Deze uitgave kwam tot stand dankzij financiële steun van

KNAW Fonds Staatsman J.R. Thorbecke

alsmede

Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd

Boekenfonds Elisabeth Grent / F.J.A.M. van der Helm

M.A.O.C Gravin van Bylandt Stichting

Stichting Historia Medicinae

Prins Bernard Cultuurfonds

Het Cultuurfonds beheert ruim 400 CultuurFondsen op Naam. Deze publicatie is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage uit het door Prins Bernhard Cultuurfonds beheerde Jadefonds.

Afbeeldingen omslag

Voorzijde: Bataille d’Iéna livrée le 14 octobre 1806

Napoleons leger verslaat Pruisen bij Jena en Auerstedt in oktober 1806. Willem Frederik – aan het front in gezelschap van Joseph Harbaur – deelt in de nederlaag. De afbeelding laat het slagveld bij Jena zien, met vooraan Napoleon, die de Franse troepen aanvoert. Ets van Edme Bovinet naar een tekening van Carle Vernet en Jacques Swebach.

The Print Collector / Alamy Stock Photo.

Silhouet voorzijde: Nienke Kagterman, 2019. (Toelichting: zie pag. 329)

Kaart op schutbladen: René van Asselt

Foto auteur: Carlo Bakker

Beeldredactie

Marjolein Schuman

Eindredactie

Mark Mallon

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Marijke Maarleveld, ViaMare, Zutphen

© 2020 Catharina Th. Bakker, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2020 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd, wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493186
e-ISBN 9789462497283

NUR 680

Inhoud

1.Aan de vergetelheid ontrukt

2.Een chirurgijnszoon in revolutionaire tijden

3.Geneesheer worden

4.Op eigen benen

5.De lijfarts van Willem Frederik

6.Gevaarlijk spel

7.Door het oog van de naald

8.Voor de koning

9.Geen tijd voor vakantie

10.Macht en aanzien

11.De dood van de lijfarts

Nawoord

Noten

Bronnen en literatuur

1Aan de vergetelheid ontrukt

Inleiding

Het is 29 april 1824. In de salon van een statige woning aan het Lange Voorhout te ’s-Gravenhage voeren zes heren onder voorzitterschap van een vrederechter beleefd het woord.¹ Een griffier maakt aantekeningen van het gesprek. Een jonge vrouw en haar vier kleine kinderen – de oudste bijna elf en de jongste pas een jaar oud – kijken toe. Misschien mogen ze iets zeggen, maar vermoedelijk doen ze er het zwijgen toe, met holle ogen van verdriet. De vrouw kan het gesprek waarschijnlijk maar half volgen: ze spreekt wel Frans, maar geen Nederlands.²

De heren zijn niet de minsten. De meesten zijn geridderd en behoren tot de entourage van Willem, de koning der Nederlanden. Ook hun beroepen spreken tot de verbeelding. Behalve de rechter en de griffier bevinden zich in het gezelschap een advocaat, een hoogleraar, een commissaris-generaal (minister), een generaal-majoor die tevens commandeur-generaal is van een ministerie, een lid van de Raad van State en een geheimraad. De hoge heren zijn, zoals de griffier optekent, ‘goede bekenden’ van de vrouw en kinderen.

De vrouw lijkt op het eerste gezicht ook van niet geringe afkomst. Ze is de ‘weledele gebooren vrouwe Paulina Johanna Bilterling’, weduwe van de eveneens geridderde Franz Joseph Harbaur, die bij leven onder meer inspecteur-generaal van de Geneeskundige Dienst van het Rijk is geweest en lijfarts van Zijne Majesteit de Koning der Nederlanden. ‘Bij leven’, want op 26 maart is hij, onderweg naar Parijs, in Cambrai overleden aan ftisis, oftewel: longtering, een zeer besmettelijke ziekte waaraan veel mensen lijden en waaraan ook velen sterven. Niet alleen arme mensen, maar ook geleerden en mensen van stand, bij wie de overledene in zijn vroegere werkzame leven als praktiserend arts nog aan het ziekbed heeft gezeten – het ligt voor de hand dat hij juist zo besmet is geraakt.³

’s-Hage Voorhout

Aan het parkachtige Lange Voorhout flaneren de dames en heren. Koetsen ratelen over de keien. Links van het midden, voorbij de Kloosterkerk en de pastorie, naast het huis met de trapgevel, is de statige ambtswoning van de familie Harbaur nog net zichtbaar.

Litho van Carl (?) Mensing, 1865. Collectie Haags Gemeentearchief.

Het onderhoud bij de familie Harbaur vindt plaats op verzoek van de dame en houdt verband met het sterven van haar echtgenoot. Het is een ‘familieberaad’, een vertrouwelijk gesprek onder leiding van de rechter, met als doel de voogdij over de kinderen te regelen. Bij gebrek aan dichtbij wonende familieleden hebben deze goede bekenden zich bereid verklaard om hierover hun gedachten te laten gaan. Vermoedelijk hoeven ze er niet lang over na te denken. Een van hen, prof. dr. Franz Joseph Adelmann, is de oom van de kinderen, de echtgenoot van hun vaders jongste zus Barbara. Adelmann is speciaal voor dit gesprek uit Leuven gekomen.

Het overleg mondt uit in het plan om oom Adelmann te benoemen tot voogd. Het wordt met algemene stemmen besloten en Adelmann stemt ermee in. Ten overstaan van de rechter legt hij de eed af, terwijl de griffier aan tafel zijn ganzenveer over het papier laat krassen. De griffier maakt daarbij een foutje, maar verbetert deze snel. Even later zetten alle aanwezige heren hun handtekening onder het proces verbaal, dat daarop direct naar het paleis van de koning wordt gezonden.

De koning zet zijn paraaf eronder ten teken dat hij het heeft gezien en akkoord bevonden. Daarop vertrekken de weduwe en haar kinderen naar Brussel, waar het gezin ook een woning heeft, net als het Haagse verblijf gelegen in een deftige straat, vlakbij het koninklijke paleis.

Een paar dagen later ontvangt de koning een persoonlijke brief van de weduwe.⁴ ‘Het verschrikkelijke verlies dat ik geleden heb zal mij nu en altijd verdriet doen’, schrijft ze. ‘Maar het leed wordt nog groter doordat ik, gewend aan een leven in welstand, nu zal moeten leven in armoede, verstoken van de noodzakelijkste levensbehoeften, terwijl de kinderen zijn beroofd van de opleiding die ervoor moet zorgen dat zij op een dag in hun bestaan kunnen voorzien. Vervuld van vertrouwen in de goede bedoelingen en intenties van Uwe Majesteit, ben ik er zeker van dat Gij het niet zoude willen zien gebeuren dat de zwakke weduwe van de man die zich sinds zovele jaren en onder zoveel veranderende omstandigheden heeft gewijd aan de dienst, zo’n triest lot te wachten zou staan.’

De weduwe heeft gehoord dat de koning zich gaat bekommeren om de opleiding van haar zoontje Leofrie. Ze is Zijne Majesteit daar heel dankbaar voor. Maar, vertelt ze in alle openhartigheid aan de vorst, ze heeft ook nog drie meisjes rondlopen. Hun vader – haar betreurde echtgenoot – had gehoopt dat ze een privéopleiding zouden krijgen. Als zij de kosten daarvoor zou moeten opbrengen, blijft er niets meer over van het toegezegde wezenpensioen van ƒ 1.200 per jaar en de bijdrage uit het weduwenfonds van ƒ 750 per jaar voor haarzelf. Zij zal in armoede vervallen. Dat zou de koning toch niet willen tolereren, schrijft ze. Na diverse berekeningen is ze erop uitgekomen dat ze zelf ƒ 3.000 in plaats van ƒ 750 op jaarbasis nodig heeft om met haar gezin een eerbaar leven te kunnen leiden.⁵ Ze smeekt de vorst om haar verzoek te honoreren. En ‘vergeef me’, schrijft ze nog, ‘dat ik de vrijheid genomen heb om u direct aan te schrijven, maar de noodzaak dwingt mij ertoe’. En met ‘een zwakke en trillende hand’ (haar eigen woorden) ondertekent ze de brief, misschien wel voor het eerst en voor het laatst, met ‘de weduwe Pauline Harbaur’.

De brief verraadt een bijzondere relatie tussen de koning en de overleden echtgenoot. Iemand die op zo’n directe manier aan Zijne Majesteit om een extra pensioen van maar liefst ƒ 2.250 per jaar durft te vragen, moet wel dicht bij de koning staan. De commissaris-generaal van Oorlog, Alexandre Charles Joseph Ghislain d’Aubremé, ondersteunt het pleidooi voor een hoger pensioen van harte, maar of dat nodig is geweest, valt te betwijfelen. Ondanks dat het om een fors bedrag gaat, heeft de koning niet veel bedenktijd nodig om te komen tot het besluit er een fiat aan te geven.⁶

Pauline zelf schrijft dat het om haar ‘dernière demande’ gaat, oftewel haar ‘laatste verzoek’. Die ‘zwakke en trillende hand’ zijn namelijk geenszins overdreven: ze is eveneens al een lange tijd ernstig ziek.⁷ Op 21 juni 1824 sluit ze de ogen voorgoed; ze is pas 33 jaar oud. Waaraan ze overlijdt, wordt niet vermeld, maar de Belgische lijfchirurg van de koning, dokter Jan Christiaan Croissant, brengt de boodschap geëmotioneerd over: ‘Een blik op het lot der vier, hun verlies niet beseffende kinderen perst elk gevoelig hart medelijden af, en doet het zekere vertrouwen koesteren dat deze hulplooze weezen in Uwe Majesteit die deelneemende bescherming zullen vinden, op welke de overledene met zekerheid rekende, en in dit vertrouwen gesterkt, gerust in een beter leven is overgegaan.’⁸

Binnen drie maanden tijd is niet alleen Franz Joseph Harbaur ontslapen, zijn echtgenote is met hem uit het leven verdwenen en de kinderen zijn verweesd achtergebleven. Zoals beloofd, ontfermt de koning zich daarna over hen. Leofrie wordt op verzoek van D’Aubremé ondergebracht in de kostschool van C.J. de Jong, waar meer aanzienlijke ouders hun jongens naartoe sturen. Zijn vorderingen worden voortaan in de gaten gehouden door een hoge ambtenaar, die regelmatig verslag zal doen van de schoolprestaties van de jongen. Oom Adelmann ontfermt zich zoals afgesproken over de meisjes.⁹

De goede zorgen van oom en tante Adelmann ten spijt, zullen echter twee van de drie meisjes uiteindelijk jong sterven. Baby Maria Ludmilla gaat al op 9 september 1824 dood, Josephina overlijdt vijf jaar later op 12-jarige leeftijd. Leofrie wordt evenmin oud. Hij blijft ongehuwd, gaat het leger in en sterft op 31-jarige leeftijd, net als zijn vader aan de tering. Zijn laatste dagen heeft hij doorgebracht in het huis van zijn enig overgebleven zuster die de volwassen leeftijd wel heeft bereikt – de oudste dochter Pauline Harbaur. Zij is op dat moment al enige tijd gehuwd met Albert Joseph Bitthäuser, een hoofdinspecteur van gezondheid van de Beierse koninklijke lijfwacht, wiens vader Oberarmeninstitutspfleger (oppassersopzichter in een armengesticht) was. De nazaten van het echtpaar Bitthäuser laten geen opmerkelijke sporen meer na in de geschiedenis.¹⁰

Behalve deze summiere genealogische informatie, een stapeltje brieven, enkele onopvallende publicaties en wat losse kattenbelletjes van zijn hand, heb ik ook na lang zoeken vrijwel geen persoonlijke berichten van Franz Joseph Harbaur teruggevonden. De oogst is verrassend klein: hij had immers een openbare functie in het koninkrijk. Er bestaat niet eens een portret van hem – wat zeer opmerkelijk is, want van alle personen die in deze tijd ook maar een klein beetje bekend waren, zijn portretten gemaakt.¹¹ Van velen zijn tijdens of na hun dood ook brievenboeken of memoires, of beiden, uitgegeven. Op die manier zijn deze mensen voorgoed in het collectieve geheugen verankerd geraakt, of – via digitale ontsluiting van eeuwenoud drukwerk – er (weer) aan toegevoegd.

Portret van Willem I, koning der Nederlanden

De koning is zojuist gekroond. Hij staat hier afgebeeld in zijn kroningsmantel en naast hem, op het kussen, zijn kroon. Met zijn rechterhand wijst hij een landkaart aan, om duidelijk te maken dat het daarop afgebeelde Java ook deel uitmaakt van zijn koninkrijk.

Schilderij van Joseph Paelinck, 1819. Collectie Rijksmuseum, Amsterdam.

Dit geldt echter niet voor Harbaur. Langdurige zoektochten naar biografische informatie over hem hebben mij niet veel meer opgeleverd dan een Duitstalig artikel van Liselotte Blumenthal over een aspect van zijn leven, twee Nederlandstalige genealogische artikelen (waarover hieronder meer), enkele alinea’s in boeken over onderwerpen waarmee hij te maken had en enkele herinneringen en krantenknipsels die de naam necrologie nauwelijks verdienen.¹² Hierin wordt hij vrij algemeen omschreven als een man die veel betekend heeft, die ‘voor […] allen een vriend en collega’ was en die over ‘ongemeene kundigheden’ beschikte. Ook wordt gemeld dat hij lid was van diverse wetenschappelijke genootschappen en dat hij doctor was in de genees-, heel- en verloskunde, en de wijsbegeerte. Dat hij doctor in de wijsbegeerte was, is onjuist en de oogst is hoe dan ook klein. Vandaag de dag leidt het noemen van de naam Franz Joseph Harbaur voornamelijk tot vragende gezichten, zelfs in de wereld van de medische geschiedschrijving.

Is Harbaur dan een onbeduidende figuur geweest? Dat was hij zeker niet op het moment dat hij ziek werd en stierf, want van onbetekenende personen kwam de naam doorgaans niet in de krant, en de doodsoorzaak al helemaal niet; dat was zelfs voor bekende mensen al uitzonderlijk.

Harbaur was in zijn tijd inderdaad een geziene gast. Als jonge privédokter zat hij aan het ziekbed van vele beroemdheden, onder wie Goethe en Schiller. Bij de laatste kwam hij ook vaak over de vloer, ze waren goede vrienden. Later bekleedde hij diverse topposities in het koninkrijk; zoals gemeld was hij lijfarts van de koning en inspecteur generaal van de Geneeskundige Dienst van het Rijk (inclusief die van de Land- en Zeemacht). Ook was hij lid geweest van de commissie die tot taak had de geneeskundige wetten en verordeningen in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden te herzien en had hij als rector magnificus de Universiteit van Leuven uit de as helpen herrijzen. Het is geen al te gewaagde stelling dat hij zich in de tijd dat koning Willem I bezig was ‘zijn’ Verenigd Koninkrijk der Nederlanden in te richten, ontwikkelde tot de belangrijkste persoon in het rijk die zich bezighield met de organisatie van de gezondheidszorg.¹³ Daarin zit een ongerijmdheid: diezelfde man die zoveel beroemde kennissen had en die zoveel topposities bekleedde in een bijzondere periode van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, is uit vrijwel ieders geheugen gewist. Hoe is het mogelijk dat Clio Franz Joseph Harbaur uit het oog heeft verloren?

Op die vraag heb ik niet een-twee-drie een antwoord.¹⁴ Wat ik wel weet, is dat het leven van Franz Joseph Harbaur het hoe dan ook waard is om verteld te worden. Zijn Frans-Duitse achtergrond, zijn internationale carrière in de geneeskunde en zijn relaties met beroemde personen uit de Duitse romantiek maakten voor mij een duik in deze geschiedenis meteen al tot een spannend avontuur, met een mooi verhaal in het vooruitzicht. Het leven van Harbaur bleek bovendien aanknopingspunten te bieden voor interessant historisch onderzoek: zijn levenswandel kent een grote rijkdom aan ervaringen die het alle verdienen om nader bestudeerd te worden.

Mijn zoektocht naar de juiste route door dit leven leidde langs de diverse kronkelpaden van de historiografie, met het gevaar van verdwalen constant op de loer. Voor je het weet, beland je op allerlei, op zichzelf ook interessante, zijpaden. Dat merkte ik toen ik mijn eerste bevindingen voorlegde aan diverse deskundigen.¹⁵ Het viel nog niet mee om alle opvattingen over de juiste weg op één lijn te krijgen. Uiteindelijk heb ik uit die kluwen van ideeën enkele routes gekozen langs de wegen die Harbaur – die zelf overigens graag mocht wandelen – in zijn leven is gegaan.¹⁶ Zonder de pretentie daadwerkelijk in Harbaurs voetsporen te willen treden, ben ik de weg van de kritische biografie ingeslagen.¹⁷ Hieronder volgt een korte schets van de routes die ik ben gevolgd.

Franz Joseph Harbaur (ook wel Harbauer, Haarbauer, Harbaner – Joseph Harbau(e)r voor intimi) werd in 1776 geboren in een klein plaatsje in de Elzas, als zoon van een eenvoudige plattelandschirurgijn. In een andere tijd – onder wat ik hier maar even voor het gemak ‘gewone’ omstandigheden noem – zou een grote, internationale carrière voor iemand als hij niet voor de hand liggend zijn geweest. Maar de tijd was niet ‘gewoon’. Europa stond op zijn kop; de Franse Revolutie en coalitieoorlogen stortten het continent in chaos. Oude, vertrouwde instituties verdwenen en er kwamen nieuwe burgeridealen voor in de plaats. Harbaur maakte dit mee, hij stond er middenin.

Aan sommige mensen bood deze permanente revolutie- en oorlogstoestand de gelegenheid om buiten de gebaande paden te treden, zich aan de knellende banden van de standenmaatschappij te ontworstelen en voor het voetlicht te treden. Vooral het leger bood kansen. Opklimmen in het leger is sowieso gemakkelijker dan in de burgermaatschappij. Napoleon zelf is daarvan het meest tot de verbeelding sprekende voorbeeld.¹⁸ Maar ook mindere goden wisten zich al dan niet met behulp van ellebogen, kruiwagens en een flinke dosis geluk in de schijnwerpers te plaatsen en daardoor een betere positie in de maatschappij te verwerven. Sommigen van hen schreven geschiedenis, anderen verdwenen weer even snel uit zicht. Alex Dumas is zo iemand. Geboren als zoon van een edelman en een zwarte slavin, ontpopte deze ‘Zwarte Graaf’ – zoals hij werd genoemd – zich tot sterrengeneraal van de revolutie, maar na zijn dood raakte hij in vergetelheid. Pas in 2007 werd zijn levensverhaal bij toeval herontdekt.¹⁹

Dichterbij huis bestaan ook van dit soort verhalen: mannen die zich in de eerste decennia van de negentiende eeuw als in een sprookje van de gebroeders Grimm met behulp van hun talenten wisten op te werken ‘van herdersjongen tot prins’ – om daarna soms volledig in de vergetelheid te raken. Zo heftig en heroïsch als in het leven van Dumas ging het er zelden aan toe, maar onder de ‘Mannen van 1813’– de term is bedacht voor de pioniers van het koninkrijk bij de viering van het vijftigjarig jubileum daarvan – bevinden zich diverse begaafde personen van eenvoudige afkomst. Door hard te werken en te beschikken over de juiste contacten, kwamen zij terecht in de directe omgeving van Willem Frederik – koning Willem I.²⁰ Elias Canneman is daarvan een mooi voorbeeld. Door ijverige studie en voorbeeldige ambtsuitoefening als adjunct-secretaris bij een bank, had hij zich ontworsteld aan zijn bescheiden ouderlijke milieu. Zijn goede relatie met Isaäc Jan Alexander Gogel – die zelf ook met een beetje fantasie in het rijtje past – hielp hem hogerop: hij werd adviseur van raadspensionaris Rutger Jan Schimmelpenninck, werkte korte tijd als commissaris-generaal van Financiën (1813-1814) en bracht zijn laatste carrièrejaren door als financieel adviseur van Willem Frederik, met wie hij overigens een nogal wisselende relatie had.²¹

Het hoeft niet te verbazen dat het levensverhaal van Harbaur zich eveneens laat lezen als het sprookje ‘van herdersjongen tot prins’. Al bij mijn eerste kennismaking met de persoon viel het me op dat hij een flinke stap gezet had op de ‘sociale ladder’: de zoon van een plattelandschirurgijn wordt immers niet zomaar vertrouweling van de koning. Bij mij kwam de vraag op: hoe gaat zoiets eigenlijk in zijn werk?

Het fenomeen sociale stijging – of breder: sociale mobiliteit – is als thema in de geschiedschrijving bepaald niet nieuw.²² Al zo’n honderd jaar geleden werd de vraag gesteld: zijn er meer, minder of evenveel mensen gestegen of gedaald op de ‘sociale ladder’?²³ Het was de Rus Petrim Sorokin die het onderwerp in 1927 op de agenda plaatste, maar pas nadat eind jaren vijftig enkele aangepaste herdrukken van zijn werk verschenen, ontstonden er vele discussies over het thema ‘sociale mobiliteit’. Nog in 1998 verscheen een aangepaste versie van zijn werk, wat iets zegt over de lange houdbaarheid van zijn inzichten.²⁴

Mobiliteit – de verandering in positie van een persoon of groep binnen de bestaande structuur van een samenleving – kan zich op verschillende manieren manifesteren: verticaal (op- en neerwaarts), horizontaal (verandering van leefomgeving door bijvoorbeeld beroep) en/of geografisch (verandering van sociale omgeving door vertrek naar een andere streek). Dit kan op individueel niveau plaatsvinden, of ten opzichte van de ouders, dan wel op groepsniveau in relatie tot andere groepen (standen, klassen of generaties).²⁵

Demografische en economische factoren spelen een belangrijke rol, waarbij de chaotische toestanden tijdens oorlog en revolutie als katalysator kunnen werken. De tijd waarin Harbaur leefde, was zo’n chaotische tijd. Met hun dood en verderf vormden de slagvelden van de Franse Revolutie en de coalitieoorlogen een buitengewoon vruchtbare voedingsbodem voor sociale mobiliteit op alle niveaus. De strijd kostte naar schatting alleen al in Frankrijk 1,7 miljoen mensen het leven en bracht ook een grote groep lichamelijk en/of geestelijk invalide veteranen voort. Gezonde, sterke jongemannen – zowel voetvolk als hoge officieren – waren veel vaker slachtoffer dan vrouwen, kinderen en hoogbejaarde mannen.²⁶ De vele lege plekken in de samenleving die zij achterlieten, konden door anderen worden ingenomen: mannen uit een andere sociale groep, een andere beroepsgroep of een andere streek.

De in dezelfde periode opkomende ambtenarij vormde eveneens een goede voedingsbodem voor sociale mobiliteit. Vooral in het revolutionaire Frankrijk, maar ook elders, ontstond in korte tijd een snel groeiende overheidsbureaucratie, nodig voor de regulering van een nieuwe maatschappelijke orde. Die snelle groei vond plaats in een relatief korte tijd en de beste baantjes werden meteen ingenomen door de elite, maar toch: er waren ambtenaren nodig en die konden overal vandaan komen.²⁷ Wie niet bemiddeld was, maar wel beschikte over een gezond stel hersenen en de juiste connecties, kon via deze route relatief gemakkelijk hogerop komen. Onderwijs was daarvoor belangrijk. Ook deze ontwikkeling opende wegen voor verticale, horizontale en geografische sociale mobiliteit.

Zo stonden rond 1800 voor sociale mobiliteit vele lichten op groen wat betreft omgevingsfactoren. Toch waren er tijdens de Franse Revolutie en de coalitieoorlogen niet ineens veel meer mensen die de stap waagden om uit het ouderlijk milieu te breken. In de periode direct daarna wel, maar dit was slechts van korte duur.²⁸ Blijkbaar ligt het ook aan andere, dichter bij huis liggende factoren – zoals iemands karakter en persoonlijke motieven – of hij de weg inslaat richting een andere sociale omgeving. Naar dergelijke persoonlijke invalshoeken is echter nog weinig onderzoek gedaan; in de bestaande studies gaat het vooral over de omstandigheden en de grote getallen.²⁹

Het levensverhaal van Harbaur biedt tal van aanknopingspunten om het thema van (in dit geval opwaartse) sociale mobiliteit te bekijken vanuit het persoonlijke perspectief en op die manier zicht te krijgen op de complexiteit ervan. Welke karaktereigenschappen heeft hij nodig gehad om zo’n enorme stap omhoog te zetten op de maatschappelijke ladder? Waarom wilde hij dat überhaupt? Welke omstandigheden speelden mee? Welke personen hebben hem geholpen en waarom deden zij dat? Welke rol speelde patronage daarbij?³⁰ Welke hindernissen heeft hij overwonnen, als arts en als mens? Waar lag de grens van zijn mogelijkheden? Wat betekende dit alles voor zijn relatie met zijn familie en vrienden? Soms gaf Harbaur zelf in een brief een antwoord op een van deze vragen, op andere momenten heb ik geprobeerd uit de context af te leiden wat bijvoorbeeld zijn mogelijke drijfveren waren. De antwoorden op deze vragen vertellen niet alleen iets over het verschijnsel sociale mobiliteit, maar uiteraard ook over Harbaur zelf, en over de tijd waarin hij leefde.

De ‘Mannen van 1813’ kwamen hiervoor al even voorbij. Ze werden groot in de chaotische tijd van revolutie en oorlog, de tijd waarin er een einde kwam aan de Republiek, en de Nederlanden een koninkrijk werden. De ‘Mannen’ werden geëerd als de pioniers van dat koninkrijk. De benaming is wat dat aangaat een beetje misleidend: de anonymus die de loftrompet op hen stak, had beter kunnen spreken van de ‘Mannen van na 1813’, want het echte werk moest in 1813 nog beginnen. Inderdaad wel ‘Mannen’, want met uitzondering van Wilhelmina van Pruisen, die voor haar zoon de koning veelvuldig als klankbord fungeerde, speelden vrouwen voor zover bekend bij de inrichting van het koninkrijk geen rol van betekenis.³¹

De belangstelling van de geschiedschrijving voor de ‘Mannen’ – of liever: voor de hele periode van vlak voor en tijdens het prille begin van het koninkrijk – is lange tijd lauw geweest.³² Vanaf ongeveer 2000, maar vooral sinds de herdenking van het tweehonderdjarig bestaan van het koninkrijk, hebben echter diverse publicaties over deze periode het licht gezien.³³ Ook zijn er publicaties verschenen over het leven van enkele ‘Mannen van 1813’, waaronder ik hier niet alleen maar de zes mannen bedoel over wie de anonieme publicist in 1863 zijn lofrede schreef. Voor Van Kraijenhoff, Van Hogendorp, Gogel en Van der Goes van Dirxland zijn de afgelopen jaren kritisch-biografische monumenten opgericht, evenals voor de negentiende-eeuwse koningen.³⁴ Er zijn echter ook diverse pioniers die nog altijd wachten op hun biograaf – hun namen kom je hoogstens tegen in een personenindex of encyclopedie.³⁵

In deze levensverhalen vallen drie dingen op. Ten eerste hadden veel ‘Mannen van 1813’ een internationale carrière: ze hebben soms door heel Europa gezworven. Het tweede punt hangt daarmee samen: (bijna) alle mannen hebben verschillende machthebbers gediend, die soms met elkaar op voet van oorlog stonden. Om die reden werden ze wel spottend ‘windvanen’ genoemd. Zelfs Willem Frederik heeft een tijdje geprobeerd om bij Napoleon in het gevlij te komen.³⁶ Als laatste valt op – en ik heb dit hiervoor al opgemerkt – dat sommige ‘Mannen’ een flinke carrièrestap hebben gemaakt, om daarna soms helemaal in vergetelheid te raken.

De drie genoemde facetten zijn ook van toepassing op Harbaur. Als naaste adviseur van de koning kan hij volgens mij eveneens gerekend worden tot de ‘Mannen van 1813’. De bestudering van zijn leven kan een bijdrage leveren aan de kennis over deze generatie. En ook over het belangrijkste aspect van het koninkrijk-in-wording waarbij hij betrokken was: de geneeskunde, of breder, de gezondheidszorg.

Wat weten wij eigenlijk over de gezondheidszorg begin negentiende eeuw in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden?³⁷ Daarover kan ik kort zijn: weinig. De meeste medisch-historische uiteenzettingen gaan ofwel over de vernieuwingen in de geneeskunde in de achttiende eeuw (Boerhaave, klinisch onderwijs, opkomst van de natuurwetenschappen), ofwel over de vernieuwingen in de negentiende-eeuwse gezondheidszorg (sociale hygiëne, anesthesie en sterilisatie, antiseptische chirurgie en bacteriologie). In het ene geval houdt het verhaal op rond 1800 en in het andere geval begint het rond 1820, 1830 of nog later. Over de tussenliggende periode is weinig geschreven.³⁸ En wat erover is geschreven, is nogal eenzijdig; het beeld overheerst dat er in de Nederlandse geneeskunde en gezondheidszorg in de eerste helft van de negentiende eeuw nauwelijks iets gebeurde en geneeskundige ambtenaren vooral veel tijd besteedden aan hun ‘administratieve verplichtingen’.³⁹

Aan deze visie ligt een dubbel eenzijdig brongebruik ten grondslag. De kennis die wij hebben over de eerste decennia van de negentiende eeuw is hoofdzakelijk gebaseerd op teksten uit het midden van de negentiende eeuw. In die tijd zetten vernieuwingsgezinde artsen hun kijk op de bestaande en vroegere gezondheidszorg op schrift. Zij hadden er alle baat bij om deze zo ‘duister’ mogelijk voor te stellen, want daaraan ontleenden ze hun bestaansrecht. Wat deze vernieuwers over de voorafgaande periode hebben opgetekend, is dus uiterst negatief getoonzet en juist deze ideologisch getinte beschrijvingen zijn door veel latere geschiedvorsers overgenomen. Daarbij komt dat de medische geschiedschrijving die zich richt op ‘vernieuwingen’ vooral gebaseerd is op theoretische verhandelingen, wetenschappelijke artikelen en leerboeken. Hierin wordt een theoretische werkelijkheid voorgespiegeld.⁴⁰

Maar was het allemaal wel zo erg begin negentiende eeuw? Gebeurde er dan helemaal niets in de gezondheidszorg? Zijn er dwars door dit tijdperk geen langere lijnen te trekken? Wie het proefschrift De vreselijkste aller harpijen – waarin Harbaur ook figureert – van Willibrord Rutten leest, krijgt een andere kijk op deze periode. Aan de hand van demografische gegevens laat hij zien dat de pokkenbestrijding juist in deze tijd een ontwikkeling doormaakte.⁴¹ Die lijnen zijn er dus wel, ze moeten alleen worden opgezocht.

Daarvoor biedt het levensverhaal van Harbaur aanknopingspunten. Het omspant namelijk precies deze periode. Daarbij komt dat hij een internationale opleiding en loopbaan heeft gehad, die de Duitse en Franse geneeskunde omvat. De verschillen en overeenkomsten tussen deze landen kunnen aan de hand van zijn carrière ook zichtbaar worden gemaakt.⁴² Vragen als: hoe zag zijn opleiding eruit? Van wie leerde hij wat en waarom? Welke taken voerde hij uit als arts? Welke wetten en regels lagen daaraan ten grondslag? Hoe werd hij gewaardeerd (financieel en qua status)? En hoe en waarom veranderde dit?

Over de geneeskundige praktijk bestaat weliswaar weinig literatuur, maar gelukkig heeft Harbaur zelf in enkele brieven vrij onbevangen over zijn werk verteld. Niet als geleerde, maar als vriend die zijn belevenissen aan zijn lezende vriend(in) toevertrouwt – wat maakte hij mee als arts-in-opleiding, als praktijkarts, als lijfarts? Daarbij komt, en dat is helemaal een gelukkige omstandigheid, dat enkele patiënten over hem (als arts) geschreven hebben. Ten slotte zijn er nog de rapporten en andere geschriften die Harbaur als commissaris en later inspecteur-generaal van de Geneeskundige Dienst heeft opgemaakt. Uit al deze bronnen samen kan duidelijk worden wat er van een arts rond 1800 werd verwacht en wat daarvan terechtkwam in de praktijk van Harbaur. Door te focussen op de geneeskundige praktijk hoop ik bestaande opvattingen over de medische geschiedenis van deze tijd van een kanttekening te kunnen voorzien, want het zal blijken dat de realiteit die in deze geschriften naar boven komt, lang niet altijd strookt met medisch-historische literatuur van later datum.

Uit het voorgaande valt op te maken dat ik het levensverhaal van Harbaur gebruik als een instrument om geschiedkundige vragen mee te beantwoorden. Dit is slechts een van de manieren om tegen het genre van de biografie aan te kijken: als een historiografisch instrument.⁴³

‘Biografie’ is een verzamelnaam voor de wijzen waarop we het leven van een individu kunnen vastleggen en proberen te duiden – het gaat daarbij om diens persoonlijke ontwikkeling in relatie tot de omgevingsfactoren.⁴⁴ Het biografische genre is in Nederland nog niet zo lang populair. Jan Romein schreef jaren geleden dat de Nederlandse mentaliteit te weinig ruimte laat voor mensen die hun kop boven het maaiveld uitsteken, terwijl dat nu juist in een biografie gebeurt: het individu staat centraal. Bovendien werd het genre lange tijd als onwetenschappelijk bestempeld.⁴⁵ Toen ik zelf geschiedenis studeerde in de jaren tachtig, waren de sociaaleconomische, met statistiek onderbouwde geschiedschrijving en de geschiedschrijving van internationale betrekkingen nogal dominant. Voor biografieën bestond in die tijd nauwelijks aandacht. Maar daar is inmiddels verandering in gekomen.⁴⁶ De laatste jaren is de biografie zelfs een zeer geliefd genre in de historische non-fictie geworden, ook bij het lezerspubliek.⁴⁷

Er bestaan grofweg twee soorten biografieën: de biografie als herdenkingsboek en de kritische, interpreterende biografie.⁴⁸ Het eerste genre is hagiografisch van karakter. Wat de ‘held’ niet past, wordt terzijde geschoven, want zijn positieve imago moet worden geconserveerd. Het tweede genre wortelt in de journalistiek en de geschiedschrijving. Er wordt kritisch gebruik gemaakt van de bronnen, ook als deze de hoofdpersoon onwelgevallig zijn. De ‘held’ wordt niet vereerd, maar in perspectief geplaatst.

Deze tweedeling zie je ook terug bij biografieën over geleerden, in het bijzonder over artsen.⁴⁹ Voorbeelden van het eerste genre zijn de levensbeschrijvingen van ‘grote mannen’ in de geneeskunde. De medische geschiedschrijving kent een lange traditie op dit gebied. Sinds de jaren tachtig verschijnen er echter ook kritische biografieën, waarbij de uniciteit van de medicus juist ter discussie wordt gesteld en zijn handelingen in een sociale, economische en culturele context worden bestudeerd.⁵⁰

Kritische biografieën zijn er in soorten. De hoofdpersoon kan op grofweg op twee manieren worden geportretteerd, afhankelijk van de achterliggende filosofie en van het doel van de auteur. Deze kan beogen (het werk van) de hoofdpersoon te begrijpen vanuit zijn (psychologische) ontwikkeling, of tot doel hebben de hoofdpersoon in zijn context te plaatsen en zo via zijn levensverhaal (en eventueel nalatenschap) iets over de wereld om hem heen inzichtelijk te maken. Dat laatste wil ik doen met het levensverhaal van Harbaur. Het gebrek aan bronnenmateriaal noopt tot deze keuze, maar het is tevens een keuze con amore. Het biedt mij de mogelijkheid Harbaurs levensverhaal te gebruiken als een vergrootglas op de tijd waarin hij leefde, met in het achterhoofd de wetenschap dat het individu zich slecht laat generaliseren.⁵¹

Het leven van Harbaur gaat over veel meer dan alleen zijn ambitie om de maatschappelijke ladder te beklimmen, en zijn drijfveer om een goede dokter te zijn en zodoende een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van Willems koninkrijk. Het verhaal gaat bijvoorbeeld ook over zijn vermogen om op onbevangen wijze mensen aan zich te binden.

Mede daaraan is het te danken dat ik uiteindelijk een heel boek over hem heb kunnen schrijven. Eerder heb ik al opgemerkt dat ik relatief weinig persoonlijke bronnen van Harbaur heb teruggevonden. Was hij niet opgedoken in de correspondentie van anderen, dan zou ik zijn levensgeschiedenis misschien wel nooit hebben achterhaald. Harbaur zou een onbetekenende figurant in de geschiedenis zijn gebleven, of zijn leven zou volledig zijn uitgewist; het lot van vele tijdgenoten aan wie slechts een paar generaties nazaten de herinnering levend hebben gehouden.

Maar zoals ik al opmerkte: Harbaur heeft in zijn leven diverse beroemde personen leren kennen. Hij knoopte relaties aan met mensen als Friedrich Schiller, Johann Wolfgang von Goethe, Johann Gottlieb Fichte, Christoph Wilhelm Hufeland, de gebroeders Von Humboldt en vele andere (hoofdzakelijk Duitse) geleerden en schrijvers. De nalatenschap van deze beroemheden in wier levens hij heeft gefigureerd, is in de archieven terechtgekomen en daarmee zijn ook brieven van zijn hand gered.

En dan is er nog zijn publieke optreden, onder meer onder koning Willem I. Ofschoon zijn naam lang niet onder alle geneeskundige dossiers prijkt die tot stand gekomen zijn in de periode waarin hij als commissaris en later inspecteur werkzaam was, is zijn signatuur vaak wel in overdrachtelijke zin te herkennen, waardoor het duidelijk is over welke zaken hij zeggenschap heeft gehad.

Schiller, Goethe en de gebroeders Von Humboldt omstreeks 1796

Mede dankzij het nagelaten werk van de literaire vrienden Friedrich Schiller, de gebroeders Wilhelm en Alexander von Humboldt en Johann Wolfgang von Goethe is Franz Joseph Harbaur aan de vergetelheid ontrukt.

Houtgravure naar een tekening van Andreas Müller, omstreeks 1860. Collectie RMN-Grand Palais.

Ten slotte hebben diverse bekende personen in zijn omgeving iets over hem geschreven, waardoor zijn naam terug te vinden is in de indexen van vele gedrukte brievenboeken en memoires. Misschien zijn die aantekeningen over hem nog wel belangrijker dan zijn persoonlijke geschriften. Harbaur komt juist tot leven door de interactie met zijn omgeving. Vanuit die gedachte heeft een loftuiting als ‘Dr. Haarbaur [stond] goed bekend en [werd mij] bijzonder aanbevolen’, opgetekend door de Duitse diplomaat Georg Rist, meer zeggingskracht dan woorden in vergelijkbare trant van Harbaur zelf.⁵²

De interpretatie van al deze teksten is ingewikkeld. Dat probleem kent iedere geschiedschrijver, maar in dit geval speelt het extra. Ten eerste heb ik – zoals gezegd – relatief weinig teksten van Harbaur zelf teruggevonden. Dat hoeft vanuit het perspectief dat hij iemand wordt in relatie tot zijn omgeving, niet het grootste bezwaar te zijn. Anderzijds leidt het gebrek aan bronnen van zijn hand er wel toe dat ik telkens de neiging heb moeten onderdrukken om aan ieder woord van hem waarde te hechten. Dat kan voor vertekening zorgen. Aangezien er geen persoonlijk archief van hem gevonden is, zijn er ook heel weinig brieven gevonden die anderen aan hem gestuurd hebben. Daarvoor geldt dan hetzelfde: iedere letter lijkt belangrijk te zijn. Zeker als die paar letters ook nog uit de ganzenveer van Friedrich Schiller zijn gevloeid.⁵³

Ten tweede is Harbaurs handschrift moeilijk leesbaar. Zijn Franstalige brieven zijn vaak slordig geschreven. Zijn Duitstalige brieven schreef hij in het moeilijk te ontcijferen Kurrentschrift. Zijn spaarzame Nederlandstalige brieven zitten vol germanismen. Op allerlei niveaus leverde de interpretatie van de teksten hierdoor moeilijkheden op: Wat staat er überhaupt? Hoe moet ik dat vertalen in (hedendaags) Nederlands? Wat zou hij ermee bedoeld hebben?⁵⁴ Overigens geldt deze drievoudige vertaalslag niet alleen voor de brieven van Harbaur, maar ook voor die van andere personen met wie hij te maken had.

Ten derde heb ik sommige bronnen bij toeval gevonden.⁵⁵ Dat levert weliswaar een adrenalinemoment op waarmee ik mij als biograaf beloond gevoeld heb voor volhardend onderzoek, maar het is ook extra lastig voor de bronnenkritiek: hoeveel waarde moet je hechten aan zo’n bij toeval gevonden tekst waarvan de herkomst soms onduidelijk is?

Ten slotte is het materiaal gefragmenteerd. De bronnen vormen de losse stukjes van een incomplete puzzel. Daardoor zijn de keuzen die Harbaur in zijn leven heeft gemaakt, soms moeilijk te begrijpen. Op de momenten waarop de contemporaine geschriften mij als geschiedvorser in de steek lieten, ben ik als schrijver aan het werk gegaan om met onderbouwing van zoveel mogelijk indirect bewijs, onbegrijpelijke zaken en schijnbare toevalligheden in het leven van Harbaur van een mogelijke betekenis te voorzien. Op die manier heb ik geprobeerd de gaten kunstmatig, maar wel met de grootst mogelijke precisie, te dichten, om aldus Harbaurs levensverhaal te construeren.

2Een chirurgijnszoon in revolutionaire tijden

Aan de voet van de Vogezen, ten zuidwesten van de Rijn en zo’n vijftig kilometer van Straatsburg, staat te midden van een handvol gepleisterde woonhuizen met grijze en rode daken, een imposant gebouw.¹ Het is de Sint-Petrus-en-Pauluskerk, een benedictijner abdijkerk met een geschiedenis die teruggaat tot diep in de middeleeuwen. In de wirwar van bouwstijlen en in het interieur zijn vervlogen tijden van welvaart te herkennen. Wat verder weg tegen de groene heuvels liggen de wijngaarden en her en der verspreid boerenhoeven, een gehucht rondom een tegelbakkerij en de ruïnes van Herrenstein en Hunebourg.

Zo ongeveer moet de omgeving van Neuwiller er midden achttiende eeuw uitgezien hebben: een ommuurd stadje – eigenlijk een groot dorp – in de Elzas, ontstaan in de achtste eeuw rondom de stichting van de benedictijner abdij; een bescheiden bedevaartsoord sinds de overbrenging van het gebeente van de heilige Adelphus uit het niet ver gelegen Metz. In het midden van de vijftiende eeuw is het plaatsje een wereldlijk sticht geworden, wat inhoudt dat de kapittelbestuurders van de abdij niet alleen geestelijk, maar ook wereldlijk gezag uitoefenen over het omliggende gebied. Dat gebeurt driehonderd jaar later nog: het dorp is min of meer in eigendom van de benedictijnen, die hun heerlijk recht uitoefenen onder protectie van de landgraaf van Hessen-Darmstadt. Deze heeft veel meer bezittingen aan de overzijde van de Rijn, maar ook een residentie in het vlakbij Neuwiller gelegen Bouxwiller.

In Neuwiller lijkt de tijd stil te staan. De bevolking leeft er hoofdzakelijk van de landbouw. Evenals in de rest van de Elzas vormt de religieuze gemeenschap een lappendeken: ruim tweehonderd katholieke en lutherse en ook enkele joodse gezinnen wonen dooreen, met elkaar nog geen veertienhonderd zielen.² De katholieken zijn iets in de meerderheid; er heerst een relatieve religieuze tolerantie. Gemengde huwelijken zijn toegestaan – mits de kinderen katholiek worden opgevoed. Alleen de joden hebben te maken met beperkende maatregelen; zij mogen bijvoorbeeld geen land bezitten, waardoor ze oververtegenwoordigd zijn in aan landbouw gerelateerde beroepen als veehandelaar. De mensen spreken een Duits dialect en wie dat kan, leest en schrijft in het Duits. Ook alle officiële documenten worden in het Duits (of Kerklatijn) geschreven. Toch is Neuwiller – in het Duits Neuweiler (‘nieuw buurtschap’) – geen Duitse plaats. Sinds de Vrede van Rijswijk, waarmee in 1697 een einde kwam aan de Negenjarige Oorlog, behoort het net als de rest van de Elzas officieel bij Frankrijk. Maar veel betekent dit niet; het gebied is relatief onafhankelijk, zoals meer Franse gebieden in de periferie.

Het is hier, in een van de romaanse kapellen van de abdijkerk, dat op zondag 24 maart 1776 plebaan Franciscus Antonius Kleine een pasgeboren jongetje doopt: een zoon van Georg Harbaur en zijn vrouw Anna Müller. Bij de plechtigheid zijn behalve Georg ook zijn aangetrouwde neef Hendrik Willems en zijn aangetrouwde nicht Elisabeth Aron als peter en meter aanwezig. Ze zijn gezeten burgers van Neuwiller. Hendrik Willems is eigenaar van een stoffenzaak en juist tot schout benoemd. Elisabeth Aron is de echtgenote van roggebakker Johannes Caspar Feyel, die eerder schout is geweest. Het jongetje dat zij ten doop houden, krijgt de namen Franciscus Josephus Harbaur: Joseph.³

Joseph is de jongste zoon van Georg en Anna Harbaur. Na hem worden nog twee meisjes geboren, en wat een groot wonder mag heten: niet alleen Joseph, ook zijn vier broers en zusjes – Georg, Peter, Elisabeth en Barbara – overleven hun zuigelingentijd, en ook de vele gevreesde, vaak dodelijke kinderziekten gaan zonder blijvende gevolgen aan hen voorbij.⁴

Het gezin woont aan de Marxgasse, vlakbij de Marxthor en de abdij, naast grootvader en grootmoeder Harbauer. Vader Harbaur komt aan de kost als plattelandschirurgijn. Hij vult zijn dagen met het behandelen van verstuikingen en breuken en uitwendige aandoeningen waar een mes aan te pas komt, zoals gezwellen, wonden en zweren. Wellicht doet hij ook nog eenvoudig barbierswerk.⁵ Verder kan hij enkelvoudige geneesmiddelen (simplicia) voorschrijven en toedienen, en wordt zijn hulp wel ingeroepen bij een eenvoudige bevalling. Zolang de ingrepen niet te ingewikkeld zijn, kan en mag hij dit allemaal doen zonder tussenkomst van een geneesheer. Bij complexere zaken is hij echter verplicht het advies van een geneesheer te vragen, maar dat zal in de praktijk weinig voorkomen, want een geneesheer is er niet in Neuwiller en controle op de naleving van de regels is er nauwelijks. De dichtstbijzijnde médecins cantonaux zijn in Haguenau, Bischwiller en Straatsburg gevestigd, respectievelijk ruim dertig, veertig en vijftig kilometer verderop.⁶

Acht boeken over heelkunde, twee lancetten, een paar zilveren tuiten en een fontanella staan Harbaur ter beschikking om zijn vak uit te oefenen. De lancetten zijn bedoeld voor het maken van incisies, de zilveren tuiten gebruikt hij voor allerhande vochtafdrijvende (drainerende) ingrepen en de fontanella wordt gebruikt bij het koppen zetten, waarmee men met behulp van onderdruk de bloedcirculatie kan beïnvloeden. Dit kan onder meer dienen voor pijnbestrijding en ook – wanneer men eerst een incisie maakt – voor vochtafdrijvende ingrepen. Ook voor aderlaten kan dit instrument worden gebruikt.⁷

Een universitaire opleiding voor deze veelzijdige deskundigheid heeft hij niet gehad. In heel West-Europa hebben chirurgijns zich ontworsteld aan het barbiersgilde, maar hun opleidingseisen zijn daarbij nauwelijks meegegroeid. In Frankrijk staat de chirurgie weliswaar op een relatief hoog peil – in Parijs is in 1731 al een Académie de Chirurgie geopend – maar deze ontwikkelingen zijn in de veraf gelegen Elzas nog niet doorgedrongen. Hier werken zelfs nog ouderwetse barbier-chirurgijns. Evenals in enkele andere Franse provincies, gelden in de Elzas privileges op dit het gebied. De organisatie van de genees- en heelkunde is hier op de Duitse leest geschoeid in plaats van op de Franse. Om plattelandschirurgijn te worden, volstaat een leerstage van enkele jaren, gevolgd door enkele jaren beroepsuitoefening onder leiding van een meester-chirurgijn, en een examen ten overstaan van een medisch college.

Het vak gaat vaak over van vader op zoon, maar dit geldt niet voor Georg Harbaur. Zijn vader, die ook in Neuwiller woont, is timmerman, net als twee ooms en zijn grootvader. Het had voor de hand gelegen als ook hij timmerman was geworden. Toch is dat dat om onbekende reden niet gebeurd. Waar en bij wie hij in de leer is geweest, is niet bekend, maar zijn keuze blijkt achteraf vanuit sociaaleconomisch oogpunt een gelukkige te zijn geweest. Ofschoon het beroep van chirurgijn in de hiërarchie van de medische professies in die tijd op een van de onderste treden staat (alleen vroedvrouwen en onbevoegde genezers genieten minder aanzien), kan Georg er na verloop van tijd een goed belegde boterham mee verdienen.⁸ Dat hij als ‘oplettend en bescheiden’ burger bekendstaat, zal daarbij een rol hebben gespeeld.⁹ Chirurgijns zijn op het platteland zeer gezien. Ze hebben onder de boerenbevolking een betere reputatie dan geneesheren. In de eerste plaats vanwege hun bereikbaarheid: geneesheren houden zelden praktijk buiten de grote stad. In de tweede plaats omdat chirurgijns goedkoper zijn dan hun gestudeerde collega’s, die ook nog eens allerlei veel voorkomende handelingen niet mogen verrichten. Zo komen de chirurgijns veel gemakkelijker bij de boeren over de vloer dan geneesheren, ook al omdat ze soms bevallingen doen.

Landschap met wijngaarden in de herfst, Frankrijk, Elzas

De tijd lijkt stil te staan in wijnstreek de Elzas, de geboortestreek van Franz Joseph Harbaur.

Foto van Paul Grecaud / 123RF.

Vader Harbaur werkt zowel voor de burgers en boeren in en om Neuwiller, als voor de kanunniken en vicarissen van de abdij. Dat laatste brengt hem in contact met de plaatselijke notabelen en dat is niet alleen prettig vanwege de goede relaties, maar ook voor de portemonnee. Hij verdient weliswaar minder dan geneesheren in de grote stad, maar het gezin kan er goed van leven. Misschien betaalt de abdij voor hem een vast honorarium. Daarnaast krijgt hij van individuele patiënten geld. Ook heeft hij nog wat vee lopen: een paar varkens, schapen en kippen. Dat laatste hebben wel meer collega’s: Harbaur is lang niet de enige chirurgijn in West-Europa die zijn praktijk combineert met bijvoorbeeld een boerenbedrijf.¹⁰

Als Joseph twee jaar oud is, overlijdt zijn grootvader op 76-jarige leeftijd en komt zijn vader in het bezit van het ouderlijk huis en enkele landerijen. Dat vader Georg dit alles erft, is niet verwonderlijk: zijn oudere broer is priester geworden en zijn zus is getrouwd. De erfenis blijkt echter ook een teken van waardering van de oude Harbauer en zijn vrouw: in het testament, dat vlak voor het overlijden is opgemaakt, hebben ze laten optekenen dat hun zoon zijn plichten ten opzichte van hen trouw heeft betracht en ook ‘vele noden [in Neuwiller] had vervuld zonder de geringste beloning’.¹¹ Als het inderdaad zo is dat Georg Harbaur veel patiënten gratis van hun kwalen afhelpt, dan zorgt de erfenis in ieder geval voor een welkome aanvullende inkomstenbron. Er schiet zelfs geld over om het ouderlijk huis te renoveren en uit te breiden, wellicht opdat Großmutter er kan blijven wonen nu zij weduwe geworden is. Het gezin Harbaur leeft nu min of meer in welstand.

Hoe Joseph zijn jonge jaren doorbrengt, is niet meer na te gaan. Hij gaat stellig samen met zijn broers naar de abdijschool; aanwijzingen dat zij door een huismeester worden onderwezen, zijn er niet en gezien de relatie van vader Georg met de abdij ligt het voor de hand dat hij zijn jongens daar naartoe stuurt.¹² Of de meisjes ook onderwijs krijgen, is niet bekend. Joseph leert in ieder geval rekenen, lezen en schrijven. Dit laatste leert hij in Duits en Frans, wat inhoudt dat hij ook twee verschillende schoonschriften onder de knie moet zien te krijgen en dat lukt maar half: in beide talen is zijn handschrift nogal houterig. Veel meer culturele bagage krijgt hij in zijn kindertijd niet mee, zoals hij later met spijt zal erkennen.

Joseph is een jaar of negen, als zijn oudste broer, Georg, het huis uitgaat. Georg wacht het priesterschap en hij vertrekt naar Bouquenom (Buchenheim), waar hij in de kost gaat. Waar en wanneer hij het seminarie bezoekt en wanneer hij tot priester wordt gewijd, is niet bekend. Zeker is dat vader Harbaur deze feestelijke gebeurtenis niet meer zal meemaken. Wie in deze tijd een medisch beroep uitoefent, heeft vanwege het besmettingsgevaar relatief gezien een grote kans om jong te sterven.¹³ Josephs vader is dan ook pas veertig als hij ziek wordt en na zes weken op 25 oktober 1786 overlijdt. Hij wordt begraven op het kerkhof naast de kerk en laat een vrouw en vijf minderjarige kinderen achter, van wie de jongste, Bärbchen, pas vijf jaar oud is.

Het gezin vervalt niet in armoede. Uit zijn nalatenschap blijkt dat Harbaur goed geboerd heeft. Het huis aan de Marxgasse is na de renovatie en uitbreiding 2200 thaler waard, de totale bezittingen meer dan het drievoudige. Omgerekend zou een gezin hier een jaar of zeven een fatsoenlijk burgerbestaan van kunnen leiden, zonder al te veel franje, maar wel met een opleiding in het verschiet. Joseph hoeft dus in ieder geval geen gebrek te lijden.

Wanneer je in een slaperig dorp woont, naar school gaat, met je vriendjes speelt en in elk geval niet door honger wordt gekweld, kunnen opeenvolgende feiten die historici achteraf tot ‘revolutie’ bestempelen, zich volledig buiten je gezichtsveld afspelen. Maar als bij jou om de hoek, op het erf bij de buren opstootjes plaatsvinden en om je heen de volwassenen ineens heel zenuwachtig en angstig worden, is het een andere zaak. Vermoedelijk hoor je dan wel dat vergelijkbare incidenten zich elders ook afspelen. En dan kan het haast niet anders dan dat je in de gaten gaat krijgen dat wat je hoort en ziet, deel uitmaakt van iets groters. Iets verontrustends.

Joseph Harbaur lijkt aanvankelijk weinig reden te hebben om zich in de zomer van 1789 met de gebeurtenissen in de Franse hoofdstad bezig te houden.¹⁴ Dat is niet alleen omdat hij pas dertien jaar oud is. Neuwiller ligt in een gebied dat ondanks de inlijving bij Frankrijk voor een groot deel onafhankelijk gebleven is. Ondanks de verwoestingen die de Dertigjarige Oorlog het gebied nog lange tijd in de greep hebben gehouden, is de Elzas tamelijk welvarend, mede door de katoenbewerking en de handel, die profiteert van de gunstige ligging ten opzichte van de Duitse buurlanden. Op het eerste gezicht is er niets aan de hand.

Toch gist het, ook rondom Neuwiller. Een slecht jaar voor de wijnbouw, gevolgd door twee extreem strenge winters (1787 en 1788) maken de boerenbevolking, die de ellende van de misoogsten van 1768 nog niet vergeten is, ontvankelijk voor ontevredenheid. Voor een deel vindt hun onvrede een uitlaatklep. Begin 1789 worden in heel het land cahiers de doléances, klachtenbrieven, opgesteld: een eeuwenoud gebruik dat noodgedwongen door koning Louis XVI onder het stof vandaan is gehaald. Hij heeft steun nodig van de bevolking vanwege zijn lege schatkist en hoopt hiermee vertrouwen te kweken, om daardoor gemakkelijker belasting te kunnen heffen.

In de omgeving van Neuwiller komen vooral de herendienst en de te hoge pachtsommen op de grote klachtenlijst te staan. Hiervoor zijn de kanunniken van de abdij verantwoordelijk. Elders worden woekerrenten, handelsbeperkingen, kapitaalvlucht en gebrek aan weidegronden genoemd. De klachten, die veelal door plaatselijke notarissen of geestelijken uit de monden van hun klanten en gelovigen zijn opgetekend, zijn relatief gematigd. Gewapend met een enorme, kleurrijke waaier aan onderwerpen vertrekt een provinciedelegatie naar Parijs voor deelname aan de eerste vergadering van de Staten Generaal in 175 jaar.

Kort daarop wordt echter de Bastille bestormd en in navolging hiervan neemt een revolutionaire geestdrift bezit van de Elzas. Het begint op 20 juli 1789 met de omsingeling van het stadhuis van Straatsburg door een groep rebellen, die eist dat de broodprijs omlaag gaat. De burgemeester wordt afgezet en zijn plaats wordt ingenomen door een ijzerfabrikant.¹⁵

Een paar dagen later wordt de kanselarij van Bouxwiller door opstandelingen belaagd en op 28 juli 1789 vinden schermutselingen plaats in Neuwiller. Wat er op het erf van de abdij, vlakbij het huis van de familie Harbaur, precies gebeurt en wat Joseph er allemaal van meekrijgt, blijft in nevelen gehuld. De écolâtre (schoolmeester/schrijver) van de abdij noteert echter in zijn register: ‘Al drie dagen lang staat dit land in brand. De mensen lijken gek te zijn geworden. In een overwinningsroes eisen de boeren onder verschrikkelijke dreigementen rechten op waarvan zij het bestaan niet eens kennen. Het kapittel [het abdijbestuur] heeft hun partij gekozen door hun meest onrechtvaardige eisen in te willigen, in de hoop dat hun rechten worden hersteld als ooit de rust weerkeert.’

Twee weken later is de spanning nog altijd om te snijden. De écolâtre schrijft: ‘Het lijkt erop dat de storm is gaan liggen. De voorzichtigheid van het kapittel waarmee men aan alle eisen tegemoet gekomen is, heeft het geweld afgewend. Maar een vonk is genoeg om een brand te doen ontvlammen met veel funester effecten tot gevolg. Wij zweven tussen leven en dood.’¹⁶

Inmiddels hebben groepen opstandige boeren in het zuidelijke deel van de Elzas, waar de sociale tegenstellingen het grootst zijn, in naam van de revolutie kloosters, landhuizen en kastelen geplunderd. Ook in het noorden vinden steeds meer plunderingen plaats. Vooral kerken en kloosters zijn het doelwit, wat niet verwonderlijk is: de helft van het grondbezit is in kerkelijke handen. Lokale machthebbers en landeigenaren zijn echter evenmin veilig. Er vallen relatief weinig slachtoffers, maar onder de bevolking doen allerlei geruchten over gewelddadigheden de ronde en zo trekt een lokale versie van de grande peur door het gebied.¹⁷ De écolâtre noteert: ‘Wij zijn erachter gekomen dat de geest van revolutie en opstand die zich in de Elzas heeft gemanifesteerd, heel Frankrijk al is doorgetrokken. We weten niet wat voor narigheid ons nog te wachten staat, maar in afwachting van wat er gaat gebeuren, verlaten wij ons op de heilige Voorzienigheid, die ons te hulp zal schieten.’¹⁸

Rouget de Lisle chantant La Marseillaise pour la première fois

In het huis van Philippe Frédéric de Dietrich, de nieuwe burgemeester van Straatsburg, brengt Claude Joseph Rouget de Lisle het door hem gecomponeerde lied Chant de guerre pour l’armée du Rhin ten gehore, dat later Le Marseillaise is gaan heten. Het is 1792. Onderuitgezakt met de benen over elkaar kijkt Dietrich schuin omhoog naar de zanger, onwetend van het feit dat zijn leven in december 1793 zal eindigen onder de guillotine.

Schilderij van Isidore Pils, 1849. Collectie Musée historique de Strasbourg.

Aan het eind van de zomer lijkt de rust te zijn weergekeerd. Maar dan worden vanuit Parijs maatregelen van kracht die voor de benedictijnen van Neuwiller grote gevolgen hebben.¹⁹ Op 2 november 1789 worden alle kerkelijke bezittingen verbeurd verklaard. De door de revolutionaire bisschop Charles-Maurice de Talleyrand bedachte maatregel is bedoeld om de oplopende kosten van de staat te dekken; uit de opbrengst kunnen onder meer de armen- en ziekenzorg worden betaald, die in het ‘nieuwe’ Frankrijk door de staat zelf zullen worden georganiseerd. Een kerkelijke uitverkoop is het gevolg. Deze begint in december met de inspectie en verzegeling van kapittelhuizen en breidt zich daarna uit. In maart en april 1790 verschijnen in kloosters en abdijen inspecteurs die zich er onder meer van moeten vergewissen of de oversten, abten en abdissen hun broeders en zusters goed op de hoogte hebben gebracht van de aanstaande verkoop.

Terwijl in dorpen en steden vrijheidsbomen worden opgericht, gaan in het voorjaar de eerste goederen onder de hamer. Hoe deze verkoop in Neuwiller precies in zijn werk gaat, is niet geboekstaafd. Het is niet aannemelijk dat de koster een tafel op het erf van de abdij neerzet met uitgestald op een wit brokaten laken de gouden miskelken, zilveren monstransen en bijbels met gulden beslag. Wat wel gebeurt, is dat een plaatselijke notaris onroerend goed aan de hoogste bieder probeert te verkopen, en dat gaat iets minder vlot dan verwacht. Waar elders vaak de toch al rijke herenboeren – soms dezelfde personen die in de cahiers de doléances als uitbuiters te boek staan – zich verder verrijken met de nieuw verworven bezittingen, is vooral in het noorden van de Elzas lang niet iedereen geporteerd voor de verkoopactie. Sommige gelovigen generen zich voor de uitverkoop van geroofde goederen. Anderen vrezen vroeger of later de bezittingen toch wel weer te zullen kwijtraken – en dan te kunnen fluiten naar hun geld.²⁰ Het abdijbestuur in Neuwiller protesteert wel, maar zwakjes. De kanunniken begrijpen dat het allemaal nog veel erger kan worden. De grande peur heeft ook hier de bevolking in de greep.

Een maatregel die veel dieper ingrijpt in het katholieke gemeenschapsleven van Neuwiller is de Constitution Civil du Clergé, die op 12 juli 1790 van kracht wordt.²¹ Een van de maatregelen betreft een verplichting voor priesters om een eed van trouw aan de Franse grondwet af te leggen, op straffe van ontslag en soms zelfs verbanning. Het verzet tegen deze maatregel is groot, vooral in het noorden van de Elzas, waar de katholieke bevolking onder invloed van de jezuïetenorde conservatiever is dan in het zuiden. Paus Pius VI dreigt iedereen die eraan wil meewerken met excommunicatie en bijna alle bisschoppen en de helft van de lagere geestelijkheid – in de Elzas alleen al meer dan dertienhonderd priesters – weigeren de eedaflegging. Velen vluchten naar Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland, om al dan niet te worden opgenomen in een groeiende groep émigrés: Fransen die – meest van adel – op de vlucht geslagen zijn voor de revolutie.²² De messen worden geslepen voor een burgeroorlog.

Ook de benedictijnen van Neuwiller kiezen het hazenpad. De kerk wordt overgenomen door een door de burgerij benoemde pastoor. De pastorie is dan al in handen van een leek: het is de koster van de abdij die het pand heeft gekocht.²³ De proosdij, het onderkomen van de kanunniken vlakbij waar de Harbaurs wonen, komt ook te koop te staan. Het gebouw gaat over in handen van een Franse militair: Henri Jacques Guillaume Clarke. Anders dan zijn achternaam doet vermoeden, is Clarke een geboren Fransman; hij is een nazaat van verarmde Ierse adel. Net als zijn vader en grootvader maakt hij carrière in het Franse leger – voor jongens als hij een van de weinige manieren om hogerop te komen.

Over zijn komst naar Neuwiller doet een mooi verhaal de ronde: Clarke zou zich eind 1793 in de ruïne van Hunebourg schuil gehouden hebben na de verloren veldslag tegen de Pruisen. Hier zou hij zijn tweede vrouw tegen het lijf zijn gelopen en op slag verliefd zijn geworden. Tot zijn rehabilitatie in februari 1795 zou hij met haar hulp ondergedoken zijn geweest en daarna zou hij de proosdij hebben gekocht, gescheiden zijn en opnieuw getrouwd.

Het verhaal klinkt als een romantische mythe en dat is het ook. In werkelijkheid is Clarke begin jaren negentig in de buurt van Neuwiller gelegerd en als organisator betrokken bij de nationalisatie van de kerkelijke goederen. Hij heeft zijn oog laten vallen op de vervallen proosdij in Neuwiller, die voor weinig geld te koop staat. In maart 1793 trekt de hoogzwangere madame Elisabeth Christiane Clarke geboren Alexander – de dochter van een Engelse arts – erin met hun dochtertje en een gezelschapsdame; een paar weken later wordt een zoontje geboren. De generaal is er toevallig zelf ook bij, hij heeft juist ziekteverlof. De naam Clarke, voor altijd verbonden aan Neuwiller en de familie Harbaur, komt later opnieuw ter sprake.²⁴

De omwenteling heeft een einde gemaakt aan de relatieve onafhankelijkheid van de Elzas. Het gebied hoort nu echt bij Frankrijk. De departementale herindeling heeft de Elzas in twee delen opgesplitst en het gebied waarin Neuwiller ligt, wordt nu Bas-Rhin genoemd. Het staat onder bestuur van een nieuwe regering, die zetelt in Straatsburg. De heerschappij van de landgraaf van Hessen-Darmstadt in de Elzas is ten einde: Ludwig X is gevlucht naar zijn Duitse bezittingen en in de residentie in Bouxwiller zijn Franse troepen ingekwartierd.

In Neuwiller is inmiddels het nieuws doorgedrongen over wat zich afspeelt in de rest van Frankrijk. Dat is niet verwonderlijk; de journalistiek viert dezer dagen hoogtij en juist in de Elzas zijn enkele kwalitatief goede kranten in omloop, die ook Duitstalige artikelen aanbieden. Net als in de rest van het land wonen in de Elzas veel mensen die de republikeinse zaak zijn toegedaan. Wie lezen kan en zich een krant kan permitteren, kan dus aardig op de hoogte blijven van de nationale en internationale ontwikkelingen in deze tijd.²⁵

Er is niet alleen feitelijk nieuws in omloop, ook geruchten verspreiden zich snel. Daarbij komt dat de revolutionaire pers meer wil dan alleen nieuws brengen. Een heilsboodschap moet worden uitgedragen, en die missie stopt niet bij de grenzen van Frankrijk, maar moet worden geëxporteerd, desnoods met geweld. Onder de nieuwe machthebbers in Parijs is een expansiedrift ontketend, die mede gevoed wordt door de gedachte dat oorlog een slimme manier is om de aandacht van het volk af te leiden van hun interne conflicten. De boodschap van vrijheid, gelijkheid en broederschap valt bij een deel van de bevolking in heel vruchtbare aarde en is intussen ook al op tal van andere plaatsen in West-Europa overgenomen, waar het Franse gedachtegoed met open armen wordt ontvangen.

Zo ook in de Elzas. De politieke verhoudingen verharden zienderogen. Tegenover de conservatieve en gematigde, vaak op de Duitse landen georiënteerde krachten schieten revolutionaire clubs als paddenstoelen uit de grond, waaronder veel radicale jakobijnse groeperingen, die zorgen voor een toenemende onrust onder de bevolking, vooral in het zuiden, Haute-Rhin. Militair gezien is de Elzas kwetsbaar, want het grenst in het noorden aan Pruisen, in het oosten aan Oostenrijk en in het zuiden aan Zwitserland. Dit laatste land hoeft vanwege de uitstekende diplomatieke betrekkingen niet als vijand van het revolutionaire Frankrijk te worden beschouwd, de eerste twee landen des te meer. Vooral Pruisen is een geduchte tegenstander.

Aanval is de beste verdediging en op 20 april 1792 verklaart het revolutionaire bewind van Frankrijk Oostenrijk de oorlog.²⁶ Onder de oorlogsverklaring staat de naam van koning Louis XVI, die door de nieuwe machthebbers middels een constitutie is gemuilkorfd en nu optreedt als hun woordvoerder. Tegelijk met de oorlogsverklaring wordt een decreet van kracht dat stelt dat ‘het vaderland in gevaar’ is. In de praktijk betekent dit dat de staat van beleg is afgekondigd. Overal in het land, ook in de Elzas, worden ‘vrijwilligers’ gerekruteerd die als soldaat van het Franse leger het netwerk van nog onder Louis XIV opgetrokken forten moeten vullen. Erg populair is de dienst niet onder de jongens uit de Elzas, vooral niet in de gebieden rondom Straatsburg.

Terwijl het Franse leger in het noorden de Oostenrijkse Nederlanden binnengevallen, komt in het noordoosten een gemêleerd gezelschap in het geweer van onder meer Pruisische en Oostenrijkse troepen en eerder genoemde émigrés. Andere landen sluiten zich aan bij de coalitie tegen Frankrijk. De Eerste Coalitieoorlog is een feit.

Begin 1793 valt het besluit dat in heel Frankrijk 300.000 jongemannen voor de dienstplicht moeten worden opgeroepen. Aan de gemeentebesturen wordt overgelaten wie men daarvoor zal aanwijzen en hoe men denkt aan het quotum te komen. Een precaire zaak, want onder de bevolking is onrust ontstaan vanwege gruwelijke ronselpraktijken. In de Elzas besluiten sommige gemeentebesturen alleen die groepen te selecteren die toch al een beetje buiten de samenleving staan, zoals de armen, of de Joden. In Molsheim, ten westen van Straatsburg, breken echter rellen uit. Drie leiders van die opstand worden standrechtelijk geëxecuteerd om een voorbeeld te stellen.

In Parijs heeft intussen een machtswisseling plaatsgevonden. Koning Louis XVI is geëxecuteerd en in la République is voor gematigde leiders geen plaats meer. Met Maximilian Robespierre op het pluche wordt een begin gemaakt met een periode die al snel met de officiële term ‘Terreur’ wordt getooid. Twee kampioenen van de revolutie, de jonge Louis-Antoine Saint-Just en Philippe-François-Joseph le Bas, nemen in de Elzas het provinciale bewind over, met onder meer als opdracht de onvrede onder de bevolking te inventariseren en maatregelen te nemen om deze de kop in te drukken.²⁷ Ook moeten ze zorgen voor de bevoorrading van de troepen. Een reeks draconische besluiten is het gevolg. Een Commission spéciale et révolutionaire wordt opgericht om van subversiviteit verdachte personen te berechten. In vier maanden tijd worden 62 personen ter dood veroordeeld – en gebracht. Gedeserteerde militairen wacht hetzelfde lot. Wie niets met de revolutie te maken wil hebben, wordt er evengoed in gezogen. Zo wordt de bevolking van de ene op de andere dag, met de winter voor de deur, verplicht binnen 24 uur alle mantels af te geven aan de militaire depots en kort daarna ook nog eens alle schoenen af te staan. Degene die hier onderuit probeert te komen, wacht straf.

Hinrichtung Ludwigs des XVI

Beschuldigd van hoogverraad is Louis XVI, nu eenvoudig citoyen Louis Capet, op 21 januari 1793 ter dood gebracht op het Place de la Concorde in Parijs, onder het gejuich van het opstandige volk.

Kopergravure Georg Heinrich Sieveking, 1793.

De Pruisische en Oostenrijkse troepen zijn dan al de Rijn overgestoken en de Elzas binnengevallen. Voor de bevolking is het een overweldigende entree: de veldmaarschalk van de keizerlijke troepen, baron Dagobert Sigmund von Wurmser, wordt als een ware held binnengehaald in Haguenau (ten noorden van Straatsburg), met in zijn kielzog een bataljon van met witte vlaggen getooide burgers, roomsgezinde priesters, handwerkslieden, voormalige ambtenaren van Duitse vorsten, leden van de hogere stand en een groep in witte draperie en zijde geklede dames – wit is de kleur van het ‘onthoofde’ Huis van Bourbon. Het aanhankelijkheidsvertoon is geregisseerd door vooruitgesnelde agenten van de contrarevolutie, die de ontevredenheid van de bevolking over de revolutie vakkundig hebben weten uit te buiten.

Aan de contrarevolutionaire vreugde – die overigens gepaard gaat met plunderingen, verkrachting en onderdrukking – komt echter al snel een eind als medio november 1793 de Pruisisch-Oostenrijkse troepen door de Fransen tot staan gebracht worden ten noorden van het Fort bij Straatsburg. In de buurt van Neuwiller wordt gevochten. De residentie van Bouxwiller wordt opnieuw door de Fransen in bezit genomen en daarna gaat het snel. Van twee kanten worden de coalitietroepen ingesloten. De Oostenrijkse en Pruisische troepen trekken zich terug.

Al voor zij met deze terugtocht begonnen zijn, ontvlucht een groep Elzassers het land. Maar dit is nog niets vergeleken bij de helse uittocht die een maand later op gang komt en die in de geschiedenisboeken wordt omschreven als La grande fuite.²⁸

In jakobijns-revolutionaire kringen is de wraakzucht groot. Het idee overheerst dat de bevolking in Bas-Rhin en masse heeft geheuld met de vijand en dat de guillotine overuren zou moeten maken om de schuldigen – een kwart van de bevolking – te onthoofden. Al snel doen verschrikkelijke verhalen over de terreur de ronde en Saint-Just en Le Bas doen geen enkele moeite om deze verhalen te ontkrachten. In tegendeel. Het tribunaal krijgt carte blanche om vonnissen uit te spreken en ten uitvoer te laten brengen; wie schuldig wordt bevonden, wordt zonder pardon geëxecuteerd.

In paniek verlaten zo’n 30 tot 40 duizend mensen huis en haard, bepakt met wat ze op de rug kunnen dragen. Het zijn niet alleen de eerder genoemde émigrés, de roomsgezinde priesters en andere aanhangers van het oude regime, die vluchten. Bang geworden werklieden en dagloners voegen zich met hun gezinnen bij hen en zoeken bescherming te midden van de Oostenrijkse colonnes die in hun aftocht op weg zijn naar de grens. Eenmaal in Duitsland vlucht een grote groep naar Primasens, waar Ludwig X, landgraaf van Hessen-Darmstadt, naartoe is gegaan, anderen nemen de wijk naar Darmstadt. Een anonieme ooggetuige vertelt: ‘Het lijkt alsof het keizerlijke leger alleen nog maar bezig is de vluchtende bevolking te escorteren. […] Zelfs de lopen van kanonnen worden in beslag genomen door vrouwen en men ziet kinderen en dames in de bagagewagens van de officieren.’²⁹ Bij het oversteken van de Rijn is het een chaos, vertelt de ooggetuige. Moeders met kleine kinderen op de arm werpen zich in hun wanhoop in de rivier; ze verdrinken zich liever in het ijskoude water dan dat zij in de handen willen vallen van de monsters die thuis huishouden.

Zo’n massale vlucht voor oorlogsgeweld en overheidsterreur is in deze contreien nog niet eerder vertoond. Vluchtelingen zijn van alle tijden: voorheen gingen bijvoorbeeld grote groepen katholieken en protestanten hoofdzakelijk op de loop om onder geloofsonderdrukking uit te komen. Nu zijn daar de om politieke en economische redenen gevluchte adel en geestelijkheid bij gekomen. Maar de ongelooflijke exodus van deze ongelukkige groep mensen uit de Elzas is niet het resultaat van religieus of Duits sentiment, noch van contrarevolutionaire denkbeelden. Bij La grande fuite gaat het om iets anders: mensen van alle rangen en standen die en masse op de vlucht slaan voor oorlogsgeweld en terreur.

Uit Neuwiller zijn de namen van 130 vluchtelingen bekend. Joseph, Peter en een jongere neef van hun vader, wijnboer Antoine Harbauer, zijn erbij. Hun namen staan opgetekend in een van de lijsten van personen die de Proclamatie van 14 oktober 1791 hebben overtreden, waarbij emigratie uit Frankrijk strafbaar geworden is. Zij figureren in deze lijst samen met de royalistische adel en hoge geestelijkheid die bij het begin van de revolutie de grens over zijn gevlucht – bang om op het schavot te eindigen.³⁰ Hoewel het doel van die proclamatie vooral financieel geweest is – het gaat erom dat er nog belasting te vorderen is – valt van de meeste vluchtelingen uit de Elzas weinig te plukken. Joseph en Peter zijn nog maar 17 en 19 jaar oud. Zij zijn gevlucht voor oorlogsgeweld en terreur, en niet, zoals de adel en de kerkelijke machthebbers, om zich te verbergen voor de op hun kapitaal en hun hoofd azende revolutie.³¹

Toch worden ook deze mensen tot de émigrés gerekend, wat voor de achtergebleven bevolking die trouw is aan de revolutie, zoveel betekent als ‘lafaard’. In de ogen van het revolutionaire gezag is een émigré sinds 7 november 1791 zelfs een verrader.

Het gaat om een betrekkelijk nieuw fenomeen, waarvoor de term ‘landverraad’ strikt genomen ongeschikt is. Het besef van een land als staatkundige eenheid waarvan je niet alleen organisatorisch, maar ook gevoelsmatig deel uitmaakt, is nog nauwelijks aanwezig en zonder dat besef kan er ook geen sprake zijn van landverraad. Het begrip ‘verraad’ komt in deze tijd hoogstens voor in relatie tot de kleine gemeenschap waartoe je behoort: je familie, degenen van wie je direct afhankelijk bent. De bewoners van Neuwiller hebben geen hechte band met Frankrijk. Ze zijn Neuwillers; hoogstens Elzassers – en dan ook nog overwegend Duitssprekend en -voelend. Dat zij deel uitmaken van het grote Frankrijk, speelt in hun dagelijks leven nauwelijks een rol.

Maar sinds de revolutie lijkt alles anders te zijn. Het vuur van de revolutie heeft onder de Fransen een zelfbewustzijn ontketend dat bijna religieus lijkt: Vive la France! Een goede Fransman is patriot, een patriot is vóór de revolutie; wie tegen de revolutie is, is geen goede patriot en is tegen Frankrijk. Wie omwille van de revolutie Frankrijk verlaat, is dus tegen Frankrijk. Iedere Fransman en elke Française die Frankrijk verlaat – ook al is het alleen maar om het vege lijf redden in een door oorlogsgeweld geteisterd gebied – pleegt verraad aan de revolutie en dus aan Frankrijk. Wie Frankrijk ontvlucht, verraadt de revolutie… en verdient de doodstraf.³²

Louis-Antoine Saint-Just

De jonge revolutionair Louis-Antoine Saint-Just neemt samen met Philippe-François-Joseph le Bas het provinciale bewind in de Elzas over, met onder meer als opdracht de onvrede onder de bevolking te inventariseren en maatregelen te nemen om deze de kop in te drukken.

Schilderij van Pierre-Paul Prud’hon, 1793. Collectie Musée des Beaux-Arts, de Lyon.

Onder al deze dreigingen trekken Joseph en Peter Harbaur over de grens, weggejaagd door een oorlog en een revolutie waarmee zij, als jongens van een eenvoudige chirurgijn uit de Elzas, geen enkele binding hebben. Terugkeer lijkt uitgesloten. Hun zusjes Elisabeth en Barbe, broer Georg en moeder Harbaur blijven in Neuwiller achter. Zij kunnen bijna niet anders: als iedereen vertrekt, raakt de familie alles kwijt. Het decreet van begin september 1792 is daar glashelder over: ‘De goederen, zowel roerende als onroerende, die in beslag genomen zijn, of moeten worden krachtens het Decreet van 30 maart tot 3 april 1792, zijn vanaf heden verbeurd en geconfisqueerd door de staat.’³³ Thuisblijven is de enige optie om dit te voorkomen.

Een gemakkelijk besluit is het zeker niet. Moeder Harbaur krijgt al snel het stempel opgedrukt van Emigranten Mutter en Aristokratin en wordt door de rest van het dorp met de nek aangekeken. De familiebezittingen gaan in de jaren daarop alsnog een voor een verloren. Uiteindelijk valt zelfs het woonhuis ten prooi aan plunderingen.³⁴ Wanneer moeder Harbaur zich daartegen wil verzetten, wordt haar te verstaan gegeven dat ze blij mag zijn nog te leven.

Dat laatste is niet eens zo’n gekke gedachte, want ook de maatregelen met betrekking tot de katholieke kerk laten de familie niet onberoerd. Pater Nepomucenus, Josephs oom van vaders kant, is een van de weinige priesters in de omgeving die de eed op de grondwet hebben afgelegd. Broer Georg, die na zijn opleiding vicaris was geworden in Neuwiller, heeft echter de eedaflegging geweigerd. Hij houdt zich een tijdje schuil en blijft zijn werk als priester voortzetten. Op 14 juli 1798 wordt hij alsnog gearresteerd. Hij wordt voor de strafrechtbank van Bas-Rhin gebracht en verbannen naar een eiland aan de Franse westkust. In het verslag van de rechtbank klinkt iets van ontzag door voor de man: ‘Hoewel de beklaagde niet op de lijst van émigrés voorkomt, noch op de lijst van gedeporteerde priesters, is hij niet minder volhardend in de bekentenis die hij heeft afgelegd […] zodat hij moet worden beschouwd als émigré en weigeraar in de zin van de wet van 19 fructidor.’³⁵ Moeder Harbaur wordt ook opgepakt; ze moet terechtstaan omdat zij haar zoon onderdak heeft verleend en zo belandt ze in de gevangenis; beschimpt door plaatsgenoten die de kant van de revolutie hebben gekozen. Wat er met de beide meisjes gebeurt, is onduidelijk. Vermoedelijk worden zij door familie opgevangen.

Joseph is van dit alles niet op de hoogte. De verbindingen met het moederland zijn verbroken, waardoor hij en Peter jarenlang in onzekerheid blijven over het lot van de familieleden die ze achtergelaten hebben. De jonge vluchtelingen maken deel uit van de groep die naar Darmstadt is vertrokken. Hier in Darmstadt kunnen de jongens in veiligheid de ontwikkelingen verder afwachten. Hoe zij zich in leven houden en waar ze wonen, blijft ongewis.

3Geneesheer worden

Van Darmstadt naar Würzburg is meer dan 100 kilometer; te voet een reis van dagen door heuvelachtig en bosrijk gebied. Joseph Harbaur maakt deze reis. Alleen: zijn broer Peter, die schrikachtig is geworden als gevolg van het oorlogsgeweld, blijft achter in Darmstadt.¹

Met deze tocht verlaat Joseph niet alleen zijn broer – al is dat niet voorgoed en houden ze sporadisch contact – hij verdwijnt zelfs enkele jaren vrijwel geheel uit beeld; onttrokken aan het oog van de Franse inlichtingendienst, maar ook aan dat van de historische beschouwer. Bijna alle sporen van het leven dat hij nu gaat leiden, zijn uitgewist.

Dat hij naar Würzburg vertrekt, aldaar een gymnasium bezoekt, naar de universiteit gaat en door de familie Siebold wordt opgevangen, staat vast, evenals zijn vertrek vandaar naar Jena in 1796. Maar de rest van zijn verblijf in Würzburg en de eerste jaren in Jena blijven in nevelen gehuld. Zo kan men zijn contouren nog vaag herkennen in de omgeving waarin hij terecht komt, en bij de mensen met wie hij te maken krijgt, alsof zijn mantel nog juist de hoek om wappert en even een schaduw achterlaat.

Wie Joseph wil leren kennen zonder zijn eigen stem te kunnen horen, moet vooral de mensen in zijn omgeving aan het woord laten; het zijn zijn leermeesters, zijn medestudenten en zijn vrienden, kennissen en patiënten die de verhalen vertellen waarin Joseph figureert. Zij zijn het die hem tot leven wekken. Te midden van hen wordt hij een geneesheer, een jongeman met volwassen eigenschappen, ‘iemand’.

In Würzburg – de hoofdstad van het gelijknamige prinsbisdom – woont een beroemde familie van artsen: de familie Siebold. De oude Carl Caspar (von) Siebold is een vrolijke, knappe man van een jaar of zestig, die bekendstaat als een van de best geklede mannen van Würzburg, maar die ook als geneesheer en vooral heelmeester een goede naam heeft opgebouwd.²

Carl Caspar von Siebold

De goedgeluimde professor Siebold, liefhebber van wijn en natuur, staat bekend als een van de best geklede mannen van de stad. Dankzij hem belandt Joseph Harbaur in een intellectueel milieu.

Schilderij van onbekende maker, foto van Schlotter. Collectie Dr. Constantin von Brandenstein-Zeppelin, Siebold-Gesellschaft.

Siebold is een man van de praktijk. Ooit als eenvoudig chirurgijn begonnen, had hij in vroeger jaren in het Franse leger gediend als wondarts. Op latere leeftijd had hij geneeskunde gestudeerd in Würzburg en na zijn examen in 1763 had hij een studiereis naar Frankrijk, Engeland en Holland gemaakt. Voor jonge mannen aan het begin van een (wetenschappelijke) carrière was het midden achttiende eeuw heel gebruikelijk om voordat zij aan hun werkzame leven begonnen, een grand tour te maken langs de steden die in de belangstelling stonden. De keuze voor Parijs, Londen en Leiden was voor Siebold vanzelfsprekend: dit waren de steden waar de medische wetenschappen op een hoog niveau werden beoefend en waar men – anders dan op veel andere plaatsen – de empirie en de praktijk hoog in het vaandel had.

In Parijs was het vooral de chirurgie geweest die Siebolds bijzondere interesse had gewekt.³ Met de oprichting van de Académie de Chirurgie in 1731 was de heelkunde aan een snelle wetenschappelijke opmars begonnen. De heelkunde werd op universitair niveau gedoceerd, met de nadruk op pathologie en het praktische werk in een hospitaal. In het Hôtel-Dieu had Siebold diverse modern opgeleide heelkundigen aan het werk gezien, en daarnaast indrukwekkende voordrachten bijgewoond over heelkunde, anatomie en verloskunde.

In Londen had Siebold de variolatie van 160 weeskinderen tegen de pokken meegemaakt. Bij deze in Engeland destijds al vrij vaak toegepaste techniek werd met behulp van een mesje of een naald smetstof van een door de pokken geïnfecteerde persoon ingebracht bij een niet geïnfecteerde persoon, om via een afweerreactie immuniteit te bewerkstelligen. De besmetting moest plaatsvinden op het moment dat de te enten persoon fysiek volledig in orde was, want dan was de kans op genezing het grootst en waren de risico’s het kleinst. Bij een pokkenuitbraak vielen de meeste dodelijke slachtoffers namelijk onder de zwakste lijders (vooral zuigelingen of mensen die ook aan andere kwalen leden). In de Duitse landen werd de variolatie nauwelijks toegepast. De techniek was in die tijd nog altijd omstreden, want veel geënte personen overleefden de behandeling niet. In de Republiek der Nederlanden werd sinds 1750 wel geëxperimenteerd met de methode.⁴

In Leiden had Siebold ten slotte kennisgemaakt met het baanbrekende, klinische onderwijs dat daar enkele decennia eerder was ontwikkeld, evenals het gebruik van microscoop en thermometer voor het klinische onderzoek en de ontwikkelingen in de scheikunde. Herman Boerhaave en de Leidse universiteit waren er wereldberoemd mee geworden en Leiden stond nog altijd zeer goed aangeschreven toen Siebold kwam. Boerhaave was tijdens zijn leven al een legende. Siebold had in Leiden diverse voordrachten bijgewoond van diens leerlingen.

Eenmaal benoemd tot hoogleraar anatomie, chirurgie en verloskunde (1769) heeft Siebold zijn bij deze grand tour opgedane kennis in dienst gesteld van de Universiteit van Würzburg. Onder zijn leiding en met enthousiaste instemming van de regerende prins-bisschop en medewerking van het Juliusspital is de geneeskundefaculteit gereorganiseerd. Het uit de zestiende eeuw stammende Juliusspital, tot voor kort een godshuis voor proveniers, wezen en pelgrims, waar ook enkele (arme) ongeneeslijk zieken terecht konden, is volledig geschikt gemaakt voor universitair (klinisch) onderwijs en operaties. Er is een gloednieuwe chirurgische afdeling ingericht, de botanische tuin is opgeknapt en het anatomiegebouw, dat net als de tuin al langer bestond, is gemoderniseerd en uitgebreid. Aan de universiteit staan nu – naast de theoretische geneeskunde – ook praktische heelkunde en verloskunde op het programma en er wordt medisch onderzoek gedaan op empirische grondslag.

Het zijn grote veranderingen. Waar voorheen universitair geschoolde geneesheren zelfs neerkeken op het ‘handwerk’ van de heel- en verloskunde – Siebolds voorganger raakte gedurende de dertig jaar van zijn ambtsuitoefening geen zieke of lijk aan; die las zijn studenten voor uit een leerboek en liet een assistent af en toe iets demonstreren – is het nu de professor zelf die operaties uitvoert: een absolute noviteit!

De meeste klinische lessen worden gegeven door de oudste zoon van de professor, Johann Georg Christoph.⁵ Christoph Siebold heeft in Göttingen geneeskunde gestudeerd en is al op 22-jarige leeftijd in 1789 gepromoveerd. Sinds oktober 1790 is hij hoogleraar algemene geneeskunde, diëtetiek en verloskunde aan de universiteit. Daarnaast is hij leider van de chirurgische afdeling van het Juliusspital, waar hij klinische les geeft. Ook onderhoudt hij nog een particuliere praktijk.

Siebold jr. is een strenge docent. Evenals zijn vader heeft hij een studiereis gemaakt; op kosten van de prins-bisschop is hij naar onder andere Wenen geweest, waar een leerling van Boerhaave, Gerard van Swieten, enkele decennia eerder tot hofarts is benoemd, en hervormingen in de gezondheidszorg heeft doorgevoerd. In het aan de universiteit verbonden Burgerspital heeft Christoph Siebold gezien hoe schoon het in een ziekenhuis kan zijn, maar hij was ook teleurgesteld over het gebrekkige kennisniveau van de aldaar opererende wondartsen. Zijn ervaringen heeft hij in 1795 verwerkt in een plan voor de inrichting van de klinische school van het Juliusspital. In de passage over het onderwijs omschrijft Siebold onder meer wat voor jongens hij graag aan zijn operatietafel heeft staan: ‘leergierige, in de theoretische geneeskunde goed onderwezen jongelingen […] die beschikken over de voor de arts zo noodzakelijke oplettendheid en zorgzaamheid’ – volgens hem zijn dat de belangrijkste pijlers van de heelkunst. Hij wil ‘daadkrachtige, onverdroten medewerkers’ hebben, die het vak beoefenen met ‘vlijt en ijver’ en die blijven twijfelen en vragen blijven stellen. Studenten die zich niet volledig willen inzetten, zijn niet welkom.⁶

Ook bij andere gelegenheden laat hij niet na een moreel hoogstaand ideaalbeeld te schetsen van geneeskundestudenten en artsen. Zo schrijft hij in een lijkrede bij een in 1796 gesneuvelde collega: ‘U gelden deze woorden, roekeloze jeugd […]; u, die het geneesheer-worden op te lichte schouders neemt, en die het heilige dwalen naar de tempel van de esculaap soms voor weinig meer houdt dan een kleine omweg naar de dichtstbijzijnde herberg op de hoek […]: oh, had u maar [Ignaz] Reders leven voor ogen! Dat zou een betere levenswandel, een beter gevoel voor de waardigheid van uw stand en uw toekomstige bestemming opleveren.’⁷ De rede is natuurlijk vooral bedoeld om zijn collega te doen uitstijgen boven de ‘gewone’ mensen, maar de strekking van deze passage komt overeen met zijn andere publicaties waarin hij het over de studenten heeft. Het idee dat de wetenschap van studenten ‘betere mensen’ zou moeten maken en dat geleerden een bepaalde verantwoordelijkheid hebben ten opzichte van de wereld, doet onder meer Duitse geleerden opgang.⁸

Leergierigheid, oplettendheid, zorgzaamheid, een onbesproken levenswandel en gevoel voor de waardigheid van de stand en zijn toekomstige bestemming als geneesheer: zie daar de eigenschappen waar Christoph Siebold als docent op let. Dit is ook de moraal die Joseph Harbaur zich tijdens zijn eerste opleidingsjaren tot geneesheer eigen leert maken. Het is namelijk deze Christoph Siebold die Joseph later omschrijft als zijn ‘leermeester’.⁹

Joseph Harbaur is een van de vele jongemannen die in deze tijd de weg naar Würzburg weten te vinden, want dankzij de nieuwe wind die onder invloed van de familie Siebold is gaan waaien, is Würzburg zeer in trek geraakt bij jongemannen die zich in de genees- en heelkunde willen bekwamen. Vooral voor jongens van (relatief) eenvoudige afkomst die verder willen komen in het leven, is dit een verstandige keuze: aan bekwame heelmeesters is in oorlogstijd altijd gebrek.

Hoe Joseph met de familie Siebold in aanraking gekomen is, is onduidelijk. Zijn naam komt niet voor op de lijst van studenten die ingeschreven staan in Würzburg.¹⁰ Vermoedelijk is hij in de voetsporen getreden van zijn vader en heeft hij in Darmstadt een Barbierstube gevonden om het vak te leren; via deze omweg kan hij dan met de beroemde chirurgen in aanraking zijn gekomen. Goede contacten zijn van groot belang in deze tijd.¹¹

Hoe dan ook, de oude Siebold heeft Joseph onder zijn hoede genomen.¹² Daarmee is de jongeman niet alleen in een warm nest beland, maar ook in een intellectuele omgeving, waar cultuur met een hoofdletter wordt beleden.¹³ In het woonhuis vlakbij het Juliusspital aan de Auf dem Graben, waar de familie sinds 1770 woont en behalve Christoph en ook twee zusjes en drie jongere broers zijn opgevoed, bruist het ook na de dood van moeder (in januari 1793) nog altijd van gezelligheid en esprit. Als het even kan, wordt er na een vermoeiende werkdag door vader en de aanwezige kinderen gemusiceerd en de oude Siebold mag graag een glas wijn drinken.¹⁴ Een natuurliefhebber is Carl Caspar Siebold ook. Hij trekt regelmatig de natuur in of brengt zijn wijngaarden buiten de stad een bezoek. Verder is hij vaak te vinden in zijn tuin achter het Juliusspital, waar hij vogelhuisjes heeft staan en bijen houdt.

Dat de oude Siebold Joseph in huis haalt, duidt erop dat de jongeman uit het juiste hout is gesneden. Joseph is niet de enige student over wie Siebold sr. zich ontfermt: de professor haalt wel vaker begaafde studenten in huis, al dan niet met een financiële ondersteuning. Hij zet ze in het Juliusspital als Praktikanten aan het werk, zodat zij bij hem en zijn zoon Christoph het vak kunnen leren.

Siebold sr. is lang niet de enige die dit doet; overal in Europa komt het voor dat hoogleraren persoonlijke en financiële relaties aangaan met pientere, maar minder gefortuneerde jongelui. Deze jongemannen kunnen op die manier hun (intellectuele) capaciteiten te gelde te maken en zich ontworstelen aan hun ouderlijke milieu. Het mes snijdt aan twee kanten. De geleerde weldoeners bewijzen daarmee niet alleen de jongens, maar ook zichzelf én de wetenschap een goede dienst. Los van het feit dat een academicus huiselijk genoegen kan beleven aan de aanwezigheid van jonge, intelligente en gemotiveerde studenten, kan de patronagerelatie een geleerde ook een duwtje geven in de richting van de toplaag van de maatschappelijke elite.

Siebold wordt in 1801 in de adelstand verheven. Zijn optreden als heelmeester in oorlogstijd is daarvoor de belangrijkste reden, maar zijn edelmoedigheid zal op zijn conduitestaat niet hebben misstaan. De wetenschap vaart er wel bij, want door zo’n persoonlijke patronagerelatie aan te gaan, kunnen professoren eisen stellen; ze zijn niet uitsluitend aangewezen op welgestelde, maar niet per se intelligente of gemotiveerde studenten.

Of dit verschijnsel eind achttiende eeuw juist in de medische wetenschap veel voorkomt, is niet bekend, maar het ligt wel voor de hand: er is door de oorlogstoestand immers extra behoefte aan goed opgeleide geneesheren en vooral heelmeesters.¹⁵ Voor Joseph pakt het in ieder geval goed uit. Hij doet zijn eerste geneeskundige ervaring op en het is een tijd waaraan hij later met genoegen terugdenkt.

Mocht Joseph Harbaur al gedacht hebben in Würzburg veilig te zijn voor revolutie- en oorlogsgeweld, dan komt hij bedrogen uit. Nog in 1793 noteert Siebold sr. in een brief aan een collega uit Marburg: ‘Ik zit hier al op vijftig studenten die vanwege de chirurgie hier naartoe getrokken zijn. Ik zou voor hun welzijn en voor het onderwijs aan deze jongelui wel wensen dat er zo’n twee- tot driehonderd gewonden waren, om die, ook tot mijn eigen vreugde, onder mijn toezicht te kunnen laten behandelen.’¹⁶ Anders gezegd: voor de ontwikkeling van de heelkunde hebben we oorlog nodig.

In de zomer van 1796 gaat de ‘wens’ van de oude Siebold in vervulling. De oorlog in Europa is in volle gang.¹⁷ Aan de ene kant staan nog altijd de Franse troepen, gedreven door de gedachte dat het land veilig moet zijn achter zijn natuurlijke grenzen: de oceaan, de Pyreneeën, de Alpen en de Rijn, en omgeven door revolutionaire zusterrepublieken waar ook ‘vrijheid, gelijkheid en broederschap’ heersen – en oorlogsbuit te halen valt. Aan de andere kant is de Coalitie inmiddels gekrompen tot Oostenrijk, Groot-Brittannië, Spanje en Piëmont-Sardinië, die – ieder nog altijd met zijn eigen agenda – hoofdzakelijk uit zijn op herstel van de heerschappij van keizers, koningen en andere vorsten, ongeacht wat de bevolking daarvan vindt. Pruisen doet niet meer mee. Bij de Vrede van Bazel in 1795 heeft de grootste staat van het Heilige Roomse Rijk de Franse Republiek erkend, de laatste gebieden ten westen van de Rijn ontruimd en aan Frankrijk de zeggenschap overgedragen over de op de Pruisen veroverde gebieden. Ook de Republiek der Nederlanden is als coalitiepartner afgehaakt. Hier is, na de vlucht van stadhouder prins Willem V van Oranje-Nassau en zijn gezin, op 19 januari 1795 met steun van de Fransen de Bataafse Republiek uitgeroepen. De Zuidelijke (Oostenrijkse) Nederlanden zijn volledig geannexeerd door de Fransen.

Erzherzog Carl in der Schlacht bei Würzburg, den 3. September 1796

Voor de ontwikkeling van de heelkunde hebben we oorlog nodig, meent professor Siebold. Hij wordt op zijn wenken bediend. De Slag om Würzburg begin september 1796 – hier afgebeeld met overwinnaar aartshertog Karl van Oostenrijk in het midden – levert de artsen en studenten meer dan drieduizend Oostenrijkse en Franse slachtoffers op.

Heliografie van Karl Klic naar een schilderij van Wilhelm Camphausen. Interfoto / Alamy Stock Photo.

La République is in haar opmars niet te stuiten. In 1796 wordt het plan opgevat om via drie wegen op Wenen te marcheren: een leger via Noord-Italië (Piëmont), de andere twee via de Duitse landen (door het Donaudal en langs de Main). Het eerste leger boekt al snel onder leiding van generaal Napoleon Bonaparte een groot succes. Noord-Italië wordt overrompeld en de Cisalpijnse Republiek is een feit.

Op Duits grondgebied gaat het minder gemakkelijk. Hier vinden de Franse troepen onder leiding van generaal Jean-Baptiste Jourdan de Oostenrijkers op hun weg, die worden aangevoerd door de jongere broer van de keizer, Karl Ludwig, aartshertog van Oostenrijk. In de loop van 1796 marcheren Franse legers in de richting van Würzburg. De bisschoppelijke regering verplicht de priesters, ambtenaren en professoren op hun post te blijven en zich te schikken in wat gaat komen – en vlucht zelf de stad uit. Op 24 juli 1796 nemen de Fransen Würzburg in. Het is een ongeregeld en ongedisciplineerd zooitje. Een ooggetuige ziet ze komen: een ‘gehavende en in lompen gehulde, uit ongeveer 1.500 tot 1.600 man bestaande infanterie met hoeden en petten, half op blote voeten, in soldatenkleding of burgertenue in allerlei kleuren’.¹⁸

De bevolking van Würzburg ondergaat de Franse bezetting (inclusief een oorlogsschatting van 5 miljoen livres) enigszins gelaten, gerustgesteld door de belofte dat de gebruikelijke afpersing, verkrachting en plundering – waarmee de Fransen zich in Italië berucht hebben gemaakt – achterwege zullen blijven. Ondertussen bereidt aartshertog Karl vakkundig de tegenaanval voor. Op 1 september in de namiddag overweldigt een groepje van slechts twintig lichtbewapende ruiters de Franse wachten bij de buitenste Sanderpoort aan de rechteroever van de Main. Met de hulp van enkele burgers wordt daarop ook de binnenste poort geopend en zo galopperen de ruiters de stad binnen. De Fransen zijn volledig overrompeld en trekken zich terug op de linkeroever van de Main, twintig doden en gewonden en honderd krijgsgevangenen achterlatend. Daarop nemen twee Oostenrijkse bataljons zonder verdere tegenstand de hele rechteroever van de Main in Würzburg in.

Een heftig artilleriegevecht barst los boven de hoofden van de Würzburgse bevolking. Drie dagen duurt de strijd, die als de Slag om Würzburg de geschiedenis ingaat, alvorens de Oostenrijkse troepen de Fransen de stad uit hebben gejaagd. De Franse belofte om zich niet te zullen misdragen, blijkt intussen weinig waard te zijn: tijdens de terugtocht worden nog even snel enkele dorpen in de omgeving van Würzburg geplunderd en in de as gelegd. Hierbij komt onder anderen eerder genoemde arts Ignaz Reder om het leven.¹⁹

Het aantal slachtoffers van de furie bedraagt zo’n 3.500: 1.500 Oostenrijkse en 2.000 Franse doden en gewonden; over burgerslachtoffers is niets bekend. De lichtgewonde slachtoffers worden in burgerhuizen opgevangen en verzorgd. De zwaardere gevallen worden onder meer naar het Juliusspital gebracht, waar ze worden behandeld en verzorgd door en onder toeziend oog van Carl Caspar Siebold, die niet alleen zijn studenten aan het werk zet, maar ook zijn zonen Barthel en Elias teruggeroepen heeft uit Jena, waar zij geneeskunde studeren: hier kunnen zij geweldige praktijkervaring opdoen. Hun oudere broer Christoph staat hen bij.