Van onschatbare waarde
200 jaar Naturalis

Eulàlia Gassó Miracle en Tiny Monquil-Broersen
(samenstelling en redactie)

Een uitgave van Naturalis Biodiversity Center ter
gelegenheid van het 200-jarig bestaan.

Oktober 2020

Inhoud

Voorwoord

Aanbeveling

Inleiding

Verzamelen

Inleiding

Groei van de collectie

Op expeditie

Nooit volledig

Bewaren

Inleiding

Achter de schermen

Dwarsverbanden

Gebruiken

Inleiding

Kennis van zaken

Kennis delen

Midden in de maatschappij

Inleiding

Bewogen tijden

Bevlogen mensen

Verklarende woordenlijst

Verder lezen

Lijst van besproken objecten

Tijdbalk

Colofon

Voorwoord

Edwin van Huis
Algemeen directeur Naturalis

Het is 200 jaar geleden dat de Leidse voorloper van Naturalis werd opgericht door koning Willem I. Maar delen van de collectie zijn vele eeuwen ouder. Het oudste voorwerp in de collectie is een boekherbarium uit 1558. Met daarin zelfs al planten uit Zuid-Amerika! De aanleiding om in die tijd een herbarium aan te leggen had nog weinig te maken met wetenschap zoals wij die nu kennen. Het verzamelen van naturalia nam pas echt een vlucht toen schepen uit Europese havens vertrokken naar nieuwe, voor ons onbekende werelden. Ze kwamen terug met exotische planten, dieren, mineralen en schelpen. En: met fantastische verhalen.

De objecten vonden gretig aftrek bij vorstenhuizen en welgestelde burgers. Het was erg prestigieus om exotica te bezitten: het liet zien dat je een wereldburger was. Vaak was niet bekend wat het object precies was en moest men afgaan op de verhalen van zeelieden. In de bijeengebrachte verzamelingen vond je bijvoorbeeld de hoorn van een eenhoorn of een geconserveerde zeemeermin. Ook de sepia-schelp was zeer gewild. Voor die tijd was het nog een raadsel van welk wezen deze afkomstig was. Door een collectioneur werd dit object tentoongesteld als ‘een bot uit de voet van een eenbenige reus’. En: ‘Voor zijn middagdutje rustte de reus in de schaduw van zijn enorme voet in de smeltende zon van Azië.’ Dát was een verhaal waarmee je gasten kon imponeren!

Vanaf de zeventiende eeuw werden steeds vaker wetenschappers betrokken bij het verzamelen in verre landen. Toen Johan Maurits in 1636 werd benoemd tot gouverneur van de kolonie Nieuw-Holland in Noord-Brazilië, nam hij kunstenaars en wetenschappers mee om het leven en de natuur van Brazilië vast te leggen. Aan een van hen, Willem Piso, hebben we het prachtige Historia Naturalis Brasiliae te danken, dat in 1648 in Amsterdam werd uitgegeven, het eerste wetenschappelijke boek over de Braziliaanse flora en fauna.

Naarmate de tijd voortschreed en de kennis toenam werden de (fantastische) verhalen steeds minder belangrijk bij het verzamelen van objecten. In de negentiende eeuw werd vooral het economische belang gezien dat planten, dieren en mineralen zouden kunnen hebben en er werden enorme expedities uitgerust om de overzeese gebiedsdelen systematisch te inventariseren. En zo groeide de collectie van Naturalis steeds verder uit tot één van de grootste ter wereld. Nog steeds herken je in de samengevoegde oudere collecties de landen waarmee handel werd gedreven of gebieden die werden ingelijfd als koloniën. Collecties die bijeengebracht werden in Japan, in Zuidoost-Azië, in Zuid-Amerika en de Caraïben. Die breedte en diepte maakt de collectie van Naturalis nu zo belangrijk voor de wetenschap.

Naturalis groeide in 200 jaar uit tot het nationale museum en instituut voor biodiversiteit. Voor het wetenschappelijke werk is de uitzonderlijke collectie een onmisbare bron van gegevens, maar voor het jubileum zijn we terug gegaan naar de oorsprong van het verzamelen: de verwondering. Geen sterke verhalen meer, dat past niet bij een wetenschappelijk instituut. Maar dan blijven er nog genoeg verrassende verhalen over waardoor je steeds beter gaat begrijpen waarom wij al eeuwen gefascineerd zijn door naturalia en deze verzameling zo’n buitengewoon rijk bezit is. In dit boek komen veel collectiestukken voor die te kwetsbaar zijn om tentoongesteld te worden in het museum. Voor de eerste keer worden ze nu toch even uitgelicht. Omdat de verhalen te mooi zijn om niet te vertellen!

Aanbeveling

Van ver weg en van dichtbij

André Kuipers
Astronaut

Vanuit de ruimte ziet onze planeet er majestueus en tegelijkertijd kwetsbaar uit, zo midden in het zwarte, onherbergzame heelal. Je voelt hoe bijzonder en uniek onze planeet is: een blauw paradijs met een flinterdun laagje lucht, grond en water waar alle historie, al het leven zich sinds het ontstaan heeft afgespeeld. Maar om onze wereld te kunnen begrijpen en te kunnen beschermen, moeten we deze ook van dichtbij bekijken. Van heel dichtbij. Daarvoor zijn natuurhistorische collecties onmisbaar, zoals die in Naturalis. Deze collecties vormen het archief van de geschiedenis van de aarde en van alles dat daar ooit op geleefd heeft. Ze zijn het startpunt voor wetenschappelijk onderzoek. Elk object uit de Naturalis-collectie helpt ons om onze planeet én het heelal beter te begrijpen. Voor nu en voor de toekomst.

Neem de Diepenveen-meteoriet. Die viel in 1873 op aarde en kwam pas 140 jaar later naar Naturalis. Deze steen wordt nu met de nieuwste technieken onderzocht door een internationaal team van 26 onderzoekers. De meteoriet blijkt uit materiaal te bestaan dat is gevormd bij de geboorte van ons zonnestelsel. Een kleine meteoriet, die wetenschappelijk gezien van immens belang is.

Voor hij bij Naturalis in handen van onderzoekers kwam, legde hij een lange weg af. De steen werd ontdekt door landarbeiders, die hem aan de plaatselijke hoofdonderwijzer overhandigden. Diens stiefzoon bracht hem naar de Rijks HBS in Deventer, waarna hij in 1968 in een privécollectie eindigde. Een toevallige ontmoeting op een camping met Henk Nieuwenhuis, toenmalig conservator van het Eise Eisinga Planetarium, veranderde het lot van de meteoriet waardoor deze werd herontdekt voor de wetenschap. Uiteindelijk vond de meteoriet zijn weg naar Naturalis in 2013.

Toeval, calamiteiten, geluk en persoonlijke interesses hebben allemaal een rol gespeeld in de groei van de Naturalis-collectie. Net als vasthoudendheid, nieuwsgierigheid en een grote passie voor al wat leeft. De verzameling heeft diepe wortels in de Nederlandse geschiedenis en maatschappij. De auteurs van dit boek leggen voor het eerst deze wortels bloot met 200 bijzondere, soms verrassende verhalen. Zij vertellen over de herkomst van de collectie en over de mensen die het mogelijk gemaakt hebben dat experts uit de hele wereld er nu onderzoek aan kunnen doen. Voor de natuurliefhebber én de geschiedenisliefhebber, voor alle Naturalis-fans: een boek van onschatbare waarde.

Inleiding

Christel Schollaardt en Peter H. Schalk

De natuurhistorische collecties van Naturalis behoren wereldwijd tot de top-5 in omvang en diversiteit. In twee eeuwen tijd bracht een reeks van bevlogen verzamelaars, geëngageerde onderzoekers en toegewijde beheerders miljoenen objecten met liefde en doorzettingsvermogen bijeen. De enorme collectie van Naturalis is ontstaan na de samensmelting van een aantal grote natuurhistorische instellingen: het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, het Rijksmuseum van Geologie en Mineralogie, het Zoölogisch Museum Amsterdam en het Nationaal Herbarium. Elk instituut bracht eigen bijzondere collecties, mensen en expertises mee. Dit boek eert die mensen en hun passie voor de natuur en geeft een kijkje achter de schermen.

200 jaar natuuronderzoek heeft veelzijdige en complexe verzamelingen opgeleverd, variërend van meteorieten tot mineralen en gesteenten, van planten tot schimmels, en van insecten tot walvissen en dinosauriërs. Al deze objecten vormen het wetenschappelijk bewijsmateriaal voor de verbazingwekkende diversiteit van het leven. Ze staan centraal in het onderzoek naar de verwantschappen tussen soorten of naar hun evolutie en geografische verspreiding. Ze dienen als type-materiaal waarop de naamgeving van soorten is gebaseerd en als historische referentiebron voor genetische informatie.

Het hoofddoel voor het aanleggen van deze verzamelingen is altijd wetenschappelijk geweest. Daarom zijn veel objecten niet altijd bijzonder mooi opgezet en worden ze zo efficiënt en compact mogelijk bewaard. Tentoonstellingen, echter, stellen andere eisen aan de objecten: daarvoor wil men dieren en planten in al hun natuurlijke glorie laten zien. Dat gaat niet altijd samen met de oorspronkelijke doelstellingen van deze verzameling. Sommige objecten zijn te bijzonder of te kwetsbaar om tentoon te stellen. Maar de Naturalis-collectie heeft behalve wetenschappelijk belang ook cultuurhistorische waarde. Dat versterkt het gebruik als bron van verwondering voor het museumpubliek, kunstenaars en geesteswetenschappers, en als werkmateriaal voor het onderzoekend leren van scholieren en studenten.

Tegenwoordig is er een collectieplan waarin we nauwkeurig omschrijven wat we aan de collectie toevoegen en waarom. Dat was niet altijd zo; als je naar een oude verzameling als deze kijkt valt het op dat toeval en persoonlijke voorkeuren van directeuren, conservatoren en verzamelaars soms een rol spelen. De eerste directeuren van het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Coenraad Jacob Temminck (1820-1858) en Hermann Schlegel (1858-1884), hadden weinig affiniteit met de ‘lagere dieren’, zoals de weekdieren.

Dat veranderde met de derde directeur, Fredericus Anna Jentink (1884-1913), waarna de collectie ook in deze groepen groeide en steeds completer werd als onderzoeksinstrument. Ook de publieksfunctie werden steeds belangrijker. De huidige directeur, Edwin van Huis, voegde bijzondere, ‘tentoonstellingswaardige’ topstukken aan de collectie toe, waaronder de unieke T. rex Trix en een prachtige Afrikaanse olifant.

Ook de manier waarop de collectie wordt uitgebreid is de laatste jaren sterk veranderd. De wettelijke regels voor het verzamelen van natuurhistorische objecten zijn restrictiever dan voorheen. Onze onderzoekers werken tegenwoordig nauw samen met collega’s in andere landen. In Bhutan, bijvoorbeeld, hebben zij met lokale wetenschappers de plaatselijke biodiversiteit in kaart gebracht zonder daadwerkelijk dieren en planten mee terug te nemen. In plaats daarvan verzamelen ze data. Biodiversiteitsonderzoek is een ‘data science’ geworden. Er wordt gebruik gemaakt van moderne hulpmiddelen zoals remote sensing middels satellieten en drones, cameravallen met beeldherkenning, automatische identificatie en DNA-analyse.

Toch zijn ook de oude verzamelingen voor modern onderzoek onmisbaar. Juist omdat we er niet meer aan kunnen komen en omdat we met moderne technieken diepgaand onderzoek kunnen doen naar het verleden. Zo doen we moleculair genetisch onderzoek aan de fossiele botten van Homo erectus: de door Eugène Dubois verzamelde bewijsstukken voor de evolutie van de mens die een eigen zaal hebben in ons museum. Of aan de oudst bewaarde tomaat, Spaanse peper of aubergine uit het zeldzame ‘En Tibi herbarium’ (1558). Dit zijn stokoude exemplaren uit de tijd voordat plantenveredelaars met deze planten aan de slag gingen, en daarom een goudmijn van informatie over de oorspronkelijke genen van deze belangrijke voedselgewassen.

De natuurhistorische collecties ‘leven’ nu meer dan ooit. Door de grootscheepse digitalisering kunnen de basisgegevens wereldwijd gecombineerd worden met andere collecties, in een big data-faciliteit die zijn weerga niet kent. Naturalis beheert nu een van de best gedigitaliseerde en meest toegankelijke collecties in de wereld. Een waar werkelijk iedereen op elk moment onbeperkte toegang tot heeft. Dankzij deze data kunnen onderzoekers geavanceerde rekenmodellen maken waarmee ze kunnen voorspellen hoe de biodiversiteit gaat veranderen onder invloed van klimaatverandering en andere factoren.

Naturalis beheert de collectie in opdracht van de Staat der Nederlanden, met als doel dit erfgoed te bewaren voor de toekomst en voor alle Nederlanders. Dat is een taak die we niet licht opvatten en waarvoor we specialisten in huis hebben die veel weten over het specifiek beheren van objecten. Bovendien staan de ontwikkelingen niet stil: ook DNA, geluiden, foto- en videomateriaal en digitale opslagmiddelen behoren tegenwoordig tot hun expertisegebied. Elke verbreding brengt nieuwe beheerstaken met zich mee. Dat doen we met meer dan vijftig specialistische medewerkers in dienst van Naturalis, variërend van collectiebeheerders tot digitaliseerders, van projectcoördinatoren tot informatiespecialisten. Samen met evenzoveel toegewijde gastmedewerkers dragen zij zorg voor deze unieke en waardevolle natuurhistorische erfenis. En samen met onderzoekers weten zij steeds weer nieuwe informatie uit de collecties te halen.

Dit boek bundelt 200 verhalen over verzamelaars en de wetenschap van het verzamelen, over conserveren en bewaren, over rubriceren en digitaliseren, over topstukken en curiosa. Er is één kenmerk dat deze verzamelaars, onderzoekers, beheerders, registreerders en digitaliseerders bindt: hun passie voor de natuur. Dankzij die passie kwamen deze collecties tot stand. En dankzij diezelfde passie blijven de collecties optimaal bewaard. Generatie na generatie. Ons natuurhistorisch kapitaal.

Al eeuwenlang probeert de mens meer grip te krijgen op de natuurlijke leefomgeving door die te verzamelen en te beschrijven. Aanvankelijk was deze ‘natuurlijke historie’ nog innig verweven met symboliek, religie en praktisch nut, maar gaandeweg won ze aan wetenschappelijk gewicht: met elke nieuwe steen, plant of dier schreef men verder aan deze never ending story.

In de achttiende eeuw waren het vooral rijke privéverzamelaars en geleerden die kabinetten aanlegden in hun huis: lades en vitrines vol rariteiten uit de natuur. Als liefhebbers volgden zij hun individuele passie en mogelijkheden. Alleen al in de driehoek Leiden, Amsterdam en Haarlem waren 110 verzamelaars van naturalia actief. Een aantal financierde zelfs hun eigen expedities. In de negentiende eeuw verloor het particulier verzamelen terrein aan nieuwe instituten, die hun publiek het wonder van de schepping, het prestige van het vaderland en de ontwikkeling van de westerse wetenschap voorschotelden. Dat was het moment dat koning Willem I besloot tot de oprichting van een nationaal natuurhistorisch museum: ’s Rijks Museum van Natuurlijke Historie (hierna Rijksmuseum van Natuurlijke Historie).

In die tijd was er wereldwijd een enorme vraag naar naturalia. Handelaren stuurden een wijd vertakt netwerk van jagers en verzamelaars aan. Missionarissen en koloniale beambten leverden natuurhistorische voorwerpen van overzee, dierentuinen stonden hun overleden dieren af en de mijnbouw bracht schatten omhoog uit de ondergrond. Ook privéverzamelaars en hun verenigingen bleven belangrijke toeleveranciers voor de institutionele verzamelaars. Dankzij hun vaak levenslange inspanningen bevat Naturalis nu unieke deelcollecties, die voor altijd verbonden zijn met de fascinatie van hun eerste eigenaar.

Maar de belangrijkste bron van naturalia voor het museum waren expedities, groot en klein, gedreven door economische en wetenschappelijke motieven. De oprichting van het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie in 1820 viel samen met het aanstellen van de Natuurkundige Commissie voor Nederlandsch-Indië door koning Willem I: ‘willende meer en meer bevorderen de kennis van de natuurlijke gesteldheid en van de voortbrengselen onzer bezittingen in de Oost-Indië.’ Kennis is immers macht. In dit geval economische en koloniale macht. Dertig jaar lang zochten leden van de Commissie de Indische Archipel af naar delfstoffen, dieren en planten. Daarnaast waren hun expedities een springplank voor het ontdekken van nieuwe handelswaren en -routes. Hun inspanningen leverden kisten vol natuurhistorische en volkenkundige objecten op. Eenmaal in Nederland verschafte dit ruwe materiaal kennis, economische groei en een alsmaar uitdijende nationale collectie.

In 1850 maakten een economische crisis, politieke belangen en tropische ziektes een einde aan de Natuurkundige Commissie, maar niet aan het fenomeen expeditie. Sindsdien zijn nog honderden verzamelreizen georganiseerd of gesteund door de voorlopers van Naturalis. Verzamelen diende in de eerste plaats het biologisch en geologisch onderzoek, maar bleef altijd vervlochten met politieke en economische ambities. In de eenentwintigste eeuw ligt de focus op zeer specifiek wetenschappelijk onderzoek door internationale coalities van natuurhistorische instituten. Het gaat er al lang niet meer om zo veel mogelijk verschillende natuurhistorische objecten te verkrijgen voor de Nederlandse depots. Men schiet geen orang-oetans meer uit bomen (de meeste grote gewervelde dieren zijn al lang beschreven), maar onderzoekt welke factoren de diversiteit van oerbossen bepalen. Gifslangen eindigen niet meer in weckpotten met alcohol, maar worden gemolken voor onderzoek naar gif.

Ethische codes, internationale wetten voor natuurbescherming en import- en exportregelingen stellen nieuwe grenzen aan het verzamelen. De belangen van herkomstlanden en het behoud van biodiversiteit staan nu voorop. Er zijn nieuwe en betere methoden ontwikkeld om onderzoek te doen: camera’s, weefsel- en bloedmonsters, gezamenlijke databases van musea uit de hele wereld, digitaal vastgelegde waarnemingen, en nieuwe technieken om historische museumcollecties opnieuw te benutten.

Bij kleine dieren zoals insecten, mollusken, wormen of plankton, en voor veel planten, blijft het wel nodig om te verzamelen, omdat nog lang niet alle soorten bekend en beschreven zijn. Want kennis is nog steeds macht. In dit geval macht om de natuur te beschermen.

Wetenschappers gaan nu hoger, dieper en verder dan ooit tevoren: ze vangen stuifmeel vanaf een 320 meter hoge observatietoren in het Amazonewoud of gebruiken een onderzeeër om diepzeesponzen te verzamelen. Maar nog steeds werken ze in een nu-of-nooitsituatie, ongeacht weersomstandigheden, vermoeidheid of andere praktische perikelen. Expedities zijn kostbaar en van korte duur – meestal een paar weken – en daarom zeer intensief. Het verzamelde materiaal kan bederven, natuurgeweld of politieke onrust kan de plannen frustreren en vergunningen moeten in orde zijn. De omstandigheden zijn weliswaar beter en veiliger dan vroeger, toch blijven expedities het product van de pioniersgeest van gedreven wetenschappers.

De tijdsdruk, kosten en ethische bezwaren die verbonden zijn met verzamelen dwingen tot keuzes. Elk natuurhistorisch instituut maakt daarin – tijdgebonden – afwegingen. Coenraad Jacob Temminck, de eerste directeur van het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, wilde nog zo veel mogelijk soorten hebben, terwijl zijn opvolger Hermann Schlegel juist series van dezelfde soorten liet verzamelen om variaties te kunnen bestuderen. De verzamelvisie van het museum veranderde in twee eeuwen steeds mee met nieuwe vraagstellingen en technieken om de complexe geheimen van de natuur te ontrafelen. Maar elke visie heeft blinde vlekken. Compleetheid is een illusie.

Om de collectie echt goed te begrijpen, moeten we steeds een oog houden op wat we niet hebben, en waarom niet. Zo blijft het enerzijds giswerk wat we zouden hebben verzameld zónder de koloniale omstandigheden, maar is het anderzijds ook lastig om te doorgronden hoe bepalend die waren. Biologen moeten de omissies van het historische materiaal kennen voor hun onderzoek naar dezelfde soorten op dezelfde locaties, om te weten hoe representatief het aanwezige is. Zo zijn hele scheepsladingen naturalia door de golven verzwolgen voordat ze beschreven konden worden.

In het archief getuigen vooruitgestuurde scheepslijsten van deze gemiste stukken.

Ten slotte dicteren praktische bezwaren wat wel of niet verzameld, bewaard en bestudeerd wordt. Wat te denken van onhandelbare organismen zoals een reuzenhaai of dikke cactussen met stekels van 10 centimeter? Lastig mee te nemen en te conserveren, en daarom minder onderzocht dan bijvoorbeeld de makkelijk op te prikken Nederlandse dagvlinders. Vanwege veiligheidsrisico’s en ethische bezwaren verdwijnen sommige collectie-onderdelen ook weer uit het museum. Te giftig of radioactief materiaal is bijvoorbeeld afgestoten. Menselijke resten van Maori’s – zoals de hoofden die sommige natuurhistorische musea tot in de negentiende eeuw bij een handelshuis in Londen bestelden – worden gerepatrieerd naar Nieuw-Zeeland.

Tegenwoordig beheert Naturalis naast objecten ook weefselbanken en digitale data. Daarmee dreigt een nieuwe blinde vlek te ontstaan: objecten die nog niet digitaal beschikbaar zijn, kunnen buiten beeld raken. Evenals de talloze objecten die buiten de interesse, expertise of capaciteit van het huidige onderzoek vallen en daarom nog op een plank staan te wachten op juiste determinatie en status. Dat is nooit zonder risico, vooral niet in andere tijden: door onrust, slechte huisvesting en gebrek aan personeel kon verval toeslaan. Verhalen over schimmel, diefstal, vermissing en vernieling horen daarom bij elke oudere collectie.

Maar per saldo bleef de collectie twee eeuwen lang groeien als kool. De jongste en grootste uitbreiding was de fusie met het Nationaal Herbarium en de collecties van het Zoölogisch Museum Amsterdam in 2011. Nu heeft Naturalis 42 miljoen objecten in huis en evenzoveel verhalen.

1. Groei van de collectie

Raadsels rond de oudste plantenverzameling uit Suriname

Sarina Veldman

Een bijzonder boekherbarium in Naturalis is een 330 jaar oude collectie van Surinaamse planten samengesteld door de Leidse hoogleraar Botanie Paul Hermann.

Een van de oudere herbaria in de schatkamer van Naturalis is het ‘vergeten Hermann-herbarium’, in 1689-1690 samengesteld door Paul Hermann, een bekende botanicus en VOC-arts uit de zeventiende eeuw. Onderzoek aan dit herbarium heeft interessante feiten aan het licht gebracht, die in eerste instantie alleen maar meer vragen oproepen.

Het begint al bij de kaft, waar ‘Herb: Viv: Promont. Bonae Spei Vol: I’ op staat. Dit suggereert dat het een collectie planten van Kaap de Goede Hoop (Zuid-Afrika) betreft, maar het boek blijkt gevuld met Surinaamse planten. Er zitten wel twee Afrikaanse planten in het herbarium: sesam (Sesamum indicum) en okra (Abelmoschus esculentus), meegebracht door tot slaaf gemaakte Afrikanen (zie ook p. 262). In totaal gaat het om 49 plantensoorten met in sommige gevallen Latijnse beschrijvingen van het uiterlijk of het gebruik van de plant, en informatie over de lokale naam. Deze namen ogen veelal Surinaams-Nederlands, maar er zitten ook namen bij in het Sranantongo, Carib, Arawak en Aukaans. Dit betekent dat de verzamelaar informatie heeft weten te bemachtigen van indianen en ontsnapte slaven. Een zoektocht in het WIC-archief heeft uitgewezen dat ene Hendrik Meijer de planten uit Suriname heeft meegenomen, maar het is onduidelijk wie dit nu precies was, hoe het hem gelukt is bijzondere informatie te verzamelen en wat zijn band met Hermann was.

Hoewel dit herbarium de oudste bewaard gebleven plantencollectie uit Suriname is, is het niet gezien of gebruikt door de beroemde botanicus Carolus Linnaeus om Surinaamse planten te beschrijven. Linnaeus maakte voor zijn Species Plantarum (1753) wel gebruik van Hermanns collecties uit Ceylon. Dit betekent dat het herbarium waarschijnlijk een tijd lang ‘vergeten’ is.

De planten in het herbarium zijn grotendeels op naam gebracht in een eerste publicatie hierover uit 1939, maar daar zitten een aantal verouderde namen, foutjes en ongedetermineerde steriele collecties (van exemplaren zonder bloem of vrucht) tussen. Met hulp van experts op het gebied van de Zuid-Amerikaanse flora zijn in 2012 uiteindelijk alle planten in het herbarium opnieuw geïdentificeerd, op één samengesteld blad na. DNA-analyse wijst uit dat het gaat om watercacao (Pachira aquatica), die door het ontbreken van een aantal deelbladeren niet langer te herkennen was aan zijn uiterlijk. Grappig is dat deze plant tegenwoordig veelvuldig verkocht wordt door IKEA en bij veel mensen gewoon in de huiskamer staat. Naast watercacao, okra en sesam bevat de collectie nog meer interessante gebruiksplanten, zoals cashew, guave en de orleaanboom. Het gehele herbarium is inmiddels gedigitaliseerd en informatie over de planten is online beschikbaar.

Omzwervingen van een Surinaams buideldier

Steven van der Mije

Het ontrafelen van de geschiedenis van objecten levert soms grote verrassingen op, zoals bij deze pot met een vrouwtjesopossum en haar buideljongen.

De vieroogopossum die nu samen met haar buideljongen in een pot alcohol zit, komt uit de wereldberoemde collectie van Albertus Seba. De apotheker Seba verzamelde, prepareerde en verhandelde menselijke anatomische preparaten en natuurhistorische objecten. Hij ruilde met andere verzamelaars, kreeg bijzondere objecten voor medicijnen of kocht exotische dieren van VOC-zeelieden. In 1716 verkocht Seba een groot deel van zijn verzameling aan tsaar Peter de Grote. Daarna verzamelde hij weer door en begon hij aan de beschrijving van zijn collectie. Deze verscheen als een luxeuitgave en werd een wereldberoemde publicatie, vooral door de meesterlijke gravures. Maar voordat alle delen verschenen waren, stierf Seba in 1736. Om de voltooiing van zijn werk te kunnen betalen, werd zijn collectie in 1752 geveild.

Eén van de kopers op deze veiling was de Haagse verzamelaar Arnout Vosmaer. Hij kocht voor 2433 gulden vooral zoölogische preparaten, waaronder deze vieroogopossum. Vosmaers collectie groeide tot 15.000 voorwerpen. In 1756 accepteerde hij een aanbod van prinses Anna om de leiding op zich te nemen van het bescheiden Stadhouderlijk Kabinet van naturaliën, dat aanzienlijk werd uitgebreid met de collectie Vosmaer. In de bijna veertig jaar dat Vosmaer directeur was, groeide het Stadhouderlijk Kabinet uit tot een van de beroemdste verzamelingen in Europa, met topstukken uit andere collecties en type-exemplaren beschreven door bekende onderzoekers uit die tijd, zoals Linnaeus, Pallas, Allamand en Vosmaer zelf.

In 1795 namen Franse legertroepen het grootste deel van dit Stadhouderlijk Kabinet als oorlogsbuit mee voor het natuurhistorisch museum in Parijs. Vosmaer mocht een klein deel behouden en koos daarvoor een aantal vloeistofpreparaten. Na het verdrijven van de Fransen had prins Willem V geen belangstelling meer voor deze schamele restanten van zijn eens zo bijzondere verzameling. Hij schonk het restant aan de familie Vosmaer. Via diens armlastige weduwe en de verzamelaar Van Klinkenberg dook het weer op in het Utrechtse kabinet van professor Theodoor Gerard van Lidth de Jeude (zie ook p. 29). Toen in 1866 ook dit kabinet onder de hamer kwam, greep de toenmalige directeur van het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Hermann Schlegel, zijn kans. Hij kocht onder meer deze pot met Seba’s opossum.

Het eerste deel van Seba’s catalogus uit 1734 bevat een mooie prent van de opossum. Die trok zo veel aandacht dat Linnaeus in 1758 de nieuwe soort Philander opossum beschreef op basis van deze afbeelding. Linnaeus had het object ook al met eigen ogen gezien toen hij Seba bezocht in 1735. Dit is voor zover we nu weten het enige exemplaar in de Naturalis-collectie dat met zekerheid het type-exemplaar is voor een soortnaam van Linnaeus zelf.

Edele gesteentes

Arike Gill en Hanco Zwaan

Koning Willem I spaarde kosten noch moeite bij het verwerven van collecties voor de nieuwe rijksmusea van zijn jonge natie. Ook de afdeling mineralogie van het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie bezorgde hij een vorstelijke fundament.

In 1825 schonk koning Willem I het toenmalige Rijksmuseum van Natuurlijke Historie te Leiden een grote collectie edelstenen. Hij had de geslepen stenen speciaal hiervoor aangekocht. Het was een grote set van ruim 800 stenen, variërend van heel zeldzaam tot zeer algemeen materiaal. Geen kettingen, oorbellen of ringen met edelstenen, maar gewoon losse geslepen exemplaren, handig voor onderzoek. In het jaarverslag van 1825 zei directeur Temminck hierover: ‘Het mineralogische kabinet is uitgebreid dankzij het prachtig geschenk Edele gesteentes van Zijne Majesteit de Koning, en met de voorwerpen door ruiling en aankoop bijgebragt.’

Deze bijzondere collectie is de bakermat geweest van het wetenschappelijk onderzoek naar edelstenen in het museum. Ze is in de loop van de tijd aangevuld, niet alleen met nieuw ontdekte, geslepen edelstenen, maar ook met fraai gevormde onbewerkte kristallen. Door de jaren heen is veel expertise opgebouwd ten aanzien van het herkennen en het ontstaan van edelstenen.

De in het museum aanwezige expertise werd in de jaren 50 opgemerkt door de sieradenbranche. Na overleg met de overkoepelende brancheorganisatie, de Federatie Goud en Zilver, is toen besloten om het Nederlands Edelsteen Laboratorium (NEL) op te richten. Dit laboratorium werd in het museum gevestigd en verleende diensten voor de identificatie van edelstenen en parels. In 1957 gingen de deuren van het NEL officieel open.

Het laboratorium groeide uit tot een onafhankelijke instelling, waar zowel particulieren als de sieradenbranche terechtkunnen voor een betrouwbaar oordeel. Het NEL verricht niet alleen edelsteenonderzoek, maar verzorgt tevens erkende edelsteenopleidingen. Elk jaar worden mensen uit het bedrijfsleven opgeleid in de gemmologie, de wetenschap die edelstenen, mineralen en producten die erop lijken bestudeert op allerlei eigenschappen (veelal optische en chemische) die leiden tot een betrouwbare identificatie. De schenking van Willem I vormt hierbij een onmisbare basis. Deze geslepen stenen komen immers uit een tijdperk waarin nog geen sprake was van allerlei behandelingen of het maken van synthetische stenen.

De verzameling vormt daarom een prachtig uitgangspunt om de moderne edelstenen te kunnen vergelijken met natuurlijk materiaal.

Gouden handel

Justin Jansen

De lucratieve en intense handel in naturalia verliep in de negentiende eeuw over vele schijven. Firma’s zoals de Franks leverden felbegeerde nieuwe soorten, maar geen ‘papertrail’ waaruit de origine bleek.

In alle Europese hoofdsteden wemelde het in de negentiende eeuw van de handelaren in naturalia, omdat er veel klandizie en aanbod was. De rollen waren diffuus: handelaren verzamelden zelf of gaven opdracht. Verzamelaars die het veld in gingen om daar, vaak met lokale hulp, naturalia te ‘oogsten’, verkochten op eigen houtje of aan opdrachtgevers. De klanten, musea, genootschappen en particuliere collectioneurs verzamelden en verkochten vaak ook volop. Zelfs curatoren verzamelden privé en bewogen zich in commerciële netwerken. Ten slotte ruilde iedereen ook nog eens van alles onderling. Alle partijen onderhielden een drukke correspondentie. In winkels van de handelaren, veilingen en talloze natuurhistorische genootschappen, hier en in de koloniën, wisselde men kennis en objecten uit.

Johann Heinrich Frank handelde rond 1830 in naturalia en antiquiteiten te Leipzig. Zijn zoon Gustav Adolph, hoewel opgeleid als apotheker, vestigde zich als naturaliahandelaar in Amsterdam. In 1833 benaderde hij Coenraad Jacob Temminck, de eerste directeur van het Leidse Rijksmuseum van Natuurlijke Historie (RMNH), met zijn prospectus. Vele transacties zouden volgen. Zoon Gustaaf Adolf (jr.) trad ook weer in de voetsporen van vader en opa. Zodra hij in 1871 in Londen een studie natuurlijke historie aanving, begon hij daar een handeltje. De beide G.A. Franks vormden samen een effectieve internationale onderneming. Van alle nu nog bekende, en toen al zeer zeldzame, exemplaren van de reuzenalk, is bijvoorbeeld ooit 15 procent door de handen van deze Franks gegaan (zie ook p. 48).

Het RMNH betrok tussen 1833 en 1883 de Franks bij een aanzienlijk deel, wellicht zelfs een kwart, van de verwervingen (en verkopingen aan derden). Ook het latere Zoölogisch Museum Amsterdam handelde met de firma Frank en ook via die weg kwamen hun spullen in de huidige Naturalis-collectie terecht. Elke afnemer verkocht wel weer iets aan de Franks, de prospectus kromp en groeide in zijn ronde langs de grote Europese verzamelaars en zo kwam het voor dat men na enkele jaren onbewust iets terugkocht dat uit eigen collectie afkomstig was.

Deze vijf Darwinvinken zijn toegeschreven als afkomstig van de beroemde Beagle-expeditie in 1835 naar de Galapagos Eilanden. Charles Darwin was daar toen een van de verzamelaars en zijn onderzoek aan deze onbekende familie vinkachtigen was een belangrijk ingrediënt voor zijn in 1859 gepubliceerde On the Origin of Species. De vijf Leidse exemplaren arriveerden vanaf 1863 via Frank (sr.). Helaas vernietigden handelaren ter bescherming van hun bronnen vaak de originele documentatie en dat was ook het geval bij deze Darwinvinken. De uitgebreide correspondentie in het Naturalis-archief met handelaren als Frank roept vaak meer vragen op dan er beantwoord kunnen worden.

Schelpen als sleutel tot de geschiedenis

Bram Breure

Schelpen zijn meer dan een verzamelobject. Ze vormen ook een sleutel tot de geschiedenis van het vak, tot sociale netwerken uit vroeger tijden en tot verhalen over hun vroegere bezitters.

In de zeventiende eeuw brachten opvarenden van VOC-schepen veelal clandestien zeeschelpen mee uit Oost-Azië. Ongewild ontketenden zij daarmee een grote belangstelling voor de exotische rijkdom van de natuur. In de Republiek bracht de gegoede burgerij een groot aantal naturaliënkabinetten bijeen, waarvan dat van de Amsterdamse apotheker Albertus Seba misschien wel het bekendste werd (zie ook p. 20). Veel van deze verzamelingen bevatten schelpen, en als de bezitter overleed, werd zijn verzameling vaak via een veiling te gelde gemaakt. In de loop van de tijd nam de belangstelling echter af en in de negentiende eeuw waren er nog maar weinig mensen in ons land in schelpen geïnteresseerd.

Een van de mensen die er nog wel een mooie verzameling op nahield, was Herman Christiaan Roeters van Lennep. Hij werd geboren in 1820 in een deftige Amsterdamse ondernemersfamilie. Roeters van Lennep werd partner in het handelshuis Van Lennep & Co. en was een van de oprichters van de Amsterdamsche Sodafabriek. Al van jongs af aan was hij geïnteresseerd in schelpen. In 1841 werd hij lid van het Koninklijk Zoölogisch Genootschap Natura Artis Magistra, waar hij met enkele gelijkgestemden schelpen ruilde en gezamenlijk aankopen deed bij buitenlandse handelaren. Zo kwam hij ook in het bezit van deze nog onbekende venusschelp, die hij toezond aan de Franse kenner Hippolyte Crosse. Die beschreef de schelp als een nieuwe soort: Meroe roetersiana. Deze naam (een eponiem, dat wil zeggen vernoemd naar een persoon) zegt ook veel over de relatie tussen Crosse en Roeters van Lennep.

In 1861 verhuisde Roeters van Lennep van Amsterdam naar een landgoed bij Twello. Door financieel wanbeheer en speculatie gedwongen besloot hij zijn belangrijke schelpenverzameling in 1876 te verkopen en organiseerde een internationale veiling op zijn landgoed. Er waren verschillende particuliere bieders, maar ook vertegenwoordigers van musea uit binnen- en buitenland. Tijdens de meerdaagse veiling werd onderling tussen de aanwezigen gehandeld. Een van de bieders was de Artis-conservator jonkheer W.N.M. van de Blocquery, die een aantal mooie exemplaren verwierf voor de collectie van het genootschap – waaronder de Meroe roetersiana. Via het Zoölogisch Museum Amsterdam is deze later in de Naturalis-collectie terechtgekomen.

Over de prins die een gouden boek schreef maar in armoede stierf

Jorinde Nuytinck

Christiaan Hendrik Persoon wordt wel ‘de prins van de mycologie’ genoemd. Hij stond aan de basis van de systematische indeling van de fungi, maar blijft een onbegrepen mens.

Christiaan Persoon werd in 1761 geboren in Stellenbosch in Zuid-Afrika. Hij had een Duitse vader en een Nederlandse moeder, die enkele weken na zijn geboorte overleed. Veel omtrent Persoon is verloren gegaan met de tijd. Hij was dertien jaar oud toen hij Zuid-Afrika verliet om in Duitsland een opleiding te volgen. Zijn vader stierf een jaar later. Persoon keerde nooit meer terug naar zijn geboorteland. Hij was een toegewijde student en studeerde theologie in Halle en later geneeskunde in Leiden. Zijn interesse in botanie en mycologie bracht hem naar de universiteit van Göttingen en in 1799 ontving hij zijn doctorstitel in Erlangen, alwaar hij al bekend stond om zijn werk aan de classificatie van fungi. Naast zijn medische praktijk wijdde hij zijn vrije tijd aan mycologie en botanie en publiceerde hij diverse waardevolle tekstboeken. Zijn Synopsis Methodica Fungorum (1801) is een episch werk over de systematiek van schimmels en werd door tijdgenoten als een ‘gouden boek’ beschouwd.

In 1803 verhuisde Persoon naar Parijs, waar hij een teruggetrokken leven leidde. Hij verwierf nooit een officiële positie aan een universiteit of instituut en leefde in armoede. Persoon besloot zijn omvangrijke herbarium met fungi en planten te doneren aan het huis Oranje-Nassau, in ruil voor een pensioen. In 1825 kocht de Nederlandse regering zijn verzameling aan voor een bedrag van 800 gulden. Toch stierf hij in 1836 in armoede.

Persoons waardevolle herbarium kwam in 1830 in Brussel terecht en verhuisde later dat jaar naar Leiden vanwege de Belgische Opstand. Het is nu opgenomen in de collectie van Naturalis, samen met Persoons belangrijke correspondentie met wetenschappers uit dezelfde periode. Een deel van het herbarium belandde op onbekende manier in Luik, waar het pas in 1975, in krantenpapier gewikkeld, ontdekt werd.

Het werk van Persoon is tot op de dag van vandaag zeer belangrijk voor de mycologie. Linnaeus, de vader van de botanie en grondlegger van de binominale benaming van soorten, heeft zich immers relatief weinig met fungi beziggehouden. Hij beschreef slechts 87 soorten, behorende tot 10 genera. Persoons Synopsis Methodica Fungorum wordt, samen met een werk van Elias Magnus Fries uit 1821, beschouwd als het echte startpunt van de naamgeving van schimmels. De namen die Persoon voor bepaalde groepen fungi en Fries voor de overige groepen gebruikten in hun respectievelijke boeken, zijn gesanctioneerde namen: zij krijgen prioriteit ten opzichte van synoniemen of vroegere homoniemen. Het plantengeslacht Persoonia en het mycologisch tijdschrift Persoonia zijn naar hem vernoemd.

Dit historische preparaat van een Surinaamse pad en haar jongen is van uitzonderlijke kwaliteit. Als je van dichtbij kijkt, zie je met een beetje verbeelding de kleine kikkertjes zich een weg naar buiten krioelen.

Pipa en haar kroost zwemmen door de geschiedenis

Esther Dondorp

Deze pad, ook wel Pipa genoemd, naar zijn Latijnse naam Pipa pipa, heeft een unieke vorm van broedzorg waarbij de eieren zich ontwikkelen in een verdikt weefsel op de rug van het vrouwtje. Als de jongen zijn uitgegroeid tot miniaturen van hun ouders, kruipen ze er allemaal rond dezelfde tijd uit. In 1705 publiceerde de Duitse kunstenares en natuuronderzoeker Maria Sibylla Merian haar Metamorphosis insectorum Surinamensium, met daarin een illustratie van deze in Europa nog onbekende pad, zwemmend in het water en met een rug krioelend van de jongen. In de catalogus van de beroemde arts en botanicus Frederick Ruysch wordt dit fenomeen op sterk water afgebeeld, evenals in de in 1734 gepubliceerde Naaukeurige beschryving van het schatryke kabinet der voornaamste seldzaamheden der natuur van apotheker Albertus Seba.

Op het label, geplakt aan de binnenkant van de glazen cilinder, staat: ‘Cab. v. Lidth de Jeude’. Dit geeft aan dat het preparaat deel heeft uitgemaakt van het Zöologisch Kabinet van professor Theodoor Gerard van Lidth de Jeude. Van Lidth de Jeude was aan het begin van de negentiende eeuw buitengewoon hoogleraar in de ‘natuurlijke historie’ aan de Universiteit Utrecht, waar hij een grote verzameling natuurhistorische objecten aanlegde. Het bijzondere van deze verzameling was dat deze objecten bevatte die afkomstig waren uit het Stadhouderlijk Kabinet van prins Willem V en achtergebleven waren toen Franse legertroepen ten tijde van Napoleons veroveringen een aanzienlijk deel van dit kabinet hadden meegeroofd naar Parijs (zie ook p. 20).

Toen het kabinet van Van Lidth de Jeude in geldnood kwam en failliet ging, is de inhoud ervan geveild in 1858 en 1867. Een groot gedeelte werd door directeur Hermann Schlegel aangekocht voor het Leidse museum. Schlegel schreef in een brief van 6 februari 1865 aan de Curatoren van de Leidse universiteit:

‘Het oudste gedeelte daarvan is eene rijke verzameling van fraaye en zeldzame voorwerpen op liquor, afkomstig uit het Cabinet van Z.H. Prins Willem den Vden.’

Het is niet meer exact te achterhalen, maar het is wel zeer waarschijnlijk dat onze Pipa pipa onderdeel is geweest van deze spannende geschiedenis van natuurhistorische kabinetten.

Economische toepassingen

De zuiver wetenschappelijke interesse van verzamelaars ging regelmatig hand in hand met economische belangen: van henzelf, van ondernemers of van overheden die juist de lucratieve kant van de natuur verkenden. Wetenschappelijke en commerciële partijen werkten nauw samen tijdens expedities, bij het winnen van natuurlijke grondstoffen en bij het ontwikkelen van producten daarmee. Op die manier vormden hun belangen een onontwarbaar netwerk en zijn bewerkte naturalia, met name die uit de koloniën, een spiegel van de maatschappelijke context van het verzamelen.

Het mineraal met duizend mogelijkheden

Arike Gill

Op het hoogtepunt van de asbestproductie werd asbest ook wel ‘het mineraal met duizend mogelijkheden’ genoemd. Asbest is brandwerend en heeft een hoog isolerend vermogen. Het werd daarom gebruikt voor allerlei industriële toepassingen. Je kon het zo gek niet verzinnen of er zat asbest in, van kleding van brandweerlieden, brandgordijnen in theaters tot onderdelen voor stoommachines. Dit reclamesetje van asbest uit Italië laat zien wat voor producten je ervan kon maken. Tegenwoordig is het toepassen van asbest in veel landen aan banden gelegd, omdat het gevaren oplevert voor de gezondheid. Naturalis heeft een grote referentiecollectie van asbest-mineralen om onderzoek te faciliteren.

Gratama als Japans-Nederlands bindmiddel

Christel Schollaardt

Dr. Koenraad Wolter Gratama (1831-1888) doceerde chemie aan de ‘Seimi Kyoku’ te Osaka, op de moderne westerse wijze die Von Siebold veertig jaar eerder in Japan had geïntroduceerd. Dit roodwier is een voorbeeld uit zijn wierencollectie, die hij gebruikte in het onderwijs. Blijkbaar had hij een scherp oog voor economische toepassingen: door dit wier eerst te drogen en daarna te koken kan men de afgekoelde gelei tot slierten persen om te eten als koude noodles (tokoroten), of men vriesdroogt het totdat het bindmiddel agaragar als poeder overblijft. Gratama schonk zijn collectie aan het Rijksherbarium waar oud-directeur W.F.R. Suringar er zijn Algae Japonicae (1870) op baseerde.

Zeezijde

Jeroen Goud

In de collectie Recente Mollusken bevindt zich een vreemd object: een lange dameshandschoen uit Napels. Het lijkt misschien een misplaatst artikel of een souvenir van een oud-conservator, maar het bevindt zich wel degelijk op de juiste plek. De handschoen is namelijk gemaakt van zeezijde, of mosselzijde.

In de achttiende en negentiende eeuw werden luxeartikelen als jassen, kousen en handschoenen gemaakt van de fijne draden van de grote steekmossel uit de Middellandse Zee. Een mossel kon tot 1,5 gram draden leveren, die na de oogst verwerkt werden tot zijde. Net als gewone zijde van rupsen, was zeezijde heel kostbaar. Voor het weven van 250 gram zeezijde zijn duizend mosselen nodig!

Aan de tap

Roxali Bijmoer

Om rubber te tappen werden in de negentiende eeuw al inkepingen in de boombast gemaakt, waar vervolgens het rubber uit liep. Nederland experimenteerde met dit procédé op de rubberplantages in de koloniën ten behoeve van de latexproductie. Om investeerders te werven maakte ’s Lands Caoutchoucbedrijf te Batavia voorlichtingsborden en stelde die met de tap-attributen tentoon. In de jaren 80 is deze collectie in het Rijksherbarium terechtgekomen. Uiteindelijk is Nederland nooit zo succesvol geweest in de rubberproductie als bijvoorbeeld Groot-Brittannië. Het resultaat van dit ambitieuze experiment blijft echter in de collectie van Naturalis bewaard.

Zonder knutjes geen chocolade

Diego Bogarin, Barbara Gravendeel en Art Borkent

Chocolade wordt gemaakt van zaden uit de vruchten van cacaobomen (Theobroma cacao). Deze boomsoort komt oorspronkelijk uit Zuid-Amerika. De Azteken maakten er al chocoladedrankjes van. In 1828 ontdekte de Nederlander Casparus van Houten hoe vet eenvoudiger van cacaomassa gescheiden kan worden. Dankzij deze uitvinding kon chocolade grootschalig geproduceerd worden. Zonder bestuiving ontwikkelen zich echter geen cacaovruchten en daarin spelen knutjes, een soort mugjes, een bijzondere rol. Kleine vrouwtjesknutten (Forcipomyia) vliegen met stuifmeel uit de bloemen tussen cacaobomen rond. Recent is in Naturalis ontdekt dat bloemen die door vrouwelijke knutjes bestoven worden stofjes afscheiden die ruiken en smaken naar eiwitrijk insectenbloed. Sindsdien zit het DNA van deze bestuivers in de collectie.

Een spons als tobbe

Karen van Dorp

Neptunusbekers zijn kelkvormige sponzen van enorme omvang. Naturalis beheert een aantal van deze zeereuzen, waarvan er één alle andere overtreft en ooit de tobbe was van het kind van de verzamelaar.

Je leest het goed: dit is een verhaal over een dier dat groot genoeg is om erin te zitten. In de collectie van Naturalis bevinden zich enkele van deze reusachtige sponzen van meer dan een meter doorsnee, waarvan één met een antiek handgemaakt voetstuk.

We kunnen er vrijwel zeker van zijn dat de ex-biologieleraar Jan den Doop nog nooit van Neptunusbekers had gehoord toen hij in 1916 uitvoer naar de oostkust van Sumatra. Daar probeerden de Nederlanders tabak te cultiveren, maar de rups van een bepaalde vlindersoort veroorzaakte veel schade aan de tabaksplanten. De directeur van het teststation van de Deli Maatschappij had eitjes van een parasitaire wesp verspreid over de plantages en Den Doop gecontracteerd om te checken of de wespen zich goed hadden verspreid over de velden.

Jan den Doop werd populair bij zijn collega’s en genoot bekendheid vanwege zijn gevoel voor humor. Hij had één van zijn ogen verloren bij een ongeluk en verraste gasten door bij het maken van een toast met een zilveren potloodje op zijn glazen oog te tikken. Op zijn vrije dagen ging hij op excursie. Hierdoor werd hij een expert op het gebied van de plaatselijke flora en fauna. In 1919, tijdens één van de vele uitstapjes naar de mangrovebossen aan de kust, wist hij van vissers een vers verzamelde, enorme oranje-gele spons te verwerven.

Frans Cornelis van Heurn, een zoöloog die Den Doop had leren kennen in het teststation, zorgde ervoor dat deze Poterion neptuni van Sumatra naar Java werd getransporteerd en dat er een onderstel werd gefabriceerd die de steel van de spons beschermde. Van Heurn liet zijn vrouw Pietje met hun in de spons badderende dochter fotograferen. Daarna liet hij de spons verschepen van Batavia naar Leiden, in een enorme kist ‘waar zes man gemakkelijk in konden staan’. Op het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie kon toenmalig directeur Eduard Daniël van Oort in eerste instantie de hoge transportkosten niet verantwoorden. Door de kosten over verschillende door Van Heurn aangeboden dieren te verdelen, kon de Neptunusbeker in 1927 alsnog aan de collectie worden toegevoegd.

Volgens historische bronnen kwam deze soort nog algemeen voor in de tweede helft van de achttiende eeuw, maar door oververzamelen en vervuiling verdween ze vrijwel geheel. Gelukkig ontdekten mariene biologen in maart 2011 een jonge Neptunusbeker bij de zuidelijke eilanden van Singapore. Deze ontdekking biedt de hoop dat de soort zich succesvol zal hervestigen. Het is echter zeer onwaarschijnlijk dat ooit nog een exemplaar met een omvang en een verhaal als dat van Jan den Doop aan een natuurhistorische collectie zal worden toegevoegd.

De vermogende amateurbioloog en vogelkenner Frans Blaauw liet een omvangrijke collectie na aan Naturalis, waaronder dit beroemde portret van Linnaeus.

De tweede Linnaeus

Godard Tweehuysen

Frans Ernst Blaauw was afkomstig uit een rijk Amsterdams koopmansgeslacht. Als jonge assistent van Artis-directeur Gerardus Frederik Westerman kreeg hij belangstelling voor het houden en fokken van dieren. Dit resulteerde in een menagerie op het buitenverblijf Westerveld in ’s-Graveland. Na Westermans dood in 1890 zou Blaauw een kostbaar boek in een oplage van 170 exemplaren publiceren over kraanvogels, geïllustreerd met platen en ander materiaal dat Westerman hem had doen toekomen.

Met succes kweekte Blaauw inmiddels niet alleen siervogels maar ook wisenten en de in het wild uitgestorven witstaartgnoes. Zijn publicaties hierover bezorgden hem een serieuze reputatie onder wetenschappers en professionele menageriehouders. Ook was hij vanaf zijn jeugd al een voortvarend natuurhistorisch verzamelaar. Met zijn vele verzamelreizen kwamen niet alleen collecties mee terug, maar deze bezorgden hem ook de inspiratie voor het op natuurlijke wijze inrichten van zijn menagerie. Regelmatig handelde of ruilde hij met natuurhistorische musea, waaronder de Amsterdamse en Leidse voorlopers van Naturalis. Men had daar professionele waardering en belangstelling voor deze amateurbioloog.

In 1895 verhuisde Blaauw met zijn vermogende echtgenote Louise Six en zijn collecties naar het nabijgelegen landgoed Gooilust. Zo voorspoedig als zijn verzamelingen groeiden, zo slecht floreerde het huwelijk. Frans zag aanleiding om zijn vrouw met een krankzinnigheidsverklaring ter observatie te laten opnemen en haar fortuin in beheer te nemen. Louise deed er alles aan om te voorkomen dat haar bezittingen na haar dood in Frans’ handen zouden vallen. Ze stierf in 1934 en liet Gooilust na aan Natuurmonumenten. Na Blaauws overlijden in 1936 liet hij zijn levende have na aan zijn vriend de hertog van Bedford, maar zijn natuurhistorische collecties en aanverwante zaken gingen naar het Leidse museum. Daar accepteerde men dit rijke ensemble – zij het na enig juridisch getouwtrek.

Samen met de eerdere inbreng bestaat de collectie Blaauw nu uit ruim 1600 opgezette vogels en vogelhuiden, een waardevolle verzameling boeken met als hoogtepunt het genoemde kraanvogelboek, en een aantal schilderijen met natuurhistorische onderwerpen, deels geschilderd naar de dieren in zijn eigen menagerie. Tot slot schonk hij effecten ter waarde van 110.000 gulden. Een hoogtepunt uit deze verzameling is dit schilderij van Carolus Linnaeus door Martinus Hoffman uit 1737. Hoffman schilderde drie versies hiervan. De eerste is nu in bezit van het Leidse Rijksmuseum Boerhaave, de tweede hangt in Naturalis en een derde is in Uppsala. Ook hangt er nog een latere kopie door een andere schilder in de Artis-Bibliotheek.

Een tropisch slakje uit Winterswijk

Frank Wesselingh en Ronald Pouwer

Een ultiem mooi slakje, dit stekelbolletje. Het is 15 miljoen jaar oud en opgegraven bij het buurtschap Miste nabij Winterswijk. Op 3 meter onder de grond, ligt daar een miljoenen jaren oude schatkamer van biodiversiteit.

De Miste-laag is een begrip in fossiel-verzamelend Nederland. Een donkerbruine zandlaag die enkele meters onder het oppervlak ligt in het buurtschap Miste bij Winterswijk. Tjokvol prachtig geconserveerde fossielen: schelpen, koralen, beenvissen, krabben, haaien en vreemdsoortige prehistorische jagende zeezoogdieren. Sinds de ontdekking van de laag in 1968 zijn er diverse grote opgravingen geweest. De eerste grootschalige opgraving bij hoeve Berenschot werd in 1971 door het toenmalige Rijksmuseum van Geologie en Mineralogie uitgevoerd. De put leverde bijna 2000 kilo gezeefd fossielgruis op, met ongeveer 500 soorten schelpen en daarnaast een grote rijkdom aan andere fossielen.

De schelpen werden in 1984 beschreven in het standaardwerk van Naturalis-onderzoeker Arie W. Janssen, het zogenaamde ‘Misteboek’. En ze vormen nu de belangrijke Miste-collectie van Naturalis. Sindsdien staat de teller op ruim 650 soorten. En nog steeds worden er nieuwe soorten ontdekt, met name door amateurpaleontologen die vanuit de Werkgroep voor Tertiaire en Kwartaire Geologie meerdere opgravingen hebben georganiseerd. Het blootleggen en uitdiepen van de unieke Miste-fauna is een terugkerende gezamenlijke onderneming van onderzoekers en liefhebbers.

De Miste-fauna onthult ons veel over de omstandigheden in Nederland 15 miljoen jaar geleden. Het was hier toen veel warmer dan tegenwoordig en de zeespiegel lag flink hoger. Alleen het zuidelijkste stukje van Limburg lag boven water, de rest van Nederland was bedekt door een tropische zee. Opvallend is dat veel soorten alleen uit deze zee bekend zijn. Dit wijst erop dat onze regio enigszins geïsoleerd was van andere zeegebieden.

Binnen deze fauna zijn veel jagende en rovende slakjes te vinden, waaronder het holstekelslakje, Typhis pungens. Als je het lichte schelpje in je hand neemt en knijpt, dan valt op dat het erg sterk is. Daarmee hield het andere rovers tegen, zoals roofslakken, krabben en roggen. En waarom waren de stekels hol? Als je goed kijkt, dan zie je dat de stekeltjes zijn gevormd door omgevouwen mondranden. Tijdens het leven van het diertje verplaatste de mondrand zich en liet het stekeltjes achter. Een groot voordeel van holle stekeltjes is dat ze niet zo zwaar zijn om mee te torsen en bovendien minder kalk en minder energie kosten om te maken.

Dankzij alle liefhebbers en vrijwilligers die nog steeds Miste-gruis doorpluizen en uitzoeken, groeit onze kennis over de tropische biodiversiteit van 15 miljoen jaar geleden. Het holstekelslakje getuigt van de ruige gemeenschap van eten en gegeten worden op de tropische zeebodem.

Een verdwaalde Amerikaan in Nederland

Martijn D. Guliker, Michael van der Meer en Javid Jooshesh

Als fossielen zouden kunnen praten, wat zou deze Triceratops-schedel RGM 792590 dan vertellen?

De iconische kop, met zijn indrukwekkende nekschild en drie hoorns, zat 66 miljoen jaar geleden op het lijf van een gigantische dinosaurus.

Deze schedel is enorm, zo’n 30 procent groter dan de gemiddelde Triceratops-schedel, wat betekent dat het hele beest zo’n 9 meter moet zijn geweest. Maar helaas, ook deze gigant moest sterven. Vervolgens werd het dier bedolven door één van de vele overstromingen die het gebied teisterden dat later de staat Wyoming in de Verenigde Staten van Amerika genoemd zou worden.