Martine de Bruin
Garrelt Verhoeven
Ruud de Wild

SONGBOOK VAN RUUD DE WILD

Reis door de geschiedenis van het Nederlandse lied

Omslagontwerp
Erwin Bomansbno Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk
Zijwit, Rotterdam

© 2020 Martine de Bruin, Garrelt Verhoeven en Ruud de Wild p/a
Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2020 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Foto omslag: Linda Stulic
Letterfont omslag en titelpagina’s binnenwerk: Ruud de Wild

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494480
e-ISBN 9789462497313
NUR 662

INHOUD

Songbook

1Zij gelooft in mij

Liefde, onbereikbaarheid & gebroken harten

2Nu zijt wellekome

Kerklied, psalmen en persoonlijke devotie

3Vive la den koning drinkt

Feest, drank & carnaval

4Alle eendjes zwemmen in het water

Kinderliedjes, wiegeliedjes en sinterklaasliedjes

5Daar was laatst een meisje loos

Zeemansliederen, volksliedjes & mondelinge overdracht

6De moord van Amsterdam

Moord, strijd & oorlogsleed

7Wilhelmus van Nassouwe

Wilhelmus, Oranjeliederen en anti-Oranjeliederen

8Meysje met jou blancke billen

Seks, satire & spot

9Mensch durf te leven!

Theater, cabaret & amusement

10Huilen is voor jou te laat

Straatlied, levenslied & nederpop

Verantwoording

Literatuur

Bibliotheken en collecties

SONGBOOK

Een ‘songbook’ van Ruud de Wild. Over de geschiedenis van het Nederlandse lied nog wel! Uitgegeven als een heus boek bij de gelijknamige expositie in het prachtige Huis van het Boek aan de chique Princessegracht in Den Haag. En dan ook nog een expositie waarin eeuwenoude manuscripten, gedrukte boeken, liedblaadjes en bladmuziek zijn gecombineerd met door mij gebouwde kunstinstallaties. Wat is die eigenzinnige radio-dj van Radio2 nu weer aan het doen?

Ik begrijp dat het bij jullie misschien de wenkbrauwen zal doen fronsen, maar voor mij komen in deze tentoonstelling al mijn werelden bij elkaar. Mijn dagelijkse werk als radiomaker en mijn leven met muziek, altijd weer muziek in alle mogelijke genres. Mijn werk als schilder en kunstenaar, waarin songteksten zo’n prominente rol hebben, en mijn persoonlijke geschiedenis, stammend uit een familie van drukkers en grafici. Het heeft me een levenslange fascinatie bezorgd voor letters en typografie. Dit project was een reis. Letterlijk, op zoek in bibliotheken naar het erfgoed van het Nederlandse lied, en figuurlijk, als een zoektocht naar de samenhang van mijn fascinaties.

In de vijfentwintig jaar dat ik werk als radiomaker is mijn liefde voor het Nederlandse lied steeds meer gegroeid. Het waren aanvankelijk eigenlijk alleen maar Engelstalige liedjes die we draaiden op de radio, al dan niet gezongen door Nederlandse artiesten. Maar in de loop van de jaren zijn ook de Nederlandstalige liedjes steeds meer op de voorgrond gekomen. We zijn in Nederland echt gezegend met een flink aantal prachtige zangers en zangeressen. Ik ben een groot bewonderaar van zangers als Frank Boeijen, Guus Meeuwis en natuurlijk de al vele malen gelauwerde André Hazes. Niet van die oubollige, keurige liedjes die je op school te horen kreeg, maar échte songs in het Nederlands, met hart en ziel geschreven.

Het is natuurlijk prachtig dat het Eurovisie Songfestival dankzij Duncan Laurence dit jaar (2020) in Nederland zal plaatsvinden. Maar dat hij dat voor elkaar moest krijgen met een Engels liedje, in plaats van een lied in het Nederlands, is op zijn minst een beetje jammer. Het is ook wel tekenend voor de tegenwoordige status van het Nederlandstalige lied dat we de Engelse taal voor deze wedstrijd verkiezen. Maar misschien komt daar dit jaar met Jeangu Macrooy verandering in?

VAN ‘LA-LALA-LAI’ EN ‘SHA-LA-LIE’

Het winnende lied van Lenny Kuhr in 1969. Ook vijftig jaar later is dit nog een van de bekendste songfestivalinzendingen.

De regels voor de eerste versies van het Europese Songfestival waren duidelijk: de deelnemende landen konden een kandidaat insturen met een lied dat in de oorspronkelijke landstaal werd gezongen. Tussen 1956 en 1973 zijn de Nederlandse inzendingen dan ook in het Nederlands, en met succes. In die oertijd van het songfestival won Nederland het festival drie keer. In 1957 Corry Brokken de winnaar met ‘Net als toen’ en in 1959 Teddy Scholten met ‘’n Beetje’. Lenny Kuhr was in 1969 een van de vier (!) winnaars met ‘De Troubadour’ – inmiddels meer dan 50 jaar geleden – en zij was de laatste die met een Nederlandstalig lied wist te winnen. Misschien hielp daarbij dat het refrein met zijn ‘la-lala-la-lala-lailala-lailala’ internationaal meezingbaar was: een truc die door veel landen later werd toegepast.

Van de vijf Nederlandse winnaars van het songfestival waren er drie in het Nederlands. Teach-In won in 1975 weliswaar met het nummer ‘Ding-a-Dong’, maar dat was met de Engelstalige versie. Tussen 1973 en 1977 werd het namelijk toegestaan om een andere taal te kiezen, maar van 1977 tot 1998 is het opnieuw verplicht om in de eigen taal te zingen. Sommige inzendingen halen de top 10, zoals Edsilia Rombley, die in 1998 ‘Hemel en aarde’ naar een vierde plaats zong. Vanaf 1999 wordt de taalkeuze vrijgelaten aan de deelnemers. Vrijwel alle Nederlandse inzendingen sinds dat jaar zijn Engelstalig. Men was blij om van het keurslijf van de moerstaal bevrijd te zijn.

Pas in 2010 werd er voor het eerst weer een Nederlandstalige bijdrage ingestuurd. Sieneke won de nationale voorronde met ‘Ik ben verliefd, Shala-lie’, van de hand een van de meest productieve lieddichters van de twintigste eeuw, Pierre Kartner (beter bekend als Vader Abraham). Maar Sieneke drong er niet mee door tot de finale, ondanks het internationaal meezingbare ‘sha-la-lie-la-la-la’ in het refrein.

Veel Nederlanders zitten ook niet te wachten op een Nederlandstalige bijdrage, zo bleek uit een onderzoek van omroep sbs in 2019. Liefst 49 procent van de ondervraagden is géén voorstander van een Nederlandstalige inzending terwijl 38 procent daar wél positief tegenover staat. 29 procent vindt het jammer dat er al bijna tien jaar geen Nederlands lied te horen is op het Eurovisie Songfestival, maar 65 procent vindt dit dan weer geen enkel probleem. Op dit moment, begin 2020, is nog de vraag wat Jeangu Macrooy namens ons land gaat zingen als hij het podium van Ahoy betreedt. Geeft hij het Nederlandse lied een ferme impuls door het Eurovisie Songfestival met een Nederlandstalige overwinning op zijn naam te schrijven? Of kiest hij het pad van zijn succesvolle voorganger Duncan Laurence, die in 2019, 44 jaar na Teach-In uit 1975, won met het fraaie (Engelstalige) ‘Arcade’?

Geschilderde typografie

Mijn werk als schilder zal voor velen van jullie veel minder bekend zijn dan mijn dagelijkse radiowerk. Begrijpelijk natuurlijk, maar voor mij persoonlijk is mijn werk als schilder misschien wel belangrijker. Het houdt me in evenwicht. In mijn schilderwerk heb ik vaak gebruikgemaakt van letters. Ik koos zinnen uit songteksten van de liedjes die duizenden keren door mijn hoofd waren gegaan; de zinnen die blijven hangen en die steeds weer opduiken. Het zijn zinnen van betekenis, hoe onbegrijpelijk ook. Juist die betekenis heb ik geprobeerd te vangen in mijn schilderijen.

Een jaar of zes geleden besloot ik om mij meer te gaan verdiepen in de typografie van de songteksten. En dan vooral de letters zelf. Ik stam tenslotte uit een familie van boekdrukkers en grafici. Zo’n geschiedenis komt in je DNA terecht en ik wilde meer weten van dat stukje van mijn chromosomen. Bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam besloot ik een cursus te gaan volgen over de geschiedenis van de typografie.

Ruud de Wild aan het werk als schilder in zijn Amsterdamse atelier. Foto Monique Kooijmans, januari 2020.

In de gang van de bibliotheek ontmoette ik Garrelt Verhoeven, die daar toen als hoofdconservator werkte. Hij keek een beetje vreemd op toen hij mij zag binnenkomen om deel te nemen aan een masterclass van de Britse professor ‘printing history’ James Mosley. Of ik inderdaad voor deze cursus kwam en of ik wel wist dat het tamelijk diep zou gaan. Mosley bleek een fascinerende grootheid op het gebied van typografie. Het was een belevenis om samen met de studenten en onderzoekers van de UvA te proeven van zijn liefde voor letters.

Ruud de Wild laat Garrelt Verhoeven zijn recente werk zien in zijn Amsterdamse atelier.
Foto: Monique Kooijmans.

Garrelt was benieuwd naar de achtergrond van mijn belangstelling voor typografie. Ik vertelde over mijn familie die zich had toegelegd op bijzondere (boek)drukkunst en hij vertelde op zijn beurt aanstekelijk over oude boeken en bibliotheken. Ik liet hem ook mijn werk zien als kunstenaar met liedteksten in geschilderde letters op het doek. Maar dat ik bijna alleen maar Engelse songteksten had gebruikt voor mijn schilderijen, dat vond hij maar niets. Alsof we in het Nederlands geen geweldige liedteksten hebben.

Hij overtuigde me ervan dat ik toch echt ook eens met Nederlandse teksten aan de slag moest gaan. We spraken over het verschil tussen de Amerikaanse traditie met de folkmuziek (Americana), waarin er een natuurlijke overgang is van hedendaagse naar historische liedteksten, en de Nederlandse situatie, met een gapende kloof tussen het hedendaagse lied en de liederen van het verleden. Waarom is dat toch? Hij wilde me graag in de bibliotheek de oude boeken en manuscripten laten zien, waarin alle schatten uit de Nederlandse geschiedenis zijn bewaard. En dan vooral de liedboeken, liedblaadjes en bladmuziek, waarvan er vele duizenden bewaard zijn gebleven. En hij pleitte voor een herwaardering van die oude liederen.

DE OUDSTE NEDERLANDSE LIEDEREN

Hadewijchs lied ‘Als ons dit nuwe jaer ontsteet’ in het zogenaamde Handschrift C van Hadewijch, dat bewaard wordt in de Universiteitsbibliotheek van Gent. Het lied begint op de rechter pagina in de linker kolom, de zesde regel van boven. Achteraan die regel staat ‘.xl.’: 40 (dit is het veertigste lied). Gent UB: handschrift 941.

De alleroudste Nederlandse liederen waarvan we behalve de tekst ook de melodie kennen, staan net als de liedjes van Hazes vol van liefde en passie. Geestelijke liefde, dat wel. Het zijn de liederen van de dertiende-eeuwse dichteres Hadewijch, waarin ze haar passie bezingt voor het goddelijke. Lang werd gedacht dat dit alleen gedichten waren, maar nu weten we dat ze echt bedoeld waren om te zingen.

Over het leven van de dertiendeeeuwse dichteres Hadewijch weten we niet veel, maar wél dat ze mogelijk een begijn was, afkomstig uit een gegoede familie in het hertogdom Brabant. Van Hadewijch zijn uiteenlopende teksten bewaard gebleven: visioenen, brieven en gedichten. Haar ‘strofische’ gedichten kwamen in de tweede helft van de dertiende of de eerste helft van de veertiende eeuw tot stand. De Vlaamse letterkundige Frank Willaert ontdekte dat je die gedichten kunt zingen, en dat het voor een aantal ervan zelfs duidelijk was welke zangwijze Hadewijch voor ogen had.

Dat we ook weten hoe de liederen gezongen werden, danken we aan het speurwerk van Louis Peter Grijp (1954-2016), hoogleraar in de geschiedenis van het Nederlandse Lied. Hij vond van diverse van de gedichten de juiste melodie terug, door heel goed te kijken naar de manier waarop de teksten waren geschreven en die te vergelijken met melodieën in onder meer Franse bronnen; het waren dus ‘contrafacten’ (liedjes geschreven op een bestaande melodie).

Na de ontdekkingen van Willaert en Grijp hebben ook anderen zoveel mogelijk liedjes van Hadewijch weer op de juiste muziek gezet. Haar prachtige mystieke teksten kunnen dus weer gezongen worden. En dat is ondertussen ook gebeurd.

Muziekgezelschap Camerata Trajectina kon in 1992 twee liedjes van Hadewijch opnemen op de cd Pacxken van Minnen. Middeleeuwse muziek uit de Nederlanden. Op de cd’s in de uitgave van de liederen door Veerle Fraeters, Frank Willaert en Louis P. Grijp uit 2009 worden maar liefst 19 liederen gezongen. Wie weet lukt het in de toekomst ook nog om de resterende 26 gedichten weer met hun melodie te herenigen.

De geschiedenis van het Nederlandse lied voert voor de meesten van ons niet verder terug dan de vroegste liedjes waarvan opnamen bewaard gebleven zijn. Krakend uit de speakers van een radio, uit de groeven van een vinylplaat, een cassettebandje of uit een compact disc, of in de streaming audio van het internet. De ‘Hollandse hits van het verleden’ blijven daarom meestal beperkt tot de radioklassiekers van de vroege twintigste eeuw tot en met recente hits die we op de radio kunnen beluisteren.

Van Hazes naar Hadewijch

Zelf ben óók ik opgegroeid met André Hazes (1951-2004), de bekendste Nederlandse volkszanger van onze tijd. Zijn uitvaart in de Amsterdamse Arena was een nationale gebeurtenis en zijn erfenis van levensliederen is in het collectieve geheugen van ons land gegrift. Van ‘Eenzame kerst’, ‘Een beetje verliefd en ‘Wij houden van Oranje’ tot zijn postume hit ‘Zij gelooft in mij’; liedjes die ik bijna woordelijk kan meezingen. Zijn beide kinderen, Dré jr. en Roxeanne, traden in hun vaders voetsporen en zetten de traditie van het Nederlandstalige lied voort.

De traditie van het Nederlandse lied is veel en veel ouder dan ik ooit had gedacht. Voor de oorsprong ervan moeten we vele eeuwen terug, naar het middeleeuwse klooster waar de ‘mystieke’ liederen van dichteres Hadewijch geklonken moeten hebben. Het was het begin van een eeuwenlange traditie om in het Nederlands te zingen. Over liefde en dood, over oorlog en vrede, over lust en vertier, over vreugde en verdriet, over God en geloof, en over alles wat er verder toedoet in het leven. Nederland zong en Nederland zingt, of het nu op de radio is, in een koor of onder de douche.

Voor dit bijzondere project ben ik op zoek gegaan naar de geschiedenis van het Nederlandse lied. De sporen van de Nederlandse liedcultuur van de middeleeuwen tot heden zijn te vinden in de collecties handschriften, liedboeken, liedbladen en bladmuziek die onder meer bewaard worden in de Koninklijke Bibliotheek, de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam, het Theater Instituut Nederland, het Meertens Instituut en in het Huis van het Boek.

DE ‘JUKEBOX’ VAN HET NEDERLANDSE LIED

De Nederlandse Liederenbank van het Meertens Instituut kun je beschouwen als dé plek waar je oude liedjes kunt vinden. Het is een enorme database waarin zoveel mogelijk Nederlandstalige liedjes uit Nederland en Vlaanderen worden verzameld. Soms met tekst, muziek en al, soms met alleen de juiste vindplaats. Van die vindplaatsen zijn er meer dan 400: bibliotheken, archieven en privécollecties in binnen- en buitenland. Omdat er enkele duizenden inmiddels vergeten liedjes te beluisteren zijn, is de Liederenbank ook een soort historische jukebox van het Nederlandse lied. Maar dan wel vaak met opnames van niet- professionele zangers, die zich de liedjes nog net konden herinneren.

De ruim 175.000 liedjes stammen uit bronnen van de middeleeuwen tot heden, maar de Liederenbank is nog verre van compleet. Vooral uit de moderne tijd – twintigste en eenentwintigste eeuw – ontbreken nog vele duizenden liedjes.

Ruud de Wild, Martine de Bruin en Garrelt Verhoeven bekijken de Nederlandse Liederenbank in de leeszaal van het Meertens Instituut. Foto: Monique Kooijmans, februari 2019.

Garrelt Verhoeven was mijn gids op deze reis en hij haalde ook zijn collega Martine de Bruin erbij. Martine werkt bij het Meertens Instituut van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen en zij is dé specialiste op het gebied van de geschiedenis van het Nederlandse lied. Ze is beheerder van een enorme database, de Nederlandse Liederenbank, waarin álles maar dan ook álles over de geschiedenis van het Nederlandse lied wordt vastgelegd.

Ik ben gewend aan de top 2000, maar de Liederenbank is een top 50.000 van het Nederlandse Lied. Garrelt en Martine hebben mij het afgelopen jaar begeleid op mijn zoektocht naar de bijzonderste liederen uit de Nederlandse geschiedenis. Uit de vele duizenden liedjes heb ik een persoonlijke keuze gemaakt, mijn eigen songbook, met liedjes uit alle tijdvakken en uit alle genres.

Dit is dus niet de ‘canon van het Nederlandse lied’, het is mijn eigen greep uit het verleden. De deuren van de belangrijkste bibliotheken gingen voor me open en ik ben ongelooflijk verrast door de rijkdom van ons erfgoed. Ik hoop dan ook dat ik met dit project velen van jullie op het spoor breng om zélf op zoek te gaan naar je eigen ‘songbook’ van Nederlandse liedjes.

Samen met Martine en Garrelt presenteer ik jullie in dit boek een kleine geschiedenis van het Nederlandse lied. We hebben de vele duizenden liedjes ingedeeld in tien overzichtelijke genres, van liefdeslied tot geestelijk lied, en van vieze liedjes tot de strijdliederen van arbeiders in de jaren ’20. Dat hadden gemakkelijk ook honderd genres kunnen zijn, maar we moesten ons een beetje inhouden. Bij ieder genre presenteer ik jullie een top 10 van de liedjes die mij geraakt hebben. Soms vanwege de emotie in het lied en de ontroering die ik erbij voelde, en vaak ook omdat het lied zo belangrijk is geweest in ons verleden.

Ik luisterde naar de uitvoeringen van oude liederen door muziekgezelschap Camerata Trajectina. Zij nemen je mee naar eeuwen die ver achter ons liggen en ze laten je luisteren naar de liederen die ooit bovenaan de hitlijsten van het verleden stonden. Wat zou het mooi zijn als die liedjes, in nieuwe uitvoeringen en bewerkingen, weer tot ons collectieve geheugen gaan behoren.

Roxeanne Hazes, Guus Meeuwis, Camerata Trajectina en andere artiesten hielpen om deze historische hits weer te laten klinken! Laat dit boek en deze expositie een aansporing voor jullie allemaal zijn om ook op zoek te gaan naar je eigen ‘historische hits’.

En dan komen we over een paar jaar hopelijk eens tot een echte historische top 2000 van het Nederlandse Lied. Lees dit boek, bekijk en beluister de expositie in Huis van het Boek en je weet dat de geschiedenis van het Nederlandse lied méér dan de moeite waard is. Geniet!

Ruud de Wild
Amsterdam, januari 2020

LIEDBOEKEN IN HET HUIS VAN HET BOEK

Huis van het Boek is een tempel van het handgeschreven en gedrukte woord. De verzameling van het museum is vooral gericht op bijzondere boekwerken, of het nu gaat om middeleeuwse manuscripten, incunabelen of om moderne bibliofiele edities. Er is dus nooit specifiek gecollectioneerd op liedboeken, liedbladen of bladmuziek. Toch bevat de collectie meerdere bijzondere liedboeken, die in het museum terecht zullen zijn gekomen vanwege hun mooie band of vormgeving.

Een onder liedonderzoekers bekende anekdote betreft een boekje uit de collectie van dit museum. De bundel Souterliedekens bevat de vroegste Nederlandstalige psalmberijming op muziek en is een zeer belangrijke bron voor zestiende-eeuwse melodieën. De oudst bekende uitgave werd gedrukt in 1540, maar het bevat een privilege (een octrooi) dat is gedateerd op 1539. Dat deed vermoeden dat het boek eigenlijk al eerder verschenen was.

Bankier D.F. Scheurleer, tot op de dag van vandaag de bekendste liedboekverzamelaar van Nederland, rook dan ook wild toen hij in Museum Meermanno-Westreenianum – zoals Huis van het Boek toen heette – een druk uit 1539 aantrof en hij liet er in 1898 direct een fotografische herdruk van maken. Daarna bleek echter dat dit in werkelijkheid de editie uit 1559 betrof, waarvan het jaartal was gewijzigd. Een falsificatie dus. Het verhaal gaat dat de teleurgestelde Scheurleer zijn oplage grotendeels liet vernietigen. Dat is niet helemaal gelukt . Er zijn nog veel exemplaren in omloop. Omdat in deze fotografische herdruk niet staat dát het een herdruk is, denken mensen nog wel eens een origineel exemplaar in handen te hebben. En zo blijft het mysterie in stand.

Sandra Bechtholt, directeur van Huis van het Boek, bekijkt samen met Ruud de Wild een grappig liedboek uit de collectie van het museum.
Foto: Monique Kooijmans, juli 2019.

Als ons dit nuwe jaer ontsteet

(Als het nieuwe jaar begint)

Uit: Hadewijch, Liederen, uitgegeven, ingeleid, vertaald en toegelicht door Veerle Fraeters en Frank Willaert, met een reconstructie van de melodieën door Louis P. Grijp, Groningen, Historische Uitgeverij, 2009, pp. 294-299.

Wat een schitterend lied om mijn reis mee te beginnen! Dit mystieke lied van de middeleeuwse dichteres Hadewijch is een van de oudste liederen uit de Nederlanden die we nu nog kennen. Het is bewaard gebleven in dit veertiende-eeuwse manuscript uit de Universiteitsbibliotheek van Gent. Hadewijch vergelijkt in dit lied haar verlangen naar God met een hardloopwedstrijd tussen ‘de minne’, de liefde zelf, en de minnaar, degene die de liefde wil bereiken. Die moet daar dan wel alles voor over hebben, maar het samenkomen met God is zo overweldigend, dat woorden tekortschieten.

Er zijn maar enkele manuscripten bewaard gebleven met de teksten van Hadewijch. Het zijn de alleroudste Nederlandse liederen waarvan we behalve de tekst ook de melodie kennen. Bijzonder is dat die melodieën pas in de twintigste eeuw werden teruggevonden, honderden jaren later dus. Als je naar dit lied van Hadewijch luistert, bijvoorbeeld in de opname door Camerata Trajectina, waan je je in de middeleeuwen. Hier een paar strofen uit het lied.

Als ons dit nuwe jaer ontsteet,
So hoept men dat saen comen sal
Die tijt daer menich op verveet,
Die groyen doet berch ende dal.
Doch es die bliscap onghereet.
So es hem oec, die ghevet sijn al
Op hoghere minnen scone beheet,
Eer hi verlinghet die verheit der minnen.

Wie sal die snelle wesen dan,
Die sal verlinghen verre minne?
Die fiere, die nempt dies minne hem an,
Ende levet bi rade, ende werket bi sinne,
Ende toeset wat hi ye ghewan,
So dat verlichte redenne kinne
Dat hi vore minne niet sparen en can,
Hi sal verlinghen die verheyt der minnen.

Als het nieuwe jaar aanbreekt,
dan hoopt men dat het seizoen snel komt
waarvan velen heil verwachten
en dat berg en dal in bloei zet.
Toch blijft de blijdschap nog achterwege.
Zo is het ook met hem gesteld die zich volledig geeft,
vertrouwend op de mooie beloftes van hoge minne,
voordat hij de voorsprong van de minne heeft ingelopen.

Wie zal dan de snelle zijn,
die verre minne zal inhalen?
De dappere, die neemt wat minne hem geeft,
en die leeft met beraad en werkt met verstand
en die alles inzet wat hij ooit kreeg,
zodat verlichte rede weet
dat hij voor minne niets kan achterhouden,
híj zal de voorsprong van de minne inlopen.

[…]

Dien minne verwint dat hise verwinne,
Hem wert hare suete natuere noch cont.
Als hi ghevoelt die soete minne,
Wort hi met haren wonden ghewont.
Als hi met wondere hare wondere kinnet,
Sughet hi met niede der aderen gront,
Altoes met dorste van nuwen beghinne,
Eer hi ghebruct der zueter minnen.

[…]

Der minnen ghebruken, dat es een spel
Dat niemant wel ghetonen en mach.
Ende al mocht dies pleghet iet toenen wel,
Hine const verstaen dies noeit en plach:
Hoe minne wilt minne ende niet el
Van al dat ie besceen die dach.
Die loep des troens en es niet so snel
So der minnen loep es inder minnen.

Die loep des troens ende der planeten
Ende der tekene die metten trone gaen,
Machmen iet met ghelike weten
Ende met mate van ghetale bevaen.
Maer gheen meester mach hem dies vermeten
Dat hi minne met sinne mach doen verstaen,
Alle die minne ye wisten ende selen weten
Ende selen loepen den loep der minnen.

Si hebben der minnen wijdde vergheten,
Die minne met sinne wanen bestaen.
Ay, deus! wat heeft hen God gheweten
Die loepen moeten den loep der minnen!

Wie door minne overwonnen wordt, opdat hij haar zou overwinnen,
hem wordt haar zoete natuur wel duidelijk.
Als hij de zoete minne voelt,
dan wordt hij met haar wonden verwond.
Als hij verwonderd haar wonderen leert kennen,
dan zuigt hij met hartstocht het diepste uit de ader op
met een eindeloos nieuwe dorst,
tot hij de zoete minne geniet.

Het genieten van de minne is een spel
dat niemand goed kan uitleggen.
En al kon wie het speelt er wel iets over zeggen,
wie het nooit gespeeld heeft, kan het niet verstaan:
hoe minne minne wil en niets anders
van al wat de zon ooit bescheen.
De loop van de hemeltroon is niet zo snel
als de loop van de minne is in de minne.

De loop van de troon en van de planeten
en van de sterrenbeelden die rondwentelen met de troon,
kan men nog enigszins door vergelijking kennen
en in getallen vatten.
Maar geen meester kan beweren
dat hij minne met het verstand kan duidelijk maken
aan allen die de minne ooit kenden en zullen kennen
en de loop der minne zullen lopen.

Zij hebben de weidsheid van de minne vergeten,
die de minne met het verstand menen aan te kunnen.
Ach God, wat heeft God hen toch aangedaan,
die de loop van de minne moeten lopen.

Strofe 1-2, 5, 7-9

Ruud de Wild op zoek naar bijzondere liederen in de collectie kostbare werken van het Meertens Instituut. Foto: Monique Kooijmans.

‘Zij gelooft in mij’ is voor veel Nederlanders misschien wel het bekendste liefdeslied, en in elk geval de grootste hit van André Hazes. Als liefdeslied staat Hazes’ moderne klassieker in een lange traditie. Vanaf het vroegste moment dat er in het Nederlands werd geschreven, werd ook de liefde bezongen. Het stuk tekst dat lange tijd werd beschouwd als het oudste in de Nederlandse taal, beginnend met de bekende zin ‘Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic anda thu’, kunnen we opvatten als een liefdesgedicht: ‘Alle vogels zijn nesten begonnen, behalve ik en jij. Waar wachten wij nu op?’ Het werd geschreven door een West-Vlaamse monnik die werkte als kopiist in een atelier waar manuscripten werden geschreven. Hij schreef het versje als een probeersel voor zijn pen (ganzenveer). Dat het inderdaad de oudste Nederlandse zin is, wordt nu betwist en we weten ook niet of dit elfde-eeuwse vers werkelijk een lied is, maar het is een leuke gedachte.

De liefde is van alle tijden en gedurende alle eeuwen waarin er in het Nederlands werd gezongen, is de liefde misschien wel het belangrijkste thema. Waar het hart van vol is, daar vloeit de pen van over, zullen we maar zeggen. De ‘geestelijke liefde’, zoals die van Hadewijch, komt aan bod in het volgende hoofdstuk. Wij kijken hier naar de ‘wereldse liefde’. Soms bezingen de liedjes de pure verliefdheid, de verliefde blikken Cupido, harten en pijlen en alle andere symbolen die daarbij horen. Maar even zo vaak houdt de liefde geen stand, of blijkt ze onbereikbaar.

Met moeite leesbaar, het ‘Hebban olla vogala’ in de Homilies and additions uit de elfde eeuw, nu in de Bodleian Library in Oxford.

Liefdesliederen

Een van de grootste Nederlandse dichters, de Amsterdammer Pieter Cornelisz Hooft (1581-1647), schreef omstreeks 1603 – hij was toen 22 jaar oud – het liefdeslied ‘Ach Amaryllis’ voor zijn toenmalige geliefde Ida Quekel. Zij was de grote liefde van de jonge Hooft en tot het voorjaar van 1604 hadden de twee verkering. Hooft schreef zijn beroemde toneelstuk Granida (‘Grote Ida’) voor haar en daarnaast diverse liefdesgedichten en liedjes. Maar het mocht niet baten. Quekel verkoos in 1605 een andere man, tot groot verdriet van Hooft (want diens liefde voor haar was allerminst bekoeld).

De vurigheid van Hoofts liefde blijkt uit het liefdeslied dat verscheen in het Princesse liet-boec (1605). Dit mooi vormgegeven liedboek eindigt met een reeks liefdesliederen, gemaakt door verschillende auteurs. De klassiek geschoolde Hooft koos voor een dialoog tussen Cephalus en Amaryllis om uitdrukking te geven aan zijn gevoelens. Om en om zingen de geliefden elkaar in een versregel toe; hij brandt van liefde voor haar en probeert haar over te halen hem lief te hebben, maar zij weigert omdat haar moeder haar heeft geleerd dat ze vrijers niet kan vertrouwen. Ook jaren erna nam Hooft dit lied op in zijn befaamde bundel met liefdeslyriek, Emblemata Amatoria (1611). Pas dan wordt het lied vermeld van de melodie waarop het gezongen kan worden: ‘Boerinneken als ghy gaet water halen’. Het lied bleef niet onopgemerkt: meerdere auteurs schreven op hun beurt weer nieuwe teksten op de melodie van ‘Ach Amaryllis’.

De titelpagina van het Princesse liet-boec, in 1605 uitgegeven door Hendrick Barentsz in Amsterdam. Den Haag, Koninklijke Bibliotheek.

Ruim een decennium later verscheen een andere beroemde bundel met liefdesliederen, ditmaal van de hand van de Amsterdamse dichter en toneelschrijver Gerbrand Adriaensz Bredero (1585-1618): het Boertigh, amoureus en aendachtigh groot liedt-boek. Dit liedboek verscheen postuum in 1622, vier jaar na de dood van de populaire dichter op 33-jarige leeftijd. In de bundel zijn humoristische (‘boertigh’) en godsdienstige (‘aendachtigh’) liederen van Bredero opgenomen, maar het meest persoonlijke deel vormen de ‘amoureuze’ liedjes.

Liefdeslied van P.C. Hooft, ‘Ach Amaryllis’, in het Princesse liet-boec, (1605). Den Haag, Koninklijke Bibliotheek.

OP DE WIJS VAN…

Vele nieuwe liedjes werden al sinds de middeleeuwen geschreven op bestaande melodieën. Die melodie was vaak bekend van het eerste of meest bekende lied dat op die melodie werd gezongen en daarom werd bij latere liedjes vaak aangegeven dat je ze kon zingen ‘Op de wijs van…’ Zo’n lied op een bestaande melodie noemen we een contrafact en de praktijk van het maken van contrafacten heet de contrafactuur. De regelmaat, de versmaat en het rijmschema van die liedjes, werd vaak sterk bepaald door de oorspronkelijke melodie.

In de renaissance is het vaak een wereldlijk (niet-religieus) lied dat als voorbeeld diende om een geestelijk (religieus) lied te maken. Louis Grijp ontdekte dat ook de middeleeuwse mystieke gedichten van Hadewijch waren gecomponeerd op bestaande melodieën, en leverde zo het bewijs dat het inderdaad liedjes waren. Grijp had eerder al een databank gemaakt waarin hij kon zoeken op rijmschema’s en andere tekstkenmerken. Dit was het begin van de huidige Nederlandse Liederenbank.

De vierde psalm uit de Souterliedekens in een van de verschillende edities uit 1540, op de melodie van een bekend lied: ‘Het daghet inden oosten’. Omdat in dit liedboek ook muzieknoten staan, weten we hoe deze melodie klinkt. Den Haag, Koninklijke Bibliotheek.

Vanaf de zestiende eeuw is het ‘op de wijs van’-verschijnsel zo ingeburgerd dat van sommige melodieën meer dan 30 verschillende liedteksten bekend zijn. Onze voorouders moeten een flink aantal liedjes in hun hoofd hebben gehad en de wijzen daarvan bleven lang in omloop. Vaak lijken de nieuwe teksten een beetje op de oude: een drinklied wordt bijvoorbeeld vaak gemaakt op de melodie van een bestaand drinklied. Maar soms was de strekking van het lied het tegenovergestelde van het oorspronkelijke lied. Zo zijn er op de melodie van het Wilhelmus ook enkele anti-oranjegezinde liedjes gemaakt.

In de twintigste eeuw zien we dat het principe van de contrafactuur vaak werd gebruikt om parodieën te maken op bestaande liederen. Zo werd het sinterklaasliedje ‘Sinterklaas is jarig, ’k zet mijn schoen vast klaar’ op het schoolplein vervangen door de ‘stoute’ variant ‘Sinterklaas is jarig, ’k zet ’m op de pot’. Ook is het in veel families gebruikelijk om zelf contrafacten te maken bij bruiloften en partijen.

Ook het liefdesleven van Bredero ging bepaald niet over rozen. In de winter van 1617-1618 was de dichter hopeloos verliefd op de 19-jarige Magdalena Stockmans. Zij trouwde echter met een ander en verhuisde naar het Italiaanse Napels. Bredero was er behoorlijk van ondersteboven. De biograaf van Bredero, René van Stipriaan, vermoedt zelfs dat een depressie, veroorzaakt door deze onbeantwoorde liefde, hem aanzette tot zelfmoord.

Bredero was verreweg de geliefdste dichter van liefdespoëzie in de zeventiende eeuw. Hij had een enorm talent om zijn gevoel in woorden te vatten, zoals in een van zijn bekendste liedjes. Het gaat over een jongeman die ’s nachts de slaap niet kan vatten en peinzend over zijn geliefde over straat gaat:

’s Nachts rusten meest de dieren
ook mensen goed en kwaad,
en mijn lief goedertieren
is in een stille staat,
maar ik moet eenzaam zwieren
en kruisen hier de straat.

Hij eindigt met het couplet:
Adieu, prinsesje jeugdelijk,
mijn vrouw van mijn gemoed
adieu en droom geneugelijk
en slaap gerust en zoet.
Ach, ’t is mij zo onmeugelijk
te rusten als gij doet.

Voor de melodie van dit lied deed Bredero een beroep op de bestaande wijs van het zestiende-eeuws liefdesliedje ‘Wellustige jongelingen’, dat op zijn beurt werd geschreven op de melodie van wat kennelijk een Franse dans was, ‘Branle maîtresse’. Dat dit prachtige lied gemakkelijk de eeuwen kan trotseren, bewees zangeres Roos Blufpand met haar uitvoering tijdens de Bredero herdenkingsavond op 23 augustus 2018 (te beluisteren op YouTube), precies 400 jaar na het voortijdige overlijden van de dichter.

Gerbrand Adriaensz Bredero, Boertigh, amoureus en aendachtigh groot liedt-boek. Utrecht, Universiteitsbibliotheek.

De rage van amoureuze liedboekjes in de zeventiende eeuw

Buitenlanders die in de zeventiende eeuw Nederland bezochten, verbaasden zich erover dat er hier zoveel werd gezongen. Naar men zegt meer dan waar ook in Europa. Die bloeiende liedcultuur vertaalde zich in een breed assortiment van liedboeken, die in alle soorten en maten verschenen. Nergens anders werden zoveel liedboeken gedrukt als in de Nederlanden. Soms als goedkoop drukwerk, dan weer als een chique uitgave voor de rijkere jeugd. Ook inhoudelijk was er een grote diversiteit, van deugdzame geestelijke liedboeken (zie hoofdstuk 2) tot en met de meest vunzige ondeugende liedboekjes (zie hoofdstuk 8).

Cupido’s lusthof uit 1613 is een van de chique liedboekjes voor de rijke jeugd. Den Haag, Koninklijke Bilbiotheek

Binnen de categorie van het wereldlijke (niet-religieuze) liedboek is het amoureuze thema veruit in de meerderheid. De opgroeiende jeugd moest bediend worden met liedjes waarin verliefdheid en ‘ware liefde’ werden bezongen. Het was ook een commerciële markt, waarin uitgevers en boekdrukkers probeerden met populaire liedboekjes de kopers te verleiden. Er verschenen vele met titels die over de inhoud weinig te raden lieten. Om een paar van de mooiste (en duurste) te noemen: Den nieuwen lust-hof (1602), t’ Vermaeck der jeucht (Boudewijn Wellens, 1612), Cupido’s lusthof (1613), Venus minnegifjens (1622) en Der minnaers harten jacht (1627).

In deze, maar ook in oudere, zestiende-eeuwse liefdesliedjes, vinden we elementen terug die we vandaag de dag nog herkennen. Zo speelt Cupido een actieve rol en veroorzaakt hij met zijn in harten geschoten pijlen een hevig en vurig verlangen, ook wel minnebrand genoemd. Die kan alleen geblust worden als de twee geliefden elkaar vinden en dat veroorzaakt soms een hoop ongemak. Wat dat betreft had het refrein van de hit van Jan Smit, ‘Cupido’, uit 2006 ook vijf eeuwen geleden geschreven kunnen zijn:

toch is er nog niet één
die al m’n liefdesvuren blust
o Cupido
laat me toch met rust

Andere elementen uit de oude liefdesliedjes herkennen we nu veel minder. Van het verlangen naar de geliefde werd gedacht dat het het fysieke evenwicht verstoorde en kon uitlopen in een dodelijke ziekte. Vooral mannen gebruikten dat weleens als argument om hun liefje te bewegen tot wederliefde. Maar vrouwen hebben een solide tegenargument: er stond voor hen veel op het spel als ze hun eer verloren. Hoe dan ook bieden de liedjes honderden voorbeelden van de ellende die liefde kan aanrichten.

Gebroken harten