Beeldredactie • Caroline Godfried

Foto’s Collectie Keijser • Peter Lange Voorwerpen uit deze collectie waarvan geen foto in dit boek is opgenomen, zijn te bekijken op de website van de collectie: www.collectiekeijser.nl

Fotoverantwoording • In de bijschriften bij de afbeeldingen is doorgaans informatie opgenomen over de herkomst van de afbeelding. Indien er geen afzonderlijke herkomst van de afbeelding vermeld wordt, is de foto geleverd door de betreffende instelling.

Vormgeving omslag/binnenwerk • Fresj (Frederike Bouten)
Afbeelding omslag • Rammelaars uit de Collectie Keijser. Voorkant omslag: inv. nrs. 0061, 0291, 0002, 0098; achterkant omslag: inv. nr. 0072

ISBN • 978 94 6249 721 4
e-ISBN • 978 94 6249 722 1
NUR • 694

© 2021
Stichting H. Keijser, Amsterdam / Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Zilveren rammelaar met fluitje en bijtstuk van barnsteen, Groot-Brittannië, ca. 1720. Collectie Keijser, inv. nr. 0361

Inhoud

Abraham Rosenberg

Woord vooraf

Ileen Montijn

If I had a bell…

Mirjam Knotter

Heinz Keijser: het bewogen leven van een Amsterdamse verzamelaar

Mirjam Knotter

De magie van de rammelaar: Heinz Keijser als verzamelaar

Annemarieke Willemsen

Van speelgoed tot erfgoed: vierduizend jaar rammelaars

Claire van den Donk • Rudi Ekkart

Jeugdig gerammel: kinderen en hun rammelaars op portretten

Lucinda Timmermans

Doopgeschenk, familiestuk, statussymbool: gouden en zilveren rinkelbellen in de Nederlanden

Tessel Dekker • Rudolf Dekker

‘Van zilver of blik’: rammelaars in de opvoeding

Wouter Welling

Op de grens tussen twee werelden: de rammelaar als magisch-religieus instrument

George Moormann

Ode aan de magie van de rammelaar

Eefje van der Weijden

Een traditioneel en vooruitstrevend kraamcadeau

Sophie Olie

Houvast: de zintuigelijke wereld van de allerkleinsten

Catalogus • Rammelaars en rinkelbellen uit de collectie van Heinz Keijser

met bijdragen van Dirk Jan Biemond, Lisa de Goffau, Mirjam Knotter, Stefanie Korrel, Ilja Meijer, Charlotte van Rappard-Boon, Rebecca Roskam, Lucinda Timmermans en Annemarieke Willemsen

Noten bij de Catalogus

Bibliografie

Aan dit boek werkten mee

Abraham Rosenberg

Woord vooraf

Siertoren voor de Torarol in de vorm van een granaatappel, zilver en verguld, Nederland, eind 17de eeuw, Portugees-Israëlietische Gemeente Amsterdam, inv. nr. 0482

‘Je moet rond de zoom [van de mantel van de hogepriester] granaatappeltjes maken van hemelsblauwe, purperen en rode wol en daartussen gouden belletjes. Een gouden belletje en een granaatappeltje, om en om aan de zoom. Dit moet Aäron dragen als hij dienst doet zodat het geluid hoorbaar is als hij het Heiligdom betreedt voor de Eeuwige en als hij het weer verlaat en niet omkomt.’

(Exodus 28:33-35)

De verzameling van granaatappels, rammelaars, rinkelbellen en daaraan verwante artefacten van Heinz Keijser kreeg gestalte vanuit deze Bijbelverzen: zoals het geluid van de belletjes het leven van de hogepriester beschermde, zo moest het geluid van rammelaar, ratel en rinkelbel, vaak in de vorm van granaatappels, het leven van het jonge kind beschermen. Kort voor zijn overlijden richtte Keijser de stichting op die zijn collectie moest gaan beheren en aan het brede publiek presenteren. Graag had hij gezien dat het Joods Historisch Museum (JHM) die collectie in haar geheel zou huisvesten en exposeren, en toen dat onmogelijk bleek, vroeg hij een vertegenwoordiger van het museum zitting te nemen in het bestuur van de stichting. Hij besefte dat zijn ‘Kleine Kultuurgeschiedenis van de rammelaar’ in deze vorm niet geschikt was voor publicatie en verzocht Dr. Pierre Tuijnman als voorzitter van de stichting de ‘Kleine Kultuurgeschiedenis’ in een wetenschappelijke publicatie uit te werken. De passage uit Exodus zou daarbij een belangrijk ijkpunt zijn. Namens het JHM nam Judith Belinfante zitting in het bestuur van de stichting, na korte tijd opgevolgd door Joël Cahen. Als secretaris-penningmeester trad Abraham Rosenberg aan, die geacht werd de joodse exegetische traditie een plaats te geven in de beoogde publicatie.

Meer dan dertig jaar zijn intussen verstreken waarin de stichting, jarenlang onder het energieke voorzitterschap van Pierre Tuijnman, zich eerst heeft ingezet voor de inventarisatie, conservering en documentatie van de collectie. Eva Loeb, weduwe van Heinz Keijser, was in de eerste jaren een belangrijke vraagbaak en mevrouw H. Reese te Enkhuizen, een langjarige vriendin van de familie, bood jarenlang een veilig thuis voor een belangrijk deel van de collectie. Grote dank zijn wij ook verschuldigd aan Gerdien Kuiper die veel liefde en energie gestoken heeft in de eerste fase van de inventarisatie en documentatie. Het bestuur van de stichting bestond enkele jaren uit slechts twee personen, maar kreeg in het eerste decennium van deze eeuw assistentie van Mirjam Knotter, conservator van het JHM. Zij voltooide de inventarisatie, conservering en documentatie van de Collectie Keijser, geholpen door enkele enthousiaste medewerkers. Mirjam was de stuwende kracht achter de ontwikkeling en vormgeving van de website van de Stichting H. Keijser, bedoeld als een digitaal museum dat niet alleen plaats biedt aan de complete Collectie Keijser, maar ook ruimte biedt aan internationaal onderzoek naar rammelaars, granaatappels en rinkelbellen, volledig in de geest van de doelstellingen van onze stichting (www.collectiekeijser.nl). Een speciaal woord van dank daarbij aan Peter Lange die de vele artefacten met liefde en artistieke professionaliteit fotografisch heeft vastgelegd, aan Harco Faber die de site ontwikkelde en onderhoudt, en aan Demelza van der Maas die ondersteuning bood bij de inventarisatie en aan Ilja Meijer voor haar prachtige ordening van het archief van de stichting en haar ondersteuning bij het onderzoek naar Keijsers levensloop.

De wetenschappelijke publicatie over de collectie werd niet vergeten, maar langzamerhand groeide het besef dat het onderwerp de competentie van de bestuursleden oversteeg. Bovendien moest er ook aandacht besteed worden aan de toekomst van de collectie zelf: opslag, conservering en waar nodig restauratie en fysieke exposities, naast het digitale museum. Na het overlijden van Pierre Tuijnman hebben beide overgebleven bestuursleden het bestuur aangevuld tot vijf leden om de toekomst van de collectie veilig te stellen en nader vorm te geven volgens de eisen en mogelijkheden van de huidige tijd. Na een lange periode waarin het werk van de stichting voornamelijk buiten de openbaarheid verricht werd, achtte het bestuur de tijd gekomen om de Collectie Keijser op analoge manier aan het algemene publiek te presenteren, waarbij een zo compleet mogelijk beeld zou worden geschetst van de hedendaagse wetenschappelijke opvattingen over de uiteenlopende voorwerpen die gedurende meer dan vijfentwintighonderd jaar vervaardigd zijn.

De vele aspecten van de Collectie Keijser krijgen in deze publicatie, gecoördineerd door Charlotte van Rappard, de aandacht van een aantal Nederlandse experts: na een inleiding door Ileen Montijn, de schets van het bewogen leven van Heinz Keijser en een beschouwing van zijn werk als verzamelaar, beide door Mirjam Knotter, schetst Annemarieke Willemsen de geschiedenis en ontwikkeling van de rammelaar. Claire van den Donk en Rudi Ekkart beschrijven de rammelaars op kinderportretten, voor Keijser een belangrijk uitgangspunt voor zijn theorieën. Lucinda Timmermans bespreekt de rammelaars die vervaardigd zijn door Nederlandse zilversmeden, waarna Tessel en Rudolf Dekker aandacht besteden aan de rammelaars in de Nederlandse sociaal-culturele context. De rammelaar als magisch-religieus instrument, zo belangrijk in de opvattingen van Keijser, wordt kort behandeld door Wouter Welling aan de hand van voorbeelden uit het Museum voor Wereldculturen en de Collectie Keijser, en in een poëtische bijdrage door George Moormann over een viertal rammelaars uit de verzameling. De moderne tijd komt aan de orde in een beschouwing over rammelaars en gender van Eefje van der Weijden. Sophie Olie sluit af met het grijpspeelgoed van ontwerper-filosoof Hugo Kükelhaus. Een catalogus mag in deze publicatie natuurlijk niet ontbreken. Daarin wordt een vijftigtal bijzondere rammelaars uit deze veelzijdige, misschien zelfs excentriek samengestelde collectie beschreven.

Heinz Keijser in zijn woning aan de Prinsengracht 21.
Foto: Cas Oorthuys, ca. 1962/1963. Archief H. Keijser. © Nederlands Fotomuseum, Rotterdam

Het Joods Historisch Museum te Amsterdam organiseert rond de verschijning van dit boek een expositie waarin de vele aspecten van de Collectie Keijser uitvoerig belicht worden, als eerbetoon aan deze bijzondere Amsterdamse verzamelaar. Heinz Keijser voelde een sterke band met het JHM en daarom maakte aanvankelijk de directeur deel uit van het bestuur van de Stichting H. Keijser, ofschoon dit niet statutair vereist was. Door de inspanningen van Mirjam Knotter, (hoofd)conservator van het museum en al langer verantwoordelijk voor het behoud en de ontsluiting van de Collectie Keijser, werd deze band gecontinueerd. Een band die nu opnieuw zichtbaar wordt in dit boek en in de expositie. Ook aan de totstandkoming van dit boek hebben het museum en zijn medewerkers veel bijgedragen.

Het stichtingsbestuur wilde graag een beschrijving geven van het veelbewogen en uitzonderlijke leven van Heinz Keijser die zij, behoudens één uitzondering, niet zelf hebben ontmoet. Dit boek heeft als doel de naam, de collectie en de intellectuele erfenis van Heinz Keijser en zijn ideeën en fascinaties als een blijvend monument in stand te houden.

Bestuur Stichting H. Keijser
Abraham Rosenberg • voorzitter

Mede namens
Ine Everaers • penningmeester
Charlotte van Rappard-Boon • secretaris
Jop Rosenberg Polak
Eefje van der Weijden

Ileen Montijn

If I had a bell…

Opengewerkte bolvormige rammelaar in de vorm van een granaatappel, Luristan (Iran), 900-600 v. Chr., brons. Collectie Keijser, inv. nr. N005

Rammelaars, ratels, bellen, één functie hebben ze gemeen: aandacht trekken. Aandacht is een eerste levensbehoefte. Wie als baby geen aandacht krijgt, wordt een ongelukkig wezen. Aandacht voor de ander is het cement van de samenleving, zoals aandacht voor dingen de basis van alle kennis is.

Een mens kan natuurlijk ook gewoon hard roepen. Een kind kan kraaien of huilen. Maar beschaving betekent stileren, en gerinkel of gerammel is wel zo mooi. Zo is er tijdens een universitaire promotie altijd het prachtige moment waarop de pedel de aula binnenkomt met zijn staf, een levensgrote rammelaar. Je hoort het zachte rinkelen steeds naderbij komen, totdat hij uitroept: hora est!

Vaak wordt met het rinkelen of ratelen iets aangekondigd; er is een boodschap. Er moet worden opgelet of gezwegen, gekeken of geluisterd. Of men wordt aangespoord om opzij te gaan, zoals bij de ratel van de lepralijder, of juist om bij elkaar te komen, zoals bij kerkklokken, of te hulp te schieten, zoals bij het fluitje dat iemand in het donker voor de zekerheid bij zich draagt. ‘If I had a bell’, zong Pete Seeger in 1949, ‘I’d ring out danger, I’d ring out a warning, I’d ring out the love between my brothers and my sisters, all over the land’.¹

Wat rammelaars tot zo’n goed eerste speelgoed voor baby’s maakt, is dat ze er iets mee kunnen doen, iets dat uitstijgt boven primaire lichaamsfuncties – terwijl ze nog bijna niks kunnen. Rammelen, eerst onbewust, daarna vrolijk expres… geen wonder dat wie op een baby past, al gauw met een rammelaar in de weer is, en als er geen rammelaar is er eentje gaat improviseren (zoals ik deed voor een kleinkind: ik kwam uit bij een bakkwast van kunststof waar ik drie belletjes aan vastbond).

Heinz Keijser begon op zijn veertigste rammelaars te verzamelen. Zijn leven was vol verdriet en tegenslagen geweest: na de rampzalige oorlogsperiode hadden zijn vrouw en hij ook nog een kind verloren waarnaar zij zeer verlangden. Er was al een zilveren miniatuur rammelaartje in huis voor het nooit geboren kind, een fluitje met belletjes. Op een dag gaf Heinz dat weg, aan vrienden die wél een baby kregen. Maar zijn vrouw miste het voorwerpje en daarom ging hij een vervangend exemplaar zoeken. Hij bezocht antiquairs en veilingen, kocht de ene rammelaar na de andere – maar precies hetzelfde rammelaartje was het nooit. (Kortgeleden is dat eerste, betreurde rammelaartje van de Keijsers opgespoord; de baby van toen heeft hem altijd bewaard.)

Rammelaars waren nu eenmaal nooit precies hetzelfde in de tijd toen zij van zilver of goud werden gemaakt. Maar het model van het fluitje met belletjes komt in vele varianten voor in Keijsers collectie. Op de website waar ze allemaal te bekijken zijn (www.collectiekeijser.nl), levert de zoekterm ‘fluitje’ zelfs meer dan honderd treffers op.

Daar, op die site, zijn rond de 900 rammelaars en verwante objecten te vinden. Een ander veel voorkomend type is dat met een gepolijste steel, een bijtstuk van bloedkoraal of ivoor, kristal of een wolfstand. Dat is lekker voor iemand die tandjes krijgt, zo is het idee; ook worden er magische of geneeskrachtige eigenschappen aan toegeschreven.

In de collectie zijn ook rammelaars in de vorm van een granaatappel, hoewel niet zoveel als je zou verwachten, gezien de grote betekenis die Heinz Keijser zelf aan die vrucht toekende. Granaatappels, die zoals bekend vol met zaadjes zitten, worden na lang drogen vanzelf rammelaars; volgens hem waren dit de eerste rammelaars tout court. Maar Keijser zag nog veel meer dat deze ‘koningin van de vruchten’ met de rammelaar verbond. Hij liet in de doelstellingen van zijn stichting – dezelfde die dit boek uitgeeft – een zin opnemen over de ‘magische, symbolische en sacrale betekenis van de granaatappel’. In zijn eigen cultuurgeschiedenis van de rammelaar schrijft hij dat diezelfde betekenis ook te vinden is bij de rammelaar. Zonder zulk een diepere zin, meent hij, had die zich nooit zoveel duizend jaar kunnen handhaven.²

Zou dat echt zo zijn? De behoefte om te rammelen, aandacht te trekken, en daarvoor speciale voorwerpen te maken, lijkt mij sterk genoeg om de eeuwen te trotseren, ook zonder hogere betekenis. Niet dat die er niet kan zijn: de rinkelstaf van de pedel is ook een voorwerp met een hogere betekenis en hetzelfde geldt voor kerkklokken en talloze andere voorwerpen in ‘oerwoud, tempel of kerk’, zoals Keijser schrijft. Maar het feit dat je ermee kunt rammelen, bellen of ratelen, lijkt mij een voldoende rechtvaardiging voor het bestaan van rammelaars, bellen en ratels.

Toch zou Heinz Keijser, als hijzelf niet een hogere betekenis aan de rammelaar had toegeschreven, vermoedelijk niet zijn levenswerk hebben gemaakt van het bijeenbrengen van deze wonderbaarlijke collectie.

Die collectie laat zien hoe de rammelaar als voorwerp een eigen leven is gaan leiden. Hoewel iedere baby tevreden zou zijn met een paar kralen in een potje (of een bakkwast met belletjes), ontwikkelde de rammelaar zich tot een object met een eigen geschiedenis die eeuwen omspant, want zo gaat dat met gebruiksvoorwerpen. De kostbaarste materialen werden ervoor gevonden, de beste edelsmeden gingen ze maken, al dan niet met als voorbeeld rammeldingen uit de natuur zoals granaatappels of papaverbollen, kortom, de rammelaar in duizend gedaanten kreeg iets universeels.

En zo ontstond weer een nieuwe ‘betekenis’: die van pronkvoorwerp, ja statussymbool. Er bestaan zilveren rammelaars met familiewapens erin gegraveerd, bedoeld om te worden doorgegeven van generatie op generatie.³ Kostbare rammelaars die worden vastgehouden door prinsjes en prinsesjes op dure portretten, zoals dat van de prins van Wales door Holbein uit 1538 (hoofdafbeelding). Het voorbeeld werd door talloze portretschilders nagevolgd: baby en rammelaar werden een geliefde combinatie.⁴

Hans Holbein de Jonge (1497-1543), Portret van Edward VI als kind,
waarschijnlijk 1538, olieverf op paneel. National Gallery of Art, Washington, Andrew W. Mellon Collection, inv. nr. 1937.1.64

Uiteindelijk zijn veel van de fraaie rammelaars in de Collectie Keijser weliswaar heel bijzondere voorwerpen, maar nauwelijks geschikt om een baby in handen te geven. Vertederend zijn ze wel, en dubbel vertederend als het miniatuur of poppenrammelaartjes zijn, zoals Keijsers allereerste exemplaar. Maar het is goed dat zich ook exemplaren van palmblad, pluche, hout, celluloid, blik en andere goedkope materialen in de collectie bevinden. Zij houden de bezoeker met beide benen op de grond en herinneren aan datgene waar het echt om gaat bij een rammelaar: om een voorwerp dat door een liefdevolle volwassene is gemaakt voor een héél jong wezentje. Om aandacht te trekken – en om voor het eerst van zijn leven iets te doen.

Noten

1Het lied ‘If I Had a Hammer’, geschreven door Pete Seeger en Lee Hays in 1949, werd beroemd door de vertolkingvan Trini Lopez in 1963.

2Zie Keijser, ‘Kleine Kultuurgeschiedenis van de rammelaar’, p. 3.

3Mededeling van de adelsonderzoeker dr. C. Gietman, 2020. Zie over zilveren rammelaars ook ‘Doopgeschenk, familiestuk, statussymbool: gouden en zilveren rinkelbellen in de Nederlanden’ in dit boek.

4Zie ook ‘Jeugdig gerammel: kinderen en hun rammelaars op portretten’ in dit boek.

Mirjam Knotter

Heinz Keijser:
het bewogen leven van een Amsterdamse verzamelaar

Miniatuur rammelaar, de eerste aankoop door Heinz Keijser in 1947. Nederland, ca. 1820/30, zilver. Collectie Suzanne Grundy-Braunsberg, Londen

In 1947 koopt Heinz Keijser (Gronau 1911-Amsterdam 1988) een klein zilveren rammelaartje bij een Amsterdamse antiquair. Deze aankoop vormt het begin van de unieke verzameling van rammelaars die hij uitbouwt tot een van de grootste particuliere verzamelingen op dit gebied.

Wat bewoog een man als Heinz Keijser om zijn leven te wijden aan het verzamelen van rammelaars? Particuliere verzamelingen zijn – bewust of onbewust – vaak verbonden aan de familiegeschiedenis of belangrijke momenten in het leven van de samensteller. Tot voor kort was over dit aspect van Keijser als verzamelaar weinig bekend. Hier kwam verandering in toen in 2016 – met de ordening van zijn omvangrijke archief – een bijzonder autobiografisch geschrift van zijn hand werd aangetroffen. Deze Schilderung Lebenslauf (Beschrijving levensloop), stelde hij in 1964 op in het kader van een juridisch gevecht om restitutie van hetgeen hij en zijn familie als gevolg van hun vervolging door het nationaalsocialistische regime hadden verloren.¹ Het document dat hij in het Duits, zijn moedertaal, schreef, bestaat uit achttien getypte pagina’s met als bijlage een lijst van 22 onderduikadressen waar hij tijdens de Tweede Wereldoorlog in Nederland verbleef. Als getuigenis in zijn restitutiezaak was het document in eerste instantie bedoeld voor de Duitse ambtenaren die zijn zaak in behandeling hadden. Daarnaast lijkt dit geschrift ook een andere betekenis voor hem te hebben gehad: als middel tot zelfreflectie op zijn leven voor, tijdens en na de Holocaust.

Keijser, die 53 jaar oud was toen hij zijn verhaal in 1964 op papier zette, beschrijft gebeurtenissen vanaf zijn vroege jeugd, die van grote invloed op zijn leven zijn geweest. Hij vertelt dingen die hij nooit eerder verwoord heeft, zelfs niet tegenover zijn vrouw Eva die het document voor hem uittypte en ook becommentarieerde. Zijn levensverhaal blijkt een boeiend, strijdbaar en diep tragisch relaas. Zo beschrijft hij de diepe sporen die de vervolging door de nationaalsocialisten op hem heeft nagelaten. Aan het eind van zijn geschrift gaat hij ook in op zijn motieven als verzamelaar en benadrukt dat naast de afleiding, waardering en plezier die hij eraan beleeft, het verzamelen ook een andere betekenis voor hem heeft: ‘[E]r ligt een diepere schaduw onder dit alles: “Vlucht en onderduik”, deze keer niet voor de nazi’s, maar voor de geestelijke wonden die zij achterlieten, pogingen om dit te vergeten en een onbeschrijflijk gevecht om het “zijn” nog enige zin of inhoud te geven’.² In dat laatste slaagde hij als verzamelaar zeker.

Jeugd in een joodse familie van schoenhandelaren

Heinz Keijser komt op 26 augustus 1911 in Gronau ter wereld als eerste kind van de Nederlandse Abraham Keijser (1886-1948) en de Duitse Victoria Keijser-Behr (1888-1962) . Zijn ouders runnen een schoenenwinkel aan huis, een filiaal van een familielid, Max Keiser uit Alfeld a/d Leine .³ In 1912 verhuizen ze naar Hannover waar ze in een pand op de hoek van de Steintor een eigen, grotere winkel in heren-, dames- en kinderschoenen beginnen . Twee jaar later wordt zijn broer Alfred Herbert Keijser (1914-2005) geboren. In 1917 verhuizen ze opnieuw en huren een winkelruimte met een woning in de nabijgelegen Celler Straße, op nummer 59.

Zijn moeder Victoria beschrijft hij als een zelfstandige en hardwerkende vrouw die de zaak draaiende houdt als zijn vader ‘bedrijfsmatig’ kaart speelt in Kaffee Kröpcke of het café van Hotel Continental. Victoria Behr, die ‘Toi’ werd genoemd, was in Celle, zo’n 40 kilometer ten noorden van Hannover, geboren als de jongste van de acht kinderen van Aron Behr (1845-?) en Rika Behr-Schickler (1850-?). Ze was van jongs af aan bekend met de schoenenhandel: haar ouders hadden niet alleen een goedlopende schoenenwinkel aan huis op de Zöllnerstraße 5 in Celle, maar daarnaast filialen in Burgdorf-Nienburg, Lehrte, Misburg, Gifhorn en Walsrode. In 1895 verhuist de familie Behr naar Hannover en na haar schooltijd gaat Victoria als verkoopster en later inkoopster aan de slag in het familiebedrijf. In die tijd ontmoet ze de Nederlandse ‘Albert’ Abraham Keijser die in Gronau als filiaalmanager werkt in de schoenen- en confectiewinkel van Max Keiser. Ze trouwen op 23 maart 1910 en zetten samen het werk voor de winkel voort. Uit hun huwelijksdocumenten blijkt dat Victoria, die duidelijk uit een meer gefortuneerde familie afkomstig is, 10.000 mark en het volledige meubilair inbrengt, tegenover de 5.000 mark van haar echtgenoot Abraham. Bovendien wordt in het document gestipuleerd dat ‘de echtgenote volledige vrijheid moet hebben in het gebruik van haar arbeid en hierbij niet afhankelijk is van de toestemming van haar man’.⁴

Abraham Keijser werd in 1886 in Schoonhoven geboren als een van de zeven kinderen van Salomon Isaäk Keijser (1853-1909) uit Schoonhoven en Sientje Keijser-van Baale (1856-?) uit Amsterdam.⁵ Het gezin verhuist in 1897 naar Amsterdam, waar Salomon als ‘manufacturier’ (handelaar in textiel en fournituren) wordt ingeschreven en waar ze in verschillende kleine huurwoningen in Amsterdam-Oost wonen.⁶ Nadat Salomon in 1909 is overleden, emigreren Sientje en bijna al haar inmiddels volwassen kinderen naar verschillende locaties in Duitsland, waar haar zoon Benjamin Isaäk (1881-1944) zich al in 1905 had gevestigd.⁷ Vermoedelijk hadden ze daar via familie meer kans op werk en inkomen. Sommigen van hen ‘verduitsen’ hierop de spelling van hun naam in ‘Keiser’, zo ook Abraham als hij later zijn eigen schoenwinkel in Hannover vestigt.⁸

Kinderfoto van Heinz Keijser, Gronau ca. 1912. Foto: W. Breiner. Archief H. Keijser

Het geboortehuis van Heinz Keijser in Gronau met de winkel van Max Keiser, ca. 1914. Archief Albert Keijser

De talrijke familie van Heinz Keijser leeft als succesvolle (schoen)winkeleigenaren in verschillende Duitse steden en stadjes, waar zij actief deelnemen aan het lokale gemeenschapsleven. Zo is zijn oom George Jacobsohn (1872-1941) vanaf 1905 lid van de vrijwillige brandweer in Burgdorf en brengt het tot een gerespecteerd hoofdman, tot hij in 1933 als niet-ariër uit de brandweer wordt gezet.⁹ Ook diende Jacobsohn net als Benno Behr, een broer van Keijsers moeder Victoria, tijdens de Eerste Wereldoorlog in het leger. Op een fotoansichtkaart die Heinz als zesjarige van zijn ‘Onkel Benny’ vanaf het Russische front ontvangt, zien we Benno Behr die met zijn strijdmakkers oudejaarsavond viert . Net als veel Duitse joden waren ze gehecht aan hun Heimat, hun leven, taal en cultuur en draaiden volop mee in de Duitse maatschappij.

Religie speelt nauwelijks een rol in Keijsers jeugd, ook al komt zijn moeder Victoria uit een religieus milieu. In een gefilmd interview in 1995 in het kader van het Survivors of the Shoah-project vertelt zijn broer Alfred dat als hun grootmoeder op bezoek kwam, de in huis aanwezige niet-koosjere levensmiddelen snel onder de divan werden geschoven.¹⁰ Net als veel andere geassimileerde joodse families houden ze wel bepaalde joodse tradities aan: zo gaan ze op Jom Kipoer (Grote Verzoendag) naar de synagoge en wordt er die dag thuis gevast. Hiernaast zal Heinz net als Alfred op zondagmorgen naar joodse les zijn gegaan en zijn bar mitswe hebben gedaan.

Vanwege de drukke werkzaamheden in de winkel laten Abraham en Victoria de dagelijkse verzorging van Heinz en Alfred grotendeels aan kindermeisjes over, die vaak wisselen omdat ze in de woorden van Keijser ofwel niet bevielen, ofwel zijn vader ‘te goed bevielen’.¹¹ Het huishouden wordt gerund door dienstmeisjes en later door een vaste huishoudster. In de zomermaanden gaan Heinz en Alfred naar een kinderopvang in de kuurplaats Bad Salzuflen. Vanaf zijn tiende mag Heinz in de zomers naar zijn ooms en tantes, zoals naar de broer van zijn vader, Benjamin ‘Ben’ Keijser, door Keijser als zijn ‘suikeroom’ betiteld, en diens echtgenote Johanna Keijser-Fürst (1881-1944), een kinderloos echtpaar dat een groot schoenenbedrijf heeft, eerst in Blomberg en vanaf 1914 in Menden (Sauerland).¹² Andere mooie herinneringen heeft Keijser aan een vakantie in Burgdorf, bij de zus van zijn moeder Rosalie Jacobsohn-Behr (1878-1941) en haar echtgenoot, Georg Jacobsohn die eveneens een winkel in schoenen en textiel hebben en met wiens zoon Alfred (1906-1944) Heinz graag optrekt. Van bovengenoemde familieleden overleeft niemand de Holocaust, en de mooie herinneringen aan deze vakanties en zijn familie sluit Keijser steevast af met de vermelding dat zij ‘de weg van de anderen gingen’.¹³

De winkel en woning met het gezin Keijser op de hoek van de Steintor en Knochenhauerstraße 65 in Hannover. In de deuropening Heinz met zijn vader; in het bovenraam Alfred met zijn moeder, ca. 1914. Archief Albert Keijser

Ansichtkaart aan Heinz Keijser van zijn oom Benno Behr (links), kanonnier in het 105e Infanterieregiment, Schallmesstruppe 66 in Rusland. Gedateerd 13 januari 1917. Archief Albert Keijser

Ingelijste foto van het gezin Keijser, Hannover ca. 1921. Archief Albert Keijser

Op dertien- of veertienjarige leeftijd brengt hij de vakantie door in Celle bij een andere zus van zijn moeder, Lilli Löwenstein-Behr (1880-?), haar man Jakob Löwenstein (1873-1940), die in het huis van zijn grootouders een grote winkel in bovenkleding en schoenen hebben, en hun kinderen Erich (1909-1987) en Hilde (1911-1926).¹⁴ Op zijn oom Jakob na, overleeft dit gezin de Holocaust door naar Argentinië te vluchten.¹⁵

Hoe Heinz Keijser ‘Jood werd en bleef’

Onder het kopje ‘Hoe ik Jood werd en bleef’, schrijft Keijser dat hij zich in zijn vroege jeugd niet bewust was van het feit dat hij een jood was, maar dit tijdens een incident ‘ontdekt’.¹⁶ Hij is bevriend met zijn buurjongen Hermann, bij wiens familie Heinz en Alfred jaarlijks op kerstavond mogen aanschuiven. Op een dag scheldt Hermann hem tijdens een ruzie voor Judenstinker uit – een veelgebruikt scheldwoord in die tijd – waarop Heinz zijn vriend aanvliegt, Hermann van de trap valt en een buurman de furieuze Heinz van hem af moet trekken. Na dit incident legt zijn vader hem kort uit: ‘[E]en Jood is anders dan een christen en dat zal je later zien’, waarop Heinz in de ouderlijke slaapkamer voor de spiegel gaat staan om ‘te onderzoeken of ik kon zien of ik anders was dan een christen’.¹⁷ Keijser schetst vaker een strijdlustig beeld van zichzelf, als iemand die niet schroomde om met geweld voor zichzelf op te komen. Zo verhaalt hij, met een spoortje trots, dat toen de leden van zijn overwegend joodse turnvereniging tijdens een landelijke bijeenkomst van sporters in Hannover werden uitgescholden, dit in een gevecht ontaardde, dat snel door hun ‘respectabele boksploeg’ werd beslecht.¹⁸ De ruzies en vechtpartijen die hij vanwege zijn joodse afkomst gedurende zijn middelbare schooltijd doorstaat, doet hij af als ‘een normale zaak’.¹⁹ Dezelfde strijdbaarheid is voelbaar als hij over het begin van zijn onderduikperiode schrijft dat hij, niet wetende wat nog zou komen, vooral bang was om opgepakt te worden, omdat hij genoeg zelfkennis had om te weten dat hij gevangenschap niet zou overleven, maar ‘misschien met mij, ten minste één nazi of meer ook niet’.²⁰

Hun schooltijd brengen Heinz en Alfred door op de Höheren Privat- und Realschüle in Hannover waar ze tot een kleine minderheid van joodse leerlingen behoren. Beiden herinneren zich dat er al lang vóór de nationaalsocialisten aan de macht kwamen een bepaald onderscheid tussen joden en niet-joden voelbaar was, of zoals Alfred het verwoordt: ‘Het gevoel dat ik ernaast liep’.²¹ Dit speelde zeker ook in hun woonwijk List waar indertijd verhoudingsgewijs veel aanhangers van de NSDAP woonden. Al vóór het nationaalsocialistische bewind vonden in hun buurt met regelmaat vechtpartijen plaats.

Heinz (rechts) en Alfred met hun moeder Victoria, ca. 1921. Archief Albert Keijser

Heinz (links) en Alfred met hun vader Abraham, Hannover ca. 1930. Archief Albert Keijser

In 1926 gaat Heinz op veertienjarige leeftijd in de leer bij het in 1886 opgerichte grote warenhuis Sternheim und Emanuel in Hannover, gevolgd door Alfred. Heinz voelt zich er als een vis in het water en wordt gepromoveerd tot assistent-afdelingschef. Als hij in 1931 wordt ontslagen als gevolg van de economische crisis waarin Duitsland na de Eerste Wereldoorlog was verzand, vindt hij al snel een andere betrekking. Via de joodse jeugdvereniging kent hij verschillende kinderen van de familie Braunsberg, gefortuneerde katoenfabrikanten en eigenaren van de firma Braunsberg & Co. AG, waar hij meteen aan het werk kan en waar een van de twee partners, Julius Braunsberg, zich persoonlijk over hem ontfermt. In zijn Levensloop benadrukt Keijser dat hij niet alleen met plezier en ambitie werkte, maar laat hij tegelijkertijd zien dat zijn vroegere werkgevers toekomstplannen met hem hadden als leidinggevende in het bedrijf.²² Met de machtsovername door Hitler en de NSDAP op 30 januari 1933, verandert evenwel voor alle joden in Duitsland het leven ingrijpend, dat van Heinz niet uitgezonderd.

Vrije tijd en politiek activisme

Van jongs af aan is Keijser actief in verschillende verenigingen. Zo turnt hij tot aan zijn vlucht naar Nederland in 1933 bij de Vereinigte Turnerschaften Hannover (VTH), voetbalt bij de joodse sportvereniging Bar Kochba Hannover, leert boksen en doet aan atletiek. Ook is hij korte tijd lid van de vereniging Blau-Weiss (opgericht in 1912) die wordt beschouwd als de eerste zionistische jeugdvereniging in Duitsland. Deze vereniging legde de nadruk op een agrarische levenswijze in voorbereiding op een toekomstige emigratie naar Palestina. Keijser leert de kneepjes van het vak in een volkstuin aan de rand van de stad, zingt zionistische liederen, krijgt onderricht over ‘de vader van het moderne zionisme’ Theodor Herzl, en maakt meerdaagse tochten waarbij de leden in hooibergen en jeugdherbergen overnachten. Zijn ouders hebben maar weinig op met het zionisme en zijn vader doet zijn lidmaatschap van de vereniging af als gojimnaches, wat zoiets als ‘onjoods’ of ‘twijfelachtig amusement’ betekent.²³ Hiernaast wordt hij rond zijn vijftiende of zestiende lid van de Jüdische Jugendverein waar hij de voordrachten minstens zo interessant vindt als de meisjes…

De jaren 1930-1933 schetst hij als een turbulente tijd, met ook verliefdheden. Zijn liefde voor Debora F., de oudste dochter uit een groot Hongaars-joods gezin, springt eruit. Hun relatie beschrijft hij als een operette waar de Hongaarse componist Emmerich Kálmán jaloers op zou zijn geworden, maar die eindigt als een shakespeareaans drama. Na de oorlog ziet hij Debora nog eenmaal terug in Hannover. Een andere liefde via de joodse jeugdvereniging is Käthe L., een meisje uit een welvarend milieu. Haar ziet hij in 1936 in Den Haag weer terug waar ze het alleen en met hard werken moet zien te rooien en hun oude liefde bloeit weer even op. Dit is waarschijnlijk Käthe Lichtenberg, de dochter van Alfred N. Lichtenberg, een bekende jurist uit Hannover. Over hem schrijft Keijser dat hij lezingen aan de joodse jeugd gaf over de Dreyfuss-affaire, maar dat het ‘verdomd nog maal intussen belangrijker was de joodse jeugd […] op het dreigende Nazigevaar te wijzen en maatregelen te treffen’.²⁴ Zijn herinneringen aan Käthe eindigt Keijser zoals bij zoveel andere dierbaren met haar deportatie en dood: ‘[V]ia Westerbork ging mijn laatste stukje Hannover de weg van de anderen’.²⁵

Als vakbondslid komt hij in contact met joodse jongeren die de joodse jeugd willen mobiliseren om een front tegen het fascisme te vormen. Ze richten een actiegroep op die onder meer plakkaten verspreiden met leuzen als ‘Fascisme is moord’. Als ze op een nacht in de herfst van 1932 tijdens het plakken worden opgepakt, krijgen ze de keuze tussen de cel of een boete. Keijser weigert de boete te betalen en verblijft twee dagen in hechtenis. Hiernaast is hij politiek actief in socialistisch-marxistische kringen en is een van de medeoprichters van de Marxistische Arbeiterschule (MASCH) in Hannover. Als de school in 1933 door de nationaalsocialisten wordt gesloten, breekt hij ’s nachts meerdere keren in om de bibliotheek en het adressenbestand veilig te stellen.²⁶

Aanvankelijk zijn de activiteiten van de nationaalsocialisten meer tegen hun politieke tegenstanders gericht dan tegen joden. Dit wijzigt ingrijpend zodra Hitler en zijn partij in januari 1933 aan de macht komen. De boycot van joodse bedrijven, beperkende maatregelen, uitsluiting uit het gemeenschapsleven en dagelijkse terreur tegen joden zijn aan de orde van de dag. Wanneer ook bijeenkomsten van joden worden verboden, zetten Heinz en de leden van zijn actiegroep hun activiteiten in het geheim voort bij de gymnastiek- en dansschool van de politiek activistische balletdanser en gymnastiekleraar Maxim Bosse en zijn vrouw, de gymnastieklerares Gertrude ‘Trude’ Einecke-Bosse.²⁷ Vanuit MASCH was er ook een cursus om ‘je lijf en leven’ tegen de verscheidenheid aan antisemitische, racistische en nationaalsocialistische groeperingen te verdedigen. Nadat de nationaalsocialisten de MASCH-ruimten hadden gesloten, hielden ze hun cursussen nog enkele keren gecamoufleerd als dansgroep in de school van Einecke-Bosse.²⁸ De laatste bijeenkomst is voor Keijser op 17 april 1933. Twee dagen later moet hij zijn land halsoverkop ontvluchten.

Vlucht naar Nederland

Op 19 april 1933 wordt Keijser tijdens zijn werk bij de firma Braunsberg gewaarschuwd dat zijn arrestatie vanwege politieke activiteiten dreigt.²⁹ Nog dezelfde middag vlucht hij per trein naar Amsterdam. In zijn Levensloop beschrijft hij dat alles zo snel ging dat hij nog diep in gedachten is als zijn trein het Centraal Station binnenrijdt. Pas daar heeft hij oog voor zijn medereizigers: hele families met kinderen en groepen jonge joden als hijzelf.

Op het Centraal Station wordt hij ontvangen door medewerkers van het Comité voor Joodsche Vluchtelingen (CJV) die opvang regelen en bemiddelen in zaken als emigratie, uitreisvisa en verblijfsvergunningen. Alle vluchtelingen worden bij aankomst geregistreerd, waarop een selectie wordt gemaakt van diegenen die voor hulp in aanmerking komen. Dit zijn alleen personen die aantoonbaar vervolgd worden, want Nederland voert in de jaren dertig een zeer restrictief vluchtelingenbeleid en tallozen worden zonder enige scrupules teruggestuurd.³⁰ Voor vluchtelingen die niet bij familieleden of vrienden terecht kunnen, verzorgt het CJV onderdak, eten, kleding en indien noodzakelijk medische hulp. Keijser wordt ingeschreven in het aan de Prins Hendrikkade 141 gevestigde kantoor en krijgt een slaapadres toegewezen.³¹ De maaltijden gebruiken de vluchtelingen gezamenlijk in het gebouw van De Joodsche Invalide aan de Nieuwe Achtergracht 98. Daar viert hij een paar dagen later voor het eerst in zijn leven de seideravond, de symbolische maaltijd op de vooravond van Pesach waarmee het Bijbelse verhaal van de uittocht uit Egypte wordt herdacht. Deze viering maakt grote indruk op hem, vanuit de parallel met zijn eigen overhaaste vlucht uit Hannover.³² Vanwege de Nederlandse afkomst van zijn vader, mag hij in Nederland blijven en in juni 1933 kan hij via het CJV aan de slag bij de firma N.V. Heerfur v/h J.M. Heertje, een internationale firma in bont en huiden voor wiens pelterijenfabriek van ruwe en veredelde vellen hij tot maart 1935 de stinkende handelswaar sorteert.

Ook voor zijn ouders Abraham en Victoria Keijser is de situatie in Hannover al kort na de machtsovername onhoudbaar geworden. In de in het kader van hun restitutiezaak opgestelde Schilderung Verfolgungsvorganges (Beschrijving van de vervolgingsgeschiedenis) van Victoria lezen we dat ’s nachts metersgrote hakenkruizen en slogans met moeilijk te verwijderen verf op de etalages en gevel van hun winkel worden aangebracht.³³ Een bevriende buurman verklaart later dat ze ook werden bestookt met dreigbrieven waarin ze gesommeerd werden om naar Palestina te vertrekken.³⁴ Abraham en Victoria vluchten in juli 1933 naar Nederland en betrekken in Utrecht een woning aan de Predikheerenkerkhof 8. Abraham probeert geld te verdienen met de huis-aan-huisverkoop van textiel in de steden en dorpen rondom Utrecht. Als dit fysiek te zwaar wordt, koopt hij een tweedehands Chevrolet en begint een handel in kleinmeubelen zoals kapstokken, paraplubakken, radiotafels en naaiboxen. Dit levert hem tussen 1936 en 1940 een redelijke bron van inkomsten op, aangevuld met het inkomen dat Victoria verdient met pensiongasten.

Krantenknipsels met aanvallen van nationaalsocialisten op Benjamin Keijser in de lokale pers, Menden 1933. Archief Albert Keijser

Antisemitische postkaart van anonieme afzender, gericht aan de schoenwinkel van Benjamin Keijser, Menden 1933. Archief Albert Keijser

Agit-prop balletgroep Dynamo tijdens een voorstelling, ca. 1933-1935. Foto: Carel Blazer, © Maria Austria Instituut

Keijsers’ broer Alfred blijft aanvankelijk in Hannover waar hij met hulp van zijn vader een goedlopend tabakswinkeltje had gekocht. Door de boycot van joodse winkeleigenaren raakt hij dit kwijt en vertrekt naar zijn ‘Onkel Benny’ in Menden om samen met hem in een nabijgelegen dorpje een nieuw filiaal van diens schoenen- en textielwinkel te openen.³⁵ Net voor de opening bekladden mannen van de Sturmabteilung (SA) – een door Hitler in 1921 opgerichte paramilitaire organisatie – de etalages en ontzeggen Benjamin en Alfred de toegang tot hun winkels. Benjamin Keijser wordt het doelwit van gesar van nationaalsocialisten die onder meer opruiende stukjes over hem in de lokale krant plaatsen. Zo wordt hij ervan beticht zijn bedrijf onder de verschillende namen ‘Keijser’ en ‘Keiser’ te voeren en zich als Hollander te onttrekken aan de maatregelen tegen en de boycot van Duits-joodse winkeleigenaren.³⁶ De strijdbaarheid die Heinz Keijser in zijn jonge jaren kenmerkt, is ook aanwezig in zijn oom Benjamin: wanneer alle winkels van joodse eigenaren in Menden op 29 en 30 maart 1933 met teer worden besmeerd en gesloten, beroept hij zich op zijn Nederlands staatsburgerschap en als de NSDAP inderdaad voor dit argument moet buigen, plaatst hij nog de volgende dag een advertentie in de krant met de tekst: ‘Allen ter kennisgeving! Mijn winkel is weer open. Schoenwinkel Keiser. Huis van goede kwaliteit’.

Hierop verschijnt enkele dagen later een artikel in het NSDAP-blad de Westfälische Landeszeitung – Rote Erde over de boycot van joodse winkels in Menden, waarin de bevolking verder tegen Benjamin Keijser wordt opgehitst:

‘Zoals eerder vermeld, heeft de schoenenjood Kaiser duidelijk aangegeven dat hij geen Duitser is. We hopen dat de bevolking van Menden zich nadrukkelijk als Duitser manifesteert, namelijk dat men de Nederlandse Jood Kaiser duidelijk maakt, dat zijn rol in de Duitse bedrijfswereld is uitgespeeld. Dan mag hij ook naar Holland vertrekken. We doen het graag zonder hem.’³⁷

Opvoering van de Vrolijke Brigade met onder andere Mieke, Femke en Ankie Last. Amsterdam, midden jaren ’30. Foto: C.A.J. van Angelbeek / Stadsarchief Amsterdam (010013000367)

Benjamin laat zich niet uit het veld slaan, plaatst een week later nog een advertentie voor eerste communiekleding voor kinderen en houdt een uitverkoop. Deze advertenties, evenals de sarrende krantenberichten, zijn door zijn neef Alfred bewaard en nog altijd in het bezit van diens zoon Albert . Zo ook een ontluisterend ansichtkaartje van een anonieme afzender dat in de schoenenwinkel van Benjamin Keijser werd bezorgd: op de voorzijde toont het een tekening van een massa joden met hoge hoeden en koffers die een wegwijzer in de richting van Palestina passeren, met daaronder tussen hakenkruizen de tekst: ‘Duitsland ontwaakt. Uittocht van de kinderen van Israël naar Palestina’. De anonieme afzender heeft met felle halen op de achterzijde geschreven: ‘Goede reis. Matzes niet vergeten.’ .

Ook Alfred moet vluchten nadat hij is opgepakt als hij in Hannover nationaalsocialistische acties fotografeert. Hij vestigt zich in Utrecht waar hij via zijn vader aan de slag gaat in de huis-aan-huisverkoop van kleine textielwaren. Ook Heinz gaat na twee jaar militaire dienstplicht aan het werk en komt algauw terecht bij de firma J.H. Verkerk in Utrecht als vertegenwoordiger in textielwaren.³⁸ Met grote koffers bezoekt hij de afnemers, aanvankelijk op de fiets, later per motor en uiteindelijk met een auto. Zijn klanten zijn voornamelijk venters die met karren en fietsen de handelswaar aan huisvrouwen doorverkopen. De zaken gaan goed en hij begint plannen te maken om als zelfstandige door te gaan.

Antifascistisch ballet en theater

Kort na zijn aankomst in Amsterdam wordt Heinz Keijser via affiches geattendeerd op de activiteiten van de Handwerkers Vriendenkring (HWV). Deze vereniging was in 1869 opgericht om de veelal schrijnende levensomstandigheden van een groot deel van de joodse Amsterdammers te verbeteren. Hiernaast zette de vereniging zich in voor de ‘verheffing van de arbeiders’ en organiseerde lezingen en bijeenkomsten. Tijdens de 1 meiviering van de HWV woont hij een optreden bij van de dan net opgerichte balletgroep Dynamo.³⁹ Het gezelschap bracht ‘agitprop-theater’: theater met agitatie en propaganda. In deze theatervorm verspreidden de acteurs de marxistisch-leninistische leer, waarbij ze in korte gespeelde teksten tot concrete politieke acties opriepen.⁴⁰ In de opvoeringen stond een harde boodschap centraal die in een combinatie van tekst, ballet en pantomime werd overgedragen. Als balletliefhebber is Keijser meteen verkocht en staat binnen enkele weken zelf op het podium, geschminkt als een met een bloederige beulsbijl zwaaiende Hitler die door ‘klassenbewuste arbeiders’ onder de voet wordt gelopen.⁴¹ De later bekende fotograaf en communist Carel Blazer maakte foto’s van de opvoeringen van het ballet. Hiervan is slechts een enkele afdruk bewaard gebleven, waarschijnlijk omdat hij direct na de bezetting van Nederland veel van zijn ‘linkse’ fotoreportages vernietigde .⁴²

Heinz Keijser met Hansje ‘Hannah’ Oorthuys op zijn schouders in Loenersloot rond 1941. Archief Hannah Turin-Oorthuys / Collectie Nederlands Fotomuseum, Rotterdam

Hiernaast raakt Keijser actief betrokken bij de kindercircus- en theatergroep ‘De Vrolijke Brigade’. Tijdens een interview over zijn werk voor de Brigade typeert hij dit als

‘een van de rijkste en kreatiefste periodes uit mijn leven, waar ik de meest dankbare herinneringen aan heb. […] Ik heb een zeer persoonlijk gevoel van voldoening en trots, wanneer ik het kindertoneel van nu […] of in teeveevorm zie. Het is een uitzondering, als dat het niveau van ons bereikt, terwijl ons zo ontzéttend weinig middelen ter beschikking stonden…’⁴³

De Vrolijke Brigade was in 1933 opgericht door Ida Last-ter Haar, pionierster van het kindertoneel, oprichtster van het latere kindercircus Elleboog en echtgenote van de communistische dichter en prozaschrijver Jef Last. Het gezelschap bestond uit zo’n tachtig kinderen, jordaanjeugd, kinderen van communistische intellectuelen en kunstenaars en leden van de communistische jeugdbeweging, zoals de broers Gerard en Karel van het Reve, de dochters van het echtpaar Last en Gerrit Oorthuys, de zoon van Cas Oorthuys . Het theater was gevestigd in de Tuinstraat in de Jordaan en later in een zaaltje in de Bellamystraat.⁴⁴ Op de muur stond in grote letters geschilderd: ‘Alles wat kan dat mag’.⁴⁵ Ida Last wilde via toneel het zelfbewustzijn en initiatief van kinderen stimuleren naar het voorbeeld van het vernieuwende Moskouse muziektheater voor kinderen van Natalia Sats, dat zij in de Sovjet-Unie had bezocht. Zo liet ze de kinderen circusacts uitvoeren en moppen tappen en improviseren op thema’s uit hun eigen leven, op basis waarvan de teksten voor hun opvoeringen werden geschreven.⁴⁶ Last verzamelde allerlei mensen om zich heen die haar bij de producties hielpen, zo ook Keijser die in zijn tijd met de Brigade Russische dansles aan de kinderen gaf en diverse voorstellingen met een moralistische boodschap organiseerde en regisseerde. Ook schreef hij scripts op basis van gesprekken met de kinderen.⁴⁷ Net als de andere ‘Vrienden van de Brigade’ deed hij dit op vrijwillige basis, ook al bezat hij, zoals de meesten, geen rooie cent. Zo herinnert Mieke Last zich dat Heinz in die tijd slechts één broek had, tot hij in militaire dienst moest en een uniform kreeg.⁴⁸

Over zijn aandeel in het theatergezelschap vertelt Brigadevriendin An Wiechmann: ‘Aan Heinz Keyser [sic] hebben we veel gehad. Hij had zeggenschap, de kinderen begrépen hem en vonden hem erg aardig’.⁴⁹ Hier voegt Mieke Last aan toe: ‘Met de komst van Heinz ging het kindertheater al gauw sterker politiekbewuste spelen maken. Dat was geen wonder. In die vooroorlogse tijd was politiek een deel van het dagelijkse leven in Amsterdam’.⁵⁰ Soms stond Keijser zelf op het toneel.⁵¹ In een dagboek, begonnen in 1944, beschrijft Karel van het Reve hem (niet met naam) als ‘een Duitse jongen van een jaar of twintig, de enige “grote” die meespeelde’, en vermeldt ook zijn sterke Duitse accent.⁵² Over Keijsers vertolkingvan de duivel in De grote en de kleine boeman (winter 1934/35) schijft Van het Reve: