Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting, J.E. Jurriaanse Stichting, Stichting Twickel, Dr. C. Louise Thijssen-Schoute Stichting, Hendrik Muller Fonds, Boekenfonds Elisabeth Grent/F.J.A.M. van der Helm.

Afbeelding omslag

De 16 leden van de magistraat van Deventer geschilderd door Gerard ter Borch in 1667 (foto Alphons ter Brake). Ter Borch, die lid was van het stadsbestuur, schilderde in 1648 ook het beroemde schilderij Het sluiten van de Vrede van Munster. Behalve het groepsportret van de Deventer magistraat schilderde Ter Borch portretten van de afzonderlijke leden van het stadsbestuur. Vele daarvan zijn verloren gegaan.

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Vormgeving binnenwerk

Daniëlle Balk, Studio VER VANDAAN, Apeldoorn

© 2020 Jan Haverkate, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2020 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494428

e-ISBN 9789462497306

NUR 680

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding

Een vergeten pamfletoorlog

Een multidisciplinair onderzoek

Introductie van het corpus

Bekende en onbekende auteurs

Bekende en onbekende drukkers

Indeling hoofdstukken

1

Publieke opinie als politieke autoriteit

Publieke opinie en publieke ruimte

Het pamflet als gemist onderzoeksobject

Het pamflet als onderzoeksobject

De taal als wapen

2

Methode van onderzoek

Tijdlijnvergelijking

Publieke gesprekssituatie

Argumentatie en bewijsvoering

3

Land zonder regering

Van vazalstaat tot territoriale staat

Een nieuwe landsheer

De eerste landsregering

Steden versus adel

Verdeling van de soevereiniteit

Steden versus steden

Nieuwe leiders

Nieuwe coalities

Lont in het kruitvat

4

De Overijsselse partijtwisten 1654-1657

Politieke strijd 1654-1657

Pamfletstrijd 1654-1657

5

Overijsselse partijtwisten 1668-1671

Politieke strijd 1668-1671

Pamfletstrijd 1668-1671

6

Overijsselse partijtwisten 1672-1675

Politieke strijd 1672-1675

Pamfletstrijd 1672-1675

7

Conclusies

De actualiteit als motor van de pamfletstrijd

Stadsregenten als opinieleiders

De architectuur van de publieke gesprekssituatie

Politieke strijd als taalstrijd

Oorlog gewonnen, vrijheid verloren

Integratie van de onderzoeksparadigma’s

Epiloog

Noten

Samenvatting

Summary

Bibliografie

Bronnenlijst

Secundaire literatuur

Voorwoord

Het idee voor dit onderzoek ontstond in 2007, toen ik in het huisarchief van kasteel Twickel bij Delden (Overijssel) een zeventiende-eeuws manuscript van 233 pagina’s onder ogen kreeg. Aafke Brunt, de archivaris van Twickel, had mij op het document geattendeerd. Het was de ongepubliceerde autobiografie van de Twentse edelman Adolf Hendrik van Raesfelt (1625-1682), hoofdrolspeler in een van de roerigste politieke conflicten uit de geschiedenis van Overijssel. Omdat niemand de tekst ooit had gelezen, nam ik mij voor om dat op een geschikt moment te gaan doen.

Na een studie Nederlandse taal- en letterkunde in 1974 terechtgekomen in de vaderlandse journalistiek, had ik mijn belangstelling voor historische Nederlandse teksten nooit verloren. De ontdekking van het manuscript leek mij een goede reden om mijn kennis van het zeventiende-eeuwse Nederlands weer op te frissen en te bezien welke verrassingen dit document nog meer voor mij verborgen hield. De tekst bleek deel uit te maken van wat men tegenwoordig een publiek debat zou noemen. In dit geval tussen twee groepen regenten in Overijssel die ruzie kregen over de vraag hoe zij hun gewest het best konden besturen.

Hoe Nederlandse politici in de moderne tijd de publieke opinie bespeelden, had ik als journalist vaak genoeg meegemaakt. Het handschrift van Van Raesfelt maakte mij nieuwsgierig naar hoe hun voorgangers dat deden. Maar van mijn voornemen kwam niets terecht. Het werk voor de krant eiste alle aandacht op en het idee raakte in vergetelheid. Ik sluit zelfs niet uit dat Van Raesfelts manuscript nog altijd ongelezen in het archief van Twickel had gelegen, als mijn dochter Nelleke niet in 2011 was afgestudeerd. Dat gebeurde kort voordat ik met pensioen ging en op zoek was naar een nieuwe invulling van mijn leven.

Haar begeleider aan de Radboud Universiteit in Nijmegen was dr. Inger Leemans. Zij was kort daarvoor benoemd tot hoogleraar aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en haar afscheidsreceptie stond gepland op dezelfde dag als het laatste examen van Nelleke. Na afloop van de diploma-uitreiking raakte ik met haar in gesprek, mij schoot het handschrift van Van Raesfelt weer te binnen en zij werd de beste promotor die ik mij had kunnen wensen. De rest is geschiedenis.

Bevrijd van de zorgen om het dagelijks brood ging ik op tijdreis naar de Gouden Eeuw. Een reis die mij in aanraking bracht met een politieke cultuur die de hedendaagse in ruwheid en platheid overtrof. Daar had ik nog nooit meegemaakt hoe politieke partijen elkaars afgevaardigden in de gevangenis opsloten, elkaars reputatie te grabbel gooiden en elkaars stad in puin schoten om wraak te nemen voor een politieke nederlaag. Mijn onderzoek werd een kennismaking met een onbekend land en een vreemde cultuur die ik alleen kende uit de werken van Vondel en Bredero en de schilderijen van Rembrandt en Jan Steen: de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Ik ben Inger dankbaar dat zij het risico heeft genomen om deze reis met mij als onervaren reisgezel te ondernemen. Zij gidste mij door stad en land, langs wegen en rivieren, door dalen en spelonken. Zij hield het reisdoel in het oog en behoedde mij voor dwaalwegen en valkuilen. Mijn dank gaat ook uit naar dr. David Onnekink, die zich als copromotor bij ons reisgezelschap aansloot en bereid was om zijn kennis van het zeventiende-eeuwse landschap met ons te delen. Samen waren zij de ideale coaches die mij als buitenpromovendus op het juiste moment van het juiste kritische commentaar en de juiste reistips voorzagen.

Verder dank ik Jean Streng, die mij op weg hielp met een startlijst van door hem gevonden pamflettitels uit het Overijsselse corpus. Aafke Brunt dank ik, omdat zij mij wegwijs maakte in de geschiedenis van het huis Twickel en het leven van Adolf Hendrik van Raesfelt. En Nelleke, omdat zij mij met vragen over mijn onderzoek bleef achtervolgen en behulpzaam was bij de eindcorrectie van mijn proefschrift. Marijke, onze kinderen en kleinkinderen, hebben mij deze reis graag gegund, maar zullen vooral blij zijn dat de bestemming is bereikt. En dat zij op de vraag waar ik ben, niet meer hoeven te antwoorden: in de zeventiende eeuw.

Met de publicatie van deze handelseditie keer ik terug naar actualiteit van vandaag. Niet als beroepsjournalist maar als gediplomeerd historicus. Hoewel, zoveel verschillen de historicus en de journalist niet van elkaar. Allebei onderzoeken zij wat mensen doen en wat hun beweegredenen zijn. Als het goed is, doen zij dat gewetensvol en volgens de erecodes van hun vak. Maar een historicus zal van zijn hoofdpersonen nooit meer een weerwoord kunnen vragen over wat hij heeft geschreven. Als journalist had ik dat oordeel graag willen kennen.

Jan Haverkate

Hengelo (O), januari 2020

Inleiding

Een vergeten pamfletoorlog

In Overijssel brak niet lang na het einde van de Tachtigjarige Oorlog opnieuw een oorlog uit, deze keer een binnenlandse. In mei 1657 trok een legertje soldaten in opdracht van Kampen en Zwolle naar het naburige havenstadje Hasselt om het stadsbestuur een lesje te leren. De veldtocht trok veel bekijks. Burgers uit Zwolle en Kampen ‘met haer jufferen by der handt’ verzamelden zich op de dijk langs het Zwartewater om het beleg in ogenschouw te nemen. ‘Het scheen een harten lust voir haer te wesen’, stelde een ooggetuige uit Hasselt later bitter vast.¹ Het beleg mondde uit in een tweedaagse kanonnade met tientallen doden en vele verwoeste huizen en gebouwen tot gevolg.

Het beleg van Hasselt was de ontknoping van een politieke crisis in het landsbestuur van Overijssel die enkele jaren eerder was ontstaan en mede was veroorzaakt door een ingrijpende verandering in het staatsbestuur van de Republiek: de afschaffing van het stadhouderschap na het overlijden van Willem II in november 1650. Voor Holland was diens plotselinge dood een geschenk uit de hemel. Vernederd door zijn optreden in het geschil over de inkrimping van het Staatse leger en zijn mislukte overval op Amsterdam, besloten de Hollandse regenten het stadhouderambt voorlopig vacant te laten.² Met uitzondering van Friesland, Groningen en Drenthe, die een eigen stadhouder hadden, sloten de andere gewesten zich bij het standpunt van Holland aan, zij het niet altijd van harte.

Voor Holland brak het tijdperk van de Ware Vrijheid aan waarin de regenten hun macht met niemand meer hoefden te delen en hun gewest tot grote bloei kwam. In andere gewesten pakte het burgerlijk zelfbestuur minder goed uit en kwamen oude politieke tegenstellingen naar boven, al dan niet vermengd met spanningen over de politieke koerswijziging van Holland. Zo waren er in Groningen de traditionele conflicten tussen de stad Groningen en de jonkers in de Ommelanden, in Utrecht tussen de stad Utrecht en de ridderschap, en in Gelderland tussen de vier kwartieren Zutphen, Arnhem, Nijmegen en Roermond. Conflicten waarin vroeger de stadhouder bemiddelde maar die nu door de regenten zelf moesten worden opgelost.³

Voor de regenten in Overijssel was dat te veel gevraagd. Naar aanleiding van de omstreden benoeming van een nieuwe drost in Twente vielen de Staten van Overijssel in het voorjaar van 1654 uit elkaar in twee partijen die ik in mijn onderzoek de Deventer partij en de Zwolse partij zal noemen.⁴ De kwestie liep zo hoog op dat men in Den Haag zelfs serieus rekening hield met een burgeroorlog.⁵ Beide partijen riepen zichzelf uit tot wettige landsregering waardoor de belastinginning dusdanig in het ongerede raakte dat Overijssel niet meer in staat was zijn quote aan de Generaliteitskas te betalen. Alleen daarom al belandde de partijstrijd ook op de agenda van de Staten-Generaal.

Een andere reden was dat de Zwolse partij in oktober 1654 de driejarige prins Willem III tot stadhouder had aangesteld en de Friese stadhouder Willem Frederik tot diens plaatsvervanger, zolang de prins minderjarig was en de functie niet zelf kon vervullen. De hoop van de Zwolse regenten was dat de Friese stadhouder kon bemiddelen in de volledig vastgelopen partijtwisten en de partijen weer rond de tafel kon krijgen, maar die hoop bleek ijdel. Omdat de leden van de Deventer partij niet in deze benoemingen waren gekend, weigerden zij Willem Frederik als bemiddelaar te accepteren en zegden zij het overleg met de tegenpartij op.

Ook in Holland waren de regenten weinig ingenomen met deze benoemingen. De Overijsselse partijstrijd werd daar vooral gezien als een risico voor de stabiliteit van de Republiek. De vrees bestond dat andere gewesten het voorbeeld van Overijssel zouden volgen. Bovendien kwamen de benoemingen voor Holland op een wel heel ongelukkig moment. De Hollandse raadpensionaris Johan de Witt was juist in deze periode in een conflict verwikkeld met de Staten-Generaal over de Akte van Seclusie. Daarin hadden de Staten van Holland aan Engeland toegezegd om nooit meer een stadhouder aan te stellen. Johan de Witt, die in Overijssel als bemiddelaar optrad nadat de Friese stadhouder het veld had geruimd, moest daarom voorzichtig opereren. Uiteindelijk lukte het hem toch om in 1657 een vredesregeling tot stand te brengen.⁶

Daarmee waren de problemen niet voorbij. In 1668 herhaalde de geschiedenis zich naar aanleiding van een poging tot omkoping van drie Kamper regenten door de Zwolse partij. De Zwolse partij was intussen wel een stuk kleiner geworden. Een deel van haar aanhang, waaronder Kampen, was overgelopen naar de tegenpartij. In september 1671 brachten de Staten-Generaal andermaal een vredesregeling tot stand, maar onderhuids bleven de spanningen voortbestaan. Tot een heropleving van de partijtwisten kwam echter het niet meer, nadat in 1672 de keurvorsten van Keulen en Munster de baas waren geworden in Overijssel. Alleen op papier rommelden het conflict nog een tijdje na. Vanaf 1675 behoorde het tot het verleden.⁷

Een multidisciplinair onderzoek

Wat de Overijsselse partijtwisten interessant maakt, is niet zozeer hun betekenis in de staatkundige ontwikkeling van de Republiek. In dat opzicht onderscheiden zij zich niet of nauwelijks van andere politieke conflicten die zich in deze periode buiten Holland voordeden. Wat in Holland gebeurde, was bepalend voor de toekomst van de Republiek, niet wat in de andere gewesten gebeurde. Het Overijsselse conflict is vooral interessant, omdat het een verzameling van meer dan honderd pamfletten heeft opgeleverd die samen de weergave vormen van een vroegmodern publiek debat.

Grote conflictgebonden pamfletcollecties zoals het Overijsselse corpus zijn in de zeventiende eeuw schaars. Uit de periode voor 1654 zijn er in de Republiek drie bekend.⁸ In alle gevallen gaat het om Hollandse collecties die nauw verbonden zijn met belangrijke overgangsmomenten in de staatsvorming van de Republiek: de campagne van de Staten van Holland en stadhouder Willem I om Amsterdam bij de Opstand te betrekken (1572-1578), de geloofstwisten in de Hollandse steden (1615-1619) en de politieke verwikkelingen na de Vrede van Munster (1648), uitmondend in de mislukte overval van stadhouder Willem II op Amsterdam (1650).⁹

Zeker wanneer de herkomst van de pamfletten bekend is, zoals in Overijssel, vormen deze collecties waardevolle bronnen die ons een zeldzame blik gunnen in de keuken van de vroegmoderne vaderlandse politiek. Zeldzaam omdat overheden in de vroegmoderne tijd meestal alleen hun resoluties openbaar maakten en regenten geacht werden te zwijgen over de meningsverschillen die aan deze besluitvorming voorafgingen.¹⁰ Soms konden zich situaties voordoen waarin regenten zich niet langer aan deze geheimhouding gebonden achtten en ook de inwoners van hun stad of gewest bij hun politieke strijd betrokken. De Overijsselse partijstrijd was zo’n conflict.

Anders dan de Hollandse pamflettencollecties is het Overijsselse corpus nooit eerder systematisch bestudeerd. Een eerste (onvolledige) inventarisatie werd in 1859 gepubliceerd door de Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis onder de titel ‘Lijst van Twistschriften de provincie Overijssel rakende, uit de 17e eeuw’.¹¹ Hoewel hij niet naar de hierboven genoemde inventarisatie verwijst, moet C.H.Th. Bussemaker de collectie zeker hebben gekend. Bussemaker, in 1895 benoemd tot hoogleraar geschiedenis in Groningen, promoveerde in 1888 in Leiden op een proefschrift over de Overijsselse partijstrijd.¹² Hij noemde daarin wel een aantal pamfletten uit de collectie, maar liet ze in zijn onderzoek verder als inferieure bronnen terzijde.¹³ Bussemakers studie is een voorbeeld van de tegenwoordig nog maar weinig beoefende evenementiële geschiedschrijving. Ik vermeld zijn proefschrift hier toch, omdat het de enige monografie is die ooit over de Overijsselse partijstrijd is geschreven.¹⁴

Bussemakers conclusies zijn inmiddels achterhaald, maar belangrijk genoeg om te noemen, al was het maar omdat zijn voorstelling van zaken lange tijd het beeld van de Overijsselse partijstrijd in de historiografie heeft bepaald. Geheel volgens de negentiende-eeuwse visie op het ontstaan van de Republiek plaatste Bussemaker het Overijsselse conflict in het frame van de politieke strijd tussen staatsgezinden en prinsgezinden in Holland. Het Overijsselse conflict in 1654-1657 was volgens hem een botsing tussen een gewestelijke Oranjepartij en Statenpartij met als inzet het herstel van het stadhouderschap. Het tweede conflict (1668-1671) beschreef hij als een vete tussen twee rivaliserende adellijke families, de Van Haersoltes in Salland en de Van Raesfelts in Twente, met als inzet de machtspositie van beide families in het landsbestuur.¹⁵

In mijn onderzoek staat de vraag centraal hoe de Overijsselse regenten het pamfletmedium hebben gebruikt in het politieke conflict dat hen vanaf 1654 verdeelde. Kennisvermeerdering over de staatsvorming in de Republiek, meer in het bijzonder in Overijssel, is daarbij zeker een van de doelstellingen. Mijn onderzoek is echter vooral bedoeld als een casestudy naar de relatie tussen staatsvorming en publieke opinievorming die sinds Jürgen Habermas’ studie over de publieke ruimte tot een stroom van wetenschappelijke publicaties heeft geleid, zowel in Nederland als daarbuiten.¹⁶

Voor Nederland kan een dergelijke casestudy tot nieuwe inzichten leiden, aangezien de staatsvorming in de Republiek nogal afweek van die in andere Europese staten, en mogelijk ook invloed heeft gehad op de architectuur van het publieke debat. Een economisch zelfstandige burgerij bijvoorbeeld, die Habermas een noodzakelijke voorwaarde noemt voor het ontstaan van de publieke opinie, kwam in de handelssteden van de Republiek al veel eerder voor dan in Engeland, de modelstaat waarvan Habermas uitging. Bovendien was de Republiek, anders dan Engeland en de andere Europese staten, geen monarchie en evenmin een territoriale eenheidsstaat.

Hoe deze verschillen doorwerkten in de relatie tussen staatsvorming en openbare meningsvorming, is tot dusver nauwelijks onderzocht. Het Overijsselse corpus is daarvoor om verschillende redenen een geschikte casus. Om te beginnen beslaat het een betrekkelijk lange periode die samenvalt met de actualiteit van de politieke strijd en daarna zelfs nog enkele jaren doorloopt. Daardoor is het mogelijk om de pamfletstrijd als een longitudinaal historisch proces van openbare meningsvorming te analyseren en de veranderingen op te sporen die zich in de loop daarvan hebben voorgedaan.

Een andere reden is dat de pamfletstrijd deze keer niet Holland betreft, waarover de meeste tot dusver gepubliceerde onderzoeken gaan, maar een van de landgewesten. Een gewest waar bovendien de interactie tussen staatsvorming en openbare meningsvorming als gevolg van de langdurige Spaanse bezetting aanzienlijk trager op gang kwam dan in Holland, en waar behalve de steden ook de adel een zware stem had in het landsbestuur. Daardoor is het mogelijk om door vergelijking vast te stellen in welke mate zich binnen de Republiek verschillen in publieke opinievorming en staatsvorming hebben voorgedaan en welke factoren daarbij een rol hebben gespeeld.

Een derde reden is dat het slagveld in Overijssel redelijk overzichtelijk is, wat zeker een voordeel is als het gaat om een gedetailleerde analyse van de politieke strijdschriften: meer dan twee strijdende coalities kende het conflict aanvankelijk niet. In de loop van de tijd nam het aantal woordvoerende partijen en personen wel toe, maar zonder dat dit ten koste ging van de overzichtelijkheid: de meeste pamfletten zijn rechtstreeks in verband te brengen met een bekende afzender en met de chronologie van de politieke strijd. Nu eens vormt een actuele politieke gebeurtenis de aanleiding voor een publicatie, dan weer is een pamflet een reactie op een eerder verschenen publicatie.

Het corpus vertoont tenslotte een grote variatie aan genres: van ondertekende tot anonieme teksten, van overheidsdrukwerk tot literaire teksten. Daardoor geeft het een goed inzicht in de veelheid van retorische technieken en strategieën die de strijdende partijen gebruikten om hun politieke boodschap aan de man te brengen. Op basis van deze invalshoek zal mijn proefschrift in de eerste plaats een mediahistorisch onderzoek worden, maar niet alleen. Dat hangt samen met de onbepaaldheid van het pamflet als onderzoeksobject. Het pamflet kan niet alleen als communicatiemedium (mediahistorisch) worden gedefinieerd, maar ook als politiek document (politiek-historisch) en als taaldocument (literair-historisch).

Dat betekent dat een onderzoek naar het gebruik van het pamflet in ideale vorm per definitie multidisciplinair is: als drukwerk maakt het deel uit van de mediatisering van de vroegmoderne politieke cultuur waarin het openbaar maken van opinies een politieke handeling wordt. Als argumentatieve tekst is het nauw verbonden is met de ontwikkeling van het politieke denken als motor van staatsvorming. Als literair document kan het inzicht geven in het gebruik van de taal als politieke overredingskunst en instrument van publieksbeïnvloeding.

De herdefiniëring van het pamflet als multidisciplinair onderzoeksobject heeft methodisch gezien tot gevolg dat ik de formulering van mijn onderzoeksvraag mede zal baseren op de paradigma’s die in de drie genoemde disciplines zijn ontwikkeld. Mediahistorisch gezien wordt de uitvinding van de drukpers beschouwd als een technische innovatie die pas betekenis kreeg door wat de samenleving met drukwerk deed. Een van de mogelijkheden was dat oppositionele politieke groeperingen het gedrukte medium gingen gebruiken om een proces van publieke opinievorming op gang te brengen op basis van een gedeelde politieke agenda.

Politiek-historisch gezien is het gangbare paradigma dat de aldus gecreëerde publieke gesprekssituatie zich niet alleen kon voordoen in nationale staten die door een vorst werden bestuurd. Van betrekkelijk jonge datum is het inzicht dat staatsvorming niet alleen een activiteit van vorsten was, maar zich ook voordeed in de stadsrepublieken die aan de territoriale staat voorafgingen. Verschijnselen zoals participatie van burgers en publieke opinievorming deden zich in deze steden al veel eerder voor, zij het op een andere schaal en volgens een andere medialogica dan in de latere natiestaten.

Tenslotte is er het taalhistorische paradigma, waarin de taal niet alleen wordt gezien als een verzameling vocabulaires waarin het politieke denken zich uitdrukte, maar ook als een gereedschapskist van retorische technieken en strategieën waarmee de publieke woordvoerders hun lezers konden overtuigen. Daarmee sluit ik aan op de methode van de Cambridge School die uitgaat van de stelling dat politieke vocabulaires niet een objectieve werkelijkheid weergeven, maar een constructie van de actualiteit zijn, gebaseerd op het politieke denken van de woordvoerder.

Op deze paradigma’s kom ik uitvoeriger terug in hoofdstuk 1, waarin ik een overzicht geef van de stand van zaken in het historisch mediaonderzoek. Ik heb ze hierboven kort samengevat, omdat zij medebepalend zijn voor de nadere invulling van de algemene onderzoeksvraag. In uitgewerkte vorm luidt deze als volgt:

1. Dynamiek van de actualiteit: Op welk moment en om welke reden besloten de partijen in de drie opeenvolgende crisisperioden hun politieke conflict in de openbaarheid te brengen? In hoeverre ontwikkelden zij voor hun pamfletstrijd in de loop van het politieke conflict een strategie, en zo ja, welke medialogica ligt daaraan ten grondslag?

2. Architectuur van de publieke gesprekssituatie: Welke publieke gesprekssituatie en welk publieksbereik stonden de partijen voor ogen? Welke taalhandelingen en woordvoeringsrollen gebruikten zij en hoe verhouden deze rollen zich tot hun politieke rollen? Welke rol geven zij aan het publiek, meer in het bijzonder aan de burgers in hun steden en aan de overige ingezetenen van Overijssel?

3. Inhoud en opzet van argumentatie en bewijsvoering: Wat is de politieke boodschap die de partijen het publiek voorhouden? Welke argumenten voeren zij daarvoor aan? Van welke vorm van politiek denken zijn deze argumenten de uitdrukking en welke retorische overtuigingsmiddelen gebruiken zij daarvoor?

Introductie van het corpus

De Overijsselse pamfletstrijd volgt in grote lijnen het verloop van de politieke strijd. Daarin kunnen drie periodes worden onderscheiden: 1654-1657, 1668-1671 en 1672-1675. De eerste twee periodes betreffen de conflicten waarin het landsbestuur in Overijssel in twee elkaar bestrijdende regeringen uiteenviel. Na de inval van de Franse en Munsterse troepen in juni 1672 eindigde de politieke strijd, maar liep de publieke opiniestrijd nog enkele jaren door. Daarom heb ik ook het tijdvak 1672-1675 aan mijn onderzoek toegevoegd.

Het corpus omvat in totaal 124 pamfletten. Het merendeel (111) is afkomstig van de partijen zelf, waarvan ruim een derde deel (40) anoniem of onder schuilnaam verscheen. De Deventer partij heeft 65 pamfletten op haar naam staan, waarvan 28 anoniem. Van de Zwolse pamfletten (46) verschenen er 12 anoniem. De pamfletten zijn gelijkmatig over de drie periodes verdeeld, respectievelijk 45, 42 en 37. De variatie in formaten, genres en lengtes is groot. De tekstlengtes variëren van 98 woorden voor het gedicht O Curvae interras Animae, een spotdicht op de Zwolse partij uit 1654, tot bijna 40.000 woorden voor de Declaratie van de Deventer partij uit 1654.

Als uitgangspunt bij het in kaart brengen van het corpus heb ik de ‘Lijst van Twistschriften’ gebruikt die in 1859 door de Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis werd gepubliceerd. Op basis van archiefonderzoek en aanwijzingen in de pamfletten heb ik deze verzameling aangevuld met nieuwe titels. Daarbij zij opgemerkt dat de definitieve lijst weliswaar uitkomt op 124 pamfletten, maar dat het werkelijke aantal gepubliceerde teksten aanzienlijk hoger ligt. Dat komt omdat sommige uitgaven verzamelingen zijn van politieke teksten die niet als afzonderlijke tekst zijn uitgegeven.

Tot het corpus reken ik ook een deductie van Adolf Hendrik van Raesfelt die voor zover thans bekend nooit is uitgegeven.¹⁷ Van Raesfelt was een van de hoofdrolspelers in de Overijsselse partijstrijd en schreef in 1673 op persoonlijke titel een uitvoerige opiniërende verklaring waarin hij terugblikt op meer dan twintig jaar politieke crisis in Overijssel. Al heeft zijn tekst in de publieke opinievorming geen rol gespeeld, hij kan niet ongenoemd blijven. Al was het maar omdat het mediahistorisch gezien van belang kan zijn om na te gaan waarom hij bij nader inzien van openbaarmaking heeft afgezien. Ook politiek-historisch gezien kan zijn verklaring waardevolle informatie opleveren.

Verder bevinden zich in de collectie enkele straatliederen en gedichten waarvan ik ook alleen maar een handschriftelijke versie heb gevonden.¹⁸ Zij passen in de orale en handschriftelijke mediacultuur van de vroegmoderne stad waarin liedjes en spotdichten in het openbaar werden voorgedragen dan wel in kleine oplagen onder het publiek werden verspreid. Van een van de straatliedjes heb ik wel een gedrukte versie aangetroffen.¹⁹ Mogelijk was de gedrukte versie bestemd om te worden verspreid in de steden van de tegenpartij, aangezien men de liedjes daar niet in het openbaar ten gehore kon brengen.

Bekende en onbekende auteurs

Opvallend in het Overijsselse corpus is het grote aandeel (een derde) van de anonieme pamfletten. De toeschrijving van deze pamfletten maakte deel uit van mijn onderzoek en leidde tot de conclusie dat ook deze uitgaven van de partijen zelf afkomstig zijn. Het corpus levert in vrijwel alle gevallen zelf de aanwijzingen voor de toeschrijving van het auteurschap. Om te beginnen maakt de anonieme auteur zichzelf vaak bekend als aanhanger van een van partijen. Dat is bijvoorbeeld het geval met de Vrome Patriot, een anonieme woordvoerder van de Deventer partij en schrijver van een serie pamfletten waarin hij als openbaar aanklager optreedt in een fictieve gerechtelijke procedure tegen de Zwolse partij.

Een andere aanwijzing is dat ook de strijdende partijen zelf elkaar aanwijzen als afzender van de anonieme pamfletten. Zo legt Rutger van Haersolte, de omstreden drost van Twente, een direct verband tussen de pamfletten van de Vrome Patriot en die van de Deventer partij: volgens hem komen zij uit dezelfde koker en zijn alleen de woorden anders gekozen.²⁰ Zijn tegenstander Van Raesfelt komt in diens onuitgegeven pamflet uit 1673 tot dezelfde conclusie. Hij constateert dat de schrijvers ‘so veel particuliere circumstanten en facta van de secreten der Regeringen en van alle vergaderingen’ kennen dat zij ‘nootwendig Regenten off in eenige’s Lants bedieningen geweest (moeten) sijn’.²¹ Voor hem is zonneklaar dat de anonieme schrijvers leden moeten zijn van ‘contrarie parthije als Vertoonder, in des selfs adversie partije directe off indirecte geweest, off van die parthij tot dit schrijven gehuijrt sijn’.

Soms worden in de pamfletten zelfs namen genoemd van personen die als auteurs bekend zijn. In een pamflet van de Zwolse partij wordt verteld dat de Deventer stadssecretaris Joan Strockel en enkele Deventer regenten, onder wie de (hoog)leraar retorica Goswijn Hogers, zich in een torenkamertje plachten terug te trekken om samen teksten op te stellen. In hetzelfde pamflet worden de Deventer stadssecretarissen Tichler en Biber opgevoerd als auteurs van politieke spotdichten die ‘haer pasquillen langhs de straeten (laten) singhen’ zoals het geval was met de gedichtenserie over ‘Merlos mande’.²²

In een pamflet van de Deventer partij wordt over Strockel, alias ‘Johan de Schrijver’, verteld dat hij niet alleen een bekwaam prozaschrijver is maar ook een goede dichter: ‘Hy kan carmina componeren van twee pedes, die elegant syn, die door alle landen gaen.’ Over Strockels echtgenote Maria Nilant, dochter van een vooraanstaand Deventer regent, wordt in hetzelfde pamflet verteld dat zij de schrijfkunsten van haar man zeer waardeert en ‘niet en begeert noch vraegt na andere incomsten dan die van dese compositie heen-comen, indien hy Nilant maer wel cultiveert’.²³

Allemaal aanwijzingen dat zich in het stadhuis van Deventer kennelijk een groep ambtenaren bevindt die bedreven is in het schrijven van teksten van allerlei slag, tot meerdere eer en glorie van hun stadsbestuur. De regenten van de Deventer partij schreven ook zelf pamfletten, zoals het manuscript van Van Raesfelt bewijst dat zich in het Huisarchief Twickel bevindt. Met de Twentse edelman Rabo Herman Schele had de Deventer partij zelfs een politiek tekstschrijver in huis met een grote reputatie. Hij schreef onder meer de boeken Libertas publica en De jure imperii, die op kosten van het Deventer stadsbestuur werden uitgegeven.

Over de personen die in Zwolse kring de pen voerden, komen wij alleen te weten dat stadssecretaris Jacob Vriese teksten voor het stadsbestuur schrijft. Vriese, die naast zijn secretarisschap een advocatenpraktijk runde, kreeg in oktober 1654 de opdracht om een brief op te stellen waarin de Zwolse partij zich verantwoordde over het in dat jaar gevoerde beleid.²⁴ Zijn opdracht ging zelfs nog verder: Vriese mocht de verklaring met bijlagen zelf uitgeven, zoals hij aankondigt in het pamflet Bockies te koop. Voor deze uitgave stelde de Zwolse partij hem een budget ter beschikking. Een deel van de oplage moest hij voor dat bedrag terug leveren aan zijn opdrachtgever, terwijl hij de opbrengst uit de vrije verkoop zelf mocht houden.

Een andere regent in Zwolse kring wiens naam verbonden is met publiciteit en pamfletten, is de Sallandse edelman Van Pallandt. Hij wordt in een vonnis van het Hof van Holland in 1670 genoemd als een belangrijk tipgever van Lieuwe van Aitzema die in Den Haag een politieke berichtendienst verzorgde. Naar aanleiding van dit vonnis publiceerde hij een pamflet waarin hij de verdenking ongegrond noemt.²⁵ Van Pallandts naam als schrijver is ook verbonden met een pamflet uit 1665, waarin hij een lans breekt voor het benoemen van prins Willem III als lid van de vredesmissie naar Engeland. Ook in 1668 verscheen een pamflet op zijn naam over zijn omstreden benoeming als afgevaardigde van Salland in de Staten-Generaal.²⁶

Bekende en onbekende drukkers

Alle hierboven genoemde aanwijzingen rechtvaardigen de conclusie dat het niet gewaagd is te stellen dat zowel de ondertekende pamfletten als de anonieme van de strijdende partijen zelf afkomstig zijn. Dat wil niet zeggen dat het initiatief voor een anonieme uitgave niet ook kan zijn uitgegaan van bijvoorbeeld een stadsdrukker. Dat geldt zeker voor de meer populaire teksten in het corpus waarin een lokale uitgever brood kan hebben gezien. Het idee voor dergelijke uitgaven kan heel goed aan de orde zijn gekomen in het overleg dat de stadssecretarissen ongetwijfeld regelmatig met hun lokale drukkers hadden.²⁷

Ook als de auteur van een pamflet niet uit kringen van het stadsbestuur en het ambtelijk apparaat kwam, zal de stadsdrukker bij zijn lokale overheid hebben gesondeerd of hij de uitgave op de lokale markt kon aanbieden zonder het risico van een inbeslagname. Dat moet zeker hebben gegolden voor pamfletten die tegen het stadsbestuur waren gericht, als deze hem al werden aangeboden. Maar ook als het aangeboden manuscript het stadsbestuur steunde, zal de drukker zich vooraf hebben vergewist van het standpunt van de magistraat om niet het risico van een inbeslagname te lopen wanneer in een onverhoopt geval toch over de inhoud werd geklaagd, zoals gebeurde met het eerste pamflet uit de Vrome Patriot-serie.²⁸

Overigens zijn in het corpus zelf ook aanwijzingen te vinden dat de drukkosten ten laste van de strijdende partijen kwamen, niet alleen van de ondertekende maar ook van de anonieme. Zo is in het pamflet Taxations-Termijn van de Vrome Patriot uit 1656 een overzicht opgenomen van de declarabele kosten die gedurende de eerste Overijsselse crisis werden gemaakt. Ondanks het fictieve karakter van de begroting staan er wel degelijk ook werkelijk bestaande posten op, zoals het drukken van de pamfletten uit de Vrome Patriot-serie. Deze worden door de Vrome Patriot ten laste gebracht van de tegenpartij. Voor het schrijven van de tekst brengt de auteur uit ‘civiliteyt’ geen kosten in rekening.²⁹

De drukkers die op de titelpagina’s worden genoemd, zijn merendeels afkomstig uit de drie Overijsselse hoofdsteden. In Deventer worden genoemd Natanael Cost, Jan Colomp en Willem Wier, in Zwolle Jan Gerritz Tydeman, en in Kampen Willem Dercksz Worst, Gerrit Oostendorp en Daniel van der Sluys. Incidenteel komen ook drukkers voor uit Amsterdam, ’s-Gravenhage, Leiden en enkele andere steden buiten Overijssel. Een duidelijk patroon valt daarin niet te ontdekken anders dan dat in pamfletten met een onbekende auteur ook de naam van de drukker en de plaats van uitgave ongenoemd blijven.

Wordt op de titelpagina van een anoniem pamflet wel een drukkersnaam of plaats van uitgave vermeld, dan past de vermelding meestal in een retorische strategie. Zo wordt Amsterdam in 1654 driemaal nadrukkelijk als plaats van uitgave genoemd in anonieme pamfletten van de Deventer partij. Mogelijk met de bedoeling om de tegenpartij te doen geloven dat ook het publiek in Holland zich begon te interesseren voor de rel in Overijssel. Verder maken de schrijvers van de Deventer partij er een sport van om fictieve drukkers in de stad van de tegenstander (Zwolle) te verzinnen. Drukkers met dubbelzinnige namen als Harmen Jans de Wolf, Dirk van Vrede, Jan van Vrede en Ernst Stuytewagen.

Als expliciete aanwijzingen voor het auteurschap ontbreken, biedt de strekking van een anoniem pamflet in combinatie met de stijlvoering meestal een aanknopingspunt voor de toeschrijving. Gegeven de bekende herkomst van de anonieme pamfletten en het ruime aandeel dat zij in het totale corpus hebben, leidt dat tot de vraag waarom de partijen deze pamfletten anoniem lieten verschijnen, als de herkomst zich door hun tijdgenoten gemakkelijk liet raden. Het camoufleren van de herkomst kan in elk geval geen reden zijn geweest om de auteursnaam te verzwijgen. De vraag waarom dat wel gebeurde, maakt deel uit van mijn onderzoek.

Indeling hoofdstukken

Het vervolg van dit proefschrift is als volgt ingedeeld. Hoofdstuk 1 geeft een overzicht van de stand van zaken in het pamfletonderzoek zoals dat in de afgelopen dertig jaar binnen verschillende disciplines gestalte heeft gekregen. De nadruk ligt daarbij op het pamfletonderzoek in Nederland. Waar nodig komen ook ontwikkelingen elders in Europa aan de orde, in het bijzonder in Engeland.

Hoofdstuk 2 bevat de beschrijving van de taalhistorisch-contextuele onderzoeksmethode die ik in mijn onderzoek gebruik.

In hoofdstuk 3 wordt een politiek-historische schets gegeven van de staatsvorming die aan de partijtwisten in Overijssel voorafging. Dat is nodig omdat de politieke crisis in 1654 niet uit de lucht kwam vallen, maar voortkwam uit politieke spanningen die eerder tussen de stemhebbende corporaties in het landsbestuur waren ontstaan. Spanningen die deels zijn terug te voeren op de landsheerlijke tijd, deels op de gevolgen van de Opstand die in Overijssel veel langer duurde dan elders in de Republiek.

De hoofdstukken 4 tot en met 6 presenteren de analyse van de drie crisisperioden waarin de Overijsselse partijtwisten kunnen worden onderverdeeld (1654-1657, 1668-1671 en 1672-1675). De opzet van mijn onderzoek maakt een chronologische presentatie van de onderzoeksresultaten noodzakelijk. In een politiek conflict met een daaraan gekoppeld proces van openbare meningsvorming volgen politieke gebeurtenissen en opinies elkaar nu eenmaal in chronologische volgorde op en kan de dynamiek van de opinievorming het best zichtbaar worden gemaakt door de actualiteit van de politieke strijd op de voet te volgen.

De hoofdstukken met de onderzoeksresultaten zijn steeds op dezelfde wijze opgebouwd. Elk hoofdstuk begint met een zo feitelijk mogelijke beschrijving van de politieke strijd in de betrokken periode. Daarna volgt de presentatie van de onderzoeksresultaten, ingedeeld naar de hierboven genoemde vragenclusters betreffende de relatie met de actualiteit, de publieke gesprekssituatie, en de argumentatie en bewijsvoering. Een samenvatting waarin de bevindingen uit de politieke strijd en de pamfletstrijd met elkaar worden gecombineerd, sluit elk hoofdstuk af.

Hoofdstuk 7 bevat een slotbeschouwing waarin de onderzoeksresultaten worden teruggekoppeld naar de onderzoeksvragen.

In de epiloog probeer ik de conclusies van het onderzoek te plaatsen in het algemene debat over staatsvorming, publieke ruimte en publieke opinie zoals dat tot dusver werd gevoerd.

1

Publieke opinie als politieke autoriteit

Met de keuze van het Overijsselse corpus als onderzoeksobject bevinden we ons in het hart van het debat dat historici en sociologen met elkaar hebben gevoerd sinds Jürgen Habermas zijn studie over openbaarheid, publieke opinie en staatsvorming publiceerde.¹ Daarin stelde hij dat de publieke opinie als politieke autoriteit voor het eerst in de loop van de achttiende eeuw een rol van betekenis ging spelen in het staatvormingsproces. Dat gebeurde volgens hem in Engeland, waar zich rond 1700 een vroegkapitalistische staat had gevormd met een economisch zelfstandige en ontwikkelde burgerklasse die in staat was om zich als onafhankelijke partij tegenover de overheid te weer te stellen in een rationeel-kritisch publiek debat.

Habermas koppelde zijn theorie van de (democratische) staatsvorming aan een communicatiemodel waarin het concept van de publieke ruimte centraal staat. Dat is een voor iedereen toegankelijke ruimte waarin burgers elkaar als publiek kunnen ontmoeten. Daarbij maakte hij onderscheid tussen fysieke ruimten waarin mensen elkaar in levenden lijve konden treffen en meningen uitwisselen, en virtuele ruimten waarin mensen op afstand nieuws en opinies met elkaar konden delen. De fysieke ruimte situeerde hij in de steden, meer in het bijzonder in openbare gelegenheden zoals koffiehuizen. Het gedrukte massamedium, meer in het bijzonder de krant, beschouwde hij als het ideale virtuele gespreksforum.

Dat Habermas uitkwam bij Engeland en het jaar 1700 is geen toeval. Behalve met het communicatiemodel van de publieke ruimte verbond hij het ontstaan van de publieke opinie als politieke autoriteit namelijk met de opkomst van de territoriale eenheidsstaat waarin de macht van de vorst aan banden werd gelegd en de inwoners via landelijk verspreide en onafhankelijke dagbladen toegang kregen tot een nationaal publiek debat. In Engeland gebeurde dat na de Glorieuze Revolutie (1689), die het Parlement een grotere invloed gaf op het staatsbestuur, en na de opheffing van de Licensing Act (1695) waardoor ook buiten Londen kranten gedrukt mochten worden. Daardoor ontstond in de visie van Habermas een publieke ruimte waarin nieuws en opinies binnen ieders bereik kwamen.

Publieke opinie en publieke ruimte

In de afgelopen jaren is de theorie van Habermas op verschillende punten onhoudbaar gebleken. Historici in Engeland hebben aangetoond dat in hun land al veel eerder sprake was van openbare meningsvorming, en dat het ontstaan van de publieke opinie als politieke autoriteit niet noodzakelijkerwijs verbonden is met de door Habermas genoemde staatsvorm (territoriale eenheidsstaat), staatshuishouding (kapitalisme), publieksgroep (ontwikkelde burgers) en medium (krant). Hetzelfde geldt voor de overige variabelen in zijn theorie, te weten dat het publieke debat een rationeel-kritisch karakter moest hebben, dat de overheid de openbare meningsvorming ongemoeid diende te laten, en dat de uitgever geen winstbejag mocht nastreven.

Zo merkte de mediahistoricus Joad Raymond op dat het rationeel-kritische element in het publieke debat ook voor 1700 zeker niet ontbrak.² Volgens hem werd het beroep op de rede het meest gebruikt om te rechtvaardigen waarom ook oppositionele meningen in het publieke debat een plaats verdienden. Verder stelde hij vast dat de vrijheid van drukpers die in 1695 ontstond, niet tot gevolg had dat alle inwoners van het Verenigd Koninkrijk zichzelf daarna in dezelfde virtuele publieke ruimte terugvonden. In Schotland en Ierland richtten de lokale kranten zich op hun eigen lezersmarkten, naast en vaak concurrerend met de Engelse.³

Ook de bemoeienis van de overheid met de gedrukte nieuwsmedia hield volgens Raymond in 1700 niet plotseling op te bestaan. In plaats van door preventieve censuur probeerde de staat door belastingmaatregelen de verspreiding van kranten te reguleren, terwijl de politieke partijen hun invloed trachtten te vergroten door zelf kranten uit te geven, zoals de London Journal in 1722.⁴ Vrij van commerciële invloed waren de achttiende-eeuwse kranten evenmin. Uitgevers hielden terdege rekening met de wensen van hun adverteerders en de politieke voorkeuren van hun lezers. Anders dan Habermas veronderstelde, leidden deze factoren niet tot een beknotting van de publieke opinie, eerder tot het tegenovergestelde: eenmaal begonnen bleek het proces van openbare meningsvorming niet meer te stoppen.⁵

Habermas’ theorie is voor Engeland inmiddels grondig herzien. Onder anderen door Peter Lake en Steve Pincus die het ontstaan van de publieke opinie in Engeland primair definiëren als een communicatieproces dat op het proces van de democratische staatsvorming vooruitliep.⁶ Dit publieke communicatieproces begon met de pamfletstrijd naar aanleiding van het dynastiek-godsdienstig conflict rond de troonopvolging (1580) en mondde via de Burgeroorlog (1639-1651) en de Restauratie (1660) uit in de Glorieuze Revolutie (1689). Gangmakers waren personen en partijen binnen het overheidsapparaat zelf. Adviseurs aan het koninklijk hof gebruikten het pamflet om de dynastieke problemen rond de erfopvolging te agenderen, parlementsleden om hun achterban op de hoogte houden, en de vorst om zijn positie als staatshoofd veilig te stellen.⁷ Als laatsten meldden zich vanaf 1640 ook de burgers met hun gedrukte petities aan het front.⁸

Welke politieke kwesties de diverse partijen en personen in de loop van de zeventiende eeuw voor openbare bespreking agendeerden, was volgens Lake en Pincus van minder belang dan de dynamiek van het communicatieproces zelf. Rond 1650 waren pamfletten en daarmee het publieke debat niet meer uit de Engelse samenleving weg te denken. Toen rond 1690 duidelijk werd dat de vroegkapitalistische economie van het land niet kon bestaan zonder de openbare uitwisseling van informatie, nieuws en opinies, was ook de overheid gedwongen het publieke debat en de publieke opinie als een gegeven te aanvaarden.⁹

Van monster tot majesteit

Al is de theorie van Habermas op veel punten bekritiseerd, zijn inzichten blijven relevant. Al was het maar omdat hij als eerste het ontstaan van de publieke opinie verbond met een model van staatsvorming en daarmee richting heeft gegeven aan het (media)historisch onderzoek. De relatie tussen openbare meningsvorming en staatsvorming is sindsdien een zelfstandig onderzoeksobject gebleven en heeft vele onderzoekers, ook buiten Engeland, gestimuleerd om op zoek te gaan naar de oorsprong van de openbare meningsvorming in hun land. Twee bevindingen uit deze mediahistorische studies zijn voor mijn onderzoek in het bijzonder van belang.

De eerste is dat het begrip publieke opinie in de loop der tijd een transformatie heeft ondergaan waarmee in het historisch onderzoek rekening gehouden moet worden. Volgens Egbert Dommering hield het begrip ‘mening’ of ‘opinie’ in de (late) Middeleeuwen aanvankelijk niet meer in dan de aanduiding van onzekere kennis tegenover de zekere kennis van wetenschap en filosofie.¹⁰ Om die reden golden meningen, zeker als zij over personen gingen en als gerucht de ronde deden, als gevaarlijk en waren zij nauw verbonden met inbreuken op iemands eer en reputatie (publica fama), eigenschappen die in de toenmalige samenleving de basis vormden van iemands maatschappelijke status.¹¹

Gingen deze geruchten over personen of partijen in staat of kerk, dan werden zij al snel in verband gebracht met het gevaar van ordeverstoringen, demonstraties, optochten, oproeren en huisplunderingen.¹² Deze meer gewelddadige vormen van openbare meningsuiting kwamen in de middeleeuwse en vroegmoderne steden regelmatig voor en werden door tijdgenoten beschouwd als een onvermijdelijk bijverschijnsel van de heersende sociale orde. Joris van Eijnatten typeerde ze als rituelen die volgens een bekend maatschappelijk script verliepen. Was de openbare orde eenmaal hersteld, dan ging het leven door alsof er niets was gebeurd.¹³

In deze negatieve betekenis is de publieke opinie in de Nederlanden onder meer terug te vinden in een aantal etsen van Coornhert uit het begin van de zeventiende eeuw. Hoofdpersoon is het allegorische personage Opinio dat model staat voor Verkeerde Overtuiging, en samen met Leugen (Mendacium) en Dwaze Wereld (Stultus mundanus) de Waarheid (Veritas) om zeep helpt.¹⁴ Nog boosaardiger is een andere gravure uit dezelfde periode waarop een gemaskerde manspersoon is afgebeeld die een pamflet leest, terwijl hij tegelijkertijd Vrede, Rechtvaardigheid en Onschuld vertrapt. De man is afgebeeld als een monster met vier armen en vijf hoofden. Een van deze hoofden verbeeldt Opinio, de andere Bedrog, Oproer, Domheid en Hebzucht. Onder de prent staat een (Latijnse) tekst met de waarschuwing dat een (verkeerde) mening een dodelijk monster baart.¹⁵

Onder invloed van de groeiende stroom pamfletten begon deze negatieve voorstelling van de publieke opinie in de zeventiende eeuw geleidelijk te veranderen. Raymond heeft in dat verband gewezen op een Engelse gravure uit 1642 met de titel ‘The world is ruled & governed by opinion’.¹⁶ Daarop is de publieke opinie afgebeeld als de vorstin Opinio, zetelend in een boom waaraan pamfletten zijn opgehangen. De gravure heeft een satirisch karakter: onder de boom giet een man in harlekijnspak een toeter vol water uit over de wortels. De boodschap luidt: opinies vind je overal, maar neem ze niet al te serieus.¹⁷

Aan het einde van de zeventiende eeuw zorgden de filosofen van de Verlichting volgens Dommering voor de volgende stap in de imagoverbetering van de publieke opinie. Daarbij bouwden zij voort op de autoriteit van het publieksoordeel waarop door (pamflet)auteurs in de zeventiende eeuw steeds vaker een beroep werd gedaan.¹⁸ Zo concludeerde Locke dat de samenleving door drie soorten wetten wordt gereguleerd: de goddelijke wet, de burgerlijke wet en wat hij noemde ‘the law of opinion and reputation’, waarin de begrippen (openbare) mening en (sociale) status opnieuw worden gecombineerd.

Deze wet hield in dat de leden van een samenleving hun macht om over elkaar te spreken in termen van goed en kwaad ook mochten gebruiken om hun bestuurders te beoordelen, mits hun oordelen niet op passies waren gebaseerd maar op kennis. Of een oordeel onrechtmatig was of niet, hing volgens Locke af van de vraag in hoeverre de opinievormers zich hadden laten leiden door de rede. Was dat het geval, dan konden de bestuurders van staat en kerk zich niet meer beroepen op autoriteitsargumenten (majesteitsschennis, godslastering), maar dienden zij zich in het belang van de waarheidsvinding neer te leggen bij het publieksoordeel. In deze achttiende-eeuwse opvatting kristalliseert het begrip ‘publieke opinie’ zich uit in het tribunaal van de rede van de Verlichtingsfilosofen.¹⁹

De hierboven geschetste begripsontwikkeling laat zien dat het publieksoordeel door alle eeuwen heen is gezien als een kracht die samenlevingen kon maken en breken. Daarnaast toont zij aan hoezeer de emancipatie van de publieke opinie verbonden is met het beroep dat politieke groeperingen en personen op de publieke opinie deden. De opkomst van het pamflet als politiek strijdmiddel promoveerde het publieksoordeel in eerste instantie alleen tot een retorische autoriteit. Een politieke autoriteit werd de publieke opinie pas toen de stem des volks als constitutionele macht in het staatsvormingsproces werd geïntegreerd.

Autoriteit zonder woordvoerder

De tweede bevinding uit het mediahistorisch onderzoek die voor mijn onderzoek van belang is, is de dubbele betekenis van het begrip publieke opinie dat zowel ‘mening van het publiek’ als ‘openbare mening’ kan betekenen.²⁰ In de betekenis van ‘mening van het publiek’ verwijst het naar een oordeel dat men niet kan kennen, omdat het publiek als collectief geen woordvoerder heeft. In deze vorm bestaat de publieke opinie alleen wanneer zij door anderen als autoriteit wordt ingeroepen, bijvoorbeeld door een politicus die zich op ‘de mening van het volk’ beroept, of door een marktonderzoeker die individuele opinies totaliseert tot groepsoordelen, uitgedrukt in percentages van het aantal ondervraagden.

In de betekenis van ‘openbare mening’ verwijst de publieke opinie naar de (veelheid van) meningen die in een samenleving openbaar worden gemaakt en in historische bronnen zijn terug te vinden. Afhankelijk van de tijdsomstandigheden kunnen de woordvoerders in beginsel uit alle kringen van de samenleving afkomstig zijn en op persoonlijk titel het woord voeren (bijvoorbeeld als vorst, stadhouder, regent, kerkdienaar of burger), dan wel als collectief (bijvoorbeeld als landsbestuur, magistraat, meente, gilde, schutterij).

Even gevarieerd als de woordvoerders zijn de media waarmee meningen openbaar gemaakt kunnen worden. Tot de taalgebonden media behoren mondelinge media, onder te verdelen in formele media (openbare afkondigingen, preken en andere publieke toespraken) en informele (straatpraat), en schriftelijke media, onder te verdelen in handgeschreven teksten (brieven) of gedrukte (pamfletten). Daarnaast kunnen opinies openbaar worden gemaakt door visuele media (beeldende kunsten), theatrale media (straattoneel) en rituele media (openbare terechtstellingen, inhuldigingen, volksfeesten, oproeren).²¹

Ook ik gebruik het begrip ‘publieke opinie’ in de twee genoemde betekenissen. Als ‘openbare mening’ is het de verzamelnaam voor de opinies die woordvoerders van de strijdende partijen in gedrukte of handgeschreven vorm openbaar maakten. Als autoriteit (‘de mening van het publiek’) is het publiek in mijn onderzoek aanwezig, wanneer het door de strijdende partijen als retorisch personage, dat wil zeggen in de rol van lezer, wordt aangesproken. Van de manier waarop een pamfletschrijver dat doet, hangt af in welke mate hij aan het publiek ook een politieke autoriteit toekent.

Al zal ik de overige media zeker niet buiten beschouwing laten, ik concentreer me in mijn onderzoek op het pamflet. Dat diende zich in de zestiende eeuw aan als een nieuw medium dat als geen ander in staat was om in een korte tijd een publieke gesprekssituatie met een maximaal bereik te creëren. Een noviteit was verder dat met een pamflet ook omstreden opinies in omloop konden worden gebracht dankzij het feit dat deze drukwerken anoniem konden worden uitgegeven. Kranten hadden deze mogelijkheid niet en speelden in de zeventiende eeuw in het publieke debat dan ook geen rol van betekenis.

De dynamiek van de dialoog

De onhoudbaarheid van Habermas’ theorie deed David Zaret concluderen dat het ontstaan van de publiek opinie het best kan worden gedefinieerd als resultaat van een verandering in het politieke communicatieproces. Samengevat luidt zijn redenering dat de publieke opinie als oordelende autoriteit werd geboren toen het publiek om een oordeel werd gevraagd.²² Dat gebeurde in Europa volgens hem voor het eerst op grote schaal na de Reformatie, toen de vrije godsdienstkeuze een gespreksonderwerp werd dat iedereen raakte, zo niet als lidmaat van de kerkelijke groepering waartoe iemand behoorde, dan wel als onderdaan van de vorst wiens autoriteit door de godsdiensttwisten in het geding kwam.

Volgens Zaret, wiens onderzoek op Engeland betrekking heeft, waren de edelen aan het koninklijk hof de eersten die de godsdienstkwestie agendeerden, en wel naar aanleiding van het voorgenomen huwelijk van hun vorstin met een katholieke Franse prins. Nadat de vorstin zich doof had getoond voor hun advies, doorbraken zij de code van geheimhouding waaraan zij door hun eed waren gebonden, en richtten zij zich in (anonieme) pamfletten rechtstreeks tot het publiek. In een staat waarin alleen de vorst het recht bezat om zich door middel van proclamaties tot het volk te richten, was dat niet minder dan een revolutie. Toch had geen van de vorstelijke adviseurs revolutionaire bedoelingen. Hun intentie was niet om de regering omver te werpen, laat staan om het volk als politieke autoriteit op de troon te zetten. Zij beoogden met hun publiciteit niets anders dan hun vorst onder druk te zetten, omdat zij zich niet gehoord voelden.

De drukpers voltooide deze revolutie in de overheidscommunicatie, aldus Zaret. Drukkers zagen in de groeiende stroom van politieke pamfletten een nieuwe markt ontstaan en versnelden met hun handelsdrukwerk onbedoeld het ontstaan van de publieke opinie als oordelende autoriteit. Niet zozeer het grotere bereik van het gedrukte pamflet gaf daarbij volgens Zaret de doorslag, maar de publieke gesprekssituatie die het gebruik van drukwerk creëerde. Doordat de gedrukte teksten onder ogen van het publiek kwamen, konden opponenten de publicatie aangrijpen voor een weerwoord. Retorisch gezien kreeg een politiek conflict daardoor de structuur van een gedialogiseerde woordentwist (een ‘dialogic order’ in de woorden van Zaret) waarin het publiek de rol van arbiter kreeg opgedrongen.²³ In veel gevallen werd deze rol in het voorwoord of elders in de tekst expliciet geformuleerd.

Het ontstaan van de publieke opinie was volgens Zaret het onbedoelde gevolg van de bovengenoemde verandering in de politieke communicatie in combinatie met de opkomst van gedrukte massamedia. Doordat politieke drukwerken gewilde handelsproducten werden, leverden ook de drukkers onbedoeld hun bijdrage aan de opkomst van de publieke opinie als autoriteit in het politieke debat. Zaret noemt dit ‘the paradox of innovation’, omdat geen van de woordvoerders de intentie had om een nieuwe politieke orde te scheppen. Eerbied voor de bestaande hiërarchie bleef vooralsnog het belangrijkste kenmerk van de heersende politieke cultuur.

Publieke opinievorming in de Republiek

Craig Harline was de eerste die de pamfletten in de Republiek onderzocht op dezelfde manier als Zaret en anderen dat voor Engeland deden, dat wil zeggen als massamedium waarin het ontstaan van de publieke opinie als autoriteit in het staatsvormingsproces zichtbaar werd. Harline publiceerde zijn studie in 1987, twee jaar voordat de theorie van Habermas dankzij een Engelse vertaling van zijn werk furore maakte in Europa.²⁴ Daarmee valt de studie van Harline buiten de stroom van publicaties over openbare meningsvorming en staatsvorming die Habermas op gang bracht. Mogelijk is dat de reden dat zijn studie internationaal gezien weinig aandacht heeft gekregen.

Een andere verklaring kan zijn dat de staatsvorming en publieke opinievorming in de Republiek zozeer afweken van het algemene patroon dat Harline’s studie moeilijk als uitgangspunt kon dienen voor andere onderzoekers. Op deze uitzonderingspositie lijkt Harline zelf ook te zinspelen, wanneer hij in zijn voorwoord de Republiek (naar het model van Holland) portretteert als ‘a charming little country of picturesque windmills, master artists, and brave little boys who stopped up dikes’. Alsof hij ook zelf nog amper kon geloven dat ‘that most curious modern state’ de bakermat kon zijn van het publieke debat dat later de grondslag werd van de democratische rechtstaat.

Anders dan Harline suggereerde, is het verschil tussen de Republiek en de andere Europese staten niet zozeer gelegen in hun grootte (de Republiek als ‘a charming little country’) als wel in het feit dat de Verenigde Nederlanden na de Opstand geen monarchie meer waren maar een republiek, en geen territoriale eenheidsstaat maar een statenbond. Ook in de Bourgondische Nederlanden, waarvan de zeven leden van de Unie voor de Opstand deel uitmaakten, was het publieke debat aan het hof begonnen, en wel met de aanbieding van het Smeekschrift der Edelen aan de Spaanse landvoogdes Margaretha van Parma. Daarna verplaatste het zich naar de afzonderlijke gewesten van het bondgenootschap, waar het een vruchtbare voedingsbodem vond in de Hollandse en Zeeuwse handelssteden langs de kust. Steden waarvan de burgers al jarenlang gewend waren om zich met het bestuur van hun stad te bemoeien, ook zonder dat zij elkaar met drukwerken bestookten.

Harline onderzocht de openbare meningsvorming in de Republiek op basis van een steekproef van 500 pamfletten die verschenen tussen 1565 en 1648, het tijdvak waarin de pamfletcultuur in de Republiek tot bloei kwam. Daarbij stelde hij vast dat de overgrote meerderheid van deze drukwerken afkomstig was van overheden en overheidspersonen, en de rest van personen met een vergelijkbare maatschappelijke status zoals edelen en predikanten. Ook pamfletten met een onbekende afzender lokaliseerde hij in deze kringen.²⁵

Met andere woorden: net als in Engeland waren het in de Republiek de elites, maar dan de burgerlijke, die de openbare meningsvorming in hun stad en gewest op gang brachten en na het uitbreken van de Opstand de drukpers gingen gebruiken om hun mening aan de man te brengen. Wat zij aan hun lezers vroegen, was een oordeel over de politieke kwestie die hen op dat moment het meest bezighield: het meningsverschil met de Spaanse koning over de geloofsvervolging. Aangemoedigd door het succes van hun campagne tegen de Spaanse koning bleven de Hollandse regenten het pamflet gebruiken, ook toen de strijd met Spanje tot het verleden behoorde.

Daarbij hadden zij volgens Harline absoluut niet de intentie om het publiek tot oproer aan te zetten, laat staan de staatsvorm te veranderen. Zij wilden alleen dat de mening van hun corporatie werd gehoord. Was deze in de vergaderzaal onvoldoende tot haar recht gekomen, dan bood een beroep op het publieksoordeel nieuwe kansen, zo had de Opstand hun geleerd. Het publiceren van een pamflet moet volgens Harline dan ook primair worden gezien als de publieke bevestiging van het recht om te worden gehoord.²⁶ Niet de kwestie waarover het pamflet ging, was de kern van deze omwenteling, maar het gebruik van de drukpers zelf.²⁷ Of zoals hij het formuleerde: ‘This printed forum for discussion and commentary in fact became an unofficial political institution.’²⁸

Wat in de studie van Harline ontbrak, was een analyse van de relatie tussen het publieke debat dat hij in zijn steekproef aantrof, en het proces van staatsvorming in de Republiek. Hij stelde wel vast dat de meeste pamfletten uit zijn steekproef uit Holland kwamen, over Hollandse kwesties gingen en van Hollandse autoriteiten afkomstig waren, maar vroeg zich niet af waarom de andere gewesten ondervertegenwoordigd waren, waardoor hij onbedoeld de indruk wekte dat het publieke debat in Holland representatief was voor de Republiek als geheel.

Dat een publiek debat in het ene gewest niet noodzakelijkerwijs ook de openbare meningsvorming in de andere gewesten bepaalde, blijkt uit het pamflet dat de Franeker hoogleraar Ulricus Huber in het Rampjaar 1672 uitgaf. Huber maakte daarin melding van ‘het overvloedigh verschijnen van blauewe boeckens, die soo meenighvuldigh uyt Holland overvliegen, dat wy daer in verbijstert sijn’. Hij achtte deze publiciteitsgolf typerend voor wat hij omschreef als ‘de ongebondentheden deser daegen’, en noemde het vervolgens ‘een goedt teecken van de bedaertheyt onser Landaert dat tot noch toe niet een mijns weetens in Vrieslandt is uyt gekomen’.²⁹

Met andere woorden: wat in Holland tot grote politieke onrust leidde, bracht volgens de Franeker hoogleraar de gemoederen in Friesland niet of nauwelijks in beweging, al was men van het nieuws in Holland wel degelijk op de hoogte. In dit geval ging het nog wel om een uitzonderlijke explosie van Hollands drukwerk.³⁰ Als deze publiciteitsgolf al niet vermocht de geesten in Friesland te verontrusten, hoeveel minder moet dat dan het geval zijn geweest in tijden waarin er veel minder drukwerk vanuit Holland op de markt kwam?

Een ander verschijnsel dat Harline wel signaleerde maar waaraan hij een onjuiste conclusie verbond, was dat er in zijn steekproef weinig pamfletten voorkwamen over wat hij lokale kwesties noemde.³¹ Volgens hem waren deze lokale pamfletten er ook nooit geweest, omdat de stadsbesturen het best in staat waren om de productie en verspreiding van omstreden drukwerken te controleren. Dat laatste was zeker het geval, maar verklaart niet waarom omstreden pamfletten over niet-lokale kwesties kennelijk wel ongehinderd konden verschijnen, terwijl deze toch ook in de steden werden gedrukt en verspreid.³²

Dat er in de steden over lokale kwesties verhoudingsgewijs weinig pamfletten verschenen, is op zichzelf juist een juiste constatering die behalve door Harline ook door anderen is gedaan.³³ De meest voor de hand liggende verklaring voor dat verschijnsel noemt Harline niet, namelijk dat deze lokale pamfletten niet ontbraken omdat de lokale overheid al dan niet in staat was om ze tegen te houden, maar omdat lokale conflicten meestal niet via de drukpers maar in mondeling overleg werden opgelost, hoogstens ondersteund door handgeschreven petities.³⁴ Kwam men er in het onderlinge overleg niet uit, dan was het stedelijk oproer meestal de volgende stap, niet het laten drukken van een pamflet.

De stad als proeftuin

Dat Harline het succes van het pamflet in de Republiek toeschrijft aan een staatkundig gebrek, namelijk het onvermogen van overheden om oppositioneel drukwerk tegen te gaan, is niet zo vreemd. Net als Habermas ging Harline in zijn model van openbare meningsvorming uit van het paradigma van een territoriale eenheidsstaat met een centraal bestuur dat in staat was om via preventieve censuur de verschijning van politiek drukwerk te controleren. Met deze voorstelling ging hij voorbij aan het eigen karakter van de staatsvorming en de openbare meningsvorming in de Republiek.

Lange tijd zijn historici uitgegaan van de gedachte dat de staatsvorming in Europa een project was van territoriale vorsten die streefden naar gebiedsuitbreiding en daartoe een uitgebreid militair en bureaucratisch staatsapparaat opbouwden waarmee zij concurrerende machthebbers overvleugelden.³⁵ Gevolg was dat gebieden waarin de staatsvorming op een andere manier verliep, zoals de verstedelijkte regio’s in Italië en de Nederlanden, lange tijd buiten beschouwing zijn gebleven. In deze gebieden leidde de stedelijke kapitaalsaccumulatie tot een proces van lokale machtsconsolidatie door lokale elites gesteund door lokale middengroepen.³⁶

Grondslag van deze consolidatie was het stedelijk republicanisme dat was gebaseerd op het idee dat politieke macht geen persoonlijk attribuut van een vorst was, maar een collectief bezit van burgers. Burgers hadden in de stadsrepubliek de in privileges vastgelegde vrijheid om hun rechten tegenover het stadsbestuur op te eisen en te handhaven, terwijl van het stadsbestuur werd verwacht dat het de rechten van zijn burgers verdedigde tegen inbreuken door derden. Muren sloten deze steden van de buitenwereld af, waardoor zij het aureool kregen van zelfstandige staten waarin niet het dualisme tussen vorst en onderdanen de publieke rechtsorde beheerste, maar burgerlijk zelfbestuur en politieke medezeggenschap.³⁷

De autonomie van de stadsrepubliek kon zowel van buiten als binnen worden bedreigd. Van buiten door keizer, territoriale vorst of concurrerende steden. Van binnen door sociaal-religieuze spanningen die door stedelijke middengroepen werden vertaald in machtsaanspraken.³⁸ Afhankelijk van de situatie konden daaruit verschillende staatsvormen ontstaan. In de Bourgondische Nederlanden leidde de opstand tegen de vorst in 1572 tot de oprichting van een Hollands stedenverbond waarbij zich zes andere gewesten aansloten. In de confederatie van zeven republieken die op deze manier ontstond, bleef de autonomie van de steden de grondslag van het politieke zelfbewustzijn.

Als bevolkingsconcentraties waren de steden tevens brandpunten van openbare meningsvorming.³⁹ Hoe groter de stad, hoe meer er te beleven en te bespreken was. De fysieke afstand tussen de stadsbewoners was er zo gering dat de lokale netwerken garant stonden voor een dagelijkse aanvoer van publieke gespreksonderwerpen. Wat er werd besproken, hing af van wat er in de lokale gemeenschap gebeurde en wat er aan nieuws uit de buitenwereld naar binnen kwam. Omdat de stad een zichzelf besturende politieke gemeenschap was, vormde ook de stedelijke politiek een belangrijk gesprekonderwerp.

De communicatie in deze stadsrepublieken verliep meestal via mondelinge netwerken, deels in de vorm van informele ontmoetingen op straat, in familiekring of in openbare gelegenheden, deels via formele kanalen zoals ceremoniën en rituelen van kerk en overheid, vergaderingen en optredens van gilden, schutterijen en rederijkerskamers. Drukwerken speelden volgens de regels van de vroegmoderne medialogica in de binnenstedelijke communicatie geen rol van betekenis. Handgeschreven teksten in de vorm van proclamaties, plakkaten en verzoekschriften hadden een voldoende bereik voor een volledige lokale dekking.⁴⁰

Verder dan de eigen stadsmuren ging de publieke gespreksagenda aanvankelijk niet: het bereik van de openbare meningsvorming viel samen met de grens van de fysieke en politieke ruimte waarin de lokale gemeenschap leefde. Pas toen deze steden onderdeel werden van territoriale staten, nam het aantal bovenlokale onderwerpen toe en was mondelinge en handgeschreven communicatie niet langer toereikend om een positie te claimen in het publieke debat. Vanuit de medialogica van de lokale gemeenschap gezien was dat het moment waarop het gedrukte medium een plaats begon te veroveren in het vroegmoderne media-landschap.⁴¹ In de Bourgondische Nederlanden gebeurde dat rond het midden van de zestiende eeuw, toen de centralisatiepolitiek en de geloofsvervolgingen van het Habsburgse regiem de steden dwongen tot een militair bondgenootschap, ondersteund door een nooit eerder vertoonde publiciteitscampagne.⁴²

Anders dan Harline stelde, was het ontstaan van de pamfletcultuur in de Republiek dus niet het gevolg van het ontbreken van een centraal staatsgezag, maar de voorzetting van een traditie van burgerlijk zelfbestuur en stedelijke opinievorming die in de Vlaamse en Brabantse steden al eerder tot opstanden had geleid. Dat deze niet slaagden en die van 1568 wel, kwam omdat deze keer ook de hoge adel onder leiding van Willem van Oranje en diens broer Lodewijk zich achter de opstandige steden schaarde en in 1565 aan de Spaanse landvoogdes Margaretha van Parma een smeekschrift aanbood, waarmee de eerder genoemde theorie van Zaret ook voor de Nederlanden wordt bevestigd.⁴³

Monica Stensland stelde dat de aandacht in de vaderlandse geschiedschrijving lange tijd vooral is uitgegaan naar de pamfletten van de opstandelingen. Daardoor kon de indruk ontstaan dat de Habsburgse machthebbers nauwelijks pogingen hebben ondernomen om de rebellen van repliek te dienen.⁴⁴ Dat is volgens Stensland niet het geval, al was er wel een duidelijk verschil in mediagebruik. In feite konden de opstandelingen, na het stranden van hun smeekschrift en het mislukken van hun militaire operaties, alleen nog het pamflet inzetten om hun stem te laten horen, terwijl de Habsburgse vorst vooralsnog kon blijven beschikken over een veel groter arsenaal van media, zoals openbare afkondigingen en ceremonieel machtsvertoon.

Pas toen de Nederlanden in handen van de opstandelingen dreigden te vallen, ontstond volgens Stensland ook aan Habsburgse zijde het besef dat de pamfletten van de opstandelingen het best met tegenpamfletten bestreden konden worden. Maar toen was het te laat en bleek dat de Spaanse koning de gewesten van de Republiek al had verloren, voordat hij in 1609 door de ondertekening van het Twaalfjarig Bestand zijn militaire nederlaag moest toegeven. Het mediagebruik van beide partijen laat volgens Stensland zien dat het pamflet vooral een favoriet medium was van partijen die zich politiek gezien gemarginaliseerd voelden. Dat gold niet alleen voor Willem van Oranje, maar later evenzeer voor het Habsburgse regiem zelf.

De Opstand leidde niet alleen tot het uiteenvallen van de Bourgondische staat, maar ook tot versplintering van de bij deze staat behorende publieke ruimte. De politieke strijd concentreerde zich in Holland, waar in juli 1572 in Dordrecht de afgevaardigden van een groot aantal steden – Amsterdam ontbrak – bijeenkwamen om hun steun aan de Opstand uit te spreken. Later sloten ook andere gewesten zich aan en ontstond een statenbond waarin de autonomie van de steden het politieke denken bleef bepalen, en Holland het gewest werd waar het publieke debat zich concentreerde.

Op de relatie tussen staatsvorming en publieke meningsvorming in de Republiek kom ik later terug. Eerst geef ik een overzicht van de inzichten die het recente pamfletonderzoek in Nederland heeft opgeleverd.

Het pamflet als gemist onderzoeksobject

Als zelfstandig onderzoeksobject zijn pamfletten lange tijd stiefmoederlijk behandeld. Voor een belangrijk deel komt dat omdat zij geen duidelijke genre-kenmerken bezaten en meeliepen in de brede stroom goedkoop handelsdrukwerk dat de markt vanaf het einde van de zestiende eeuw overspoelde. Drukwerk dat over van alles en nog wat kon gaan, in formaat en omvang zeer kon verschillen, en afkomstig was van iedereen die iets bekend wilde maken en de drukkosten kon betalen of de kosten uit de verkoop van deze drukwerken hoopte terug te verdienen.

Dat ook tijdgenoten zich bewust waren van het kameleontische karakter van deze goedkope handelsdrukwerken, blijkt uit de veelheid van namen die zij daarvoor gebruikten.⁴⁵ Al naar gelang het te benoemen hoofdkenmerk konden deze betrekking hebben op het formaat (libel, paskwil), kleur van de omslag (blauwboekje), verspreiding (vliegende bladen, vlugschriften, loopmare) en inhoud (genreaanduiding).⁴⁶ Het woord pamflet hoorde daar in de zeventiende eeuw nog niet bij, althans niet in het Nederlandse taalgebied. Pamflet is een aan het Engels ontleend woord dat vanaf de negentiende eeuw door archivarissen in Nederland werd gebruikt als verzamelnaam voor alle bovengenoemde soorten goedkoop drukwerk.⁴⁷

De term is verwarrend, omdat het begrip pamflet in het hedendaagse taalgebruik is verengd tot politiek strijdschrift, terwijl de historische pamfletcollecties een veel ruimere sortering van genres omvatten.⁴⁸ De betekenis in het Woordenboek der Nederlandsche Taal (‘een gedrukt geschrift van geringe omvang, dat minder bladen bevat dan voor een boek nodig zijn, en dat als afzonderlijk werk, met of zonder papieren omslag, is uitgegeven’) benadert het karakter van de historische pamfletcollecties nog het dichtst, al is het aantal pagina’s evenmin een onomstreden selectiecriterium: sommige pamfletten benaderen in omvang het volume van een boek.

Gelet op het zeer diverse karakter van deze collecties is het niet verwonderlijk dat een sluitende definitie van het begrip pamflet niet bestaat, al hebben velen wel geprobeerd deze te formuleren. Piet Verkruysse heeft getracht om in deze definities enige lijn te ontdekken, maar komt daarbij tot de conclusie ‘dat het begrip niet te definiëren is, of men het nu formeel of inhoudelijk benadert’.⁴⁹ Het meest praktisch lijkt het om pamfletten in navolging van onder anderen Deen c.s. zonder verdere beperkingen te definiëren als gelegenheidsdrukwerk dat voor vele doeleinden kon worden ingezet, en verdere kwalificaties te laten afhangen van de manier waarop dit drukwerk in de vroegmoderne tijd werd gebruikt.⁵⁰

De drukker schrijft geschiedenis

Mediawetenschappers hebben tot dusver weinig belangstelling getoond voor pamfletten. Huub Wijfjes constateerde nog recentelijk een groot gebrek aan mediahistorische studies die een gedegen empirische historische context geven van de mediatisering van de politieke cultuur.⁵¹ Een gebrek dat volgens hem voor een groot deel te wijten is aan de overmatige aandacht die in de mediawetenschappen bestaat voor het institutionele aspect van media.

Mediahistorici die onderzoek doen naar massacommunicatie, richten zich vaak vooral op de technische aspecten van communicatie en op bedrijven die zich met massacommunicatie bezighouden, in het bijzonder kranten, radio, televisie en filmindustrie. In deze benadering zijn alleen media na 1800 interessant, omdat deze dankzij de industriële revolutie een veel groter publiek konden bereiken. Daarbij zien de onderzoekers veelal over het hoofd dat de boekdrukkunst in de zestiende eeuw verhoudingsgewijs eenzelfde vergroting van het publieksbereik mogelijk maakte.⁵²

Door de nadruk te leggen op de boekdrukkunst als technologische vernieuwing kan bovendien de indruk ontstaan dat de inhoud van het drukwerk geen rol speelde bij de maatschappelijke veranderingen die de nieuwe techniek veroorzaakte.⁵³ Ter verontschuldiging van de mediahistorici kan worden aangevoerd dat vroegmoderne kranten, die deze veranderingen bij uitstek zichtbaar hadden kunnen maken, zich voor 1800 voornamelijk concentreerden op berichtgeving over buitenlandse onderwerpen en niet op de openbare meningsvorming en het politiek debat in eigen land. Overigens had dit ook een reden kunnen zijn om zich juist wel met het pamflet bezig te houden, aangezien dit medium in de vroegmoderne tijd bij uitstek werd gebruikt om opinies openbaar te maken.⁵⁴

Het pamflet als grabbelton

Ook historici hebben pamfletten lange tijd links laten liggen. Het was de oorspronkelijk als theoloog opgeleide kerkhistoricus W.P.C. Knuttel die als een van de eersten de betekenis van pamfletten voor de geschiedschrijving inzag. Als onderbibliothecaris van de Koninklijke Bibliotheek maakte hij zijn levenswerk van het samenstellen van een catalogus van de 32.000 pamfletten die in het bezit waren van zijn archiefinstelling. Het eerste deel verscheen in 1889, het zevende en laatste in 1917.⁵⁵ Het zal mede Knuttels inventarisatie zijn geweest die de Groningse hoogleraar geschiedenis P.J. Blok in 1897 in een artikel over de vrede van Munster deed spreken over de grote betekenis die pamfletten kunnen hebben voor ‘de kennis der stroomingen in de volksmeening’, al leidde zijn oproep niet tot verder onderzoek.⁵⁶

Historici worstelden in feite met hetzelfde dilemma als mediawetenschappers. De veelheid van onderwerpen, de variatie aan genres en stijlen en de afwisseling van serieuze onderwerpen met roddel en laster maakten pamfletten tot een moeilijk te definiëren onderzoeksobject. Bovendien was er in veel gevallen het bezwaar dat veel uitgaven geen schrijversnaam vermeldden. Hoe moest men opinies wegen en duiden, als niet duidelijk was van wie zij afkomstig waren? Vandaar dat Blok niet verder kwam dan ze als ‘volksmeningen’ te beschouwen, voor historici hoogstens interessant als bron ter verklaring van andere historische verschijnselen.⁵⁷ Of als grabbelton van citaten en anekdotes ter verlevendiging van andersoortige teksten.

Maar ook als de afzender wel bekend was, wisten historici hun houding ten opzichte van het pamflet moeilijk te bepalen. Pamfletten werden meestal beschouwd als propagandageschriften die een gekleurd beeld van de werkelijkheid gaven en om die reden onbruikbaar waren als historische bron. P.A.M. Geurts was een van de eersten die onderzoek deed naar pamfletten als historische documenten. Hij bracht de geschiedenis van de Nederlandse Opstand tussen 1566 en 1584 in kaart aan de hand van ruim 160 pamfletten.⁵⁸ Maar ook voor hem waren de pamfletten vooral ‘propagandistische’ drukwerken waarvan niet duidelijk was in hoeverre hun voorstelling van zaken correspondeerde met de ‘objectieve werkelijkheid’ dan wel alleen ‘in de fantasie van de pamflettisten’ bestond.⁵⁹

De term propaganda met de negatieve connotatie van publieksmisleiding wordt niet alleen door Geurts, maar ook door andere onderzoekers gebruikt om het pamflet als medium te typeren, hetgeen zeker een miskenning inhoudt van het logisch-argumentatieve karakter dat vele van deze teksten ook hebben. Om elk misverstand uit te sluiten heeft Raymond voorgesteld om het woord propaganda in relatie tot vroegmoderne politieke pamfletten maar helemaal niet meer te gebruiken.⁶⁰ Een andere reden is volgens hem dat de tijdgenoten het woord propaganda in de betekenis van misleiding helemaal niet kenden. Onderzoekers die de term toch blijven gebruiken, lopen daardoor het risico om anachronistische concepten te introduceren.

In de betekenis van publieksmisleiding is het woord propaganda volgens Raymond vooral in zwang gekomen in de twintigste eeuw, toen massamedia volgens sommigen uit winstbejag hun lezers een vertekend beeld van de werkelijkheid gingen voorschotelen en totalitaire staten de informatievoorziening monopoliseerden.⁶¹ Van dat alles is volgens Raymond in de vroegmoderne pamfletoorlogen geen sprake. Pamfletten, ook als deze door overheden of oppositiegroepen werden uitgegeven, hadden in de eerste plaats tot doel om het publiek te overtuigen, niet om winst te maken met leugens en halve waarheden. Van het monopoliseren van de informatievoorziening door de staat kon volgens Raymond al helemaal geen sprake zijn, omdat een vroegmoderne staat deze macht eenvoudig niet bezat en een omstreden standpunt door een tegenpartij altijd kon worden weerlegd. Zeker in een staat als de Republiek waarin van een alomtegenwoordig controlerend staatsgezag geen sprake was.

Ook het feit dat het overtuigen van het publiek gebeurde met behulp van retorische middelen, is volgens Raymond geen reden om pamfletten als publieksmisleiding af te doen. In hun pamfletten schreven politieke woordvoerders op hoe zij door het publiek gezien wilden worden, en schetsten zij een beeld van hun tegenstanders waarin dezen zich doorgaans niet herkenden. Omgekeerd deed de tegenpartij hetzelfde. De wijze waarop strijdende partijen de taal gebruikten om met zelfbeelden en vijandbeelden het publiek te overtuigen, was volgens Raymond geen strategie om het publiek te misleiden, maar een onderdeel van hun politieke boodschap.⁶²

Laat ontdekte taalkunst

Ook in het literair-historisch onderzoek zijn pamfletten lange tijd veronachtzaamd. Voor literatuurhistorici behoorden zij tot het soort handelsdrukwerk dat vanaf de zestiende eeuw op de markt kwam en vanwege zijn goedkope uitvoering en vermeend triviale inhoud buiten de literaire canon viel, ook al vond een deel van deze teksten wel degelijk zijn oorsprong in de wereld van geletterden en geleerden.⁶³

Niettemin waren er ook onder literatuurhistorici pioniers zoals de Gentse hoogleraar Paul Frédéricq die in 1907 een bloemlezing van prozateksten en gedichten uit pamfletten samenstelde die volgens hem de kwalificatie literair zeker verdienden.⁶⁴ Dat deze teksten in de literatuurgeschiedenis nooit een plaats hadden gekregen, kwam volgens hem vooral omdat er nooit naar was gezocht. Pas na de Tweede Wereldoorlog kregen literatuurhistorici, op het spoor gezet door de Franse historicus Robert Mandrou, meer belangstelling voor dit soort teksten. Eerst in Engeland en Duitsland, maar vanaf de jaren tachtig ook in Nederland.⁶⁵

Literatuurwetenschappers werden in feite met hetzelfde probleem geconfronteerd als mediawetenschappers en geschiedkundigen: de onbepaaldheid van het pamflet als onderzoeksobject. De meeste pamfletten bestonden bovendien uit prozateksten, een genre dat als literaire kunstvorm tot het einde van de achttiende eeuw nauwelijks meetelde.⁶⁶ Daar kwam bij dat de meeste pamfletten direct verband hielden met actuele conflicten. Waren deze opgelost, dan verloren deze pamfletten snel hun nieuwswaarde en daarmee ook de belangstelling van het publiek.

In het algemeen kan worden gesteld dat opiniërende en actualiteitgebonden prozateksten zelden de literaire canon haalden, omdat hun veelal anekdotische karakter zich moeilijk verdraagt met moderne opvattingen over het universalistische karakter van literatuur.⁶⁷ Voor de vroegmoderne periode geldt dat overigens niet. Zo wijzen Jan Bloemendal en Arjan van Dixhoorn erop dat het onderscheid tussen literaire en niet-literaire teksten in de vroegmoderne tijd niet bestond.⁶⁸ Het concept van de schone letteren steunde destijds vooral op de kunst van de welsprekendheid, dat wil zeggen: op leer van de klassieke retorica die aan het einde van de Middeleeuwen in zwang kwam, en die ik om die reden ook zal gebruiken als sleutel bij de interpretatie van het Overijsselse corpus.⁶⁹

Het pamflet als onderzoeksobject

Aan het begin van het moderne pamfletonderzoek in Nederland staat de eerdergenoemde studie die Harline in 1987 publiceerde. Zijn onderzoek was baanbrekend, omdat hij de eerste was die het pamflet als een zelfstandig onderzoeksobject behandelde en zich niet alleen richtte op inhoud en vorm, maar ook op aspecten als functie, productie, distributie en censuur.⁷⁰ Door niet de inhoud maar de verschijning van het pamflet zelf als historisch relevante gebeurtenis te typeren, heeft Harline het onderzoek in Nederland een nieuwe impuls gegeven.⁷¹

Een enkele uitzondering daargelaten, hebben de meeste tot dusver gepubliceerde pamfletstudies betrekking op vier grote politieke conflicten in het gewest Holland, hetgeen gezien de herkomst van de beschikbare bronnen niet verwonderlijk is: de meeste pamfletten zijn gedrukt in Holland, met drukkers in Amsterdam en Den Haag als belangrijkste leveranciers.⁷² Holland is tevens de publieke ruimte die in de pamfletten het vaakst wordt opgeroepen. Niet alleen de afzenders zijn in de meeste gevallen Hollandse overheden en overheidspersonen, ook de overheidsinstellingen die worden bekritiseerd, zijn Hollands of in Holland gevestigd: Staten van Holland, de Staten-Generaal en de stadhouder.⁷³

Alle vier genoemde conflicten hebben betrekking op de staatsvorming in de Republiek en Holland. In het eerste conflict (1566-1578) stond Amsterdam tegenover stadhouder Willem I en de andere Hollandse steden, verenigd in de Staten van Holland. Inzet van de strijd was de aansluiting van Amsterdam bij de Opstand. In het tweede conflict (1615-1619) botsten de Hollandse steden met elkaar in het geloofsconflict tussen remonstranten en contraremonstranten. Het derde conflict (1650) betrof een meningsverschil tussen de Staten van Holland en stadhouder Willem II over de sterkte van het Staatse leger. In het vierde conflict (1672) ging het om oproeren van burgers in Hollandse steden die hun stadsbesturen verantwoordelijk hielden voor de verwaarlozing van de landsverdediging.

Drie richtingen

De pamfletstudies die na Harline zijn verschenen, zijn grofweg in drie groepen onder te verdelen: literair-historische, mediahistorische en politiek-historische studies.⁷⁴ Literatuurhistorici waren de eersten die het pamfletonderzoek-nieuwe-stijl ter hand namen. De aanzet werd gegeven door Marijke Meijer Drees met haar in 2001 gestarte project Literatuur met effect: Nederlandse pamfletten (ca. 1600-1750) dat uitmondde in de congresbundel Het lange leven van het pamflet.⁷⁵

De dissertaties van Joost Vrieler en Clazina Dingemanse maken deel uit van deze literair-historische onderzoekstraditie.⁷⁶ Vrieler onderzocht de functie van drie poëtische genres (sonnetten, liederen en echolyriek) die regelmatig in politieke pamfletten voorkomen en concludeerde dat het gebruik van deze genres in de loop van de zeventiende eeuw toenam. Dingemanse onderzocht de literaire opbouw van een veertigtal dialoogpamfletten uit de periode 1600-1750 en analyseerde met welke retorische kunstgrepen de auteurs hun boodschap aan de man brachten. Beide studies maken duidelijk dat naast de bekende genres zoals proclamatie, keur, ordonnantie, petitie, doleantie en remonstrantie steeds vaker ook literaire genres werden ingezet in de publieke opinievorming.

Van de mediahistorische studies zijn voor mijn onderzoek met name de dissertaties van Michel Reinders, Roeland Harms en Femke Deen relevant.⁷⁷ Deen analyseerde de interactie tussen de verschillende vormen van mediagebruik in Amsterdam in de periode 1566-1578. Dat was de tijd waarin Amsterdam als enige stad in Holland de Spaanse koning trouw bleef, ondanks toenemende druk vanuit de eigen burgerij, andere overheden en protestantse ballingen. Haar onderzoek maakt duidelijk hoe groot het aandeel van de Amsterdamse burgerij was in het publieke debat dat aan de overgang van Amsterdam naar de Opstand voorafging. De lokale opinievorming leidde tot een machtsovername waarin geen druppel bloed vloeide en lokale schutterijen het omstreden stadsbestuur uit de stad verjoegen.

Drukwerken speelden volgens Deen in deze lokale publieke opinievorming slechts een ondergeschikte rol. Voor zover de woordvoerders van de opstandelingen gebruikmaakten van teksten, waren deze in de meeste gevallen met de hand geschreven. De keuze voor handgeschreven teksten werd primair ingegeven door praktische overwegingen: met een handgeschreven tekst kon de lokale bevolking snel en goedkoop worden bereikt. Bovendien liepen opstellers van handgeschreven teksten minder risico om betrapt te worden en konden handschriftelijke boodschappen gemakkelijker worden afgestemd op de lokale markt.

Roeland Harms constateerde dat de pieken in de pamfletproductie in de zeventiende eeuw samenvielen met politieke crisismomenten in Holland en analyseerde in hoeverre functie, vorm en inhoud van de pamfletten veranderden onder invloed van de interactie tussen politici, auteurs en uitgevers. Harms’ onderzoek is in feite een bevestiging van Harline’s conclusie dat de publieke opinievorming over politieke kwesties in de zeventiende eeuw door overheden en overheidspersonen op gang werd gebracht: zij traden het vaakst op als opdrachtgever.

Evenals Vrieler constateerde Harms in de loop van de zeventiende eeuw een toenemend gebruik van literaire genres. Volgens hem deed zich in de loop van elk conflict een omslagpunt voor waarop het aandeel van het overheidsdrukwerk afnam en de hoeveelheid literaire pamfletten toenam. Het initiatief voor deze literaire pamfletten lag volgens hem meestal bij boekverkopers/uitgevers die van het politieke rumoer een graantje wilden meepikken, nadat politici de kwestie met hun overheidsdrukwerken hadden geagendeerd. Het toenemend gebruik van literaire genres beschouwde hij als een gevolg van de toenemende commercialisering van de mediamarkt.⁷⁸

Michel Reinders, die het gebruik van pamfletten in het Rampjaar 1672 onderzocht, concludeerde dat pamfletten een belangrijke rol speelden bij de opschaling van de politieke onrust in Holland. De algemene volkswoede jegens de regenten greep in dat jaar zo snel om zich heen dat deze onlustgevoelens wel tot uitbarsting moesten komen. Lokale regenten werden verantwoordelijk gehouden voor de militaire nederlaag. De volkswoede vond een uitlaatklep in lokale oproeren die overal hetzelfde doel hadden: het afzetten van het stadsbestuur, de enige overheid die burgers ter verantwoording konden roepen voor de door hen geconstateerde gebreken in de landsverdediging.

De acties van de burgers werden volgens Reinders aangejaagd door drukkers die in de collectieve verontwaardiging een interessante afzetmarkt zagen. Het gevolg was een explosie van lokale petities waarin burgers het aftreden van hun stadsbestuur eisten. Nieuw was volgens Reinders dat deze petities in druk verschenen.⁷⁹ Daardoor kwamen zij onder ogen van burgers in andere steden waar zich vervolgens hetzelfde scenario voordeed. Zo ontstond in Holland een kettingreactie van stedelijke protesten waarin men volgens Reinders het begin van een bovenlokale politieke beweging zou kunnen zien.

Naast de bovengenoemde studies noem ik nog de dissertaties van Ingmar Vroomen en Hans de Jong die ik tot de politiek-historische pamfletstudies reken.⁸⁰ Anders dan in de traditionele geschiedschrijving gebruikten deze auteurs het pamflet niet als hulpbron bij de reconstructie van politieke gebeurtenissen, maar als primaire bron voor de bestudering van politieke vocabulaires en politiek denken.

Model Holland: de stadsarena

Op basis van bovengenoemde studies laat zich voor het gewest Holland een model van openbare meningsvorming formuleren dat ik als uitgangspunt voor mijn onderzoek in Overijssel wil gebruiken. Daarin is de vroegmoderne ommuurde stad de belangrijkste arena van openbare meningsvorming met het gesproken en handgeschreven woord als belangrijkste medium. De alomtegenwoordigheid van de stad als fysieke publieke ruimte, met haar veelheid van netwerken en media, genereerde een maximaal publieksbereik. Wat in de stad speelde en werd rondverteld, kreeg iedereen op enig moment wel te horen, en wie wilde kon zelf ook zijn mondje roeren.

Formele sprekersrollen in het stedelijke publieke debat waren er voor het stadsbestuur, voor de inwoners met burgerrecht en voor de stedelijke corporaties. Daarnaast konden alle ingezetenen als informele woordvoerders optreden: zegsman van straatpraat, waar of niet, kon iedereen zijn. De dagelijkse contacten tussen de inwoners vormden het permanent beschikbare distributienetwerk van nieuws en opinies die in de stad circuleerden. De verificatie daarvan was het grootste probleem, zeker als de nieuwsbron zich buiten de stad bevond en het nieuws met het reizigersverkeer de stad was binnengekomen.

Gedrukte communicatie speelde in de vroegmoderne stedelijke opinievorming aanvankelijk een ondergeschikte rol. Zolang de steden niet te groot waren, konden stadsbesturen volstaan met het afkondigen van resoluties, ordonnanties, keuren en ander nieuws vanaf het stadhuis en het ophangen van handgeschreven kopieën op openbare plaatsen. Burgers dienden hun verzoekschriften aan het stadsbestuur in handgeschreven vorm in, al dan niet onder gelijktijdige verspreiding van kopieën onder de inwoners van de stad.

Gedrukte politieke teksten die in de stad circuleerden, waren meestal afkomstig van afzenders buiten de stad en gericht op een breder publiek dan alleen de stedelijke gemeenschap. Eenmaal aangekomen in de stad van bestemming werden deze gedrukte teksten, als zij nieuwswaarde hadden, met de hand gekopieerd om ze een grotere bekendheid te geven. Ook handgeschreven teksten van buiten de eigen stad konden op die manier onder de lokale bevolking worden verspreid. Het omgekeerde kwam ook voor: handgeschreven petities uit de eigen stad die voor de inwoners van andere steden nieuwswaarde hadden, konden elders in omloop worden gebracht, in druk of in handschrift.

De lokale publieke opinie had buiten de eigen stad vooral nieuwswaarde als het geagendeerde onderwerp een kwestie betrof die ook anderen in het gewest raakte. Dat gold zeker in steden met een stem in het landsbestuur, wat in Holland voor achttien steden het geval was. Als een stad in het landsbestuur was vertegenwoordigd, kon de stedelijke publieke opinie ook burgers in andere steden raken en de uitkomst van een gewestelijk debat beïnvloeden, zoals tijdens de Bestandstwisten het geval was. De gewestelijke opiniestrijd die toen uitbrak, had onmiskenbaar het karakter van een stedenstrijd waarin het landsbestuur uiteenviel in twee rivaliserende stedengroepen van remonstrantse en contra-remonstrantse signatuur.

De gewestelijke publieke arena verschilde fundamenteel van de stedelijke doordat zij als publieke ruimte een vrijblijvender en vluchtiger karakter bezat. Familiebezoeken, handelscontacten, regentenoverleg, kerkelijke vergaderingen en reizigersverkeer genereerden weliswaar een bovenlokale geruchtenstroom van nieuws en opinies, maar deze stroom was in het algemeen te ongeregeld en diffuus om als basis voor een collectieve politieke agenda te dienen. De zeventiende-eeuwse praatjespamfletten, met hun veelal terloopse ontmoetingen in herbergen en op trekschuiten, geven een indruk van de vluchtigheid van deze publieke gesprekssituaties.⁸¹

Daar komt bij dat burgers politiek gezien in de gewestelijke arena weinig te zoeken hadden. Het stadsbestuur was de enige overheid waarmee zij publiekrechtelijk gezien te maken hadden, aangezien de stedelijke constituties de grondslag vormden van hun juridische status. Ook wanneer hun eisen betrekking hadden op bovenlokale kwesties, konden burgers deze alleen ingewilligd krijgen via hun stadsbestuur.⁸² Voor de openbare meningsvorming had deze rolverdeling tot gevolg dat in het gewestelijke debat vooral overheden tegenover overheden stonden. Formele woordvoeringsrollen waren er voor de landsregering, de stadhouder, de stadsbesturen en corporaties zoals de ridderschap. Dat wil niet zeggen dat burgers monddood waren, maar zij misten als rechtspersoon een titel om buiten hun eigen stad een formele woordvoeringsrol op te eisen, uitzonderingen daargelaten.⁸³

In hoeverre er in de zeventiende eeuw in de Republiek sprake was van een publiek debat dat de grenzen van de gewesten oversteeg, is op basis van eerdergenoemde studies moeilijker te bepalen. Voor de Unie gold wat dat betreft hetzelfde als voor de gewesten: de formele en informele mondelinge contacten tussen de gewesten waren te diffuus en ongeregeld om een gemeenschappelijke agenda van politieke kwesties te doen ontstaan, uitzonderingen zoals de Opstand en het Rampjaar daargelaten. Tot pamfletoorlogen waarin gewesten tegenover gewesten kwamen te staan, heeft deze informele opinievorming in de zeventiende eeuw in elk geval niet geleid.⁸⁴

Dat niet wil zeggen dat er in een gewest van de Republiek geen gelegenheidsdrukwerk uit andere gewesten circuleerde, al dan niet door reizigers naar huis meegenomen of via boekverkopers verspreid. In veel gevallen zal het daarbij zijn gegaan om pamfletten uit Holland, waar de meeste uitgevers waren gevestigd. Soms konden deze pamfletten zelfs een hoge nieuwswaarde hebben, zoals de Hollandse pamfletten die de Franeker hoogleraar Huber in 1672 voorbij zag komen.⁸⁵ Als ‘buitenlands’ nieuws zullen deze pamfletten voor de lezers in andere gewesten zeker informatief zijn geweest, maar niet urgent genoeg om ter plaatse een publiek debat te agenderen, laat staan een oproer.

Staatkundig gezien was daartoe ook geen noodzaak. De gewesten van de Republiek waren baas over hun eigen politieke agenda’s. Aan de Staten-Generaal waren alleen de buitenlandse politiek en de landsverdediging opgedragen. In conflictsituaties in gewesten of tussen gewesten konden zij hoogstens bemiddelen, maar alleen als de strijdende partijen daarom zelf verzochten. Een formele bevoegdheid om als scheidsrechter op te treden hadden de Staten-Generaal niet.⁸⁶ Zij konden alleen interveniëren als een gewest niet aan zijn financiële verplichtingen voldeed, maar ook dan werd de kwestie zelden hoog opgespeeld, omdat parate executie bij wanbetaling in de meeste gevallen tot het faillissement van de wanbetaler zou leiden en de continuïteit van de Republiek in gevaar kwam.

In hoeverre het hierboven genoemde en op Holland gebaseerde model van publieke opinievorming ook voor Overijssel geldt, zal uit mijn onderzoek moeten blijken.⁸⁷ Zeker is dat de inrichting van het openbaar bestuur in Overijssel op tal van punten afweek van Holland. Zo had de adel in Overijssel een veel sterkere stem in het landsbestuur dan in Holland, ontbraken centrale ambtelijke instellingen als een Hof van Justitie en een Rekenkamer, en benoemden de steden hun eigen bestuurders. De vraag is in hoeverre deze verschillen terug te vinden zijn in de dynamiek van het publieke debat.⁸⁸

Publiek debat en dwangmiddelen

Het publieke debat in Holland had een keerzijde die in de pamfletstudies naar mijn mening onvoldoende aandacht heeft gekregen. De indruk wordt nogal eens gewekt, onder anderen door Willem Frijhoff en Marijke Spies, dat in het publieke debat ‘iedereen welkom was, alles bespreekbaar bleef, en geen opinie het op voorhand gewonnen had’.⁸⁹ Dat beeld is voor het politieke debat zeker te rooskleurig. Dat iedereen die dat wilde en de drukkosten kon betalen, een pamflet in omloop kon brengen, is zeker waar. Maar dat is iets anders dan te stellen dat ‘deze bij uitstek culturele wijze van meningsvorming maar zelden tot consequenties van sociale aard leidde’.⁹⁰

In deze voorstelling van zaken blijft buiten beschouwing dat een publiek debat voor regenten een groot afbreukrisico kon inhouden, zeker in de zeventiende eeuw, toen de politieke cultuur mede door het gebruik van het pamflet geleidelijk begon te veranderen. Soms konden de gemoederen zelfs zo hoog oplopen dat een regent voor zijn leven moest vrezen, zoals de gebroeders De Witt in 1672 ondervonden. Niet altijd liep het zo treurig af, maar dat laat onverlet dat met name de stedelijke regenten in conflictperiodes grote persoonlijke risico’s konden lopen, zoals in Amsterdam tijdens de Alteratie, en in Holland tijdens de Bestandstwisten en het Rampjaar wel is gebleken, om de bekendste voorbeelden te noemen.

Stedelijke oproeren waren als politiek verschijnsel, ook voor de tijdgenoten, zo karakteristiek voor de Republiek dat de boekhandelaren Conradi en Van der Plaats daarvan in 1787 een overzicht van twaalf (!) delen konden samenstellen onder de titel De beroerten in de Vereenigde Nederlanden, van den jaare 1300 tot op den tegenwoordigen tijd.⁹¹ Rudolf Dekker, die deze lokale oproeren voor Holland heeft onderzocht, stelde vast dat zij in de historiografie weinig aandacht hebben gekregen, omdat de meeste maar kort duurden en de gewelddadigheid ervan in het algemeen meeviel.⁹²

Een vast patroon in de stedelijke oproeren kon Dekker niet ontdekken, evenmin in de samenstelling van de protesterende menigten. De tegenstellingen liepen soms door alle lagen van de lokale samenleving heen. Hij pleit ervoor om deze stedelijke oproeren niet te beschouwen als ordeverstoringen, maar als een vorm van politieke actie waarbij de protesterende burgers tijdelijk op de stoel van de overheid gingen zitten, indien zij hun belangen door het stadsbestuur onvoldoende gediend achtten.

Reputatieschade was nog het minste kwaad dat de stadsregenten kon overkomen. Als de opstandige burgers de steun kregen van de plaatselijke schutterij, konden de stedelijke regenten niet veel anders doen dan waardgelders inhuren om de orde te herstellen. Meestal was het kwaad dan al geschied en stond er binnen de kortste keren een gezantschap van de Staten-Generaal onder leiding van de stadhouder voor de stadspoort om op verzoek van het stadsbestuur of de lokale oppositie te bemiddelen. Het arsenaal van dwangmiddelen dat tegen stadsregenten kon worden ingezet, varieerde van wetsverzetting tot gevangenneming, verbanning, verbeurdverklaring van goederen, molestatie, huisplundering of erger.

Wat de stedelijke regenten extra kwetsbaar maakte, was hun dubbele loyaliteit: zij waren magistraat en volksvertegenwoordiger tegelijk. Magistraat waren zij in hun eigen stad waar zij als rechtvaardige huisvaders de eenheid en harmonie onder hun burgers moesten zien te bewaren. Stedelijk afgevaardigde waren zij in het landsbestuur, waar zij als vertegenwoordigers van hun stad werden geacht de vrijheden en rechten van hun burgers te verdedigen, ook als de eenheid van het land daardoor in gevaar kwam. Beide rollen konden botsen, wanneer het landsbelang van hen als leden van het landsbestuur politieke besluiten vergde die strijdig waren met hun loyaliteit aan de eigen stad.⁹³

De dubbelrol van stedelijk magistraat en lid van het landbestuur maakte de gezagsuitoefening en overheidscommunicatie in bovenlokale conflictsituaties tot een riskante balanceer-act. De vrees van stedelijke regenten om het slachtoffer te worden van oproeren was dan ook bepaald niet ongegrond.⁹⁴ Zij klonk in de zeventiende eeuw in vele pamfletten door en dat maakte het pamflet tot een ambivalent medium. Enerzijds was het in bovenlokale conflictsituaties een effectief medium om de stedelijke opinie in te brengen in het gewestelijke publieke debat, anderzijds maakte een publieke stellingname het stadsbestuur kwetsbaar voor aanvallen van politieke tegenstanders. Aanvallen die zowel van buiten als van binnen de eigen stad konden komen en in het ergste geval ook de vorm konden aannemen van stedelijke oproeren.⁹⁵

De gemengde gevoelens die het pamflet opriep, verklaren waarom zich rond het gebruik van dit nieuwe medium een geheel eigen retoriek ontwikkelde. De oorspronkelijk neutrale benamingen waarmee goedkoop drukwerk werd aangeduid, kregen al snel negatieve connotaties als opruiing, leugen, laster en achterklap. Alleen al het betitelen van een uitgave als pamflet, blauwboekje, libel of paskwil was voldoende om de inhoud ervan verdacht te maken. Veel auteurs maakten bewust gebruik van dit frame om de boodschap van hun tegenstander in een kwaad daglicht te stellen. Hun eigen pamfletten, al dan niet ondertekend, beschouwden zij uiteraard als vaderlandslievend en waarheidsgetrouw.⁹⁶

De taal als wapen

Binnen het hierboven geschetste politiek-historische en mediahistorische kader zal mijn onderzoek zich vooral richten op het analyseren van de retorische middelen en de mediastrategie die de partijen in Overijssel in hun politieke strijd gebruikten. Met deze benadering sluit ik me aan bij de traditie van de Cambridge School die door John Pocock en Quentin Skinner rond 1970 werd gevestigd. Genoemde auteurs stelden dat de staatsvorming in West-Europa niet is uitgedacht in studeerkamers, maar tot stand kwam in de hitte van de strijd en werd gestuurd door praktijkgerichte denkprocessen waarin allerlei juridische, filosofische en theologische tradities konden samenkomen. Op die manier ontstonden allerhande vocabulaires waarmee politici met elkaar en met het publiek over politieke onderwerpen konden communiceren. Daarmee gaven zij niet alleen richting aan hun politiek handelen, maar schiepen zij in de hoofden van hun publiek tegelijk een beeld van de werkelijkheid waarvan zij hun burgers deelgenoot wilden maken.⁹⁷

Pocock en Skinner stelden dat geschiedkundigen zich in hun onderzoek naar het vroegmoderne politieke denken beter kunnen concentreren op de relaties tussen deze vocabulaires en de bijbehorende politieke conflicten dan terug te redeneren vanuit later geformuleerde studeerkamertheorieën. Centraal in hun onderzoekmodel staat de analyse van deze politieke idiomen en narratieven in opeenvolgende historische conflictsituaties. Daarin telt alleen hoe schrijvers van politieke teksten in een gegeven context reageerden op politieke veranderingen, hoe zij hun bronnen gebruikten, hoe zij reageerden op ideeën van voorgangers en hoe hun politieke visies werden hergebruikt door tijdgenoten en latere generaties.

Vaderlandretoriek

Als het om politieke vocabulaires gaat, leveren de zestiende- en zeventiende-eeuwse pamfletten in de Republiek een overvloed aan onderzoeksmateriaal.⁹⁸ Helaas is het niet mogelijk om de Knuttel-collectie op afzonderlijke woorden digitaal te doorzoeken, maar ook zonder een dergelijk onderzoek zal iedere historicus het politieke vocabulaire van de Republiek herkennen in vaak voorkomende woorden als: vrijheid, eenheid, hoogheid, tiran, slaaf, usurpatie, vaderland, vader des vaderlands, landverrader, patriot, burgeroorlog, majesteitsschennis, privileges, gewoonten, natuurlijke en goddelijke wetten.

Groot was dit vocabulaire niet. Kossmann sprak over het ‘zeer magere politiek vocabulaire’ waarmee de tekstschrijvers van de Opstand in zeer beperkte variatie steeds weer dezelfde argumenten en contra-argumenten interpreteerden en herinterpreteerden.⁹⁹ Geurts bedoelde vrijwel zeker hetzelfde toen hij sprak over eenmaal gevormde beelden die in de pamfletten bij herhaling worden opgeroepen, en over ‘personen en gebeurtenissen’ die in deze teksten ‘een standaard-waarde’ krijgen.¹⁰⁰ Hans de Jong typeerde dit idioom als een ‘taal van kleine omvang waarin de onaantastbaarheid van vrijheden, rechten, gewoonten en gebruiken het vocabulaire uitmaakt’ en waarin ‘taalelementen als ervaring, traditie en gewoonte’ domineerden.¹⁰¹

De Jong, die in zeventiende-eeuwse pamfletten op zoek ging naar sporen van oud en nieuw politiek denken, stelde vast dat in deze teksten van een samenhangende staatkundige theorie geen sprake is. Afhankelijk van de situatie sprokkelden de auteurs uit de geschriften van bekende denkers uit de klassieke oudheid en het humanisme allerlei gelegenheidsargumenten bij elkaar, ontleend aan Romeins republicanisme, burgerlijk humanisme, protestants verzetsdenken, constitutionalisme en natuurrecht. Niettemin vormde dit politieke idioom volgens De Jong voor zowel de auteurs als het publiek een ‘gezaghebbend interpretatiekader voor de werkelijkheid, het kader waarbinnen het (politieke) denken van het individu zich afspeelt en dat tegelijkertijd in zijn talige uitdrukking de gemeenschappelijk context vormt als voorwaarde voor sociale interactie’.¹⁰²

De Jongs conclusie is dat de meeste pamfletschrijvers gedurende de zeventiende eeuw bleven uitgaan van het collectieve vrijheidsbegrip zoals vervat in wat hij de ‘aloude-constitutie denkwijze’ noemt. Daaronder verstaat hij het geheel van rechten en vrijheden die door de voormalige landsheren aan de steden waren geschonken, en die de constitutionele grondslag vormden van de stadsrepubliek als autonome politieke gemeenschap. In de politieke vocabulaires is deze denkwijze terug te vinden in woorden die verwijzen naar oude gewoonten, stedelijke privileges en lokale verordeningen.¹⁰³ Zowel regenten als burgers hielden aan deze collectieve vrijheden vast, omdat zij een krachtig verweer boden tegen bedreigingen, zowel van buiten als binnen. Naar buiten tegen elke vorm van vermeend machtsmisbruik door andere overheden, naar binnen als grondslag van gezamenlijke belangenbehartiging.

Anders dan De Jong, die zich vooral op het politieke denken richtte, concentreerde Ingmar Vroomen zich op de politieke vocabulaires, meer in het bijzonder op vier concrete begrippen: patriot, vaderland, patria en natie.¹⁰⁴ Een nauwkeurig te omschrijven betekenis hadden deze woorden volgens hem niet. De woorden ‘patriot’ en ‘vaderland’ komen in zijn steekproef het vaakst voor en vinden hun oorsprong in de vocabulaires die door de tekstschrijvers van Willem van Oranje werden ingezet tegen de Spaanse koning. De betekenis van deze woorden hing volgens Vroomen af van wie ze gebruikte en de context waarin.

‘Natie’ stond voor de gemeenschap waaruit de woordvoerder afkomstig was. Dat kon, al naargelang de groep waartoe men behoorde, een dorp, stad, gewest of de Republiek als geheel zijn. Ook ‘vaderland’ en ‘patriot’ verwezen niet naar een nauwkeurig gedefinieerd territorium, maar drukten vooral een gevoel van loyaliteit uit jegens het gebied of de plaats waarmee de spreker zich verbonden voelde. In deze betekenis waren de woorden onomstreden: een beroep op vaderlandsliefde was in alle omstandigheden een plausibele legitimatie voor politieke oppositie.

Het woord ‘patriot’ heeft volgens Vroomen vooral een retorische functie. Het werd gebezigd in politieke conflicten als legitimatie van de oppositionele rol die de woordvoerder in het publieke debat koos. Door zich op de vaderlandsliefde te beroepen verschafte de patriot zich een alibi om zich tegen de overheid te verzetten. Daarmee gaf hij aan dat zijn kritiek niet moest worden gezien als rebellie maar als een vorm van vaderlandsliefde.¹⁰⁵ De rol van patriot werd volgens Vroomen vooral in bovenlokale conflicten gebruikt. Binnen de eigen stad was een beroep op het eigen burgerschap voldoende om petities in te dienen en afwijkende politieke standpunten in te nemen.

Het politieke vocabulaire van de Opstand bleef volgens Vroomen ook later deel uitmaken van de woordenschat waarmee regenten in conflictsituaties hun meningen formuleerden. Zolang de Republiek een toernooiveld bleef van elkaar bestrijdende (overheid)corporaties, kon dit idioom zijn vitaliteit als politieke taal behouden. Het politieke decor veranderde, maar de taal waarin het politieke denken werd uitgedrukt bleef hetzelfde.¹⁰⁶ Wel kwamen er in de loop van de tijd nieuwe politieke woorden bij zoals: Arminianen, Barnevelders, Loevesteiners, libertijnen, papisten, staatsgezinden, prinsgezinden. Woorden die ontstonden tijdens politieke conflicten en buiten de context van het oorspronkelijke conflict als politiek jargon bleven voortbestaan.¹⁰⁷

Hoeveel nieuwe woorden er ook bij kwamen, zij kregen pas betekenis in de voorstelling die de inwoners van de Republiek van hun samenleving maakten. Dat politieke zelfbeeld had volgens Frijhoff en Spies rond 1650 twee gezichten. Enerzijds was er het krijgshaftige beeld van een unie van kleine staten die hun vrijheden hadden bevochten in de ongelijke strijd met wereldmacht Spanje. Anderzijds ‘het pacifistische beeld van de welvarende, handeldrijvende natie die juist de gedecentraliseerde staatsstructuur op basis van overleg als de beste voorwaarde voor de bloei van het land’ beschouwde.¹⁰⁸ Voor de calvinisten kwam daar nog bij het zelfbeeld van een natie die haar zegeningen aan God te danken had.

Het waren sprekende en courante zelfbeelden die iedere publieke woordvoerder in elk politiek conflict kon blijven gebruiken. Ongeacht of de belangen van zijn stad, zijn gewest of de Unie in het geding waren, en ongeacht of de vijand van binnen of buiten de eigen gemeenschap kwam. Vertegenwoordigde hij het minderheidsstandpunt, dan koos hij de oppositionele rol van patriot die opkwam voor de rechten van zijn bedreigde achterban. Vertegenwoordigde hij als stem van de meerderheid de rol van de wettige overheid, dan presenteerde hij zich bij voorkeur als vader des vaderlands die zich vooral bekommerde om de eenheid van stad en land.

Politieke deugden en rolmodellen