel. Uit de brieven aan haar ouders komt naar voren dat ze zich ook met bestuurlijke taken bezighield:

Op het oogenblik zit ik weer aan mijn ab-actialen schrijftafel op de club, en pen dit tusschen officiele brieven in. […] Gisteren had ik de leiding van een tocht van 80 mensen over Hilversum Loosdrechtsche plassen Nieuwersluis. […] Heb ik u al verteld hoe ik van alle kanten pluimen krijg dat ik zoo’n exact en correct en nauwgezet ab-actis ben. Zelfs word ik soms vriendelijk gehoond als lijsten-maniak, omdat ik van alle mogelijke dingen lijsten en statistieken opmaak. De beste manier intusschen om te voorkomen dat de zaken over je heen groeien.²¹

Toch moest Emilie aanvankelijk wennen aan de nieuwe stad, zo blijkt uit een brief van haar vader:

En dan oppassen lieve meid. Je schrijft zelf dat je nog niet te veel aankunt en dat je nog niet aan de stad gewend bent. Best dat je dat voelt – maar handel nu ook daarmee in over[een]stemming. Pak niet te veel aan, en vat de dingen niet te conscientieus op.²²

Spelers van de Amsterdamsche Studententoneelvereeniging bij de opvoering van Komedie der liefde van Henrik Ibsen (11 december 1914). Emilie zit op de eerste rij, tweede van links.

Tijdens haar studietijd was naast roeien ook toneel een grote passie voor Emilie. Ze werd lid van de Amsterdamsche Studententoneelvereeniging (ASTV).²³ We zien haar met haar medespelers op een foto uit die tijd, gemaakt ter gelegenheid van de voorstelling Komedie der liefde van Henrik Ibsen. Tijdens haar studietijd was ze ook actief lid van de Nederlandsche Gymnasiastenbond (NGB), waarmee ze ’s zomers op kamp ging in Vierhouten op de Veluwe. Uiteindelijk was Emilie zeer content met haar drukke studentenleven in Amsterdam. Een brief aan haar ouders waarin ze over haar bezigheden vertelde, ondertekende ze zelfs met ‘Uw fonteintje van vreugd’.²⁴

In december 1916 overleed haar vader. Zijn dood betekende een groot gemis voor Emilie. Jaren later schreef ze aan een collega wat haar vader voor haar betekende:

Het is omdat een vader voor mij niet iemand is die je steunt en raad geeft. Maar een vader is een vriend, je beste vriend, met wie je eigenlijk weinig praat, maar dat hoeft ook niet, want je begrijpt mekaar vanzelf, omdat je gelijk gestemd bent.²⁵

Twee jaar later haalde Emilie haar kandidaats, gevolgd door haar doctoraalexamen in 1923. Hoewel ze nog niet was afgestudeerd, begon ze in 1921 als docent klassieke talen aan het Christelijk Lyceum in Zutphen. In haar memoires vermeldde ze meer dan eens dat ze vastbesloten was om haar studie archeologie voort te zetten, maar dat het ‘leraarschap de enige en snelste manier was om een baan te krijgen’.²⁶ Ze tekende daarbij aan dat ze lesgeven op een middelbare school veel leuker vond dan ze van tevoren had gedacht. Toch gaf ze haar betrekking in 1924 op. Vele jaren later, toen ze vanwege een geschil over de hoogte van haar pensioen een schriftelijke toelichting gaf aan het Gemeentelijk Pensioenbureau, stelde Haspels dat ze in 1924 ontslag aangevraagd had ter voorbereiding van haar proefschrift,²⁷ omdat ze het plan had opgevat bij Jan Six te promoveren. In werkelijkheid maakte ze kort daarna een lange reis naar China. Ze ging naar haar zus Catharina (ook Toos of Krie genoemd) Bleeker-Haspels, die toen in Shanghai woonde vanwege het werk van haar echtgenoot, om haar te helpen na de komst van haar derde kind.²⁸ Daarnaast speelden er misschien ook persoonlijke omstandigheden mee. Vóór haar reis naar China was Emilie Haspels verloofd geweest met Marinus Nicolaas Joseph (Jos) Dirken, een student geneeskunde in Amsterdam die net als zij lid was van roeivereniging Nereus. Onder druk van de families kwam er een eind aan hun verloving, omdat Jos Dirken katholiek en Emilie Haspels protestant was. In 1925 verruilde Dirken Amsterdam voor Groningen, waar hij in 1937 promoveerde en vervolgens buitengewoon hoogleraar aan de faculteit der geneeskunde werd. Volgens de familie zou Haspels’ vertrek naar China ook met het verbreken van de verloving te maken hebben gehad.²⁹

Zomerkamp van de NGB (Nederlandsche Gymnasiastenbond) in Vierhouten, 1913. Emilie zit op de eerste rij, tweede van links.

‘De Chineezen walgen van ons’

In de zomer van 1924 vertrok Emilie Haspels met het passagiersschip SS Trier N.D. Lloyd uit Rotterdam naar Shanghai. Haar reis via Sri Lanka, Nederlands-Indië en Hongkong en haar tweejarige verblijf in Shanghai zijn goed te volgen dankzij haar aantekeningen, correspondentie met familie en foto’s en ansichtkaarten. Voor de toen dertigjarige Emilie Haspels was dit haar eerste reis buiten Europa. In haar aantekeningen uit deze periode komt haar interesse in andere culturen ook duidelijk naar voren. Op weg naar China meerde haar schip voor een halve dag aan op het eiland Sabang, ten noordwesten van Sumatra. Ze maakte een wandeling in de omgeving en uitte haar verwondering over de natuur in haar koloniale ‘vaderland’:

Aan stuurboord zag ik toen de zon opkomen over de bergen. De dalen en de achterkanten van de toppen lagen nog in schaduw, maar een paar eilandjes tegen de kust en de baai zelf kwamen in het volle licht van de eerste stralen. En dan de prachtige nuances van het groen van de bosschen! In het zuiver morgenlicht, waarin een nog woordeloos gedicht woont. […] Dat uitzicht dat we daar hadden: op de baai en de zee en al die heuvels en bergen met een meertje ertusschen! […] Dan gaan de menschen naar de Italiaansche meren, en zulke mooie plekjes hebben wij zelf! Want dit was nu ons land.³⁰

Tijdens haar verblijf in Shanghai woonde Emilie Haspels bij haar zus en haar gezin. In de zogeheten Internationale Concessie hadden ze een beschermd leven, samen met andere westerse zakenlieden en diplomaten. Haar eerste maanden in Shanghai stonden geheel in het teken van haar neefjes. Na haar lange en vrije studentenleven in Amsterdam en haar jaren als docent in Zutphen was Emilie Haspels’ bestaan ineens beperkt tot een familieomgeving met kleine kinderen. Haar aantekeningen laten zien dat het niet altijd gemakkelijk was. Er waren momenten dat ze ‘toch wel graag in Holland wou zijn’, maar tegelijkertijd bouwde ze een innige band met haar neefjes op. Als hun geliefde ‘tante Mimie’ was ze nauw bij hun ontwikkeling betrokken. Zelf zou ze nooit kinderen krijgen, maar tijdens haar verblijf in Shanghai nam ze de volledige zorg voor haar toen vierjarige neefje George op zich.³¹ Samen met het gezin bezocht Emilie Haspels ook plaatsen buiten Shanghai, zoals Hangzhou en Kuling, die voor de westerse inwoners van Shanghai een geliefde zomerbestemming waren.

Sinds het begin van de twintigste eeuw had China een turbulente tijd doorgemaakt. De keizer was ten val gebracht, Japanners hadden delen van China bezet en westerse landen maakten gebruik van de wanorde om hun economische macht te vergroten. Als reactie daarop ontstonden in China revolutionaire, nationalistische en communistische bewegingen. Deze richtten zich in toenemende mate tegen Japan en de westerse mogendheden en in mei 1925 bereikten de politieke spanningen een nieuw hoogtepunt. Deze ontwikkelingen hadden in toenemende mate effect op het leven van Emilie Haspels en het gezin van haar zus. Haspels was ooggetuige van de studentenstaking in Shanghai, bekend als ‘de beweging van de dertigste mei’, en de daaropvolgende staat van beleg:

Emilie Haspels reisde aan boord van het passagiersschip SS Trier N.D. Lloyd van Rotterdam naar Shanghai.

30 Mei 1925, Shanghai. Er is al een tijdje staking van Chineesche werklui, die in Japansche katoenfabrieken werken (in Tsingtao en elders). Daarbij was een opstootje voorgevallen in Tsingtao de vorige week, waarbij twee werklui omkwamen. Daarop zijn een troep Chineesche studenten hier nu (Zaterdag) op straat speeches gaan afsteken, om naar aanleiding daarvan hun volksgenoten aan te vuren tegen de vreemdelingen. […] Dit is Zaterdag middag, even over half 4. Toos en ik zijn daarbij geweest, omdat wij juist naar de Nanking Road wilden gaan, en op dat moment met de auto op de hoek van Thibet Road stonden te wachten, of wij door konden gaan. Maar de Nanking Road werd oogenblikkelijk voor het verkeer gesloten. Daardoor zagen wij nog duidelijker de gevallenen op het asphalt van de straat liggen. […] Krie werd dood-zenuwachtig, en wou terug-terug-terug! Ik werd overdreven koel en scherp, en keek.³²

Na verloop van tijd vonden er bijna dagelijks stakingen en protesten tegen de buitenlanders plaats. Haspels volgde niet alleen de ontwikkelingen, maar maakte zich ook nuttig. Zo hielp ze met de administratie van de American Oriental Bank toen daar de Chinese werknemers staakten. Deze gebeurtenissen maakten grote indruk op haar. Ze ‘voelde zich pro-Chineesch’ en meende dat ze als ooggetuige de andere kant van het verhaal kende: ‘Maandag 8 Juni. Shanghai. Ik zou wel eens willen weten wat voor idee ze in Holland van de toestand hebben, zulke couranten-telegrammen geven altijd zulk een onvolledige indruk; en vooral dramatisch.’³³

Emilie Haspels (tweede rij, vierde van links) en een aantal medepassagiers tijdens een tussenstop in Mount Lavinia bij Colombo op Sri Lanka, 31 augustus 1924.

Ze wilde haar observaties graag met haar landgenoten delen en schreef brieven over de actualiteit in China aan de Zutphensche Courant en de Haagsche Post.³⁴ Het is een van de zeer weinige keren dat Haspels zich over politieke kwesties uitspreekt en de lezers in Nederland voorhoudt hoe Chinezen over westerlingen denken:

De Chineezen walgen van ons en zij doen dat met recht. Zij zien ons liever gaan dan komen en zij doen dat eveneens met recht. Want wat wij ons aan China bezondigd hebben in de laatste 3/4 eeuw, schreit inderdaad ten hemel. Wij hebben dit volk van 400 millioen zielen, – dat al beschaafd was toen wij nog in dierenhuiden rondliepen – in die 3/4 eeuwen geplaagd, gesard, beleedigd, vernederd, beroofd, uitgeschud, bestolen en bezwendeld. Het a-kapitalistisch China buit der kapitalisten en hun regeeringen. Dit gaat eens een keer spaak lopen.³⁵

Deze brief werd in de Haagsche Post van 20 juni 1925 door de redactie gebruikt in de rubriek ‘Post Scripta’, waarin wekelijks de toestand in de wereld werd besproken.³⁶

Ansichtkaart uit Kuling, China, 1925.

Naar Utrecht

Haspels’ verblijf bij haar familie in Shanghai duurde twee jaar. Het is niet duidelijk wat haar deed besluiten terug te gaan, maar in de zomer van 1926 kwam ze weer in Nederland aan. Ze vond onmiddellijk een nieuwe baan, opnieuw als docent klassieke talen, maar dit keer in Utrecht aan het Gemeentelijk Lyceum voor Meisjes.³⁷ Kort daarop kreeg ze een uitnodiging van de Nederlandsche Christen-Studentenvereeniging (NCSV) om haar ‘Chineesche ervaringen’ te delen tijdens een bijeenkomst van de Peranakan-Chinese studentenvereniging Chung Hwa Hui in Utrecht. De uitnodiging ging vergezeld van een brief van Gerardus van der Leeuw, toen hoogleraar godsdienstgeschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen en na de Tweede Wereldoorlog minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen. Hierin legde hij uit dat de NCSV

... voortdurend pogingen in het werk [stelt] om in aanraking te komen met de hier te lande studerende vreemde studenten. […] Het zal wel geen betoog behoeven dat het voor allerlei werk in Indië van zeer groot belang is, dat deze groep Chineesche studenten die van Java komen, en straks weer op Java werkzaam zijn, gedurende haar verblijf hier in Nederland ook eens in aanraking komen [sic] met het meer christelijk deel van het volk, en zoo ongeveer eens hooren wat er alzoo op dit gebied in Nederland omging.³⁸

Voor dezelfde bijeenkomst was Aletta Jacobs uitgenodigd om te spreken over ‘De vrouwenbeweging in het algemeen en in het bijzonder in China’. Emilie Haspels werd gevraagd niet alleen haar ervaringen in China te delen, maar ook een lezing te geven over de ‘geestelijke stroomingen die in het Nederlandsche volk leven en de achtergrond daarvan’.

‘Mijn hart trok nu eenmaal naar de archeologie’

Aan het begin van het schooljaar 1926 werkte Emilie Haspels weliswaar opnieuw als docent klassieke talen, maar ze bleef een sterke wens houden om zich verder in de archeologie te verdiepen. Die mogelijkheid diende zich aan toen ze een kleine aanstelling als assistent en bibliothecaris bij het Archeologisch Instituut van de Rijksuniversiteit Utrecht kreeg, die ze met haar docentschap kon combineren. Toch bleek deze situatie niet bevredigend. In haar latere aantekeningen schrijft ze over een gesprek met Jan Six aan de Universiteit van Amsterdam:

Toen ik tegen hem zei: ik zou wel een baan willen hebben in de archeologie, zei hij: dat moet U zich niet voorstellen, zulke banen zijn er niet. Dan maar les geven zooals wij allemaal deden. Ik gaf dus als compromise, halve dagen les op een gymnasium, en was tegelijk, de andere helft van de dagen, assistent op het archeologische instituut (buiten bezwaar van ’s lands schatkist). Maar ik kon de combinatie niet aan. Ik wilde de objecten in Griekenland zelf zien (vooral de vazen), ze zien, niet alleen, maar er ook over schrijven. […] Ik zou dit gymnasiaal onderwijs moeten opgeven, mijn hart trok nu eenmaal naar de archeologie en het zelf zien van de objecten.³⁹

Zo kwam ze, nadat ze de beide betrekkingen twee jaar lang had gecombineerd, tot de conclusie dat ze een keuze moest maken. In haar memoires kijkt ze op dit moment terug: ‘Maar mijn archeologie bleef steken op deze manier. Ik moest erop uit, musea langs, opgravingen langs.’⁴⁰

Haspels had met haar leermeester Jan Six al eerder plannen gemaakt voor een proefschrift over het gebruik van perspectief in de Griekse vaasschilderkunst.⁴¹ In december 1926 overleed Six echter en daarmee werd Haspels’ band met de Universiteit van Amsterdam minder sterk. Door haar aanstelling in Utrecht was ze in contact gekomen met dr. Gerardus van Hoorn, toen nog lector, en Carl Wilhelm Vollgraff, hoogleraar klassieke archeologie. Toen ze in 1928 besloot haar promotieplannen weer op te pakken, werd Vollgraff haar promotor. Een mijlpaal in haar nieuwe academische bestaan was een stipendium van het Philologisch Studiefonds te Utrecht in 1929. Dit fonds gaf beurzen aan pas afgestudeerde of gepromoveerde classici, archeologen en oudhistorici voor een langdurig studieverblijf, meestal in het Middellandse Zeegebied. Het stelde Haspels in staat voor haar promotieonderzoek naar Oxford en München te gaan en een studiereis door Griekenland te maken. Maar voordat ze op reis ging, kreeg Haspels een uitnodiging die ze niet kon weigeren.

Heinrich M. Krabbé, portret van prinses Juliana, 1928. Kleurenmezzotint, 398 x 298 mm.

‘Boomen’ met prinses Juliana

Mary Barger, secretaris van de Nederlandsche Christen-Studentenvereeniging en van de Federatie van Christelijke Vereenigingen van en voor Vrouwen en Meisjes, nodigde Emilie uit deel te nemen aan de eerste Aardhuisconferentie. Deze jaarlijkse bijeenkomsten werden tussen 1928 en 1932 georganiseerd in het Aardhuis, het jachtchalet van koning Willem III op de Veluwe. Ze waren bedoeld om Juliana met leeftijdgenoten in contact te brengen. Hiertoe werd een gezelschap van jongedames geformeerd, deels studiegenoten en meisjes uit de hofkringen, deels jonge vrouwen die verschillende werkkringen vertegenwoordigden.⁴² In haar autobiografie Eenzaam maar niet alleen beschrijft koningin Wilhelmina hoe belangrijk de omgang met leeftijdgenoten voor Juliana was:

Juliana had als kind een grote hunkering naar omgang met andere kinderen. Natuurlijk trachtten wij hieraan tegemoet te komen. Wij nodigden leeftijdgenootjes bij haar uit en lieten haar deelnemen aan het kampleven van kinderen en daarna van oudere jeugd.⁴³

Mary Barger, door koningin Wilhelmina aangewezen om de conferenties te leiden, kende Emilie Haspels al, waarschijnlijk via haar ouders. Zij was ook degene die had voorgesteld Haspels uit te nodigen om namens de Nederlandsche Christen-Studentenvereeniging een lezing voor de Chinese studenten te geven. Voor Barger was het belangrijk dat Haspels haar zou ondersteunen bij de eerste Aardhuisconferentie. Op 11 juli 1928 schreef ze aan Haspels:

Van 20-27 Augustus a.s. is er voor en met Prinses Juliana een conferentie belegd op het Aardhuis, bij het Loo. Ik moet die leiden, en mag me een staf uitzoeken mij daarbij behulpzaam te zijn. Ik wilde nu vragen of jij ook alsjeblieft wilt komen.⁴⁴

In dezelfde brief schrijft Barger dat prinses Juliana ‘lief, hartelijk, en eenvoudig [is], en houdt van vrolijkheid’. Volgens Barger was het belangrijk dat de prinses ‘een jolly time’ had met haar leeftijdgenoten. Ze nodigde ‘ongeveer 30 meisjes, de meeste zeer gewoon, studenten’ uit. Emilie kon daar als staflid deelnemen. Wat waarschijnlijk in haar voordeel sprak, was haar christelijke familieachtergrond, het feit dat ze een studie had afgerond en werkzaam was als docent. Als jonge vrouw met duidelijke toekomstplannen was ze het toonbeeld van een geëmancipeerde vrouw uit christelijke kring.

Op de lijst van deelnemers wordt Emilie vermeld als staflid en ‘kampcommandante’. Samen met Annemie Bentinck vormde zij voor Barger haar ‘belangrijkste steun’. De namenlijst laat inderdaad een mengeling van adellijke en burgerlijke deelnemers zien, afkomstig van verschillende universiteiten. Naast een dagprogramma met zwemmen, fietsen, sporten en toneelspelen waren er ’s avonds lezingen door predikanten en hoogleraren theologie en geschiedenis, onder wie Gerardus van der Leeuw.

De eerste Aardhuisconferentie was het begin van een levenslange vriendschap tussen prinses Juliana en Emilie Haspels. Blijkbaar had Haspels Juliana verteld over haar promotieonderzoek, waarvoor ze direct na de Aardhuisconferentie naar Engeland, Duitsland en Griekenland zou gaan. In een brief van Juliana gericht aan ‘Lieve Juffrouw Haspels’ bedankt zij haar voor ‘zoo onuitputtelijk veel plezier, zoo’n prettig omgaan met elkaar, zulke goede lezingen, zulke erg prettige “boompartijen” als we gehad hebben. En je ging je ook zoo een voelen met elkaar …’ Ze besluit met de woorden: ‘Het lijkt zoo heerlijk, dat zwerverbestaan, dat U nu begonnen bent.’⁴⁵ Dit ‘zwerversbestaan’ werd uiteindelijk een bepalende periode voor Haspels als archeoloog.

Toneelspel en dans tijdens de eerste Aardhuisconferentie in 1928. Rechts, op de voorste rij, knielend en in een gestreepte rok, prinses Juliana.

De Agora in Athene met de Akropolis op de achtergrond. In Athene ontmoette Haspels de archeologen van het Agora-opgravingsteam. Met velen zou ze haar leven lang contact houden.

2

De vormende jaren

Mijn opgravingen brengen mij in genoeg verschillende richtingen. Zoo ben ik nu juist deze zomer van Thasos in het noorden afgedaald naar Delos. Vandaar naar Ithaka in het uiterste westen, daarna naar Samos vlak aan de kust van Klein Azië.¹

Naar Oxford