Onder hoofdredactie van Willem van der Ham

Inhoud

Voorwoord

Robert van Asten, wethouder Erfgoed gemeente Den Haag

Ten geleide

Bestuur Stichting tot behoud van de Historische Buitenplaats Ockenburgh

Inleiding

Willem van der Ham, Botine Koopmans, Janet Pronk en Heimerick Tromp

1HET KUSTLANDSCHAP ROND OCKENBURGH: GEOLOGIE EN HISTORISCHE GEOGRAFIE

Bert van der Valk en Frans Beekman

2DE ARCHEOLOGIE VAN OCKENBURGH

Ab Waasdorp

3LEVEN EN WERK VAN JACOB WESTERBAEN, TOESCHOUWER VAN ZIJN TIJD, STICHTER VAN OCKENBURGH

Willem van der Ham

4EEN HUIS-, TUIN- EN KEUKENGEDICHT: MET WESTERBAEN NAAR OCKENBURGH

Johan Koppenol

5HET LANDGOED OCKENBURGH NA JACOB WESTERBAEN: DE PARTICULIERE EIGENAREN VAN 1672 TOT 1916

Bastiaan Willink

6VAN KLEYN PALEIS TOT RIANT LANDHUIS: DE BOUWGESCHIEDENIS VAN OCKENBURGH

Patrick Bosman

7OCKENBURGH: TUIN- EN PARKAANLEG VAN DE BUITENPLAATS

Heimerick Tromp, Michiel van Zeijl en Korneel Aschman

8OCKENBURGH VAN 1900 TOT DE TWEEDE WERELDOORLOG

Robert van Lit, m.m.v. Willem van der Ham

9DUITSE EN OOSTENRIJKSE VLUCHTELINGENKINDEREN IN OCKENBURGH

Corien Glaudemans

10DE OORLOGSJAREN

Ronald Vrolijk, Gerko van Ojen en Willem van der Ham

11EEN JEUGDHERBERG IN LANDHUIS OCKENBURGH

Angela van der Sande, m.m.v. Corien Glaudemans

12HET WAS ALTIJD ZONDAG OP OCKENBURGH: OVER ROMANTIEK, KUNST EN ONDERZOEK TUSSEN 2003 EN 2015

Paul de Mol

13HET NIEUWE OCKENBURGH: HET BEHOUD VAN EEN BIJZONDERE BUITENPLAATS

Willem van der Ham

Noten

Bronnen en literatuur

Over de auteurs en redactie

Colofon

Voorwoord

Beste lezer,

Het burgerinitiatief om de Buitenplaats Ockenburgh te behouden voor de mensen uit de buurt en nabije omgeving, is zo’n idee dat je direct en liefdevol wilt omarmen. Want wie wil nou niet dat zo’n prachtig pand in zo’n bijzondere omgeving opengesteld wordt voor de buurt en voor een groot publiek? Een ware parel voor onze groene stad Den Haag.

Maar het is hard werken om zo’n initiatief daadwerkelijk tot uitvoer te brengen. Vaak zullen de initiatiefnemers hebben gedacht: ‘Waar zijn we in hemelsnaam aan begonnen?’ Want het is nogal een werk en een behoorlijke verantwoordelijkheid om zoiets helemaal op te knappen, te onderhouden en er ook nog eens mooie dingen in te organiseren. Ik heb een grote bewondering voor al die mensen die hierbij sinds 2012 betrokken zijn geweest!

De gemeente heeft dit initiatief zo veel mogelijk ondersteund, door mee te denken over de eigendomsoverdracht, door de cascorestauratie samen met de provincie Zuid-Holland te financieren en ook door de uitgave van dit boek mogelijk te maken. En nog belangrijker: ondanks tegenslagen en soms eindeloze procedures hebben deze eigenwijze initiatiefnemers de moed erin gehouden. En kijk nu eens wat is bereikt en tot stand is gekomen! Het ‘kleyne paleis – Myn Eden in het Duyn’, zoals de oorspronkelijke stichter Jacob Westerbaen de buitenplaats noemde, stráált en bruist weer van de activiteiten.

Dit mooie boek toont op een bijzondere manier aan hoe de bewoners en gebruikers van Ockenburgh deze plek karakter en charme gaven. Er heeft zich hier en in de directe omgeving in al die eeuwen heel wat belangwekkends afgespeeld. Mooi dat er met dit boek over de geschiedenis van Ockenburgh, afgewisseld met persoonlijke verhalen van betrokkenen, weer een prachtig werk is toegevoegd aan onze Haagse Monumentenreeks.

Robert van Asten,
wethouder Erfgoed gemeente Den Haag

Ten geleide

Eind 2012 trok de laatste projectontwikkelaar die de zeventiende-eeuwse Buitenplaats Ockenburgh wilde herontwikkelen zich terug. Het plan bleek economisch niet haalbaar. In september 2012 kwam een aantal buurtbewoonsters bijeen die een plan schreven op basis van participatie. Ze droomden van een laagdrempelige ontmoetingsplek. Kleinschalig, maar economisch zelfstandig en maatschappelijk betrokken: een fijne plek voor en door de buurt. Uitnodigend, ook voor de toekomstige generaties. Een plek waar iedereen zijn of haar steentje zou kunnen bijdragen en harmonie zou kunnen vinden in deze snel veranderende tijd. De uitgangspunten onder dit plan waren: natuur respecteren, geschiedenis laten voortleven, mensen verbinden door hen uit te nodigen om mee te doen en duurzaamheid borgen in de toekomstplannen. Van elkaar te leren en elkaar inspireren. Samen. Onze slogan was dan ook: ‘Er is meer te verdienen dan geld alleen.’

Het kwam goed uit dat het toenmalige Haagse gemeentebestuur de leus ‘Vertrouwen op Haagse Kracht’ hanteerde. Hagenaars werden uitgedaagd met plannen te komen voor een fijne leefb are stad. Wethouder Joris Wijsmuller sprak in 2014 zijn vertrouwen uit in het plan dat de initiatiefnemers hadden opgesteld. Hij was voor ons een grote bestuurlijke steun. Ook Harm Benthem, stadsdeeldirecteur Loosduinen, steunde ons van meet af aan waarvoor wij hem enorm danken. De Erfgoedtafel Landgoederenzone van de Provincie Zuid-Holland zette ons project op een podium en gebruikte het als voorbeeld voor hoe we in Nederland ons cultureel erfgoed door inzet van vrijwilligers kunnen redden. De bestuurders en de vele vrijwilligers (theatermakers, techneuten, fondsenwervers, tuiniers, gastvrouwen, creatievelingen) die de afgelopen jaren aan dit project hun kennis, liefde, tijd en energie hebben gegeven om het te laten groeien, zijn van onschatbare waarde geweest en zullen in de toekomst van onschatbare waarde blijven. Brasserie OCK, opgezet en geëxploiteerd door Jolanthe van den Berghe, een van de initiatiefneemsters, bleek een enorm succes. Ook na de verplaatsing naar de kas – een donatie van Westland Marketing – bleef het voor velen een heerlijke ontmoetingsplek. De teams van vrijwilligers, waaronder OCK events, moestuin, techniek, vleugelverhuur en gastvrouwen, zorgden voor een levendige buitenplaats waar de buurt kon genieten van mooie culturele evenementen, een prachtige moestuin en een reeds in pop-up stijl gerenoveerde vleugel van het landhuis. Het vertrouwen dat we kregen van onze buurtgenoten, sponsoren, donateurs en de vele fondsen gaf ons de energie en het doorzettingsvermogen om dit burgerinitiatief door te ontwikkelen.

Dit leerproces was uitdagend en het project leek op veel momenten onmogelijk te realiseren. Regelgeving en bureaucratie stonden haaks op het ‘in mogelijkheden denken en doen’ van de buurtbewoners. We vonden samen een manier om de verantwoordelijkheid te nemen om dit participatie voorbeeld van A tot Z te vormen tot wat het vandaag is. We zijn er trots op!

Dankzij de toegewijde belangeloze inzet van de samenstellers van dit boek, Janet Pronk, Botine Koopmans en Heimerick Tromp, onder leiding van Willem van der Ham, en een groot aantal gespecialiseerde auteurs, is ook het verhaal van Buitenplaats Ockenburgh deskundig vastgelegd.

Namens het bestuur van de Stichting tot behoud van de Historische Buitenplaats Ockenburgh wensen we u veel ‘lees- en beleefplezier’.

Petra Brekelmans, Peter Vorstermans, Guus Pieters en Dilia van der Bilt

Den Haag, november 2019

Inleiding

Omstreeks 1638 kocht Jacob Westerbaen een stuk grond in de duinen nabij Den Haag waarop hij tien jaar later een buitenhuis bouwde. Hij koesterde zijn afgelegen huis in het groen en noemde het zijn ‘kleyn paleis’. Groot was het inderdaad niet, meer een optrekje. Latere eigenaren breidden het tijdens verbouwingen behoorlijk uit tot wat meer paleisachtige allures. Voor een buiten bleef het echter van bescheiden afmetingen.

Het huis Ockenburgh is niet imposant maar vriendelijk. Al is het architectonisch zeker geen meesterwerk, monumentaal is het wel. Eerst die lange oprijlaan door het prachtige park en dan opeens zie je het huis dat zich door de ligging op een duintje (de huisterp) verheft boven zijn omgeving. En ook al is het landgoed lang zo groot niet meer en het duinlandschap veel minder woest, de tijden van Westerbaen lijken hier nooit heel ver weg. Je zou hem zo kunnen ontmoeten in het nauwelijks aangetaste duingebied Solleveld en hem zien jagen op de konijnen. Je kunt je goed voorstellen hoe Westerbaen hoog op een duin naar de zee tuurde en de omgeving in zich opnam. Taferelen uit zijn lange jubeldicht over zijn landgoed lijken hier zo tot leven te kunnen komen.

Menigeen heeft dierbare herinneringen aan Ockenburgh. Je kunt er heerlijk wandelen en verpozen. De landschappelijke variatie op een vrij gering oppervlak is groot. Sinds het in gemeentelijke handen kwam was het altijd een geliefd wandelpark. Hier, zo net buiten de stad, kon je ontdekken wat landschappelijke schoonheid is en hoe mooi en indrukwekkend natuur en cultureel erfgoed samen kunnen gaan, een symbiose kunnen vormen. Je kunt je goed voorstellen dat dit plekje voor heel wat mensen een plaats van herinnering is en misschien zelfs vormend was. Vanwege die landschappelijke schoonheid of omdat het op een of andere manier verbonden is met je leven, je er als kind kwam met je ouders, je er eens vertoefde in de jeugdherberg, of wat dan ook.

Het ging veel mensen aan het hart toen het park verrommelde en het huis steeds meer een bouwval leek te worden. Hoe kon dat toch gebeuren? Zo’n mooie en unieke plek, waar menigeen aan verslingerd was geraakt? Lang was het ongewis wat ermee zou gebeuren. Zou er een enorm hotel verrijzen, ontoegankelijk voor de bewoners uit de omgeving en toevallige passanten? Zou de tuin, het park gedeeltelijk in een parkeerplaats veranderen? Jarenlang leek het op een vrijplaats, goed beheerd door een kunstenaarscollectief, voor wie Ockenburgh duidelijk een plek van inspiratie was, iets wat de kunstenaars ook graag deelden met het publiek. Een plek wachtend op het noodlot. Want je zag de plek verloederen. Menigeen vreesde dat er echt een einde aan Ockenburgh zou komen, het huis op den duur zo zou zijn uitgewoond dat het alleen nog maar gesloopt kon worden. Dat er weer een mooie buitenplaats verloren zou gaan, een dierbaar plekje voorgoed zou verdwijnen. Het hout van de balustrades raakte zichtbaar vermolmd. Eigenlijk stond het hele gebouw op de rand van verval. Als je er nieuwsgierig binnentrad, bleek de idylle algauw verstoord. Het weinig tot de verbeelding sprekende interieur uit de tijd dat Ockenburgh als jeugdherberg was ingericht was een mooie buitenplaats onwaardig. Er leek geen redden aan.

Toen was daar opeens dat burgerinitiatief. Het krioelde weer van de mensen op het terras en later in de kas die naast het huis werd opgetrokken. Ongeveer iedereen in de buurt en ook ver daarbuiten bleek dierbare herinneringen aan Ockenburgh te koesteren, aan het huis, aan het park, aan het landgoed. Menigeen wilde zijn of haar handen uit de mouwen steken om er weer iets moois en bijzonders van te maken. Ockenburgh, dat mocht niet verdwijnen! Het huis Ockenburgh bleek wél te kunnen worden gerestaureerd. Ockenburgh kon wél nieuw en sprankelend leven in worden geblazen. De gemeente steunde het burgerinitiatief en kwam met veel geld over de brug om het casco te herstellen, het huis een stevig fundament te geven waardoor de idealen van de initiatiefnemers en de grote groep vrijwilligers heel wat dichterbij kwamen. Ook van tal van andere fondsen, bedrijven en mensen kwam er financiële steun. Met een enorm doorzettingsvermogen en de hulp van velen is het na veel gezwoeg en geploeter gelukt een plek te creëren die opnieuw het hart van talloze mensen zal stelen.

Het landhuis Ockenburgh voor de restauratie. Foto: Arie Mos.

Alle reden om die herinneringen eens goed vast te leggen en de geschiedenis op te tekenen. Want Ockenburgh is niet zomaar een plek van vele individuele herinneringen, het is ook een plek waar zich heel wat heeft afgespeeld, die voortdurend aan verandering onderhevig was, die als een bodem een gelaagdheid van vele eeuwen kent, een plek waar het verleden ademt. Dat is de invalshoek ook van dit boek over Ockenburgh: de geschiedenis van een bijzondere plek, van een in de achttiende en negentiende eeuw zeer uitgestrekt landgoed. Deze plek werpt zijn eigen licht op de grotere geschiedenis en bijzondere gebeurtenissen. Bij het samenstellen van het boek hebben wij ons als redactie verwonderd over wat zich hier in de loop der eeuwen allemaal heeft afgespeeld en hoe die gebeurtenissen verweven zijn met een bepaald tijdsbestek.

Dit is veelal een nuchtere geschiedenis van voorvallen en ontwikkelingen. Het zou mooi zijn geweest als we de geschiedenis van Ockenburgh hadden kunnen beschrijven aan de hand van de vele bewoners van Ockenburgh, maar bij gebrek aan bronnen als brieven is dat onmogelijk. Wat waren de motieven om Ockenburgh te kopen, uit te breiden en er te vertoeven? Meestal weten we dat niet waardoor er ook iets mystieks blijft hangen rondom Ockenburgh; dat is eigenlijk helemaal zo erg nog niet. Wel hebben we veel portretten van deze bewoners weten te achterhalen en krijgen we zo tenminste een beeld van deze personen. In andere tijdsgewrichten wordt juist weer wel een tip van de sluier opgelicht. Over de handel en wandel van stichter Jacob Westerbaen zijn we mede door zijn gedichten en andere geschriften behoorlijk goed op de hoogte. We krijgen niet alleen van deze man een beeld en zijn bijzondere levenswandel maar zeker zijn gedicht Arctoa Tempe geeft een uitstekend beeld van de waarde en betekenis van een buitenplaats voor de bewoner en dat is in de geschiedschrijving over buitenplaatsen best uitzonderlijk. Ook op andere momenten kunnen we ons goed verplaatsen in wat zich er heeft afgespeeld, bijvoorbeeld in de tijd toen Ockenburgh een jeugdherberg of een bolwerk van kustenaars was. Dat is misschien ook wel kenmerkend voor deze plek en het landgoed: ze kenden periodes van relatieve stilte en van bruisend leven.

Het landhuis Ockenburgh tijdens de cascorestauratie. Foto: Dick Valentijn.

In het Nederlandse landschap neemt de buitenplaats een bijzondere plaats in. Steeds meer wordt erkend dat op die plekken een bijzondere verwevenheid bestaat van landschap, natuur en cultuur. De waardering daarvoor is de afgelopen tijd weer sterk toegenomen met als gevolg dat de betekenis van de buitenplaats in het landschap meer wordt erkend.

De buitenplaats was een plek om aan het stadse leven te ontsnappen; in die zin vervult Ockenburgh die rol ook tegenwoordig nog met verve. De buitenplaats kwam ook op als fenomeen in de jaren dat de steden sterk groeiden en vervuilden. Rondom het midden van de zeventiende eeuw schoten de buitenplaatsen als paddenstoelen uit de grond. Het recept was vrij eenvoudig: een luxe woonhuis omringd door een fraai aangelegde tuin of park en in een mooie omgeving. In een tijd dat veel afstanden nog te voet, met paard en wagen of in een trekschuit moesten worden overbrugd, diende de buitenplaats zeker niet te ver van de stad te liggen en via een goede zand- of steenweg, trekvaart of ander water bereikbaar te zijn. Ockenburgh voldeed ruimschoots aan die criteria. Het is ook een goed voorbeeld van hoe leden van de nieuwe elite hun kapitaal investeerden en met de nieuwe vergaarde rijkdom pronkten. In Amsterdam namen de rijkste kooplieden het voortouw door langs de Amstel en de Vecht en in de nieuwe droogmakerijen buitenplaatsen te stichten, in Den Haag gaf stadhouder Frederik Hendrik het goede voorbeeld. Vooral de duinrand en de vaarten die Den Haag met de Hollandse steden verbonden, vormden prima plekken om een buitenplaats te stichten. Westerbaen kon het zich financieel permitteren een van de voorlopers van de nieuwe rage te zijn. Hij toonde zich fanatiek in de inrichting van huis, tuin en park en zijn lofzang op het buitenleven heeft mogelijk menigeen doen overwegen zijn voorbeeld te volgen. Ook al woonde Westerbaen in tegenstelling tot veel andere eigenaren van buitenplaatsen het hele jaar door op Ockenburgh, zijn kleine paleis kan op basis van al deze criteria als een heel goed voorbeeld van het fenomeen buitenplaats worden beschouwd.

Ook voor de periode na Westerbaen is dat het geval. Huis en park wisselden van gedaante, maar die veranderingen weerspiegelden wel de geest van die tijd. Tal van buitenplaatsen zijn in de loop der tijd gesloopt. In de eerste helft van de negentiende eeuw, toen de Nederlandse economie er niet erg florissant voorstond, vond er zo’n sloophausse plaats, maar ook in de twintigste eeuw bij de snelle uitdijing van het stedelijke gebied. Wonder boven wonder bleef Ockenburgh dit lot – soms op het nippertje – bespaard, al hebben wel grote delen van het oorspronkelijke landgoed en landschap een andere bestemming gekregen. Het landhuis Ockenburgh staat echter nu weer fier overeind.

In dit boek hebben we Ockenburgh steeds in zijn tijd en zijn omgeving geplaatst. Het is een roerige geschiedenis geworden, die de plek van alle kanten belicht. Dat is met kundige hand geschied.

In het eerste hoofdstuk beschrijven Bert van der Valk en Frans Beekman het kustlandschap rondom Ockenburgh, dat de eigenaren van Ockenburgh niet alleen vertier maar ook inkomsten bood. Sommige menselijke sporen in dit landschap zijn al vele eeuwen oud. Ab Waasdorp schrijft in hoofdstuk 2 over de archeologie van Ockenburgh. Dan strijkt Westerbaen opeens neer in dat woeste duinlandschap om zijn droom te verwezenlijken. Willem van der Ham schreef een schets van deze toeschouwer van zijn tijd en hoe hij als zoon van een touwslager in de hoogste kringen belandde. Johan Koppenol ontrafelt in het vierde hoofdstuk het beroemde gedicht Arctoa Tempe van Westerbaen over Ockenburgh. Wat is fantasie en wat is werkelijkheid? Wie bewoonden Ockenburgh na Jacob Westerbaen? Bastiaan Willink pluisde dat uit en een bijzondere stoet van mensen komt in hoofdstuk 5 voorbij. Tijdens de recente verbouwing zijn veel nieuwe gegevens omtrent de bouwgeschiedenis van het landhuis Ockenburgh aan het licht gekomen. Patrick Bosman stond daar met zijn neus bovenop en beschrijft in hoofdstuk 6 hoe het huis er oorspronkelijk uitzag en welke verbouwingen wanneer hebben plaatsgevonden en met welk resultaat. In hoofdstuk 7 schrijven Heimerick Tromp, Michiel van Zeijl en Korneel Aschman over de tuin- en de parkaanleg, welke veranderingen zich in de loop der tijd hebben voorgedaan en hoe de tuin en het park aan nieuwe modes onderhevig waren. In de twintigste eeuw kwam Ockenburgh algauw in de greep van stadsuitbreidingen. Robert van Lit beschrijft in hoofdstuk 8 hoe het landgoed versnipperde en het huis in gemeentelijk eigendom kwam. Kort voor de Tweede Wereldoorlog bood het huis onderdak aan Duitse en Oostenrijkse vluchtelingenkinderen. Corien Glaudemans vertelt in hoofdstuk 9 dit aangrijpende verhaal. Nog steeds zijn in en rondom het huis de sporen van de Tweede Wereldoorlog te zien. In de strijd om de residentie in 1940 werd er op Ockenburgh hard en heldhaftig gevochten, wat in hoofdstuk 10 verteld wordt door Ronald Vrolijk, Gerko van Ojen en Willem van der Ham. Een nieuwe glorietijd begint na de Tweede Wereldoorlog als in Ockenburgh de jeugdherberg wordt gevestigd. Angela van der Sande en Corien Glaudemans laten zien hoe tal van jongeren niet konden geloven dat zij in een prachtig landhuis en een geweldig park mochten bivakkeren. Dat de plek de aandacht trok van projectontwikkelaars valt te begrijpen. Gelukkig klonk er protest en vlotte het niet met de plannen. Een groep kunstenaars vond er een tijdelijk onderkomen. Paul de Mol beschrijft wat een geweldige inspiratiebron Ockenburgh voor hen was en hoe de kunstenaars ook het publiek daarbij betrokken. In die tijd groeide ook het besef dat die bijzondere plek niet verloren mocht gaan. Willem van der Ham vertelt over het bijzondere burgerinitiatief dat een nieuwe toekomst voor Ockenburgh inluidde.

Konijnenspoor in de duinen bij Ockenburgh, omstreeks 1937. Foto: Dienst Stadsontwikkeling en Volkshuisvesting. Collectie: Haags Gemeentearchief.

Ockenburgh wordt weer gekoesterd, net als Westerbaen eerder deed. Dit boek neemt u mee in de rijke geschiedenis van Ockenburgh en omgeving en wij hopen dat veel mensen zo zullen ontdekken wat een bijzondere plek Ockenburgh is.

De redactie

Willem van der Ham, Botine Koopmans, Janet Pronk en Heimerick Tromp

Dit boek dragen we op aan het duinkonijn.

1

HET KUSTLANDSCHAP ROND OCKENBURGH: GEOLOGIE EN HISTORISCHE GEOGRAFIE

Bert van der Valk en Frans Beekman

Het duingebied van Loosduinen en Den Haag in 1611. Kaartboek van de Hoogheemraadschappen van Rijnland, Delfland en Schieland, ‘gemeten en in kaart gebragt door Mr. Floris Balthasar’. Middenonder ligt Loosduinen, links de Noordzee. Tussen de naam Seg Brouck onderaan de kaart zijn vaag vier hofsteden zichtbaar. De meest noordelijke boerderij, aan het einde van een watering – mogelijk de Goeswatering gelegen naast de Rijnweg – is de hofstede van Ockenburgh. De oostelijke hofstede is Zandfort. Aan de westkant van de Rijnweg ligt Blijrust en nog een boerderij waarvan de naam onbekend is. Collectie: Nationaal Archief, Den Haag.

Het geologisch kader

Het landgoed Ockenburgh is gelegen op de brede strandwallengordel van Wassenaar, Den Haag en Loosduinen. Die bestaat uit de wat hoger gelegen strandwallen met Oude Duinen met daartussen smalle en lagere strandvlakten, zoals het Segbroek richting Kijkduin. De vorming van dit landschap begint na het midden van het Holoceen, ongeveer 6500 jaar geleden. De kustlijn werd vóór die tijd door een combinatie van sedimentarmoede en hoge snelheid van zeespiegelrijzing naar het oosten gedrukt. De afname van die rijzing vanaf 6000 jaar geleden veroorzaakte een andere sedimentbalans. De verdronken Rijn-Maasdelta uit het vroegste Holoceen ten westen van de huidige Maasvlakte bevatte veel zand dat door de golven opgenomen kon worden. Het werd naar de kust getransporteerd. Dit surplus aan zand veroorzaakte een natuurlijke uitbouw van de kust, eerst met korte stukken strandwal, met duintjes van slechts een paar meter hoog aan weerszijden van een getijdengeul, maar allengs werden de stukken strandwal langer en kwamen er voor elke strandwal strandvlaktes tot stand.

Ongeveer 1000 jaar later, rond 5500 jaar geleden, ontstond het doorgaande strandwalcomplex van Wateringen-Rijswijk-Voorburg-Voorschoten. Vanwege de dóórgaande aanvoer van zand ontstond de strandvlakte van de Binckhorst-De Horsten en niet veel later het strandwalcomplex van Loosduinen-Den Haag-Wassenaar. De kustvlaktes ertussen en landwaarts daarvan verzoetten geheel en raakten met veen begroeid. Met de vorming van de Haagse strandwal was de zandvoorraad in de ondiepe Noordzee niet uitgeput; er vond verdere strandvlakte- en strandwalvorming plaats. Vervolgens kwamen de strandvlakte van het Segbroek en de strandwal onder Scheveningen-Meijendel tot stand.

Rond of vlak na de Romeinse tijd stopte de uitbouw van de kust waarschijnlijk omdat de zandbronnen in de ondiepe Noordzee opraakten. Ook verzandde de monding van de Oude Rijn bij Katwijk. Rond 1150 was de Oude Rijn in wezen geen Rijntak meer, omdat het rivierwater uitsluitend nog via de meer zuidelijke route (via de Lek) werd afgevoerd. Het gevolg was, naast grootschalige kusterosie, nieuwe duinvorming: de Jonge Duinen. Het is nog steeds niet geheel duidelijk welke omstandigheden precies tot die enorme duinvormingsfase hebben geleid, maar wel is zo goed als zeker dat de kusterosie na de Romeinse tijd daartoe de fundamentele aanzet heeft gegeven. De rivieren voerden toen al lang geen sediment meer naar de kust.¹

Ook stormvloeden speelden hierin een rol. Vanaf circa 500 v. Chr. drong de zee via de openingen in de kust (estuaria) en brak in het zich achter de duinen uitstrekkende veengebied. Vanuit deze inbraakgeulen sloeg de zee het veen weg, waarna de geulen werden opgevuld met zand, en klei over het resterende veen werd afgezet. De natuurlijke zandbalans van de kust werd zó verstoord dat voor de verdere kustvorming en het behoud van de kustlijn geen zand meer voorradig was; er was bijgevolg later sprake van ‘zandarmoede’. Recent is de sedimentarmoede van de Delflandse kust bestreden met zandige kustversterkingen, de zogenaamde strand- of zandsuppleties, onder andere de Zwakke Schakel Delfland, en met als laatste element, de Zandmotor (periode 1971-2011).

Het landschap rond het landgoed Ockenburgh

Het landgoed Ockenburgh ligt op de oude strandwal van Loosduinen en Den Haag ten westen van het oude dorp Loosduinen. De Jonge Duinen zijn er zeer smal – niet voor niets heet op oude kaarten de zeereep bij Kijkduin ‘Smalduin’. De landwaartse grens van deze strandwal liep eeuwen geleden door tot aan de Maasmond, maar verdwijnt tegenwoordig bij Ter Heijde in zee. Ze is bij Den Haag vier, bij Loosduinen drie, bij de watertoren van Monster twee kilometer breed en bij Ter Heijde nog maar een paar honderd meter. Die versmalling werd veroorzaakt door de sterke kusterosie langs de Delflandse kust, zowel in de prehistorische tijd als in de historische tijd.² Op basis van oude kaarten is de afslag van de laatste 400 jaar ook te kwantificeren: sinds 1611, het jaar van de eerste betrouwbare kustkaart van Floris Balthasar en zijn zoon Balthasar Florisz. van Berckenrode is de kustafslag voor Kijkduin 700 meter geweest, bij Ter Heijde 1200 meter en bij ’s-Gravenzande zelfs 1400 meter. Door deze verschillen in mate van afslag loopt de huidige kustlijn dus niet meer parallel aan deze strandwal. In de prehistorische tijd sloot de strandwal aan op de haakwal van Monster, die tot aan de oostelijke punt van de Naaldwijkse Geest liep.

Reconstructiekaart 1378 volgens Herman van der Meer (2009). Legenda: 1. Bestaande weg. 2. Veronderstelde weg. 3. Watering. 4. Deelgebied Segbroek. 5. Jonge Duinen. 6. Oude Duinen. 7. Geest. Bron: F. Beekman en L. van der Valk, ‘De vorming van het cultuurlandschap in de duinen tussen Loosduinen en Monster’, in: Holland’s Duinen, nr. 53, 2009.

De hierboven geschetste Oude Duinen tussen Den Haag en Ter Heijde vormen het ruimtelijk kader van ruim vijfentwintig eeuwen landschapsreconstructie, menselijke bewoning en gebruik zoals verwoord in dit hoofdstuk.

Het landschap is in al die eeuwen constant bewoond geweest. Bij een lage bevolkingsdichtheid was dit gebied in de vroegere prehistorie vrij dicht bebost, maar in de IJzertijd en de Romeinse tijd was het waarschijnlijk een relatief open landschap geworden. In de Vroege Middeleeuwen zal er enig herstel van bos zijn opgetreden door een grote teruggang in de bewoningsdichtheid. Dat laat echter onverlet dat het, gelegen naast de natte klei- en veengebieden van het Westland, in alle perioden aantrekkelijk was door de hogere en dus veiliger ligging en door de aanwezigheid van zoetwater in de ondergrond.³

In Solleveld stammen de oudste aan de oppervlakte gevonden resten uit de Late IJzertijd (vanaf circa 250 v. Chr.). Het gaat om potscherven. Ook in de Romeinse tijd (50-450) was dit gebied blijkens vondsten in agrarisch gebruik als graasgebied en voor enige akkerbouw. Overblijfselen zijn er ook uit de Vroege Middeleeuwen in de Merovingische tijd (450-750).⁴ Duidelijk is ook dat het agrarisch gebruik in de Karolingisch-Ottoonse tijd (750-1250) en later gewoon doorliep.

Het cultuurlandschap in de Middeleeuwen

Een register van de grootte van de landerijen met de namen van de eigenaren of pachters van de boerderijen, Metinge van tAmbagt van Monster, gedaen in den jaere 1378, biedt enig inzicht in dit cultuurlandschap tussen Loosduinen en Monster ten tijde van de Late Middeleeuwen. Zo waren de boeren die zeewaarts van de Monsterseweg woonden zo arm dat ze slechts de helft van het morgengeld (waterschapsbelasting naar oppervlakte grondbezit) hoefden te betalen. Op basis van deze gegevens en nog bestaande wegen en wateringen is het vogelteller en duinonderzoeker Herman van der Meer gelukt een reconstructie van het cultuurland te maken (zie de afbeelding op pagina 19). Vrijwel alles was als landbouwgrond in gebruik, uitgezonderd enkele ‘clingen’ (relatief hooggelegen binnenduinen). Dat waren Oude Duinen begroeid met heide en struiken, beweid door schapen. Het klooster Loosduinen bezat 19 hectare van dit landschap, min of meer overeenkomend met het gebied van het huidige landgoed Ockenburgh. In 1378 wordt het tussen de Rijnweg en de Banweg (Monsterseweg) gelegen ’Solvelt’ ook al genoemd. De naam verwijst naar een ‘sol’, een natte plek in het veld. In later tijd was er een boerderij Solleveld.

De stuifkuil naast de Bloedberg werd gereactiveerd na 2005, onder andere door vertrapping van de vegetatie door paarden die dit deel van Solleveld begraasden. Onderin de kuil is de bodem zichtbaar, met daaronder de lichtgekleurde, uitgeloogde zanden van het lang beakkerde Oude Duin. Foto: Bert van der Valk.

De hoofdstructuur werd in 1378 gevormd door drie evenwijdig lopende wegen: het Hazenpad achter de toenmalige zeeduinen, de Rijnweg en de Banweg (nu: Haagweg/Monsterseweg). We kunnen ervan uit gaan dat die zandwegen er al eeuwen, zo niet duizenden jaren lagen. In het meetboek worden als dwarswegen genoemd de Oudenburgerlaan (Oorberlaan), de Polanensteeg en Molenlaan, en ook een Nieuweweg tussen de Rijnweg en Banweg bij boerderij Solleveld. Binnen deze hoofdstructuur lagen de vele ‘ackerken’ (akkers) en ‘weidekijn’ (weiden) van een tiental kleine boerenbedrijven. Eén ervan was de voorloper van Ockenburgh, namelijk de boerderij van Geryt Voercoop en zijn nicht Griete. Van de wateringen is een enkele nog als een droogliggende laagte in het veld aan te wijzen.

Door een gelukkig toeval kwam bij de Bloedberg bij de Schelpweg op de Monsterse Geest in 2005 een akkerniveau uit de Late Middeleeuwen in een stuifkuil aan het oppervlak. De donkere, ooit door mensen bewerkte bodem bevatte veel scherven die met de mest op de arme duingronden waren meegekomen. Het meeste aardewerk was afkomstig van ongeglazuurde grijze kogelpotten. Het gevonden roodbakkend spaarzaam geglazuurd aardewerk is typisch voor het eind van de Middeleeuwen. Dit akkerland was in 1378 volgens het meetboek in bezit van Claes Zeelander.⁵

Het begin van de Nieuwe Tijd: de vorming van het Polanenduin

Rond 1500 veranderde er nogal wat in dit duingebied. Vanuit de aangetaste kust bij Ter Heijde stoof duinzand over het oude cultuurland naar binnen. Het Polanenduin ten oosten van de Schelpweg was het resultaat, met een duidelijk paraboolvormig duinfront aan de noordoostzijde. De aantasting van de zeereep en duinvorming was een gevolg van aanzienlijke kustachteruitgang. Vooral de bekende stormvloed van 1570 bracht grote schade toe aan de Delflandse kust.

De duinvorming in de zestiende eeuw had een paar gevolgen. Allereerst raakte de aloude Rijnweg overstoven en gestremd. De Banweg werd daardoor steeds meer gebruikt voor het verkeer. Nog in 1690 spreekt een keur van Delfland over ‘het verwijderen van zand van de weg bij de duinen van Polanen’. Dat zal wel die Banweg zijn geweest. Een logisch gevolg van de wegomlegging was ook dat de boerderijen langs de Rijnweg, zoals Solleveld en het latere Ockenburgh, een lange oprijlaan moesten krijgen naar de Banweg/Monsterseweg (van 325 resp. 550 meter). Ook de nu verdwenen boerderij Zandfort bij Ockenburgh had een oprijlaan van 300 meter.

Een belangrijk gevolg van de duinoverstuiving in de zestiende eeuw was ook de verschraling van het cultuurland, waardoor duingrassen steeds meer oprukten. De omstandigheden om te boeren werden daardoor nog slechter en de vijf boerderijen die in 1378 tussen de Molenlaan en de Schelpweg lagen, staakten hun bedrijfsvoering. Waarschijnlijk stond er slechts één boerderij, het latere Geesterwijk. Het omliggende gebied heet ‘De Gheest’, dat later ‘de Monsterse Geest’ werd genoemd.

Koeien en konijnen in de zeventiende eeuw

In de zeventiende eeuw veranderde het landschap opnieuw drastisch, maar nu onder invloed van de mens. De Kaart van Delfland door Nicolaas Cruquius uit 1712 geeft daarvan een goede indruk (pagina 22-23). Het boerenland van het Loosduinse deel langs de Monsterseweg is omgezet in een landgoederenlandschap, waarin ook eikenhakhout werd geplant. Het Monsterse deel behield echter nog lang een (marginaal) agrarisch karakter.

De kaart van Cruquius toont twee merkwaardige wallencomplexen langs de Rijnweg in Monster bij boerderij Geesterwijk en bij boerderij Solleveld, welke laatste ruim drie eeuwen lang bestond. De evenwijdige wallen zijn 1.75 meter hoog met een onderlinge afstand van 15 meter. Het geheel is omgeven door een dubbele wal met sloot. Onze veronderstelling is dat het gaat om een afgesloten konijnenwarande, ofwel besloten jachtgebied, die toebehoorde aan een duinmeier (duinopzichter). De duinen tussen Monster en Scheveningen waren toen namelijk verdeeld in het Eerste tot en met het Vijfde Westduyn en in elk van deze duinpartijen lag een dergelijk ‘wallencomplex’ bij de boerderij van de duinmeier van het gebied. De Staten van Holland verpachtten het jachtrecht daarvan. Maar daarnaast hadden ze mogelijk nog een andere functie. De wallen waren wellicht begroeid met wilgen. In de waterbouw is dat nuttig materiaal om oevers te verdedigen en kustwerken te verstevigen. En wilgenhout was in de winter ook konijnenvoer. Ook in de achttiende eeuw waren de ‘duinmeijerijen of konijnduinen’ nog belangrijk.

Op de zogenaamde voorduinen (duingebied grenzend aan het achterliggende polderland) graasden koeien. Op de kaart van Cruquius van 1712 zijn palen met nummers ingetekend. Het waren zogenaamde ‘schutpalen’. Om de honderd meter stond zo’n paal. Ze dienden om de kust te beschermen tegen de koeien. Die dieren mochten de grens niet passeren, omdat ze anders het zand zouden lostrappen en de helm zouden wegvreten. Deden ze dat toch, dan had de schutter het recht zo’n koe te vangen. Tegen betaling van een boete kon de boer zijn koe uit de schutskooi ophalen.

Boerderij Geesterwijk

Na 1600 was er op de Monsterse Geest nog maar één boerderij. Eind veertiende eeuw stond hier volgens het meetboek de boerderij van Symon Kerstynensz. Zijn land lag tussen een watering en de Rijnweg. Bij de veldverkenning van de Vereniging van Vrijwilligers in de Archeologie (AWN) in 2014 werd aan het oppervlak een vingerring uit de veertiende/vijftiende eeuw gevonden met de naam Maria in bijzondere letters, en uit de eeuw erna een tiental zilveren penningen. Het was dus een welvarend bedrijf. Dat blijkt ook uit andere vondsten. Tussen de duizenden scherven gebruiksaardewerk vallen de stukken van het wat luxere majolica, faience en porselein op. Telkens werd de boerderij verbouwd. In 1660 werd de eigenaar Nikolaas Geltsack, advocaat bij het Hof van Holland in Den Haag. Hij bedacht vermoedelijk de naam Geesterwijk: een wijk- of rustplaats op de Monsterse Geest. Op de boerderij kwam in ieder geval een mooie kamer voor in de zomer, te gebruiken door de eigenaar. De pachter met zijn gezin woonde er het hele jaar. Hij was duinmeier en had gelet op de hooibergen een flink aantal koeien. De vondst van een tinnen vestknoop met het silhouet van een konijn past prima in het beeld. Natuurlijk waren er ook paarden, varkens en kippen. Er was een boomgaard. Op de omwalde akkertjes of ‘croften’ werd wat graan verbouwd. De zandwallen waren nog lang te zien.

Derde blad van de Kaart van Delfland van Nicolaas Cruquius (1712). Het achttiende-eeuwse duinlandschap tussen de Haagweg/Monsterseweg en de zee is goed herkenbaar. Collectie: Nationaal Archief, Den Haag.

Buitenplaats Ockenburgh

Buitenplaats Ockenburgh is, net als veel Hollandse buitenplaatsen, in de zeventiende eeuw ontstaan uit een boerderij, met ook nog een oudere voorganger. De eerder genoemde boerderij van Geryt Voercoop was eind zestiende eeuw inmiddels eigendom van Lenaert (Leendert) Jacobsz. De boerderij stond nabij de huidige Wijndaelerweg, ten zuidwesten van Loosduinen in de ambachtsheerlijkheid van Monster.⁶ De hofstede van Lenaert en de omringende hofsteden zijn schematisch zichtbaar op de Kaart van Delfland uit 1611. Uit de kaart blijkt dat de hofstede goed bereikbaar was via een watergang die tot aan het erf liep. Zoals gebruikelijk stond de hofstede op de overgang van droge (duin)grond naar een vochtige vallei, het Segbroek. Naast eigen grond pachtte Lenaert percelen van de abdij van Loosduinen. Na confiscatie van de kerkelijke goederen door de Staten van Holland kocht Lenaert ‘zijn’ percelen in 1599.⁷

Op 20 februari 1619 verkocht Lenaert de hofstede met 22,5 morgen⁸ grond aan zijn zoon Jacob Leendertsz. Het grondgebied van ruim 19 hectare lag tot over de Rijnweg (ongeveer de huidige Wijndaelerweg). Jacob staat op de lijst van weerbare mannen uit 1623 vermeld als Jacob Leendertsz Ockenburg.⁹ Mogelijk heette de hofstede ook Ockenburgh en is dit de naamgever van de latere buitenplaats.

Bovenste deel van een zoutvat, eerste helft zeventiende eeuw, majolica aardewerk. Dit siervoorwerp stond mogelijk op tafel bij advocaat Nikolaas Geltsack in de mooie kamer van boerderij Geesterwijk. Foto: Timco van Brummelen.

Op basis van latere kaarten wordt vermoed dat de boerderij ten westen van het huidige hoofdhuis heeft gestaan en later een bijgebouw van het hoofdhuis werd, gelegen aan het voorplein: op de kaart van circa 1800 staat dit gebouw nog als ‘boerenwoning’ vermeld. Over de opbouw van de boerderij en de erfinrichting zijn geen gegevens bekend. Bij de boerderij zal een moestuin en mogelijk een boomgaard hebben gelegen, waarschijnlijk ook al op de plek van de huidige kasserie (Brasserie OCK).

Houtplantages langs de Monsterseweg als onderdeel van het exploitatiemodel toegepast door landgoedeigenaren

De aanleg van de landgoederen op het Loosduinse deel van ons gebied in de zeventiende eeuw ging gepaard met het omwerken en verwijderen van grond. Het landschap rondom Ockenburgh was vroeger veel duinachtiger dan tegenwoordig. Veel duinen zijn afgegraven ten behoeve van de zandwinning om de bouw van een huis te bekostigen. Gericht bodemonderzoek heeft meer licht geworpen op de geschiedenis van deze afzanding. Een hooggelegen zandrug in ten westen van Zandfort bleek het enig overgebleven stukje origineel reliëf Oud Duin (‘cling’) te zijn. Al in de zeventiende eeuw is dus in Solleveld en wijde omgeving, misschien met uitzondering van delen van Ockenburgh, de bodem van een paar meter zand ontdaan. Het zand werd afgevoerd via de in 1646 aangelegde Loosduinse Vaart. Op dat verlaagde en vlakke reliëf zijn daarna rabatten (kunstmatige, langgerekte lage zandruggen) aangelegd van een meter hoog en 7,5 meter uit elkaar, waarop eiken werden geplant. Nog aanwezige complexen in Ockenrode heten Lange Akkers en Korte Akkers. Ook bij boerderij Solleveld liggen deze lage ruggen die in de toen veel nattere duinen een nog enigszins geschikte groeiplaats boden.¹⁰

Het hakhout ging naar de bakkersovens. De eikenbast werd tot looistof vermalen en de eiken staken werden verkocht. Door deze vorm van houtteelt werd het van oorsprong vochtige en voedselarme duin productief gemaakt. De bosachtige omgeving werd bewust aangelegd door de eigenaren van de landgoederen. Het eikenbos dat we nu zien is ruim een eeuw oud. Het is kort voor 1900 voor het laatst gekapt.¹¹ Door de harde wind is het bos opgeschoren, kronkelig en laag geworden. Ook aan de zuidkant van de Monsterseweg op de geleidelijke overgang naar de Oostmadepolder vond de omvorming naar landgoederen plaats, zoals het landgoed Bloemendaal, maar lang niet in zulken getale als ten noorden van de Monsterseweg.

Aardappelakkers in de negentiende eeuw

Op de Monsterse Geest rond boerderij Geesterwijk lagen in de achttiende en negentiende eeuw duingraslanden waar koeien graasden. In het rapport ‘Tegenwoordige Staat Der Duinen In Het Voormaalig Gewest Holland’ uit 1798 staat dat het Copierduin tussen Ter Heijde en Monster schrale geestgrond is, die ‘eene vlakke en schoone weide voor Runder Vee’ vormt.¹²

In de eerste helft van de negentiende eeuw is voor 1850 een complex van regelmatig omwalde akkertjes oostelijk van het Polanenduin aangelegd. De percelen van 55 bij 75 meter zijn nog steeds te zien, zeker op luchtfoto’s. Elk perceel is ook nog in vieren gedeeld van ieder 20 bij 20 roeden (0,6 hectare). De aanleg had vermoedelijk te maken met de teelt van vroege aardappelen, die uit het Westland naar Engeland werden verkocht. Op de topografische kaart van 1850 is het ‘akkertjescomplex’ voor het eerst in kaart gebracht. Het was een poging de duinen productiever te maken. Langs de Monsterseweg groef men aan de rand van het Polanenduin tot in de negentiende eeuw plaatselijk zand af voor aardappellandjes.

De sterk terugwijkende kust bij Ter Heijde noopte het Hoogheemraadschap van Delfland tot ingrijpende maatregelen: aanleg van de Delflandse Hoofden en aanleg van een Slaperdijk tussen De Zijp bij Ter Heijde tot het Polanenduin bij de Schelpweg. De grond voor deze dijk werd gehaald in het Copierduin. Boerderij Geesterwijk en het wallencomplex aan de Rijnweg verdwenen ook. De aanleg van de Slaperdijk startte in 1826, maar door de vele en langdurige onteigeningsprocedures was die dijk van 2250 meter pas klaar in 1851.¹³

Waterwinning en afzanding in de negentiende eeuw

De duinen bleken uiterst geschikt voor de waterwinning. De steden werden eeuwenlang geteisterd door cholera en andere epidemieën. Ook in de negentiende eeuw veroorzaakten die nog vele slachtoffers. Gebruik van sterk verontreinigd lokaal grondwater was daarvan een belangrijke oorzaak. In navolging van andere grote steden, zoals Amsterdam in 1854 en Den Haag in 1878, wilde ook Delft beschikken over zuiver drinkwater zonder ziektekiemen. In 1887 was de aanleg van de waterleiding voltooid. In de duinen bij Ockenburgh lag een open kanaal of ‘prise d’eau’ van 700 meter loodrecht op de Haagweg en evenwijdig aan Slag 19. Veel breder waren de duinen daar trouwens niet. Het duinwater werd opgepompt naar de watertoren van 40 meter hoog. De Delftsche Duinwaterleiding ging in 1922 over in de Westlandsche Drinkwater Maatschappij (WDM),¹⁴ en later in het Duinwaterbedrijf Zuid-Holland (DZH), thans Dunea. Vanaf 1950 werd rivierwater geïnfiltreerd in gegraven duinplassen en kanalen. Voor het historisch gegroeide cultuurlandschap was de komst van de duinwaterwinning van groot belang, omdat sindsdien geen grote ingrepen in het landschap meer plaatsvonden. Wel zien we filtergebouwen, pompputten en werkwegen; de waterplassen gaan schuil achter rietkragen.

In de tweede helft van de negentiende eeuw ontwikkelde de tuinbouw in het Westland zich explosief. Er vond een verbetering van de kleigrond plaats door het ‘opvaren’ van zand. Deze ophoging en intensieve vermenging leidden tot uitstekende tuinbouwgronden.

Kaart van de afgegraven (of afgegeeste) binnenduinen en met dit zand opgevaren gronden in het Westland, door Van Liere, 1948. Bron: J. Groenewegen, Het Westland in wording. Van water en wad tot werk- en woongebied, Naaldwijk: Stichting Stimulering Historische Publicaties Westland, 2013.

De verlaten boerderij Solleveld op een winterse dag in 1929. Inmiddels is de boerderij allang in elkaar gezakt, maar de kastanjeboom staat er nog steeds. Foto: Frans Kooijmans.

Het zand werd gewonnen in de binnenduinen tussen Den Haag en Monster. Door zanderijvaarten vanuit de lage polder werd het lage duin aangesneden en werd het zand met kruiwagens naar platte schuiten gebracht en weggevaren. Het effect is te zien aan de zuidkant van de Haagweg tot voorbij de Schelpweg. De Haagweg heeft er bijna het karakter van een lage dijk gekregen¹⁵.

Als bijproduct van dit afzanden of afgeesten wierp men op sommige plaatsen uitzichtheuvels op. Deze belvedères, soms met een theekoepel, waren het doel van menige zondagmiddagwandeling om de nieuwe omgeving te overzien en ook met een verrekijker naar de scheepvaart op zee te kijken. Tegenover de Ockenburgherbrug lag er een die de Paalberg heette en omstreeks 1955 weer werd afgegraven. Tegenover de watertoren en de Schelpweg lagen er meerdere. Ook elders langs de Westlandse kust waren dergelijke uitzichtheuvels.

Het spreekt voor zich dat al dat afzanden een grote aanslag op het archeologisch bodemarchief betekende. In de afgezande gebieden ontbreken de (Vroeg-) Middeleeuwse vondsten bijna geheel.

Een bijna verdwenen duinboerderij: Solleveld

De geschiedenis van de duinboerderij Solleveld leert ons het nodige over het magere bestaan op de Oude Duinen. Op de kaart van Cruquius uit 1712 staat op de locatie Solleveld een ensemble van diverse gebouwen, zandwallen, hooiberg, boomgaard, het al genoemde ‘wallencomplex’ en een groot loofbos. Een vrij extensieve vorm van veeteelt was gebruikelijk op de schrale duingronden. De melk werd verwerkt tot boter. Een akker en de tuin leverden voedsel voor het boerengezin. Van deze boerderij is wat meer bekend door een archeologisch onderzoek van de AWN in 2003.¹⁶

Aan het einde van de achttiende eeuw werd een nieuwe boerderij opgetrokken. Dat had te maken met de gestegen prijzen van landbouwproducten door de groeiende bevolking. Dat ‘nieuw’ was wel betrekkelijk: oude gebouwen leverden de stenen voor de nieuwe boerderij Solleveld. Zelfs (halve) kloostermoppen van het in de veertiende eeuw gesloopte kasteel Polanen dat ten oosten van Monster stond, werden als vlijlaag gebruikt.

De duinboerderij was eigenlijk een versteende schuur met een stalgedeelte voor de paarden en koeien, een deel, een woonkeuken, twee kamers en een melkkelder met opkamer. Het geheel mat 9,5 bij 21 meter. Bij de bouw van het voorhuis waren IJsselsteentjes gebruikt, terwijl de stal was opgetrokken uit hergebruikte stenen uit de vijftiende/zestiende eeuw. Het voorhuis had een rieten dak; de stal grijze dakpannen. Het water kwam uit een pomp aan de stalmuur.

Als gevolg van de waterwinning daalde het grondwater met meer dan een meter en dat had grote consequenties. Door verdroging moest het boerenbedrijf worden beëindigd. Duinboer Buitelaar, die in Loosduinen melk uitventte en boter verkocht, verliet in 1905 de boerderij. Het gebouw stond leeg en raakte in verval. In de meidagen van 1940 verschansten de Duitsers zich er en werd het gebouw zwaar beschoten met mortiervuur. De muren vielen om. Omstreeks 1960 zag men tussen het struikgewas nog slechts het keldergat. Een oude kastanje geeft nu nog de plaats van boerderij Solleveld aan. De funderingen zijn nog steeds onder het huidige oppervlak aanwezig.¹⁷

De Bloedberg op de Monsterse Geest

Omstreeks het jaar 1900 legde de eigenaar van het landgoed Ockenrode een dennenbos van 20 hectare aan tussen de Rijnweg en het smalle kustduin. De duingrond werd bewerkt en van lage rabatten en paden voorzien. Een halve eeuw later werd het bos in de laatste fase van de Tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetters gekapt. Restanten van dit dennenbos zijn op Solleveld nog steeds aanwezig.

In het begin van de twintigste eeuw kwam het gebied steeds meer onder invloed van de stad (zie hoofdstuk 8). In de crisisjaren na 1930 ontwikkelde de gemeente Monster plannen voor een echt duinpark. Een werklozenproject moest leiden tot een bosrijke omgeving tussen Molenslag en Schelpweg. Naast de bosaanplant waren er plannen voor een vijver, een hertenkamp, wandelpaden en een uitkijkheuvel. Dit laatste plan stond duidelijk in de traditie van de belvedères, die al eerder langs de Monsterseweg en Haagweg waren opgeworpen. Het werk werd uitgevoerd door de Nederlandsche Heidemaatschappij. In 1938 startte de aanleg van het ‘recreatieoord’. Met zand uit de directe omgeving werd met ‘bloed en zweet’ de Bloedberg van meer dan 12 meter hoog gemaakt. Het eerste jaar werden al 200.000 jonge bomen en struiken geplant, waaronder dennen, eiken, esdoorn, lijsterbes en vlier. Van de aanleg van een vijver en een hertenkamp kwam niets terecht. In 1939 en 1940 werd er nog aan gewerkt, waarna het gebied oorlogsterrein werd met verwoesting en brand. Na de oorlog werd het weer een schrale duinweide. Hier en daar is van de beplantingen nog iets over. Tegenwoordig is de Bloedberg een beboste heuvel, populair onder verliefde stelletjes. Ook is het een telpost voor het trekvogelonderzoek.¹⁸

Vinkenbanen bij Loosduinen

Iedere herfst komen uit het noorden duizenden trekvogels over Nederland. De trekrichting wordt bij de kust afgebogen, omdat de vogels de zee mijden. Deze ‘gestuwde trek’ gaat langs de Hollandse duinen, waar in vroeger eeuwen met slagnetten vinken, sijzen en spreeuwen werden gevangen voor de consumptie: een geplukt en in de boter gebraden vinkje was een geliefd borrelhapje bij de elite. Er waren vijf vinkenbanen ten westen van Loosduinen, die van september tot half november bemand waren.¹⁹

Het bekendst was de vinkenbaan van Dirk Hoos achter zijn huis aan de Haagweg 155 tegenover de watertoren. Deze gastvrije vinker ontving veel natuurjournalisten zoals Kees Hana, en bekende ornithologen als Wim van Dobben en Luuk Tinbergen, die het trekonderzoek een wetenschappelijke basis gaven. Er verscheen een charmante brochure ‘Vogeltrek en vinkenbaan’ (1939) door W.H. van Dobben en D. Hoos, met tekeningen van J.J. ter Pelkwijk.

Achter de vinkershut lag de eigenlijke vinkenbaan. Aan de zuidwestkant ervan was de ‘houtdijk’ van plaggen van een meter met kale takken erop. Het walletje aan de andere kant was een halve meter. Tussen die wallen was de ‘druip’ met twee slagnetten van zo’n 10 meter lang, die vanuit de hut werden aangetrokken. Ook hingen er kooitjes met lokvogels. De gedode vinken werden per vijftig stuks verzameld op een ‘rits’. De financier of patroon van de vinkenbaan kon daarmee zijn vrienden plezieren. De vinkenbaan van Dirk Hoos kwam in 1944 in een mijnenveld te liggen en is na de bevrijding vernield.

Van 1940 tot 1949 lag er een vinkenbaan achter boerderij Solleveld. Het bord ‘Rijksvogelringstation’ heeft er wellicht voor gezorgd (vanwege het woord ‘Rijks’), dat in 1944 bij het aanleggen van een mijnenveld door de Duitsers de omgeving van de vinkenbaan werd ontzien. Na de oorlog lagen er twee mooie vinkenbanen achter Ockenburgh: van Dirk Hoos en Gerrit Berg, collega-vinkers en rivalen. Bij de aanleg van de camping in 1954 verdwenen ze echter. Het langst bestond nog de vinkenbaan van Gerrit Engelen (1969-1995), die niet ver van het fietspad bij Kijkduin in de duinen lag. Hij had eerst een vinkenbaan bij het sportpark Ockenburgh (1960-1969), maar die verdween onder de puinduinen.²⁰

Het duinlandschap bij Ockenburgh, omstreeks 1937. Collectie: Haags Gemeentearchief (foto: Dienst Stadsontwikkeling en Volkshuisvesting).

De stad rukt op

In de naoorlogse tijd is de stad aan het oprukken. De wijk Ockenrode raakt vanaf 1996 bebouwd. Daarna ontstaat vanaf 2005 een stadswijkje aan de oostzijde van landgoed Bloemendaal en wordt in 2006 het gebouw Domus a Mari op de hoek van de Oorberlaan neergezet. Achter Bloemendaal is de grote stadswijk Vroondaal al een aantal jaren in aanbouw. Als de tekenen ons niet bedriegen, zullen de komende jaren nog duizenden huizen worden bijgebouwd in dit gebied.

‘Lees het landschap’

In het voorafgaande zagen we dat in de afgelopen 2500 jaar het gebruik van de Oude Duinen tussen Loosduinen en Monster telkens anders is geweest. Dat gebruik (met name afgraven!) heeft veel archeologische sporen en de kenmerkende morfologie van het Oude Duinlandschap doen verdwijnen. In de bodem is echter nog veel bewaard gebleven en ook in het huidige landschap zijn vele historische elementen gelukkig nog te zien vooral doordat Solleveld door de waterwinning grotendeels is beschermd. De biografie van het landschap is het waard verteld te worden in een boek als dit, maar zeker ook buiten, in het veld, met de zilte wind om je oren en de wolken boven je hoofd.

Met dank aan Ab Waasdorp, Korneel Aschman en Willem van der Ham voor de redactie van onze eerste tekst.

2

DE ARCHEOLOGIE VAN OCKENBURGH

Ab Waasdorp

Urnen uit het grafveld van Solleveld (detail). Foto: afdeling Archeologie, gemeente Den Haag.

Inleiding

Elke Hagenaar loopt wel eens door de duinen. En menigeen zal daar, ondanks de paden en de afrasteringen, een gevoel van ongereptheid bij hebben gekregen, bijna alsof er nooit iemand voor je geweest is. Maar natuurlijk is niets minder waar. Juist de zandgronden en duingebieden van Den Haag hebben de langste bewoningsgeschiedenis van de hele regio. Onze duinen vormen een dynamisch landschap dat sporen van vroegere bewoners en bewoning uitwist of juist bedekt met stuifzand met als uiteindelijk resultaat dat er helemaal niets meer van te zien is, tenzij door een lokale verstuiving oud vondstmateriaal bloot komt te liggen. Op die manier zijn nogal eens vindplaatsen ontdekt.

Van die nu zo gekoesterde ongereptheid was maar beperkt sprake toen Jacob Westerbaen rond het midden van de zeventiende eeuw een terrein ten zuidwesten van Loosduinen uitkoos om er zijn landgoed vorm te geven. Het duingebied aldaar was toen al voor een behoorlijk deel in cultuur gebracht. Er was al een hofstede aanwezig en daar vlak naast was de boerderij Zandfort (ter plekke van wat nu het Hyacintenbos genoemd wordt) te vinden. Iets verder naar de kust toe waren de lagergelegen strandvlaktes aan landbouw en veeteelt dienstbaar gemaakt, vanuit boerderijen als Blijrust en Solleveld, nu al lang weer verdwenen. Niemand wist toen van de bewoningsgeschiedenis van dit stuk duingrond die, zoals we nu weten, teruggaat tot meer dan 2000 jaar geleden.

Het onderzoeksgebied met de verschillende vindplaatsen daarin aangegeven. Kaart: afdeling Archeologie, gemeente Den Haag.

Over dat verre verleden gaat dit hoofdstuk. Eerst is het van belang het gebied waarover we het hebben af te bakenen. Die afbakening is overigens niet moeilijk te maken. De Monsterseweg, al eeuwen de verbinding tussen Den Haag en Monster, is een logische grens langs het zuiden. Ook de Kijkduinseweg/Ockenburghstraat in het oosten is een logische afbakening, al was het maar omdat die de huidige grens tussen groen en bebouwing grotendeels markeert. In het westen ligt de gemeentegrens voor de hand en dan blijft er nog maar één over, en daar komt de kustlijn natuurlijk als geen ander voor in aanmerking, hoewel die best een eind van het landgoed verwijderd is.

Bij elkaar is het een gebied van meer dan 350 hectare dat volledig bestaat uit duingrond met al zijn variaties. Hoge duinen, zoals we die meer naar het noorden toe volop kennen, zijn er echter maar weinig en blijven beperkt tot een smalle strook pal langs de kustlijn. Dit ‘Jonge Duin’, een grootschalige overstuiving die uit de latere Middeleeuwen stamt, heeft in het gebied van en rondom Ockenburgh dus maar zeer beperkt het toenmalige oppervlak overdekt. Voor de bewoningssporen van onze verre voorouders is dat niet zonder betekenis geweest: ze liggen hier veel dichter tegen het huidige oppervlak aan dan elders langs de kust. Ze kwamen dus sneller bloot te liggen. Dat had voor- en nadelen. Zo kon het gebeuren dat de grote Romeinse vindplaats ter plekke al in de jaren twintig van de vorige eeuw door een passant werd ontdekt. Maar een nadeel was dat ze veel kwetsbaarder waren voor vernietiging bij grondwerkzaamheden. Bij het afzanden ten behoeve van bijvoorbeeld de tuinbouw is er waarschijnlijk heel veel verdwenen.¹ Desondanks is er, ook dankzij de beperkte bebouwing van het gebied, nog steeds genoeg overgebleven. Binnen het geschetste areaal is er veel opgegraven, onderzocht en in kaart gebracht.