INHOUD

Inleiding

1. De mythe van Prometheus

2. Prometheus afgebeeld in de klassieke oudheid

3. De lever volgens de Oude Grieken en Etrusken

4. Over de haruspex en hepatoscopie

5. Prometheus in de middeleeuwen

6. De lever in de middeleeuwen volgens Galenus

7. Prometheus in de renaissance

8. De lever in de renaissance volgens Reisch, Vesalius en Da Vinci

9. Prometheus in de barok

10. De lever in de barok volgens Van den Spiegel, Glisson en Bidloo

11. Prometheus in de moderne tijd

12. De lever in de eeuw van de verlichting

13. Prometheus in de 20ste eeuw

14. Leverchirurgie en leverregeneratie

Dankwoord

Over de auteurs

Literatuur

INLEIDING

Prometheus is een van de belangrijkste martelaren uit de geschiedenis van de menselijke ontwikkeling. Door de eeuwen heen zien we hem dan ook in allerlei kunstvormen verbeeld als lijdende figuur, zoals het een martelaar betaamt. Geketend aan een rotswand van de Kaukasus kwam iedere dag een adelaar bij hem langs die een deel van zijn lever wegpikte, en dat ging voor eeuwig zo door – niet alleen omdat Prometheus onsterfelijk was, maar ook omdat zijn lever steeds weer aangroeide. Een ergere straf voor deze titaan was niet denkbaar. Wat had hij dan gedaan dat het zo ver was gekomen?

Volgens de Griekse mythologie verkeerde de mensheid toen nog in een heel vroeg stadium van haar ontwikkeling. Ze was bijvoorbeeld nog niet bekend met het vuur. De oppergod Zeus wilde dat niet aan de mens geven omdat deze hierdoor veel te dicht bij de goden zou komen te staan. Prometheus, als titaan toch een beetje een buitenstaander onder de goden, had het goed met de mensen voor en wilde hen vooruit helpen; volgens sommige versies van het verhaal had hij de mens zelfs geschapen. Achter Zeus’ rug om stal hij het vuur van de Olympus en bracht hij het, verborgen in een venkelstengel, naar de mens. Zoals dat gaat met vuur, ging het als een lopend vuurtje rond, en ook Zeus kreeg er al gauw lucht van. Hij was uiteraard woedend over Prometheus’ actie, want dankzij het vuur konden mensen zich razendsnel ontwikkelden. Vuur staat immers ook symbool voor passie en ambitie, de drijfveren voor vooruitgang. De oppergod strafte Prometheus zoals gezegd door hem vast te klinken aan een rots, waar een adelaar dagelijks zijn lever uitpikte.

Vandaag de dag kunnen we – overdrachtelijk – stellen dat het vuur van Prometheus in ons allemaal voortleeft en ons steeds verder vooruitbrengt. Het is aan Prometheus te danken dat we zo ver zijn gekomen in de kunsten en wetenschappen.

Prometheus en zijn verhaal zijn voor vele beeldende kunstenaars een bron van inspiratie geweest. Er bestaan talloze schilderijen, tekeningen en beelden met Prometheus en zijn lot als thema, gemaakt in de oudheid, de middeleeuwen, de renaissance, de barokperiode en de moderne tijd: de 19de en 20ste eeuw. Hiervan zijn prachtige voorbeelden te vinden in musea en kunstcollecties verspreid over de wereld. Opvallend is dat in de elkaar opvolgende perioden verschillend werd aangekeken tegen de mythe van Prometheus. Zo deden in de oudheid uiteenlopende versies van de mythe de ronde, en werd Prometheus afgebeeld al naar gelang de tekst waarnaar verwezen werd: met zijn handen op de rug gebonden of vastgeklonken aan een rotswand. In de middeleeuwen werd de mythe ingebed in een christelijke context; Prometheus wordt nu herhaaldelijk afgebeeld als schepper van de mens, samen met één of twee uit klei gemaakte mensen. In de renaissance vindt een herwaardering van de antieke teksten plaats; in dit tijdperk zien we Prometheus voornamelijk verwikkeld in allegorische voorstellingen. De barok wordt gekenmerkt door een fascinatie voor de dramatiek van het lijdende lichaam. Uit deze periode kennen we schilderijen van de vastgeketende Prometheus, frontaal en expressief uitgebeeld, met de adelaar die zijn lever aan stukken rijt. In de romantiek bestaat een grote literaire belangstelling voor Prometheus. Zo wordt het verhaal opgepakt door dichters als Goethe en Percy Byshe Shelley. Mary Shelley, echtgenote van de voornoemde Shelley, publiceert in deze tijd het boek Frankenstein: The Modern Prometheus. Ook componisten zoals Beethoven en Schubert hebben zich laten inspireren door de mythe van Prometheus. In de 20ste eeuw beginnen kunststromingen elkaar in snel tempo op te volgen. Prometheus komt dan los van zijn mythe en wordt door verscheidene individuele kunstenaars gebruikt als abstract symbool. De lever is in alle kunstuitingen van de mythe het centrale orgaan, onlosmakelijk verbonden met het lot van Prometheus en zijn eeuwigdurende straf.

In de Griekse mythen werd de lever gezien als zetel van het leven, het centrale orgaan in zowel goden als mensen. Aan de lever werd daarnaast een religieuze en mystieke betekenis toegekend. Zo gebruikten waarzeggers de levers van schapen om de toekomst te voorspellen. We weten nu dat dit een complex orgaan is met essentiële functies voor stofwisseling en spijsvertering. Het uitvallen van de lever is niet verenigbaar met het leven, en we kunnen – al onze moderne medisch-technische mogelijkheden ten spijt – de functies ervan nog steeds niet overnemen. Wisten de oude Grieken dan ook dat je zonder lever niet kunt leven, ook al ben je onsterfelijk? Voor de eeuwige straf van Prometheus zou dit immers een probleem vormen. Maar in de mythe groeide de lever na ieder bezoek van de adelaar in de nacht weer aan. Aangezien Prometheus een titaan was, was dat niet verwonderlijk; alle lichaamsdelen groeiden immers bij onsterfelijken in de mythologie vanzelf weer aan. Zo was de Hydra van Lerna een negenkoppig slangmonster, bij wie het afhakken van één kop resulteerde in het terug groeien van zelfs twee koppen.

Pas sinds een aantal decennia is bekend dat de lever inderdaad kan aangroeien door een proces van regeneratie. Leverregeneratie is een fenomeen waarbij het verlies van een deel van de lever wordt gecompenseerd door het weer aangroeien daarvan, een eigenschap waarvan tegenwoordig dankbaar gebruik wordt gemaakt wanneer bij een operatie een deel van de lever verwijderd wordt. Na ieder bezoek van de adelaar regenereerde de lever. Prometheus is hiermee in de geneeskunde het symbool van het regenererende vermogen van de lever geworden.

In de ontwikkeling van de geneeskunde past bij ieder tijdperk een beeld van de lever en de functies die dit orgaan in het menselijk lichaam vervult – een beeld dat aansluit bij de toenmalige kennis van de anatomie en de denkbeelden die in de geneeskunde leefden. In dit boek wordt de lever o.a. belicht aan de hand van de ideeën die er in de periodes van iedere kunststroming over bestonden. Dat in de mythe de lever van Prometheus wordt blootgesteld aan een gulzige adelaar die zijn lever dagelijks komt uitpikken, moet bij de kunstenaar en toeschouwers ongetwijfeld vragen hebben opgeroepen omtrent de bouw en functie van dit orgaan.

De lever is van cruciale betekenis voor de gezondheid. In de afgelopen decennia zijn door wetenschappelijk onderzoek belangrijke successen behaald in de behandeling van leverziekten. Prometheus staat, met het Olympische vuur dat hij naar de mensen bracht, dan ook symbool voor de ambitie van medici om door het doen van wetenschappelijk onderzoek de behandeling van leverziekten te verbeteren. Altijd willen zij vooruitzien naar nieuwe grenzen van de behandelmogelijkheden.

In Prometheus tussen kunst en lever wordt de mythologische figuur Prometheus in kunsthistorische en geneeskundige zin belicht vanuit drie perspectieven. Ten eerste vanuit de Griekse mythologie: het verhaal van de titaan Prometheus die het vuur naar de mensen bracht en de straf die hem hiervoor door Zeus werd opgelegd. Ten tweede vanuit het perspectief van de beeldende kunst, met een overzicht van de meest opzienbarende kunstwerken waarin de mythe van Prometheus tot inspiratie heeft gediend in de elkaar opvolgende kunststromingen. Ten slotte is de ontwikkeling van kennis over de anatomie en functie van de lever bekeken vanuit de tijd waarin die kunststromingen speelden. Hierbij worden de pioniers en wetenschappers in beeld gebracht die, net als Prometheus, de grenzen hebben opgezocht om de lever en zijn functie beter te begrijpen. Het vermogen om te regenereren is een van de meest fascinerende functies van de lever. Dankzij deze eigenschap kon de leverchirurgie in de tweede helft van de 20ste eeuw tot ontwikkeling komen. Grensverleggende operaties, zoals het verwijderen van een deel van de lever of zelfs de gehele lever, gevolgd door transplantatie van een donorlever, werden bedacht en uitgevoerd. Prometheus en zijn gehavende lever werden door deze vernieuwingen ruimschoots gewroken.

Afb. 1.1 Oudgriekse schaal met een afbeelding van Prometheus die geketend aan een rotswand in de Kaukasus wordt bezocht door een adelaar die overdag een deel van zijn lever opeet. In de nacht groeide de lever weer aan. Links is Atlas, een broer van Prometheus, afgebeeld, die de hemel op zijn schouders draagt. De slang achter hem stelt Ladon voor, de slangachtige draak die de gouden appels in de tuin van de Hesperiden bewaakt. De berg Atlas en de Kaukasus vormden de grenzen van de wereld volgens de oude Grieken. Laconische kylix met Prometheus en Atlas, 560-550 v.Chr. 20,2 × 14,4 cm, Collectie Vaticaanse Musea, Rome

1

DE MYTHE VAN PROMETHEUS

PROMETHEUS EN EPIMETHEUS

Prometheus trad in zijn verhaal op als een weldoener van de mensheid, en dit terwijl hij zelf geen mens was. Hij behoorde tot de titanen – de pre-Olympische goden die direct van Gaia, Moeder Aarde, afstamden. Toen de Olympische goden op het idee waren gekomen om levende wezens te scheppen, vroegen ze Prometheus – ‘Hij die vooruitziet’ (πρό / pro – voor, μανθάνω / mantháno – denken, begrijpen) – en zijn broer Epimetheus – ‘Hij die achteraf nadenkt’ (ἐπὶ / epi – na) – om de mensen en de dieren te voorzien van de vaardigheden die ze zelf bezaten. Epimetheus vroeg zijn broer of hij de verdeling van de vaardigheden over de wezens mocht maken, en zo geschiedde. Prometheus zag daarna echter dat de mensen er bekaaid vanaf kwamen: ze hadden geen vacht, geen klauwen, geen wapens. In paniek over deze verdeling besloot hij het vuur van Hephaistos en het verstand van Athena te stelen, om deze aan de mensen te geven.

PROMETHEUS SCHEPT DE MENS UIT KLEI

In laatantieke versies van de mythe, vooral die uit Rome, schiep Prometheus de mensen zowaar zelf, op verzoek van Zeus. Prometheus had figuurtjes in verschillende kleuren gekleid en Aphrodite was erbij geroepen om hen met haar adem tot leven te blazen. Prometheus hielp de mensen – tot dusver alleen mannen – te voorzien in hun levensonderhoud en Zeus was tevreden, maar toch wrong er iets bij Prometheus: het leven van de mensen was zo saai, zo eentonig… Er gebeurde niets! Iedere dag was precies hetzelfde als de vorige. Zij wisten niet beter, dus vanuit hun perspectief was er geen probleem. Hij wist echter precies wat er aan hun leven ontbrak: vuur. Maar hij wist ook dat Zeus met geen mogelijkheid het vuur met de mensen zou willen delen, want dan zouden ze zich zo machtig voelen dat ze hem niet meer zouden willen vereren. Prometheus begreep dat en liet het leven van de mensen lange tijd voor wat het was.

PROMETHEUS BRENGT HET OLYMPISCHE VUUR NAAR DE MENSEN

Tot Prometheus het op een dag niet langer kon aanzien. De mensen hadden vuur nodig om nieuwe dingen te kunnen ondernemen, te bouwen, te eten – kortom, om te durven en te denken, sterker nog: om risico’s te kunnen afwegen. Tot zijn schrik hoorde hij Zeus bovendien in een baldadige bui zeggen dat hij de mensen misschien wel weer zou vernietigen. Hoe konden die arme hulpeloze mensen zich daar ooit tegen verdedigen? Met het vuur konden ze zich ten minste weren. Prometheus besloot dat het tijd was om het heft in eigen handen te nemen en het vuur van zijn achterneef Hephaistos, die smid was op de Olympus, te stelen. Zeus zou op dat moment aan een uitgebreid diner zitten, dus hij zou niets merken. Zo gezegd zo gedaan: hij nam een stengel van een venkelplant mee, kennelijk bekend om zijn luciferachtige aspecten. Rond etenstijd, na het vallen van de avond, vertrok Prometheus naar Hephaistos’ werkplaats op een bergtop achter de Olympus. Tot zijn schrik was Brontes, een van de cyclopen die voor Hephaistos werkten, nog in de zaak, maar gelukkig lag hij te slapen. Prometheus stak de venkelstengel in het vuur, die vlam vatte, en Prometheus bracht de stengel met succes naar de mensen.

Eerst schrokken ze: wat was dat voor licht en warmte, terwijl het al avond was? Het leek wel de zon op aarde, daar in Prometheus’ handen. Prometheus zag de mensen wegrennen en hun gezichten vertrekken van angst, en hij zei: ‘Niet bang zijn! Dit gaat jullie leven zoveel beter maken’, en toen de mensen de goeiige, hoopvolle blik in zijn ogen zagen, besloten ze dat ze over zichzelf heen moesten stappen en meer te weten moesten komen over dit nieuws. Prometheus was blij met deze reactie; die sterkte hem in zijn geloof dat hij een goede daad had verricht. Meteen begon hij de basisvaardigheden voor te doen: hoe houd je een vuurtje brandend, hoe rooster je vlees of vis, hoe bak je een ei…

ZEUS EN HET OFFERVLEES

In zijn geschrift Werken en dagen presenteert de Griekse dichter Hesiodus een andere reden voor het feit dat Prometheus het vuur aan de mensen gaf. Zeus had besloten dat de mensen offers moesten brengen aan de goden en had Prometheus gevraagd om uit te zoeken wat ze zouden moeten offeren aan de goden. Prometheus scheidde bij een offerdier het malse vlees van de botten en het vet en liet Zeus kiezen tussen twee borden met op ieder één van de twee opties. Zeus koos het bord met de botten en het vet, omdat hij het glanzende vet er aantrekkelijker vond uitzien. Uit frustratie over deze misrekening pakte Zeus het vuur van de mensen af – blijkbaar hadden ze dat al –, waarop Prometheus het hun tot woede van Zeus weer teruggaf.

DE WRAAK VAN ZEUS

Zeus was net aan zijn dessert begonnen, toen hij vanuit zijn ooghoek iets vreemds zag: de zon was al ondergegaan, maar het leek wel alsof er licht onder hem op aarde was aan de voet van de Olympus. Toen hij beter keek, zag hij dat het niet om een beetje licht ging, maar dat er overal rond de berg vuurtjes en lichten waren – en toen zag hij daar Prometheus. De mensen hingen aan zijn lippen terwijl hij vertelde over de vele mogelijkheden die vuur hun kon bieden en over de oneindige gebruikswijzen en doelen ervan. Zeus begreep meteen wat er was gebeurd; hij herinnerde zich immers nog goed hoe Prometheus een paar weken terug aan hem had gevraagd waarom hij het vuur niet met de mensen wilde delen. ‘Omdat dat het einde is, Prometheus! Het einde van mijn macht’, had hij geantwoord. Hij zag wel dat hij Prometheus niet had overtuigd, maar besloot er geen woorden meer aan vuil te maken. De oppergod wist ook dat het hem nooit zou lukken om Prometheus op andere gedachten te brengen, omdat de mensen hem dierbaar waren. Nu had hij er spijt van dat hij niet strenger was geweest, immers, wat kon het Prometheus schelen of ze hem, Zeus, nog zouden aanbidden?

Eerst was Zeus razend op Prometheus, maar daarna vooral teleurgesteld. Wat begonnen was als een leuk experiment met wezentjes van klei, eindigde nu in een pijnlijke ondermijning van zijn autoriteit – en dat nog wel van een van zijn beste vrienden. Dit verraad was onvergeeflijk, en nu was het aan hem om een gepaste straf te bedenken. Volgens Zeus’ opinie zouden zowel Prometheus als de mensen moeten boeten. De mensen hadden nu zoveel goeds in handen, zoveel mogelijkheden, dat het niet lang zou duren voordat ze zich op dezelfde hoogte als de goden zouden achten en hen wellicht zelfs zouden overtreffen, en daar moest zo snel mogelijk een rem op worden gezet. Een simpele vergelding zouden ze echter kunnen bestrijden nu ze vuur hadden en daarnaast zou Prometheus ze er geheid voor behoeden, en dus besloot Zeus dat hij een list moest verzinnen.

Zeus wist maar al te goed hoe jammer Prometheus het vond dat hij alleen de mannen onder de mensen had mogen scheppen, en niet de vrouwen. Vervolgens vroeg hij hem langs te komen voor een gesprek, waarop Prometheus gespannen kwam opdraven. Zeus negeerde de vuurkwestie geheel; dat verbaasde Prometheus, maar er was natuurlijk geen haar op zijn hoofd die eraan dacht om het onderwerp zelf ter tafel te brengen. Zeus ratelde maar door over hoe lekker hij de avond tevoren had gegeten, met heerlijke wijn erbij, en dan het dessert: dat was pas echt formidabel. ‘En weet je wat Prometheus? Ik heb de afgelopen tijd veel nagedacht,’ zei hij, ‘en het lijkt me goed als er ook een keer een vrouw op de aarde komt. Maar ik vind dan wel dat Hephaistos eens een kans mag krijgen!’

HEPHAISTOS SCHEPT DE VROUW: PANDORA

Natuurlijk voelde Prometheus wel nattigheid, maar hij had geen andere optie dan gretig op het voorstel van Zeus in te gaan. Toen Hephaistos de vrouwenfiguur af had, riep Zeus opnieuw Aphrodite om haar leven in te blazen, net zoals ze dat bij de mannelijke figuren had gedaan. Vervolgens nodigde hij ook alle andere goden uit om op bezoek te komen. ‘Beschouw het maar als een kraambezoek’, zei hij. Om de beurt kwamen de goden van de Olympus langs om de nieuwste schepping te bekijken en allen brachten een cadeau voor haar mee. Athena gaf haar vaardigheid in het handwerk, de Chariten gaven haar sieraden, Hermes leerde haar taal en de kunst van het bedriegen, en zo ging het nog wel even door. Ten slotte gaf Zeus de nieuwe creatie een naam: Pandora. Voordat zij zich bij de andere mensen zou voegen, gaf hij haar nog een laatste cadeau: een afgesloten kruik. Zeus zei erbij dat dit een puur decoratief ding was en dat ze hem nooit mocht openmaken. ‘Wat erin zit, is toch niet van belang’, zei hij sluw.

EPIMETHEUS EN PANDORA TROUWEN

Prometheus had een voorgevoel dat hem iets ergs te wachten stond, en daarom waarschuwde hij voor de zekerheid zijn broer, Epimetheus, om geen enkel geschenk aan te nemen, ‘vooral niets van de Olympus!’ Epimetheus knikte en beloofde zijn verstandige broer dat hij dat niet zou doen, maar Prometheus was er niet zeker van omdat Epimetheus – laten we zeggen – meer een doener dan een denker was.

Nog geen dag later stond de god Hermes bij Epimetheus op de stoep, en niet alleen: hij had Pandora meegenomen – een bizarre verschijning voor Epimetheus, die nog nooit een vrouw had gezien. Ze leek op een god, maar was kleiner en… echter. ‘Mogen we binnenkomen Epimetheus? Dit is je echtgenote, Pandora’, zei Hermes. Natuurlijk dacht Epimetheus geen moment aan wat Prometheus hem had doen beloven; hij was meteen verrukt van Pandora.

Epimetheus en Pandora trouwden en al snel vroeg Epimetheus haar naar die vreemde kruik die ze nog altijd niet geopend had sinds ze bij hem was ingetrokken. Pandora zei dat het een cadeau was van Zeus en dat er niets inzat, maar vanaf dat moment bleven gedachten aan de kruik in haar hoofd rondspoken. Waarom zou iemand een afgesloten kruik cadeau geven waar niets inzit? En als hij dan leeg was, waarom zou diegene dan zeggen dat ze hem niet mocht openmaken? Ze had Zeus beloofd om dat niet te doen, en om de gedachte eraan uit haar hoofd te bannen, besloot ze de kruik in de tuin te begraven.

‘HOOP’ BLIJFT ACHTER IN DE KRUIK VAN PANDORA

Dit bracht Pandora inderdaad de rust die ze had gehoopt te vinden, en voor een paar weken was zij zo gelukkig als maar mogelijk was. Op een nacht kon ze de slaap niet vinden en dwaalden haar gedachten af naar de begraven kruik. Rusteloos draaide ze van de ene zij naar de andere, tot ze het niet meer aankon. Ze stond op, liep naar buiten, recht naar de plek waar ze de kruik had begraven en begon door de aarde te woelen. Al snel lag de kruik geopend in Pandora’s handen en… werd ze overvallen door een wild geflapper van dierenvleugels – vleermuizen? – die uit de kruik vlogen. Er kwam geen eind aan het geraas. Geschrokken van het geluid was Epimetheus wakker geworden, opgestaan en naar de deuropening gelopen om te zien wat er gaande was. Zijn aanblik bracht Pandora weer bij zinnen, en uit alle macht probeerde ze de kruik weer af te sluiten. Uiteindelijk lukte dat, maar het kwaad was al geschied. De wezens die uit de kruik waren gevlogen, waren namelijk alle mogelijke rampen, ziekten en zorgen, die zich over de aarde kunnen verspreiden.

Er was maar één wezen dat achterbleef in de kruik: de hoop. Dit element in het verhaal is door de eeuwen heen op heel veel verschillende manieren geïnterpreteerd. De pessimistische interpretatie is in grote lijnen als volgt: allerhande nare dingen werden op de mensen afgestuurd, en hoop was hun niet vergund: die bleef vastzitten in de kruik. Een duistere, meer optimistische interpretatie is dat hoop – ἐλπίς – in deze context niet zozeer ‘hoop’ als wel ‘verwachting’ of ‘het voorzien’ symboliseert, en dan vooral het voorzien van het ergste. Omdat ἐλπίς in de kruik achterbleef, zou de mens altijd zoals Epimetheus zijn: zich van geen kwaad bewust en zonder het vermogen om vooruit te denken. Een meer positief perspectief is dat wat voor verschrikkelijks er ook gebeurt, welke ramp dan ook, er altijd hoop zal blijven.

Er brak een nieuw tijdperk aan, waarin de mensen pijn en leed leerden kennen. Zeus besloot dat dit mensenras tot een einde moest komen en zorgde voor een enorme vloedgolf waarbij iedereen verdronk, behalve de dochter van Pandora en Epimetheus en de zoon van Prometheus. Zij zijn de stamhouders van de mensheid, van ons, en dat heeft bepaald wat wij zijn: een mengsel van de vooruitziende blik van Prometheus en de impulsiviteit van Epimetheus.

DE STRAF VAN PROMETHEUS

Zeus zag dit alles aan en realiseerde zich dat het geen zin had om de mensen kwaad te berokkenen, omdat Prometheus alles iedere keer weer voor hen zou oplossen. Hij besloot dat het tijd was om Prometheus zelf onder handen te nemen, want het had nu lang genoeg geduurd dat hij ongestraft door het leven ging. Hij had de ideale straf voor ogen. Zeus ontbood Prometheus wederom, en die laatste besefte dat er deze keer geen ontkomen meer aan was. Hij ging dan ook gewillig met Zeus mee. Ze waren uren onderweg, tot Zeus eindelijk stopte aan de voet van de Kaukasus. Hij beval Prometheus om de berg te beklimmen, en toen hij op de hoogste top was aangekomen, zei Zeus tegen hem: ‘Hier zal je voor eeuwig worden vastgebonden, zonder hoop op ontsnapping of vergeving. Iedere dag zal een adelaar je lever komen uitpikken en opeten, en die zal iedere nacht weer aangroeien (afb. 1.1). Jij, die toch “Hij die vooruit ziet” heet, hebt je naam geen eer aan gedaan!’ Prometheus antwoordde: ‘Nee, Zeus, ik heb mijn daden juist goed doordacht. Ik heb mijn eigen welzijn afgewogen tegen de toekomst van de mens en ik heb een gefundeerde beslissing genomen. Ik heb ervoor gezorgd dat ze welvarend zullen voortleven, onafhankelijk van welke god dan ook.’ Hierdoor werd Zeus’ woede alleen maar aangezwengeld, en hij schreeuwde: ‘Jij verdient geen adelaar! Jij verdient niet beter dan een gier.’

PROMETHEUS BEVRIJD

Jaren later kreeg Zeus een zoon die hem heel dierbaar was en die hij enorm bewonderde: Herakles. Tijdens zijn bekende twaalf werken vermoordde Herakles de adelaar die Prometheus’ lever uitpikte en bevrijdde hij hem. Dit was niet tegen Zeus’ wil, omdat deze daad ervoor zou zorgen dat Herakles als een nog grotere held naar de aarde zou terugkeren. Na de ellendige straf die Prometheus jarenlang had ondervonden, besloot Zeus hem toe te staan terug te keren naar de Olympus.