Op de vorige pagina:
Gezicht op het dorp Noordwelle, met de Corneliuskerk.

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van:

Nutsfonds Zierikzee

Stichting Bevording Zorg Schouwen-Duiveland

Stichting Renesse

Zeelandia Cultuurfonds

Uitgave in samenwerking met de Werkgroep Kloosterroute Schouwen-Duiveland en de Stichting Kloosterinitiatieven Schouwen-Duiveland.

Afbeelding omslag voorzijde

De kerktoren van Noordwelle.

Afbeeldingen binnenwerk

Afbeeldingen zijn tenzij anders vermeld, afkomstig van Henk Dalebout.

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Prezns - Marco Bolsenbroek, Zutphen

www.walburgpers.nl

www.kloosterwelle.nl

© 2020 Henk Dalebout, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2020 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494664
e-ISBN 9789462497320

NUR 680

Inhoud

Woord vooraf

Initiatief

Route Noordwelle west (15 km)

Het klooster Leliëndale

Klooster van de grauwe zusters in Haamstede

De kapel Onze Lieve Vrouwe op Zee

Route Noordwelle Oost (15 km)

Het klooster Bethlehem

Route Middenschouwen (30 km)

Het kartuizer klooster Sion

Cisterciënzerstichting Bommenede

Het ‘Laurisklooster in Bethlehem’

Route Zierikzee stad (4 km)

Begarden – Tertianen – Bernardieten

Termijnhuis van de karmelieten

Het begijnhof

De eksterbroeders

Het klooster van de predikheren

Tempelieren in Zierikzee?

Het klooster van Maria van Nazareth

Gevluchte Engelse Birgittinessen

Het St. Cornelia Liefdehuis

Het Driekoningenklooster

Het klooster van de minderbroeders

Het klooster van de zwarte zusters

Gebruikte literatuur

Het strand van Westenschouwen nabij de Stormvloedkering.

Woord vooraf

De geschiedenis van de kloosters was tot in de jaren zeventig van de vorige eeuw een nog nauwelijks ontgonnen terrein. Peter Henderikx was een van de eersten die de uitdaging aanging om dit terrein te verkennen. Hij richtte zich op de bedelordekloosters in Holland en Zeeland en publiceerde daarover in 1977. Ten aanzien van Zierikzee kon hij voortbouwen op artikelen van de hand van P.D. de Vos, de eerste gemeentearchivaris van Zierikzee. Aanvankelijk gepubliceerd als krantenartikelen werden zijn bijdragen over de kloosters, samen met die over liefdadigheidsinstellingen, gebundeld in een publicatie die in 1913 verscheen. De Haarlemse archivaris en helaas veel te vroeg overleden, Florence Koorn volgde het voorbeeld van Peter Henderikx door een fraaie, in 1981 verschenen studie, over de Begijnhoven in Holland en Zeeland. Ook zij maakte gebruik van De Vos’ voorstudie over het Zierikzeese begijnhof.

Pater S.P. Wolfs o.p. had zich gespecialiseerd in de dominicanerkloosters en van zijn hand verschenen boeken in 1984 en 1988 over deze orde, zowel van de mannelijke als de vrouwelijke takken. Net zoals Peter Henderikx bestudeerde pater Wolfs stukken in het stadsarchief van Zierikzee. Al eerder, in 1955, had frater Adelbertus van de cisterciënserabdij in Zundert, een scriptie geschreven over het Bogardenklooster. Anderen raakten ook gefascineerd door het vroegere kloosterleven. Bij Paul van der Sneppen, directeur van de Sint Willibrordusschool in Zierikzee, was dat het geval. Hij woonde aan de Driekoningenlaan en dat was voor hem aanleiding zich in de jaren tachtig van de vorige eeuw bezig te houden met de lotgevallen van het klooster dat daar lag. Hij verrichtte ook opgravingen, later vervolgd door zijn zoon Jacques, en ging erover publiceren. Nieuwbouw is vaak de aanleiding dat resten van kloosters tevoorschijn komen. Dat was bijvoorbeeld het geval met het Bogardenklooster aan de Pieterseliestraat en met een deel van het kerkhof en de gebouwen van het Minderbroederklooster aan de Marisstraat in 2015. Zulke vondsten waren ook al met enige regelmaat gedaan vanaf het begin van de twintigste eeuw.

De kloosters op Schouwen, buiten Zierikzee, kregen aanvankelijk veel minder aandacht. Toch worden ze in oude publicaties niet over het hoofd gezien. In de Zelandia Illustrata, een beschrijving van de kaarten en prenten in het bezit van het Zeeuws Genootschap der Wetenschappen, wordt in het in 1878 verschenen tweede deel bijvoorbeeld het klooster Leliëndale bij Burgh beschreven. Het gaat in die typisch negentiende-eeuwse stijl: ‘Dit klooster heeft zijn begin genomen uit eenige godvruchtige dochters’. Ook hier waren het lokale personen die geboeid raakten door de kloostergeschiedenissen. Zo wijdde Wim de Vrieze aandacht aan de kloosters in Burgh en Haamstede. Mevrouw M.E. Jansen-Glas en de oud-geschiedenisdocent mr. W.P. Martens schreven in 1990 over het klooster Bethlehem bij Elkerzee in de Kroniek van het land van de zeemeermin (Schouwen-Duiveland).

Landelijk begon de belangstelling voor de geschiedenis van de kloosters verder te ontwaken. Dat was mede vanwege de toenemende aandacht voor de Moderne Devotie als een beweging, ontstaan vanuit het kloosterleven, die velen van nu inspiratie biedt. Een reeks over het kloosterleven, verschenen omstreeks 2010, kwam echter tot een voortijdig einde. Maar langs digitale weg worden nieuwe mogelijkheden benut. Zo is aan de Vrije Universiteit een kaart ontwikkeld, die via internet te raadplegen is, waarop alle bekende kloosters te zien zijn en is aangegeven tot welke orde ze behoorden. Bij elkaar gaat het om ongeveer zevenhonderd kloosters tot en met de zestiende eeuw.

De belangstelling lijkt vooral ook lokaal en regionaal gevoed te moeten worden. Er zijn mensen nodig die zich de discipline van het historisch onderzoek eigen willen maken, die het oude handschrift goed beheersen en bereid zijn tijd vrij te maken. Henk Dalebout, al lange tijd met grote inzet vrijwilliger bij het Gemeentearchief Schouwen-Duiveland, is de uitdaging aangegaan. Hij kwam de kloosters op het spoor via zijn vrijwilligerswerk en besloot er studie van te gaan maken. Dat betekent verzamelen, lezen, bestuderen, interpreteren, ordenen. Al dat werk resulteerde in een boeiend overzicht van de geschiedenis van de kloosters op Schouwen-Duiveland, de eerste waarin ze integraal worden behandeld. Het geeft inzicht in het leven van al die monniken, nonnen en begijnen die onderdeel waren van het middeleeuwse Schouwen. Hun aanwezigheid verrijkte het alledaagse beeld in de straten van Zierikzee en op het platteland van Schouwen. Henk Dalebout gunt ons een blik in deze fascinerende wereld.

Huib Uil

Stadshistoricus

Gemeentearchief Schouwen-Duiveland

Zon en wolken boven de Oosterschelde.

Initiatief

Het initiatief tot dit boekje met kloosterroutes komt van de Werkgroep Kloosterroute Schouwen-Duiveland die nauw samenwerkt met de pioniersgroep ‘Kloosterwelle’. De pioniers hebben als basis de Corneliuskerk in Noordwelle. Zij ontwikkelen in Noordwelle een eigentijdse – en oecumenische kloostergemeenschap, gebaseerd op de eeuwenoude christelijke kloostertraditie. Kloosterwelle is een plaats om te oefenen in duurzame spiritualiteit (discipline, concentratie, toewijding), die weerbaar maakt in een drukke samenleving. Wekelijks is er in de Corneliuskerk een vesper en een maaltijd, voorafgegaan door meditatief zingen. Gasten zijn welkom op de retraitedagen rondom de trits: vieren, eten en wandelen. Die biedt de mogelijkheid om via een geordende dagstructuur iets te ervaren van de spiritualiteit van de kloosters van weleer.

Wolkenpracht boven de Oosterschelde.

Het strand van de Verklikkerduinen.

De kloosterroutes zijn een aanvulling op de retraitedagen. Zij leiden u, al fietsend of wandelend, langs locaties van verdwenen kloosters in het landschap van Schouwen. Zierikzee mag natuurlijk niet ontbreken. In deze stad was een groot aantal kloosters en een begijnhof gevestigd. Van iedere orde en hun onderkomen is een beschrijving opgenomen. Deze beschrijvingen zijn gebaseerd op bestaande literatuur, archivalia en archeologische vondsten. De eerste route leidt u vanaf Noordwelle door Burghsluis, Burgh, Haamstede en Renesse. De tweede route gaat via de dorpen Ellemeet, Scharendijke, Elkerzee naar Serooskerke. De derde route gaat vanaf Zierikzee via Schuddebeurs, Noordgouwe naar Zonnemaire. De vierde route is een stadswandeling door Zierikzee en voert u langs plaatsen waar een orde gevestigd was.

Van de in de routebeschrijvingen opgenomen cursieve ordenamen zijn beschrijvingen opgenomen.

Veel plezier!

Routeimages Noordwelle west

imagesKlooster Leliëndale

imagesKlooster van de grauwe zusters

imagesKapel Onze Lieve Vrouw e op Zee

Vóór de entree van de Corneliuskerk staat deze ’zwevende bank’ van Iris Le Rütte.

We vertrekken vanaf de Corneliuskerk in Noordwelle. De kerk werd omstreeks 1440 gebouwd en gewijd aan Sint Cornelius. Een bekend verhaal is dat in 1576 de Spanjaarden, toen zij in het nauw kwamen, de toren in vluchtten waarop hun belagers, de Nederlandse opstandelingen, deze in brand staken. Als gevolg daarvan sprongen zij naar beneden. Vrijwel allen vonden de dood. Eén kind van enkele dagen oud bleef in leven.

Via de dorpsring rijdt u naar de Zuidwelleweg. Links buiten de dorpskern stond tot 1895 de meestoof ‘Welland’. Eeuwenlang was de meekrapteelt een belangrijke economische pijler in de landbouwgemeenschap die Noordwelle was. De meestoof verwerkte gedurende zijn bestaan van 1687 tot 1878 maar liefst 22 miljoen kilo meekrap (Rubia tinctorum), een plant die behoort tot sterbladigenfamilie. In 1878 werd de laatste meekrap vermalen nadat men langs chemische weg eenzelfde kleurstof kon produceren. In de vergadering van de participanten van de meestoof werd in het dorpscafé van Franken op 17 juni 1878 besloten om de aanstaande teelt niet te verwerken omdat het weinig meer voorstelde. Zo kwam er een eind aan de eeuwenoude lucratieve meekrapteelt en verwerking ervan in Noordwelle.

Via deze onverharde weg aan het eind van het Zuidwellewekken achter de boerderij bereikt u het trekvlot.

Het natuurgebied ‘De Schelphoek’ met kreken, ontstaan uit de dijkdoorbraak van 1953.

Op de volgende pagina:
Het trekvlot waarmee de oversteek gemaakt wordt naar het fietspad.

Blijf de weg volgen, steek het kruispunt met de Lokkershofweg over en rijd het Zuidwellewekken in naar de boerderij. Al in de zeventiende eeuw lag hier een hofstede. Achter de boerderij via een onverharde weg rijdt u naar de vaart. Links ziet u een lichte verhoging in het landschap. Daar lag eens de parochie Capelle, later Zuidwelle genoemd.

Maak bij de vaart met het trekvlot de oversteek.

De Plompetoren van Koudekerke, restant van het verdronken dorp.

---

Een alternatieve route voor als u de oversteek wilt overslaan, gaat via de Koetenisseweg (zie routekaart).

---

Op het fietspad aangekomen gaat u naar rechts en steekt de drukke weg over naar de Plompetorenweg. Aan de linkerkant ligt het na de ramp van 1953 aangeplante bos ‘De Schelphoek’. Bij de dijk aangekomen heeft u een weids uitzicht over de Oosterschelde. Na enkele honderden meters bereikt u de kerktoren van het verdwenen dorp Koudekerke. Het beklimmen ervan is zéér aan te bevelen. In de toren zelf is een etage ingericht die de geschiedenis van het verdwenen dorp laat zien.

Langs de Oosterschelde is het heerlijk fietsen!

Als u weer verdergaat ziet u rechts de Koudekerkse Inlaag. Grote aantallen vogels zijn hier aan het scharrelen. De dijk waar u overheen rijdt werd in 1581 aangelegd, dwars door het dorp heen. De aan de noordzijde van de inlaag gelegen slaperdijk werd in 1654 aangelegd. Bij de haven van Burghsluis staat de oude kap van de Westerlichtvuurtoren, gebouwd in 1837. Op het restant van een weggevallen dijk, een zogenaamde bout, staat een monument uit 1989 ter herinnering aan de redders van Schouwen-Duiveland. In het westen ligt de stormvloedkering die op 4 oktober 1986 geopend werd.

Eens was dit gebied bewoond en lagen er dorpen als Brieskerke en Zuidkerke.

U kunt een rondvaart maken. De tocht voert langs het verdronken Koudekerke. Met een beetje geluk kunt u zeehonden op de zandplaat zien liggen.

De voormalige vuurtorenkap uit 1837 van de Westerlichtvuurtoren is omgebouwd tot kantoor van de havenmeester.

De nauwe Oude Havenweg in het buurtschap Burghsluis.

Het door Miems van Citters ontworpen monument uit 1989 als herinnering aan de redders van Schouwen-Duiveland.

Via de zeer oude Meeldijk gaat u verder naar Burgh. Oostelijk van de Meeldijk werden tijdens herverkavelingswerkzaamheden in 1957 restanten gevonden van een oude nederzetting uit de periode 3500-2500 vóór Christus. Bewoning op Schouwen kwam dus al heel vroeg voor. Deze vindplaats wordt Brabers genoemd.