‘IK HEB ER ALTIJD MOEITE MEE, EN HEB DAT NOG STEEDS, OM IN DE KRANT TE LEZEN DAT SOLDATEN ‘HUN LEVEN GEVEN’. IK WEET ECHT NIET OF ER EEN SOLDAAT IS DIE ZIJN LEVEN WERKELIJK ‘GEEFT’. VAN AL DIE DUIZENDEN JONGENS IN MARGRATEN WAS HET LEVEN WEGGENOMEN.’

Jefferson Wiggins, grafdelver op de Amerikaanse Begraafplaats in Margraten, 1944-1945

© 2020 Fields of Honor Foundation
p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2020 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl
www.fieldsofhonorfoundation.com

1e druk, april 2020
2e ongewijzigde herdruk, mei 2020
3e herziene druk, augustus 2020

Afbeelding omslag
Portret van Maurice E. Gosney, Staff Sergeant – 71st Infantry Division; begraven op Margraten in vak I, rij 2, graf 11.

Omslagontwerp
Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk
studio frederik de wal (www.frederikdewal.nl)

Lithografie
BFC, Bert van der Horst, Amersfoort

ISBN 9789462494671
e-ISBN 9789462497337
NUR 688

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

INHOUD

EEN MONUMENT OP PAPIER

DE AMERIKAANSE OORLOGSINSPANNINGEN IN NOORDWEST-EUROPA: UNCLE SAM SCHIET TE HULP

DE ENIGE AMERIKAANSE BEGRAAFPLAATS IN NEDERLAND

DE VERHALEN ACHTER DE NAMEN

VRIJHEID IS ELKE MORGEN DE VOGELS HOREN FLUITEN

75 JAAR VRIJHEID DOOR …
NAMENLIJST SOLDATEN

BEGRIPPENLIJST

MET DANK AAN

ZIJ HERDENKEN
LIJST MET INTEKENAREN

BRONNEN

Portretten P 1 – 8 De nummers verwijzen naar de namenlijst op P 218 – 291

P 1. JOHNSON, Vince P ¹⁴⁹
P 2. LE CURSI, Nicholas A ¹⁹⁷
P 3. WHITE, James W ²⁸³
P 4. CHISHOLM, John A Jr ⁷⁷
P 5. LINDER, Gerard P ²⁰⁴
P 6. GARVEY, James A ¹¹³
P 7. ADAMS, William H ⁶
P 8. UTLEY, Walter A ²⁷⁹

EEN
MONUMENT
OP PAPIER

VOORWOORD

Maurice Gosney sloot zijn laatste brief af met een belofte die hij niet meer zou waarmaken: ‘That’s about all for now. So I will close for now and write soon. Love, Maurice.’ Deze woorden zette hij vijf dagen voor zijn dood op papier. Er zou dan ook nooit meer een brief volgen. Hij zou nooit meer thuiskomen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwamen er uiteindelijk zo’n 400.000 veelal jonge Amerikanen nooit meer terug. Ze werden ver van huis slachtoffer van een oorlog die uiteindelijk tientallen miljoenen mensen het leven kostte. De dood vonden ze onder meer in Afrika, Azië, Italië en Noordwest-Europa. Velen liggen begraven of staan te boek als vermist op een van de door de American Battle Monuments Commission beheerde Amerikaanse begraafplaatsen in Europa.

Ongeveer 10.000 van hen worden herdacht in het Limburgse dorp Margraten. Ofwel omdat ze daar op de Netherlands American Cemetery and Memorial hun laatste rustplaats vonden, ofwel omdat ze daar op de Muren der Vermisten staan. Maurice is één van hen. Hij ligt begraven onder een van de duizenden witte marmeren kruizen en Davidsterren, die in weidse bogen op de groene velden staan opgesteld. Het aantal rijen lijkt eindeloos. In één oogopslag is de massaliteit van de oorlog duidelijk. Hier zie je wat oorlog de mensheid kost.

Dit is het eerste beeld dat mensen zien nadat ze de wandeling hebben afgelegd vanaf de parkeerplaats. De wandeling leidt hen eerst langs de reflectievijver met aan het hoofd het standbeeld van de Treurende Vrouw, die geflankeerd wordt door de twee Muren der Vermisten met daarop de namen van 1.722 soldaten. Daarna bestijgt men een van de trappen aan weerszijden van de toren om na de laatste treden gegrepen te worden door het zien van al die graven.

Na die eerste indruk kun je nog uren tussen de graven spenderen. Allereerst om de namen te lezen die de grafstenen vermelden, maar ook om vragen te stellen. Wie waren deze mensen? Hoe oud waren ze? Het zijn vragen waarop de kruizen en Davidsterren geen antwoorden geven.

De zoektocht naar deze antwoorden begon in 2008. De eerste soldaat werd toen ingevoerd in wat nu bekendstaat als de Fields of Honor – Database. Door de jaren heen is deze dankzij vele vrijwilligers uitgegroeid tot een virtueel monument dat persoonlijke herdenkingspagina’s met informatie en foto’s bevat voor tienduizenden Amerikaanse soldaten die na de oorlog in Europa achterbleven. Elk beetje informatie en elke foto is een stukje van een puzzel die tezamen iemands levensverhaal vormen.

Een foto zegt meer dan een duizend woorden. Een cliché, maar daardoor niet minder waar. Daarom waren in 2015 voor het eerst De Gezichten van Margraten op de begraafplaats te zien. De 3.300 foto’s stelden de bezoekers in staat om de soldaten diep in de ogen te kijken, om ze eindelijk echt te ontmoeten. Ze kwamen, zo zeiden bezoekers, in zekere zin weer tot leven. Het is dan ook een ontmoeting die je niet snel vergeet. Zo blijft de herinnering aan hen in leven.

Sinds die eerste editie blijft het aantal foto’s groeien. Vrijwilligers in Nederland, België en Amerika blijven zoeken naar de gezichten die nog ontbreken. Het uiteindelijke doel: elke naam een gezicht. Zover is het nog niet. Maar in 2020, het jaar van 75 jaar vrijheid, waren er al meer dan 7.500 gevonden.

Het ‘Court of Honor’ met het standbeeld van de Treurende Vrouw, de reflectievijver en de Muren der Vermisten. BRON: Kees Verburg/Wikipedia

Het is uit dit eerbetoon dat dit boek voortkomt. Want ook al zegt een foto meer dan een duizend woorden, het vertelt nooit het hele verhaal. Bovendien zijn de foto’s maar enkele dagen op de begraafplaats te zien. Dit terwijl herdenken niet ophoudt bij 4 en 5 mei. Daarom, speciaal voor de viering van 75 jaar bevrijding, dit eeuwige monument op papier. Het is een boek dat niet gemaakt is om weg te stoppen in de kast, maar om neer te leggen op een tafel of in de klas. Want hoewel steeds meer digitaal wordt, ook in de database, kan de ervaring van het bezoeken van een fysieke plek of het vasthouden van een tastbaar boek niet worden vervangen door een scherm. Dit herdenkingsboek zal een respectvolle, subtiele dagelijkse herinnering zijn aan mensen die niet langer onder ons zijn, maar aan wie we mede onze vrijheid te danken hebben en wiens nagedachtenis nog steeds voortleeft.

Maurice Gosney is een van hen. Duizenden mensen zullen nu zijn naam leren kennen. Zijn verhaal is een van de bijna tweehonderd verhalen die in dit boek worden beschreven. De verhalen gaan vaak over wie zij waren als persoon, wat het verlies van een geliefde teweegbracht bij familieleden, hoe zij herdacht worden, maar bovenal over de reden waarom zij in Margraten terechtkwamen. Echter is dit niet de enige manier waarop mensen Maurice zullen leren kennen. Het is namelijk het jonge gezicht van deze 23-jarige jongen die op de voorkant van dit boek staat.

Maar we ontkomen niet aan het feit dat voor elk verhaal dat we vertellen we er vijftig niet vertellen. Het is niet omdat die verhalen niet belangrijk zijn, maar omdat ze simpelweg veelal niet bij de schrijvers bekend waren. Zelfs als ze alle 10.000 bekend zouden zijn dan zouden ze niet allemaal in één boek passen. De verhalen in dit boek zijn dan ook hoogstens een willekeurig gekozen afspiegeling van alle verhalen die er te vertellen zijn en het stuk voor stuk verdienen om verteld te worden. Maar het boek blijft een eerbetoon aan allen. Al hun namen zijn achterin dit boek opgenomen.

Al deze verhalen passen binnen het grotere geheel van de geschiedenis van de bevrijding van Noordwest-Europa, waaronder Nederland. Het is met dit geheel dat het boek ook begint, gevolgd door de geschiedenis van de begraafplaats, die zijn oorsprong vindt in diezelfde bevrijding. De verhalen van de soldaten, die in chronologische volgorde in dit boek zijn opgenomen, volgen de geschiedenis van de Geallieerde bevrijding.

Maar wel is elk verhaal afzonderlijk te lezen. Bij elk verhaal is ook een foto van de soldaat te vinden, ook al zijn deze oude foto’s niet altijd van de kwaliteit die wij tegenwoordig gewend zijn.

De Fields of Honor - Database is een virtueel monument voor tienduizenden omgekomen Amerikaanse soldaten die in Europa zijn begraven of te boek staan als vermist. Zie www.fieldsofhonor-database.com

Tot slot gaat Margraten natuurlijk niet enkel over oorlog. De eervolle velden met witte kruizen en Davidsterren waarin de vele gesneuvelden uiteindelijk hun laatste rustplaats vonden zijn velden die ons herinneren aan de prijs van vrede. Oorlog loopt hier over in vrede, het verleden in het heden, herdenken in reflecteren. Ze zijn onlosmakelijk aan elkaar verbonden. Daarom vertellen we de verhalen van Amerikaanse soldaten die door de Tweede Wereldoorlog hun laatste rustplaats in Europa vonden. Zo herdenken we hen die omkwamen voor onze bevrijding én inspireren we elkaar om zelf het vaandel van de vrijheid hoog te houden. Voor nu. Voor later.

Maurice Gosney samen met zijn vader en stiefmoeder. BRON: Familie Gosney

Gezichten bij de graven tijdens De Gezichten van Margraten in mei 2018.

DE AMERIKAANSE
OORLOGSINSPANNINGEN
IN NOORDWEST-EUROPA:
UNCLE SAM
SCHIET TE HULP

Toen het Duitse leger in 1939 Polen binnenviel en in Europa de Tweede Wereldoorlog begon, was de oorlog voor de Amerikanen ver weg. Het overgrote deel van de Amerikaanse bevolking vond dat de Verenigde Staten zich niet in dit Europese conflict moesten mengen. President Roosevelt achtte het echter onvermijdelijk dat zijn land vroeg of laat door de Duitse en Japanse agressie bij de oorlog betrokken zou raken. Daarom vond hij dat Amerika zich op oorlogsdeelname moest voorbereiden.

Roosevelt kreeg gelijk, want op 7 december 1941 werden Amerikaanse marineschepen in de haven van Pearl Harbor op Hawaii aangevallen door gevechtsvliegtuigen van Japan. Deze waren opgestegen vanaf vliegdekschepen op de oceaan. Aangezien het zondagochtend was en veel matrozen nog lagen te slapen, werden de Amerikanen volkomen verrast. De Japanse bommen en torpedo’s brachten negen schepen tot zinken en beschadigden twaalf andere oorlogsbodems. Toeval of niet, gelukkig waren de vliegdekschepen Lexington en Enterprise op dat moment niet in de haven maar op zee. Deze zouden voor het verdere verloop van de oorlog in Azië van onschatbare waarde blijken. Van de Amerikaanse gevechtsvliegtuigen, die op de eveneens bestookte vliegbases vleugel aan vleugel stonden opgesteld, werden er 188 verwoest en 159 beschadigd. 2.400 Amerikanen kwamen om.

Een door torpedo’s en bommen getroffen Amerikaans slagschip staat in brand in de haven van Pearl Harbor tijdens de Japanse aanval op 7 december 1941. BRON: National Archives and Records Administration

OOGGETUIGENVERSLAG VAN DE AANVAL OP PEARL HARBOR

‘Het eerste Japanse vliegtuig dat in mijn richting kwam was olijfgrauw van kleur. Ik dacht dat het een vliegtuig van het leger was. Toen kwam hij laag en langzaam op mij af. Hij had machinegeweren en toen de machinegeweren het vuur openden, suisden de kogels net over mijn hoofd. Op dat moment werd de oorlog ineens erg persoonlijk. Even later lagen we ingeklemd tussen de Oklahoma voor ons en de Arizona achter ons. De Oklahoma kapseisde en de Arizona brandde als een vulkaan.’

Jim Downing

Luitenant van de Amerikaanse marine die diende op het slagschip USS West Virginia.

Door deze schokkende gebeurtenis sloeg de stemming onder de Amerikanen helemaal om. Amerika verklaarde Japan de oorlog, waarna enkele dagen later Japans bondgenoot Duitsland de oorlog verklaarde aan de Verenigde Staten. Achteraf is deze overmoedige beslissing van Hitler een van zijn meest fatale blunders gebleken. Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie kregen er hierdoor immers een machtige bondgenoot bij en de Amerikaanse oorlogsindustrie draaide al snel op volle toeren. Ook slaagden de Amerikanen er in een mum van tijd in om een enorme strijdmacht op te bouwen. Hiervoor had het Congres op initiatief van Roosevelt al in 1940 de dienstplicht ingevoerd. Er waren na de Japanse aanval op Pearl Harbor echter ook veel Amerikaanse mannen en jongens die vrijwillig het leger in gingen om hun vaderland te dienen en te vechten voor vrijheid en democratie.

De Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt ondertekent na de Japanse aanval op Pearl Harbor op 8 december 1941 de oorlogsverklaring aan Japan. BRON: National Archives and Records Administration

Ondanks de oorlog in Azië tegen Japan besloten de politieke en militaire leiders van de Verenigde Staten, in samenspraak met hun Britse bondgenoten, het verslaan van Hitlers nazi-Duitsland de hoogste prioriteit te geven: ‘Germany First’. Hitler had juist gedacht dat hij van de Amerikanen voorlopig niets te vrezen zou hebben, omdat zij eerst al hun middelen zouden inzetten tegen Japan. Bovendien ging Hitler ervan uit dat Japan militair zo sterk was dat het de strijdkrachten van Amerika kon overwinnen. Beide inschattingen bleken onjuist. Ten eerste hadden de Verenigde Staten zoveel industriële capaciteit en mankracht dat de Amerikaanse strijdkrachten oorlogen aan twee fronten tegelijk konden voeren. Ten tweede slaagden de Amerikanen er naarmate de strijd in Azië voortduurde in om langzamerhand het overwicht naar zich toe te trekken. Daardoor bleek Japan voor Hitler toch geen onoverwinnelijke bondgenoot te zijn.

De Lend-Lease-regeling

De Amerikaanse wapenfabrieken produceerden niet alleen voor de Amerikaanse strijdkrachten, maar leverden ook grote hoeveelheden wapens, munitie, tanks, legertrucks en ander oorlogsmaterieel aan Groot-Brittannië, de Sovjet-Unie en andere landen die tegen nazi-Duitsland vochten. Dit gebeurde in het kader van de zogeheten Lend-Lease-regeling, die op initiatief van de regering van president Roosevelt reeds in maart 1941 was goedgekeurd door het Congres. Toen deze wet werd aangenomen waren de Verenigde Staten nog niet in oorlog met Japan of Duitsland, maar het systeem liet toe dat defensiemateriaal ter beschikking werd gesteld aan alle staten wier defensie door de Amerikaanse president van vitaal belang werd geacht voor de verdediging van de VS.

De scheepsladingen met Amerikaans oorlogsmaterieel die over de Atlantische Oceaan naar Groot-Brittannië werden gebracht hadden een totale waarde van ruim 50 miljard dollar. De Britse regering kon dit bedrag tijdens de oorlogsjaren niet betalen. Daarom was in de regeling bepaald dat de geleverde oorlogsgoederen pas na het verslaan van nazi-Duitsland met terugwerkende kracht hoefden te worden betaald.

Bombardementen op Duitsland

Ruim voordat de Amerikanen hun landstrijdkrachten tegen de nazi’s in de strijd konden werpen, gingen de U.S. Army Air Forces meedoen aan de bombardementscampagne tegen Duitsland. De Britse Royal Air Force (RAF) was daar reeds in 1940 mee begonnen — aanvankelijk als vergelding voor de Duitse bommenregens op onder meer Londen.

Terwijl de Britten hun bombardementscampagne tegen Duitse steden voortzetten, gingen de Amerikanen zich vanaf juni 1942 concentreren op het bombarderen van vliegvelden, infrastructuur en fabrieken die noodzakelijk waren voor de oorlogsinspanning. Niet alleen in Duitsland zelf, maar ook in de door de nazi’s bezette gebieden. Het doel van de Geallieerde luchtoorlog was de Duitse oorlogsindustrie grote schade toe te brengen en de logistiek van het Duitse leger te verstoren. De Amerikaanse bommenwerpers vlogen en bombardeerden in tegenstelling tot de Britse bommenwerpergroepen overdag, zodat de specifieke doelwitten beter zichtbaar waren vanuit de lucht.

De Geallieerde bombardementen hadden uiteindelijk grote verwoestingen en veel Duitse slachtoffers tot gevolg, maar gingen tegelijkertijd gepaard met hoge verliezen onder de Amerikaanse bommenwerperbemanningen. Tijdens de bombardementsvluchten werden namelijk veel bommenwerpers uit de lucht geschoten door luchtafweergeschut (Flak) en jachtvliegtuigen van de Duitsers. Daardoor kwamen duizenden Amerikaanse piloten en bemanningsleden van onder meer de B-17’s en B-24’s om het leven of in Duitse krijgsgevangenschap terecht.

De prijs die de manschappen van de Amerikaanse luchtmacht betaalden voor het ontwrichten van de Duitse oorlogsinspanningen was dan ook hoog. In 1943 was de kans dat een bemanningslid van een bommenwerper de 25 vluchten die hij moest maken overleefde slechts twintig procent. De verliezen onder de bemanningen van de bommenwerpers namen gaandeweg de oorlog pas iets af toen in 1944 nieuwe langeafstandsjagers operationeel werden, zoals de P-51 ‘Mustang’. Deze jachtvliegtuigen konden dankzij droptanks de zware bommenwerpers tot boven de verste uithoeken van Duitsland escorteren en beschermen tegen de jachtvliegtuigen van de Luftwaffe. Bovendien werden de nieuw ontwikkelde jachtvliegtuigen ook ingezet voor aanvallen op gronddoelwitten, zoals stellingen met Duits luchtafweergeschut.

OOGGETUIGENVERSLAG VAN EEN BOMMENRICHTER

‘Mijn eerste bombardementsvlucht was op 31 december 1943, naar Ludwigshaven. Ik voelde toen geen angst, want ik wist nog niet hoe het zou zijn. Ik voelde me misschien een beetje ziek, maar was niet bang. Dat kwam later toen je begon te begrijpen wat je overlevingskansen waren. (…) Zodra we boven Duitsland vlogen, zagen we wat Flak, maar dat was ver weg en het leek ook niet zo gevaarlijk. Even later dropten we onze bommen. Daarna doken er op de terugweg een paar Focke-Wulf jagers op, bewapend met raketten, en zag ik drie B-17’s in de verschillende groepen om ons heen plotseling ontploffen en uit de lucht vallen. Als je tegenwoordig iets verschrikkelijks meemaakt, denk je vaak: “Mijn God, het lijkt wel een film”. Dat is precies wat ik toen dacht. Ik had het gevoel dat de neerstortende toestellen niet echt in brand stonden en de mannen daar binnenin niet echt aan het sterven waren. Vervolgens zei onze staartschutter zachtjes via de intercom: “Sorry, ik ben geraakt”.’

Joseph Hallock

Bommenrichter in een B-17 van de Amerikaanse luchtmacht.

Tot het einde van de oorlog bleef de Amerikaanse luchtmacht bombardementen uitvoeren op de Duitse industrie en infrastructuur. Daarmee hebben de bombardementsgroepen van de U.S. Army Air Forces een belangrijke bijdrage geleverd aan de uiteindelijke Geallieerde overwinning. Daarnaast was de superioriteit van de Amerikaanse en Britse jachtbommenwerpers vaak van doorslaggevend belang bij de Geallieerde grondoffensieven die plaatsvonden na de invasie in Normandië. De jachtbommenwerpers waren namelijk een doeltreffend en zeer belangrijk wapen. Doordat de Duitse troepen haast constant door Geallieerde jachtbommenwerpers werden bestookt en daardoor werden verzwakt, waren die minder in staat om de opmars van de Geallieerde tanks en infanterie tegen te houden.

Amerikaanse B24-bommenwerpers kort na een bombardement boven Duitsland. BRON: National Archives and Records Administration

Bommenwerpers in de Slag om de Atlantische Oceaan

De viermotorige B-24 ‘Liberators’ van de Amerikaanse luchtmacht waren als langeafstandsbommenwerpers ook erg belangrijk bij de bestrijding van de Duitse onderzeeboten. Die torpedeerden al vanaf het begin van de oorlog Geallieerde schepen op de Atlantische Oceaan om de aanvoer van voedsel, grondstoffen en militaire goederen naar Groot-Brittannië af te snijden. De B-24’s werden met sonar- en radarapparatuur uitgerust en speurden de oceaan af naar Duitse U-boten.

Wanneer de B-24’s vijandelijke onderzeeboten lokaliseerden, openden ze met hun boordgeschut en dieptebommen onmiddellijk de aanval en gaven ze hun positie door aan torpedobootjagers van de Britse en Amerikaanse marine, die op hun beurt de ondergedoken U-boten ook met dieptebommen bestookten. De U-boten werden door deze dieptebommen zodanig beschadigd dat ze meestal met hun volledige bemanning vergingen. De enkele die nog konden opduiken waren daarna doorgaans geen partij voor de kanonnen van de torpedobootjagers.

Amerikaanse paratroepers van de 101st Airborne Division kort voor vertrek naar Normandië. D-Day, 6 juni 1944. BRON: National Archives and Records Administration

Amerikaanse soldaten waden onder hevig machinegeweervuur van de Duitsers vanuit hun landingsvaartuig naar het strand van Omaha Beach. BRON: National Archives and Records Administration

D-Day in Normandië

Op 6 juni 1944 begon de bevrijding van Noordwest-Europa met Operatie Overlord, de grote Geallieerde invasie in Normandië. Voorafgegaan door luchtlandingen van paratroepen en zweefvliegtuigen, vlootbeschietingen en bombardementen werden kort na zonsopkomst tienduizenden Amerikaanse, Britse, Canadese en Franse soldaten met landingsvaartuigen aan land gebracht op vijf verschillende stranden: Utah Beach, Omaha Beach, Gold Beach, Juno Beach en Sword Beach.

De 14-inch kanonnen van het Amerikaanse slagschip USS Nevada vuren op de Duitse fortificaties bij Utah Beach, voorafgaand aan de landingen van de infanterie en de tanks. D-Day, 6 juni 1944. BRON: National Archives and Records Administration

De D-Day-landingen in Normandië werden een succes, maar met name op Omaha Beach werd daarvoor door de Amerikaanse troepen een hoge prijs betaald. Daar waren de bunkers van Hitlers imposante Atlantikwall vanwege de laaghangende bewolking en de ochtendmist niet verwoest door de bommenwerpers en het kanonvuur van de marineschepen. Bovendien was van alle landingsstranden Omaha Beach het beste verdedigd. Tot overmaat van ramp zonken kort daarna ook bijna alle ‘zwemmende’ Duplex Drive-tanks (DD-tanks) vrijwel direct na de ontscheping voor de kust. Deze aangepaste Sherman-tanks hadden vanuit het water het strand op moeten rijden om de Duitse mitrailleursnesten uit te schakelen en de aan land komende infanteristen dekking te bieden. Maar de meesten gingen verloren omdat er door de ruwe golven scheuren ontstonden in de canvasschermen die de tanks moesten laten drijven of doordat de golven er gewoonweg overheen spoelden. De enkele DD-tanks die het strand wel wisten te bereiken waren daar bovendien gemakkelijke prooien voor de Duitse kanonnen.

Het gevolg van de onnauwkeurige marinebeschietingen, de niet doeltreffende bombardementen en het zinken van de meeste DD-tanks was dat de Duitse soldaten op Omaha Beach met hun machinegeweren, mortieren en kanonnen een bloedbad konden aanrichten onder de Amerikaanse soldaten. Zodra de landingskleppen van de vaartuigen werden neergelaten waren de Amerikaanse soldaten in het water en op het strand weerloos tegen het moordende machinegeweervuur van de Duitsers. Alleen al in het zeewater werden zoveel manschappen gedood dat de aanspoelende golven langzaam rood kleurden van het bloed.

Ongeveer 2.500 Amerikanen zijn op D-Day door de regen van mitrailleurkogels en mortiergranaten op Omaha Beach gesneuveld. Desondanks wisten de Amerikaanse soldaten die het Duitse spervuur overleefden zich uiteindelijk van het strand af te vechten. De landing op Omaha Beach is daardoor toch een succes geworden.

OOGGETUIGENVERSLAG VAN D-DAY

‘Zowat 500 meter uit de kust begon ik te beseffen dat we in de problemen zaten. Hoe dichter we bij het strand kwamen, des te meer raakte ik ervan overtuigd dat de landing een ramp was. Overal lagen doden en gewonden van de eerste aanvalsgolf en er werd nauwelijks gevuurd door onze troepen. De Duitsers daarentegen zorgden met mitrailleurs, mortieren en 88mm-geschut voor het zwaarste vuur dat ik ooit hebt meegemaakt.’

Al Smith

Amerikaanse soldaat van de 1st Infantry Division op Omaha Beach.

De doorbraak op Omaha Beach werd mogelijk toen na een paar uur strijd Amerikaanse torpedojagers dicht langs het strand begonnen te varen en de Duitse bunkers met hun grote kanonnen hevig onder vuur namen. De ontploffende granaten die door de torpedojagers werden afgevuurd dwongen de Duitse mitrailleurschutters om in dekking te gaan of uit hun weerstandsnesten weg te vluchten. Daardoor konden de soldaten die urenlang achter de zeewering en de duinen dekking hadden gezocht met Bangalore-torpedo’s de prikkeldraadversperringen opblazen en de 40 meter hoge helling achter het strand bestormen. Groepjes Amerikaanse soldaten konden vervolgens schietend en met behulp van handgranaten de Duitse mitrailleurposten en bunkers een voor een uitschakelen. Hierna konden de vijf paden die vanaf het strand via ‘geulen’ uitkwamen op het plateau door genietroepen worden vrijgemaakt. Vervolgens konden de aan land gebrachte tanks en infanterieversterkingen beginnen met oprukken naar het binnenland. Een paar dagen later konden de troepen die op Omaha aan land waren gegaan hun bruggenhoofd samenvoegen met de Amerikaanse troepen die op D-Day succesvol op Utah Beach waren geland.

OOGGETUIGENVERSLAG VAN D-DAY

‘“Vuur, Wegner, vuur!”, schreeuwde korporaal Lang tegen me. Ik was verlamd van angst. Ik had al die mannen in olijfgroene uniformen door het water zien waden naar het zand. Ze leken weerloos daar op het strand. Lang sloeg me met zijn pistool op mijn helm. Ik schrok en haalde de trekker over. Mijn machinegeweer begon te ratelen en joeg kogels in de mannen die renden over het strand. Sommigen van hen zag ik vallen; ik wist dat ik ze had geraakt. De kogels deden het zand opspatten. Een jongeman uit Hannover had zojuist meerdere mannen gedood … Mijn brein rationaliseerde alles; dit was oorlog en het ging alleen nog maar om overleven.’

Karl Wegner

Duitse soldaat van de 352. Infanterie-Division bij Omaha Beach.

Pointe du Hoc

Tegelijkertijd met de landingen van Amerikaanse troepen op Utah en Omaha Beach beklommen 225 Amerikaanse elitesoldaten van de Rangers met behulp van touwen en touwladders de tussen beide stranden gelegen kliffen bij Pointe du Hoc. De Duitsers waren daar al geruime tijd sterke artilleriekazematten aan het bouwen en hadden er zes 155mm-kanonnen staan. Slechts één van die kanonnen was in de aanloop naar D-Day door de zware bombardementen van de Geallieerden verwoest.

Een gesneuvelde Amerikaanse soldaat op Omaha Beach, 6 juni 1944. Als een geïmproviseerd eerbetoon heeft een andere soldaat met twee achtergebleven geweren een kruis gevormd. BRON: National Archives and Records Administration

Rangers van het 2nd Ranger Battalion bij Pointe Du Hoc, 6 juni 1944. National Archives and Records Administration

Boven op het plateau troffen de Ranger-soldaten een maanlandschap met grote bomkraters aan en kwamen ze gelijk onder vuur te liggen van Duitse machinegeweren. Pas toen de meest bedreigende machinegeweerbunker aan de oostkant van het plateau door kanonvuur van een Amerikaans oorlogsschip letterlijk van de klif afgeschoten was, konden de Rangers in groepjes oprukken naar de bunkers en platformen waar de kanonnen moesten staan.

Aangekomen bij de kanonemplacementen ontdekten de Rangers echter dat ze waren misleid; de Duitsers hadden de vijf intacte kanonnen enkele dagen voor de invasie weggehaald en deze ter misleiding vervangen door houten telefoonpalen. De Rangers lieten het er echter niet bij zitten en gingen naarstig op zoek. Met resultaat, want de vijf kanonnen werden even later in een boomgaard gevonden, klaar om te vuren maar onbemand. De twee Ranger-sergeanten die de kanonnen aantroffen, schakelden deze vervolgens met speciale thermietgranaten een voor een uit. Hierdoor waren de kanonnen niet langer een gevaar voor de troepen op de stranden en de invasievloot. De Rangers hadden hun taak dus volbracht.

Strijd tussen de heggen

Dankzij de succesvolle invasie hebben de Geallieerden op D-Day een klein stukje Frankrijk kunnen veroveren. Vervolgens hebben ze hier een enorm leger opgebouwd en begonnen de Geallieerde divisies zich een weg te vechten richting Parijs, de Lage Landen en de Duitse grens.

De opmars verliep echter in de eerste weken na de invasie moeizamer en met hogere verliezen dan verwacht. Dit kwam doordat de fanatieke Duitse verdedigers van elk door heggen omringd veldje in Normandië een minislagveld maakten. Deze metershoge heggen, die typerend zijn voor het Normandische landschap, waren immers uitstekende kant-en-klare verdedigingsstellingen voor de Duitsers, die meesters waren in verdedigingstactiek. Het vechten tussen de heggen in Normandië was dan ook een hel voor de Geallieerden, want overal in het strijdgebied werd de opmars van hun infanteriedivisies en tankeenheden voortdurend gehinderd door listig bij heggen verborgen mitrailleursnesten, scherpschutters, kanonnen en tanks van de Duitsers. De Geallieerden moesten de Duitsers in bloedige gevechten daarom heg voor heg uit Normandië verdrijven.

Amerikaanse soldaten van de 28th Infantry Division marcheren kort na de bevrijding van Parijs over de Champs-Elysées tijdens een grote militaire parade, 29 augustus 1944. BRON: National Archives and Records Administration

Geallieerde legervoertuigen en vrachtwagens met voorraden in de Mulberry-haven bij Omaha Beach. BRON: Nederlands Instituut voor Militaire Historie/Beeldbank WO2

OOGGETUIGENVERSLAG VAN DE HEGGENOORLOG

‘Aan de achterkant van de heg groeven de Duitsers een put en plaatsten daar een mitrailleur in. Dan maakten ze vooraan een smalle kijkopening, waardoor ze een breed schootsveld kregen terwijl ze zelf optimaal beschermd zaten. Zelfs terwijl ze aan het schieten waren, kon je ze niet zien.’

John Raaen

Amerikaanse soldaat van het 5th Ranger Battalion.

Meestal waren de Normandische landbouwvelden maar via één opening in de heggen te betreden, maar hier stonden logischerwijs wel de Duitse wapens op gericht. Daarom gingen de Amerikanen naarmate de strijd in Normandië een steeds hogere tol eiste TNT en zogeheten ‘Rhino’-tanks gebruiken. Met TNT werden stukken heg weggeblazen en de Rhino’s waren tanks met puntige stalen balken aan de voorkant gelast. Met behulp van deze ‘slagtanden’ of grote ‘heggenscharen’ konden ze door de aarden wallen en heggen breken. Gewone Sherman-tanks konden daardoor via de geforceerde openingen de velden in rijden om met hun machinegeweren en kanon op de verstopte Duitse stellingen te schieten en enige dekking te bieden aan de zeer kwetsbare soldaten van de infanterie.

Uitbraak richting Parijs

Toen het de Geallieerden eenmaal was gelukt om het Normandische heggenlandschap ‘schoon te vegen’, konden ze hun tankeenheden eindelijk loslaten in open terrein en werden de gehavende Duitse divisies snel teruggedreven richting België en Duitsland. Mede dankzij de snelle uitbraak van de Amerikaanse tankdivisies van generaal George Patton na ‘Operatie Cobra’ werden in augustus 1944 circa 60.000 Duitse soldaten omsingeld in de zogeheten ‘Zak van Falaise’. Op 25 augustus 1944 werd vervolgens de Franse hoofdstad Parijs bevrijd. Daarmee was Operatie Overlord, die met D-Day begonnen was, ten einde.

Mulberry-havens en de ‘Red Ball Express’

Na D-Day werden bij de stranden Omaha en Gold Beach twee kunstmatige ‘Mulberry’-havens gebouwd voor de bevoorrading van de Geallieerde legers (Mulberry A voor de Amerikanen en Mulberry B voor de Britten). Wat later kwamen daar voor de aanvoer van brandstof ook lange pijpleidingen uit die vanuit Engeland werden uitgerold over de bodem van het Kanaal.

Beide Mulberry-havens in Normandië werden opgebouwd uit drijvende loskades waar de schepen met voorraden, materieel en troepen konden aanleggen en uit drijvende pieren waarover de voorraden aan land konden worden gebracht. Afgeschreven oorlogsschepen en betonnen caissons werden voor de kust tot zinken gebracht om te dienen als golfbrekers en de havens bestand te maken tegen storm. Desondanks werd Mulberry A bij Omaha Beach tijdens een zware storm die van 19 tot 21 juni 1944 heftig tekeer ging in het Kanaal zo zwaar beschadigd dat deze haven daarna niet meer kon worden gebruikt. De restanten werden benut voor de reparatie van Mulberry B bij Arromanches, waarvan de overblijfselen vandaag de dag nog steeds zichtbaar zijn. Maar omdat twee kunstmatige havens, laat staan één, onvoldoende capaciteit hadden om in de voorraadbehoefte van de troepen te voorzien, was het een des te belangrijker succes dat de Amerikanen later die maand na zware strijd de havenstad Cherbourg in handen kregen.

De enorme aantallen munitiekisten en brandstofgallons die in de Mulberry-havens en in Cherbourg aankwamen, werden naar de oprukkende divisies in de frontlinie gebracht door duizenden trucks van de zogeheten ‘Red Ball Express’. Deze vrachtwagens werden veelal bestuurd door Afro-Amerikaanse soldaten. Het motto van het personeel van de Red Ball Express was ‘Keep them rolling’. Zonder de constante aanvoer van brandstof en andere voorraden konden de tanks en de infanterietroepen aan het front de offensieven immers niet volhouden.

OOGGETUIGENVERSLAG VAN DE ‘RED BALL EXPRESS’

‘Ook al moet je de hele dag en nacht doorrijden; je moet je bestemming bereiken. Als de vrachtwagens kapot gaan, maken we ze en gaan we direct weer verder. In het donker mag er niet gereden worden met grote koplampen. Als we dat wel doen, kunnen de Duitsers ons zien en kunnen ze het hele konvooi bombarderen.’

James D. Rookard

Afro-Amerikaanse chauffeur in de ‘Red Ball Express’, 514th Quartermaster Truck Regiment.

Dat het vooral Afro-Amerikaanse soldaten waren die de trucks bestuurden was geen toeval. Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog was de Amerikaanse samenleving, en daarmee het leger, nog steeds gesegregeerd. Omdat veel witte Amerikanen op de zwarte bevolking neerkeken, vonden ze de ‘negersoldaten’ niet goed genoeg om te vechten voor hun land. Daarom werden de Afro-Amerikanen vooral ingezet bij de ondersteuningstroepen, zoals het Quartermaster Corps, Ordnance Corps en Engineer Corps. Dat maakte hun bijdrage niet minder belangrijk. Voor elke vechtende soldaat was er immers een groot aantal ondersteunde soldaten die zijn werk mogelijk maakten.

Er waren bij uitzondering wel enkele Afro-Amerikaanse gevechtseenheden. Deze ‘all-black’ units werden wel geleid door witte officieren.

Ze bewezen zichzelf tijdens de oorlog. Zo hielp het 784th Tank Battalion begin maart 1945 Venlo te bevrijden.

Militaire Politie regelt het verkeer van de Red Ball Express. BRON: National Archives and Records Administration

Een Afro-Amerikaanse soldaat helpt een jong meisje in Roermond uit de legervrachtwagen te komen na de eerdere gedwongen evacuatie van de stad. BRON: Nationaal Archief, collectie Anefo

Manzanar was een van de kampen waar Amerikanen met een Japanse achtergond werden ondergebracht tijdens de oorlog. BRON: National Archives and Records Administration

Dominicanen verwelkomen de bevrijders in het Limburgse dorp Rijckholt. BRON: NIOD/Beeldbank WO2

De Afro-Amerikanen waren niet de enigen die te maken kregen met discriminatie. Uit angst voor spionage werden bijna 120.000 Amerikanen van Japanse origine aan de Westkust in 1942 geïnterneerd in kampen, waar ze jaren moesten blijven. Het was in eerste instantie voor hen dan ook niet mogelijk om het leger in te gaan. Dat veranderde in 1943. Uiteindelijk dienden er zo’n 30.000 Amerikanen met een Japanse achtergrond tijdens de Tweede Wereldoorlog, waarvan het grootste deel in het 442nd Regimental Combat Team. Deze Japans-Amerikaanse eenheid werd de meest onderscheiden Amerikaanse eenheid van de oorlog.

Zuid-Limburg bevrijd

Kort na de bevrijding van Parijs dreven de Geallieerden de gehavende Duitse divisies in rap tempo voor zich uit en trokken ze op 2 september België binnen. België werd toen relatief snel bevrijd. Vervolgens werd in september 1944 ook het zuiden van Limburg grotendeels bevrijd. De bevrijders waren hier Amerikaanse troepen van de 30th ‘Old Hickory’ Infantry Division en de 2nd Armored Division ‘Hell on Wheels’. Beide divisies maakten deel uit van het Eerste Leger van generaal Hodges, dat onder bevel stond van Omar Bradley’s 12de Legergroep.

Op 12 september overschreden de eerste Amerikaanse eenheden de Nederlandse grens, waarna de Zuid-Limburgse dorpen Mesch, Noorbeek, Mheer en Eijsden als eerste werden bevrijd. De dag daarop werd Margraten bevrijd en weer een dag later hadden de ‘Yanks’ en hun tanks de vijand ook verdreven uit Maastricht. De Duitsers hadden hier weliswaar de Maasbruggen opgeblazen, maar toen de genie pontonbruggen had gebouwd, rolden op 15 september de eerste tanks van de Amerikanen in lange colonnes over de rivier en kon de opmars richting de Mijnstreek en de Siegfriedlinie worden vervolgd.

Na de bevrijding van Maastricht schoof de frontlinie op naar Valkenburg. Daar boden Duitse troepen verbeten tegenstand, waardoor het de Amerikanen aanzienlijke moeite kostte om de Geul over te steken. Terwijl de inwoners in de grotten scholen, namen de Duitsers de naderende Amerikanen die door de straten slopen hevig onder vuur; onder meer met machinegeweren, antitankgeschut en artillerie. Pas nadat de Amerikaanse artillerie de Duitse artilleriestellingen onder zwaar granaatvuur had bedolven en bijna al haar munitie verschoten had, konden de tanks en de soldaten van de 30th Infantry Division op 16 september een brug slaan over de Geul. Hoewel de Duitsers de Amerikanen daarna nog vanaf de heuvelglooiingen met mortiervuur probeerden te stoppen, konden de Yanks hun opmars vervolgen. Een dag later rolden de Amerikaanse tanks de Mijnstreek binnen en werd ook Heerlen bevrijd.

Op 19 september 1944 kwam het front achter Sittard en Brunssum tot stilstand. Het grootste deel van Zuid-Limburg was toen bevrijd. Enkel Kerkrade en Vaals waren nog in handen van de Duitsers. De mensen daar dachten dat voor hen de bevrijding nu ook aanstaande was, maar dit liep anders. Zowel Kerkrade als Vaals liggen vlak voor de Duitse grens en de Siegfriedlinie, waardoor de Duitsers deze plaatsen tegen elke prijs wilden behouden. De 30.000 inwoners van Kerkrade verbleven dagenlang in kelders, maar werden op 25 september op bevel van de Duitse commandant geëvacueerd. De bewoners werden door de Duitse troepen in een lange stoet naar bevrijd gebied gestuurd en trokken dwars door de vuurlinie heen. Pas na elf dagen vechten viel de stad op 5 oktober in Amerikaanse handen. Twee weken later werd op 20 oktober 1944 tenslotte ook Vaals bevrijd.

OOGGETUIGENVERSLAG VAN DE BEVRIJDING

‘De dag der bevrijding. Deo Gratias! Vanuit de richting van Spekholz komen de bevrijders onder hevig vuur hoorbaar steeds naderbij. Het is een aanhoudende roffel van mitrailleurschoten en tankgeschut. De spanning onder de mensen is ten top gestegen. Men staat reeds met de vlaggen klaar, hunkerend om ze uit te steken. Eindelijk, om half vijf, rijden de tanks van de bevrijders Heerlen binnen. Hier werd op het Monsieur Savelbergplein nog tegenstand geboden vanuit mitrailleurnesten, zodat het tankgeschut weer in actie kwam waardoor enkele woonhuizen het zwaar te verduren kregen. (…) Direct nadat de laatste tegenstand gebroken was, brak een ware feestroes uit. Zo spontaan en zo plotseling dat het onbegrijpelijk is waar alles zo vlug vandaan kwam. Overal vlaggen, oranje, feestmutsen, sjerpen, muziek. Dansen en hossen in overvolle straten. Als bijen om hun koningin, zo stonden de burgers bij of op de Amerikaanse tanks, zodat van de tanks niets te zien was.’

Herman Klören

Dagboekfragment van 17 september 1944 over de bevrijding van Heerlen.

Operatie Market Garden

Toen de bevrijding van Zuid-Limburg nog in volle gang was, begon op 17 september 1944 Operatie Market Garden. Die dag landden er duizenden Amerikaanse en Britse paratroepers met parachutes en zweefvliegtuigen bij onder meer Eindhoven, Grave, Nijmegen en Arnhem. Deze luchtlandingstroepen moesten belangrijke bruggen over rivieren en kanalen veroveren zodat tanks van het Britse leger via deze route snel konden doorstoten tot over de Rijn. Het plan was dat de Geallieerden na het oversteken van deze rivier bij Arnhem vervolgens het westen van Duitsland konden binnentrekken en konden beginnen met een snelle gepantserde aanval naar Berlijn. Volgens de Britse veldmaarschalk Montgomery, die het operatieplan had bedacht, zou nazi-Duitsland dan nog voor het einde van 1944 definitief verslagen zijn.

Het liep echter allemaal anders dan gepland en Operatie Market Garden werd een mislukking. Hoofdzakelijk kwam dit doordat de lichtbewapende Britse paratroepers er niet in slaagden de Rijnbrug in Arnhem te veroveren, die onverwacht sterk werd verdedigd door goedbewapende Duitse SS-troepen en tanks. Dankzij doorgeseinde informatie van het Nederlandse verzet en de ontcijfering van de Duitse codeberichten wist de Geallieerde inlichtingendienst wel dat er bij Arnhem ook Duitse pantsereenheden gelegerd waren, maar de kwaliteit van deze eenheden bleek door de betrokken generaals te zijn onderschat.

OOGGETUIGENVERSLAG VAN MARKET GARDEN

‘Het was een mooie dag, een verbazingwekkend uitzicht. Zover als het oog kon zien, waren er vliegtuigen zichtbaar [die in totaal 20.000 paratroepen meevoerden]. De voorkant van de luchtarmada was al boven Nederland terwijl de achterkant nog boven Engeland vloog.’

Robert E. Jones

Amerikaanse paratroeper van de 101st Airborne Division.

Gelijktijdig met de ongelijke strijd tussen de Britse paratroepen en de gepantserde eenheden van de Duitsers bij Arnhem verliep ook de opmars van de grondtroepen meteen al vanaf het startschot niet volgens plan. De Britse tankcolonne werd namelijk telkens weer opnieuw vertraagd en gestopt door felle Duitse tegenstand en kon hierdoor uiteindelijk niet doorstoten naar de paratroepers in Arnhem. Herhaaldelijk werd de opmarsroute in Brabant geblokkeerd door Duitse eenheden en werden de Britse tanks vanuit de bossen aan weerszijden van de route met antitankwapens beschoten door Duitse troepen. Meerdere keren reden de Britse tanks een Duitse hinderlaag in en werden ze door Duitse antitankkanonnen of Panzerfausten in lichterlaaie gezet. Om die reden werd de smalle tweebaansweg richting Eindhoven, Grave en Nijmegen door de Amerikaanse para’s die de route moesten vrijmaken al snel ‘Hell’s Highway’ genoemd… De opmars op deze verdoemde weg kon iedere keer pas worden vervolgd als de Duitse soldaten door jachtbommenwerpers en infanterietroepen waren uitgeschakeld en de kapotgeschoten tanks en andere voertuigen de weg niet meer versperden.

Geallieerde paratroepers dalen met hun parachutes neer in Nederland tijdens Operatie Market Garden, september 1944. BRON: National Archives and Records Administration

Hevige gevechten op Hell’s Highway tussen Son en Eindhoven zorgen voor vertraging van de opmars van het Geallieerde grondleger. BRON: NIOD/Beeldbank WO2

Amerikaanse troepen trekken na de luchtlanding door Groesbeek. Nederlanders verwelkomen hun bevrijders. BRON: Vrijheidsmuseum/Beeldbank WO2

Hiermee was de optelsom van tegenslagen nog niet rond, want ook bij het Brabantse dorp Son verliep de strijd anders dan voorzien. Hier lag de eerste brug die de Britse tanks moesten oversteken, maar deze werd voor de ogen van de naderende Amerikaanse parachutisten opgeblazen door de Duitsers. Daardoor moest er door genietroepen eerst een Baileybrug worden gebouwd over het kanaal. De Britse tankopmars kon pas worden voortgezet toen deze noodconstructie in de vroege morgen van 19 september was voltooid.

Naast de haperende opmars op ‘Hell’s Highway’ en de tegenslag in Son slaagden de Geallieerden er vanwege sterke Duitse tegenstand ook pas op 20 september 1944 in om de belangrijke brug over de Waal in Nijmegen in te nemen. Daardoor liep de opmars van de Britse pantserdivisie verdere vertraging op. Het innemen van de grote Waalbrug lukte uiteindelijk nadat Amerikaanse para’s van de 82nd Airborne Division met 26 gammele canvasboten westelijk van de brug onder Duits vuur de Waal overgevaren waren en de brug vervolgens van twee kanten tegelijk kon worden aangevallen met steun van de Britse tanks. Omdat de opmars ook hierna niet erg opschoot, konden de Britse para’s in Arnhem niet worden bereikt. Het gevolg was dat de aan de noordkant van de Rijnbrug omsingelde para’s in Arnhem zich de volgende dag wegens munitie-, water- en voedselgebrek en te veel doden en gewonden moesten overgeven aan de Duitsers. De Britse airbornedivisie had de ‘Slag om Arnhem’ toen definitief verloren.

OOGGETUIGENVERSLAG VAN DE WAALCROSSING BIJ NIJMEGEN

‘Zodra we de eerste boten te water lieten, waaronder de mijne, heerste er chaos. (...) De Duitsers begonnen ons te beschieten met alles wat ze hadden — mitrailleurs, mortieren, 20mm-geschut, artillerie en geweren. Peddels en geweren vielen overboord en dreven weg in het donkere water. Een, twee en toen drie boten werden direct geraakt door mortiergranaten en desintegreerden in een uitbarsting van vlammen, met lichamen die in alle richtingen werden geworpen. (…) De mannen begonnen wanhopig te peddelen en zigzagden met de boten over het water, niet om het vijandelijke vuur te ontwijken, maar omdat hun slagen niet langer gecoördineerd waren.’

T. Moffatt Burriss

Amerikaanse paratroeper van de 82nd Airborne Division.

De gevechten in de bossen van het Hürtgenwald leidden tot veel slachtoffers bij beide strijdende partijen. BRON: National Archives and Records Administration

Doordat Operatie Market Garden om de hiervoor genoemde redenen mislukte en Arnhem ‘een brug te ver’ gebleken was, kwam de Geallieerde opmars tot stilstand bij de Rijn. In het najaar van 1944 was daarom alleen het zuiden van Nederland bevrijd. Opperbevelhebber Dwight D. Eisenhower nam ondertussen de beslissing dat de Amerikaanse en Britse troepen in een breed front moesten oprukken naar het oosten om in Duitsland de Roer en de Rijn over te steken. Daarvoor moesten de Geallieerden echter eerst de Siegfriedlinie (Westwall) doorbreken. Dit was een 630 kilometer lange reeks bunkers met talloze mitrailleurnesten, veel zwaar geschut, mijnenvelden en betonnen ‘drakentanden’ die in de jaren ’30 in opdracht van Hitler was gebouwd ter bescherming van de westgrens van het Derde Rijk.

Slag om Overloon

Na het mislukken van Operatie Market Garden zochten de Geallieerden naar mogelijkheden om het Duitse Roergebied binnen te vallen. De opperbevelhebbers wezen hiervoor de Maasbruggen bij Venlo aan. De Duitsers wilden een Geallieerde doorbraak naar hun belangrijkste industriële regio koste wat het kost zien te voorkomen en waren daarom bij Venlo reeds in september 1944 begonnen met de inrichting van een sterke verdedigingsgordel op de westoever van de Maas.

De bruggen in Venlo waren voor de Geallieerden maar via één verkeersweg te bereiken. Deze liep via de dorpen Overloon en Venray naar de Maas. Het terrein aan weerszijden van de weg was vanwege de bossen, de drassige weidegrond en de vele beken niet erg geschikt voor tanks. Desondanks zette een Amerikaanse pantserdivisie op 30 september 1944 de aanval in.

Hospikken bekijken de identiteit van een soldaat die dodelijk werd geraakt door een Duits kanon. BRON: National Archives and Records Administration

Het oprukken richting Overloon ging vanwege de modder en de vele Duitse mijnen uiterst moeizaam en de Amerikanen leden aanzienlijke verliezen. De Duitsers hadden namelijk sterke stellingen aangelegd in de bossen bij Overloon. Vanuit deze bossen namen de Duitse soldaten de traag vooruitkomende Amerikaanse tanks en infanterie bij elke poging tot oprukken zwaar onder vuur. Onder meer met mitrailleurs, Panzerfausten, 88mm-kanonnen, Nebelwerfers en een paar goed gecamoufleerde tanks gaven ze de Amerikaanse manschappen er flink van langs. De Amerikanen bleven het proberen, maar ze slaagden er niet in om de Duitsers uit de bossen bij Overloon te verdrijven en tientallen tanks werden verwoest.

In de nacht van 7 op 8 oktober 1944 werd de gehavende Amerikaanse pantserdivisie daarom afgelost door tanks en infanterietroepen van het Britse leger. Uiteindelijk wisten de Britten de Duitsers na zware artilleriebeschietingen, bombardementen en gevechten op 14 oktober 1944 uit Overloon te verdrijven en konden ze vier dagen later ook Venray bevrijden. De Duitsers hielden daarna echter stand bij de Maas. De Geallieerden konden daardoor niet snel doorstoten naar de Duitse industriecomplexen in het Roergebied.

Slag in het Hürtgenwald

Verder naar het zuiden hadden Amerikaanse troepen intussen halverwege september 1944 bij Trier en Aken de Duitse westgrens overschreden om ook in deze frontsector een aanval op de Siegfriedlinie te ondernemen. Ten zuidoosten van Aken vonden de Amerikaanse troepen toen het uitgestrekte Hürtgenwald op hun weg, een zeer heuvelachtig en dichtbegroeid woud in de noordelijke uitlopers van het Eifelgebergte. De Amerikanen moesten zich door het Hürtgenwald vechten om te kunnen oprukken naar de Roer. Deze rivier moesten ze oversteken voor de verdere opmars naar de Rijn en het hart van Hitlers Derde Rijk.

Ten oosten van het verraderlijke Hürtgenwald bevond zich een groot stuwmeer. De stuwdammen waarmee het waterpeil in de Roer kon worden gecontroleerd lagen bij het dorpje Schmidt. De Amerikanen waren bang dat de Duitsers de stuwdammen zouden opblazen. De hele Roervallei zou dan onder water lopen en dat zou het voorlopige einde betekenen van de Geallieerde opmars naar de Rijn, de laatste natuurlijke hindernis tussen de Geallieerden en Berlijn. De Amerikanen moesten de Duitsers uit het uitgestrekte woud verdrijven om Schmidt te veroveren en de Roerdammen intact in handen te krijgen. Bovendien was een omtrekkende beweging rond het Hürtgenwald geen optie omdat de Geallieerde generaals meenden dat de Duitsers het woud anders als een uitvalsbasis voor flankaanvallen zouden kunnen gebruiken.

Toen de Amerikaanse troepen en tanks het Hürtgenwald in trokken, wisten ze niet dat hen daar een ware hel te wachten stond. De Duitsers hadden na D-Day in de dichtbegroeide bossen van het woud vele loopgravenstellingen en tientallen betonnen machinegeweerbunkers aangelegd. Deze fungeerden als voorposten van de Siegfriedlinie. Daarnaast hadden de Duitsers in het woud miljoenen mijnen gelegd, die met mitrailleur-, mortier- en artillerievuur werden gedekt. In de bijna onbegaanbare dichte bossen waren de Duitsers in staat hun versterkte posities lang te verdedigen. Er moest dan ook voor elke meter terreinwinst zeer verbeten worden gevochten.

De wegen in het Hürtgenwald waren moeilijk begaanbaar, hetgeen de gevechten sterk beïnvloedde. BRON: National Archives and Records Administration

De tanks die tot dan toe meestal de speerpunten van de Amerikaanse opmars waren geweest kwamen vanwege de modder en de talloze mijnen op het enige smalle pad dat door de bossen liep nauwelijks vooruit. Bovendien waren de tanks op deze zogeheten ‘Kall Trail’ gemakkelijke doelwitten voor het Duitse artillerievuur en voor Duitse soldaten met Panzerfausten en antitankgeschut, die zich in de bossen overal konden verstoppen. Daarom moesten de Amerikaanse soldaten de vele Duitse loopgraven en bunkers zonder tanksteun met bajonetten op hun geweren bestormen. Zeer veel Amerikanen werden daarbij simpelweg genadeloos neergemaaid door het machinegeweervuur van de Duitsers. Wanneer de Amerikanen wel de Duitse stellingen wisten binnen te dringen, volgden meedogenloze man-tegen-mangevechten met de Duitse soldaten.

Een andere verschrikking van de strijd in het Hürtgenwald was dat de Duitsers de Amerikaanse troepen vrijwel voortdurend bestookten met mortieren en artillerie. De ontstekingsmechanismen van de Duitse granaten waren uiterst scherp afgesteld zodat ze veelal in de boomtoppen ontploften en niet op de grond. Heel veel Amerikanen sneuvelden of liepen ernstige verwondingen op door rondvliegende metalen granaatsplinters en vlijmscherpe houtsplinters van de bomen. De ‘foxholes’ (schuttersputjes) die de Amerikaanse soldaten groeven boden hier nauwelijks bescherming tegen. Met name door het gevaar van deze ‘treebursts’ lag de dood in het Hürtgenwald voor de Amerikaanse militairen altijd op de loer.

Ondertussen probeerden de Amerikanen meerdere keren om Schmidt in handen te krijgen. De eerste twee aanvallen in respectievelijk oktober en november 1944 werden door de Duitsers echter met een spervuur van mitrailleurkogels, artillerie en mortieren afgeslagen, waardoor de Amerikaanse soldaten zich gedwongen zagen zich terug te trekken in de bossen. Pas toen genietroepen alternatieve paden door het bos hadden vrijgemaakt en een aanzienlijk aantal tanks en gemechaniseerd geschut de aanval daardoor konden ondersteunen, slaagden de Amerikanen er midden februari 1945 in de Duitsers uit Schmidt te verjagen en de Roerdammen in handen te krijgen. Maar omdat de Duitsers de sluizen van de Schwammenauel-dam hadden opengezet en beschadigd, liep het stuwmeer toch deels leeg waardoor grote delen van de Roervallei onder water kwamen te staan. De Geallieerde opmars liep daardoor twee weken vertraging op. Daarna konden de Amerikanen met steun van de artillerie en luchtmacht tijdens Operatie Grenade de Roer oversteken en hun opmars naar de Rijn vervolgen. De overwinning in de relatief onbekende slag om het Hürtgenwald had het Amerikaanse leger wel naar schatting 33.000 doden en gewonden gekost.

OOGGETUIGENVERSLAG VAN DE SLAG IN HET HÜRTGENWALD

‘Het bos was een verdomd angstaanjagende plek om te vechten. Er was niets dat ook maar enige bescherming bood. Je ziet ook helemaal niets. Je hebt geen schootsveld. Artillerie snijdt door de bomen alsof het om een reusachtige zeis gaat. Alles is met elkaar vergroeid. Je kunt nauwelijks lopen. Iedereen is koud en nat, en een mengsel van koude regen en natte sneeuw blééf vallen.’

George Morgan

Amerikaanse soldaat van de 4th Infantry Division.

De Siegfriedlinie doorbroken

Gelijktijdig met de bloedige strijd in het Hürtgenwald vielen de Geallieerden in het najaar van 1944 ook op andere plekken de Siegfriedlinie aan. Door zware bombardementen en verpletterend artillerievuur werden de Duitsers in de bunkers op veel plekken zodanig murw gebeukt dat Amerikaanse infanterietroepen met behulp van onder andere vlammenwerpers en ondersteuning van tanks, tankjagers en gemechaniseerde kanonnen de bunkers konden uitschakelen. Op verschillende plekken werden zo doorbraken in de Siegfriedlinie geforceerd. Vervolgens konden de pantsereenheden en infanteriedivisies van het Amerikaanse leger verder op Duits grondgebied doordringen om door te stoten naar de Roer en de Rijn.

Duitsers weren zich fel

Toen de Geallieerden het westen van Duitsland binnengevallen waren en ondertussen vanuit het oosten de Russische legers dichterbij kwamen, werd steeds duidelijker dat de Duitse nederlaag slechts een kwestie van tijd zou zijn. Hitler gaf toen het bevel dat iedere Duitser die een wapen kon hanteren moest helpen om het vaderland te verdedigen. Oudere mannen van de zogeheten ‘Volkssturm’ en jonge Hitlerjugend-knapen werden met veelal verouderde geweren en Panzerfausten naar het front gestuurd. Ze moesten evenals de Duitse soldaten tot de laatste man weerstand blijven bieden, vaak beseffend dat de situatie waarin Duitsland verkeerde steeds wanhopiger werd.

De Amerikaanse troepen van het Eerste, Derde en Negende Leger die Duitsland binnengetrokken waren merkten dan ook al snel dat de Duitsers zich niet zomaar gewonnen gaven. In de vele Duitse dorpen en steden die tijdens de opmars naar het hart van Duitsland werden aangevallen weerde de vijand zich doorgaans fel. De Duitse verdedigers verstopten zich met geweren, mitrailleurs en Panzerfausten in de huizen en maakten van elke beschutting gebruik om antitankgeschut en nog beschikbare tanks op te stellen. De Amerikanen gebruikten tanks, tankjagers, gemechaniseerde kanonnen en Bazooka’s om de Duitse mitrailleurnesten uit te schakelen en de Duitse soldaten uit de huizen te jagen.

Duitse soldaat met een Panzerfaust, een antitankwapen dat op korte afstand zeer effectief was tegen vijandelijke tanks (1944). BRON: Bundesarchiv, Bild 101I-710-0371-20 / Gronefeld, Gerhard / CC-BY-SA 3.0

De soldaten van de Amerikaanse infanteriedivisies moesten elk huis schietend en handgranaten gooiend binnendringen om de tot het uiterste vechtende Duitse soldaten definitief uit te schakelen. In de straten van de in puin geschoten dorpen en steden maakten Duitse scherpschutters veel slachtoffers en waren de Duitse soldaten met Panzerfausten een groot gevaar voor de Amerikaanse tankbemanningen.

Dat de Duitsers weigerden zich gewonnen te geven bleek onder meer in de stad Aken en bij Geilenkirchen. De Amerikanen moesten in oktober 1944 zeer hard vechten om de Duitse troepen in Aken tot overgave te dwingen en halverwege november 1944 vond er zuidoostelijk van Geilenkirchen bij Puffendorf een grote tankslag plaats. Daar kregen de Amerikaanse Sherman-tanks er tijdens een Duitse tegenaanval flink van langs van de zwaardere Tiger- en Panther-tanks.

OOGGETUIGENVERSLAG OVER GEVECHTEN MET DUITSE TANKS

‘De hogere mondingssnelheid [van de kanonnen] van de Duitse tanks stelt hen in staat om onze Sherman-tanks ver te overtreffen. Ik heb ze onze tanks zien uitschakelen op afstanden tot 1.000 yards en ik weet geen gebeurtenis waarbij een Sherman een Mark V [Panther] of een Mark VI [Tiger] op meer dan 300 yards heeft uitgeschakeld.’

Henry W. Johnson

Amerikaanse kapitein in de 2nd Armored Division.

Is later gesneuveld op 17 april 1945 en begraven in Margraten.

Operatie Clipper

Teneinde bij Geilenkirchen definitief door de Siegfriedlinie te breken en controle te krijgen over de Roervallei gingen Britse en Amerikaanse troepen daar ondanks het miserabele weer in november 1944 gezamenlijk in het offensief. Deze aanval werd ‘Operatie Clipper’ genoemd. Amerikaanse infanterie viel de talloze machinegeweernesten van de Duitsers aan en werd daarbij ondersteund door Sherman-tanks, vlammenwerpertanks en vlegeltanks van de Britten. Op 19 november hadden de Geallieerden Geilenkirchen ingenomen.

Dit succes betekende echter niet dat de Duitse weerstand in dit deel van de Roervallei gebroken was. Integendeel, want ten oosten van Geilenkirchen hielden de Duitse soldaten nog twee dagen stand en eisten ze met hun machinegeweren en artillerievuur een hoge tol van de Amerikaanse infanterie. De Geallieerde opmars richting de Roer werd daar bij Süggerath en Prummern vertraagd, omdat de Duitsers bij deze dorpen een strategische heuvelkam met een reeks bunkers in handen hadden met goed uitzicht op de open velden. Omdat bovendien de inzet van de Britse tanks vanwege de aanhoudende regenval, de modder en de mijnenvelden aanzienlijk werd gehinderd, hadden de Duitse machinegeweren hier aanvankelijk vrij spel tegen de soldaten van de Amerikaanse infanterie. Pas toen de vlammenwerper-tanks van de Britten door de modderbrij geploeterd waren en de ‘pillboxes’ konden bestoken, werden de Duitse machinegeweren buiten gevecht gesteld en kon de opmars richting de Roer worden vervolgd. Maar omdat de Amerikaanse troepen tijdens het verdere oprukken door de vallei alsook in het Hürtgenwald telkens door felle Duitse tegenstand tot staan werden gebracht, werd de Roer pas op 8 december 1944 bereikt.

Duitse soldaten rukken op tijdens het Ardennenoffensief. BRON: National Archives and Records Administration

OOGGETUIGENVERSLAG VAN OPERATIE CLIPPER

‘De concentratie aan Duitse vuurkracht was absoluut overweldigend, zowel qua hevigheid, verrassingselement als intensiteit. Artillerievuur, 88mm- en 75mm-granaten, afkomstig van verdekt opgestelde tanks, en 120mm-mortieren die blijkbaar over onbeperkte hoeveelheden munitie beschikten sloegen overal om ons heen in. Mitrailleurkogels die ons vanuit verschillende bunkers om de oren floten leken bijna terloops op ons afgevuurd. Het lawaai, de schok, het gevoel volkomen hulpeloos te zijn, de verbijstering, het niet meer in de hand hebben van de situatie, het verlies van alle vertrouwde aannames — het burgerleven en onze training boden geen enkele ervaring die hier ook maar enigszins bij in de buurt kwam. Onze illusies als nieuweling, ontstaan tijdens de afgelopen twee dagen, werden in één klap verbrijzeld.’

Harold Leinbaugh en John Campbell
Amerikaanse soldaten in de 84th Infantry Division.

In de tussentijd had generaal George Patton verder naar het zuiden met zijn Derde Leger bepaald niet stilgezeten. Hij stak in november 1944 met zijn troepen de Moezel over en veroverde vervolgens de Franse stad Metz. Hij kreeg minimale hoeveelheden brandstof en munitie, maar toch bleven zijn tanks en infanterie-eenheden de Duitsers terugdringen. Begin december 1944 stond Patton’s Derde Leger daardoor aan de oevers van de Saar.

Het Ardennenoffensief

Toen in december 1944 de winter was ingevallen en de opmars van de Geallieerden zojuist bij de Roer en de Saar tot stilstand gekomen was, dachten veel Geallieerde bevelhebbers dat het Duitse leger sinds D-Day inmiddels zodanig was verzwakt dat de overwinning binnen handbereik was. De Duitse troepen zouden enkel nog in staat zijn tot een wanhopige verdediging.

De Geallieerden hadden het echter helemaal mis. Op 16 december 1944 werden de Amerikaanse troepen in de Ardennen namelijk totaal verrast door een Duits tegenoffensief: Unternehmen Wacht am Rhein. Het doel van deze door Hitler bedachte tegenstoot was middels een gepantserde aanval naar de haven van Antwerpen de Geallieerde bevoorrading af te snijden en de Britse en Amerikaanse legers te scheiden. Hitler dacht dat hij hiermee het tij in West-Europa definitief kon keren en dat de Duitse troepen de Geallieerde legers daarna een voor een konden vernietigen.

Aanvankelijk had de Duitse tegenaanval in de winterse Ardennenbossen succes. Hoofdzakelijk was dit het gevolg van het slechte vliegweer, waardoor de Geallieerden hun grote overwicht in de lucht tijdelijk niet konden uitbuiten en de Duitse pantsercolonnes niet door jachtbommenwerpers konden worden bestookt. Daarnaast beschikten de overrompelde Amerikanen in de Ardennen simpelweg over te weinig manschappen, geschut en tanks om de aanvallen van de Duitse pantsertroepen te kunnen stoppen. De Amerikanen beschouwden de Ardennen immers zo goed als ongeschikt voor militaire operaties en gebruikten de streek als rustgebied voor eenheden die net uit het Hürtgenwald kwamen en dringend recuperatie en aanvullingen nodig hadden. Verder waren er een aantal onervaren eenheden gelegerd die pas kort daarvoor gearriveerd waren en zo een beetje frontervaring konden opdoen. De dun bemande Amerikaanse frontlinies werden dan ook tamelijk snel na de start van het offensief doorbroken en veel Amerikaanse soldaten werden door de Duitsers krijgsgevangen gemaakt. De doorstotende Duitse tanks en infanterie forceerden vervolgens een diepe bres in het Geallieerde front. Zo begon wat door de Amerikanen al snel de ‘Battle of the Bulge’ (de Slag om de Ardennen) werd genoemd.

De Slag om de Ardennen werd uitgevochten in barre weeromstandigheden. Amerikaanse troepen banen zich hier een weg door de sneeuw. BRON: U.S. Army/Wikipedia

Gedurende de eerste dagen van het Duitse offensief zag het er voor de Geallieerden zeer zorgelijk uit. Toch is het Duitse Ardennenoffensief uiteindelijk mislukt. Deels was dit te wijten aan het feit dat van meet af aan onvoldoende brandstof beschikbaar was voor de zware Duitse tanks. De Duitse troepen moesten dit compenseren door Geallieerde brandstofvoorraden te veroveren, maar omdat Amerikaanse eenheden enkele van deze depots in brand staken, is dit de oprukkende Duitse colonnes op een paar uitzonderingen na niet gelukt.

De voornaamste oorzaak voor het falen van Hitlers wanhoopsoffensief was echter dat de Duitsers het cruciale verkeersknooppunt Bastogne niet hebben kunnen veroveren. De met grote haast in vrachtwagens naar dit stadje gebrachte Amerikaanse paratroepers van de 101st Airborne Division werden daar weliswaar door de Duitse troepen omsingeld, maar wisten keer op keer de aanvallen van de Duitse infanterie en tanks af te slaan. Met hun antitankkanonnen, Bazooka’s en machinegeweren — en dankzij de steun van artillerie-eenheden, tanks en tankjagers — hielden de para’s stand. Toen na enkele dagen bittere strijd op 26 december 1944 (Tweede Kerstdag) Amerikaanse tanks van generaal Patton erin slaagden om door te breken naar Bastogne, werd de omsingeling doorbroken en kon er eindelijk een bevoorradingscorridor worden geopend. Met behulp van versterkingen en steeds meer tanks hebben de uitgeputte para’s de Duitse troepen tenslotte weten terug te dringen.

Twee Amerikaanse soldaten in het omsingelde Bastogne. BRON: National Archives and Records Administration

Doordat de Duitse pantsertroepen niet enkel bij Bastogne werden tegengehouden, maar ook op andere cruciale plaatsen hardnekkige tegenstand ondervonden en tijdig onmisbare bruggen waren opgeblazen, moesten ze via alternatieve routes omrijden om bij de Maas te komen. Uiteindelijk kwam de opmars van de Duitse tanks hierdoor wegens brandstofgebrek vlakbij deze rivier tot stilstand. Vervolgens werd de door de Duitsers gecreëerde uitstulping in het front van alle kanten aangevallen door heel veel troepen en pantsereenheden van de Britten en de Amerikanen. De Duitsers werden bovendien zodra de weersomstandigheden dat toelieten ook geteisterd door verwoestende luchtaanvallen van de oppermachtige jachtbommenwerpers van de Geallieerden. Daardoor zat er voor de gehavende Duitsers uiteindelijk niets anders op dan zich terug te trekken richting de Duitse grens. Het gevolg was dat ze nauwelijks een maand na het begin van het Ardennenoffensief weer teruggedrongen waren naar de linies vanwaar ze hun aanvallen waren begonnen. In die maand waren er 78.000 Amerikaanse slachtoffers gevallen, van wie er meer dan 19.000 waren gesneuveld. Ongeveer 25.000 waren vermist of waren gevangengenomen. Aan Duitse zijde lag het aantal doden en gewonden zelfs nog wat hoger met als gevolg dat Hitler zijn laatste strategische reservetroepen had verspild

De brug bij Remagen. BRON: National Archives and Records Administration

OOGGETUIGENVERSLAG VAN DE STRIJD OM BASTOGNE

‘Ineens hoorde ik het gebrul van een zware motor. Ik keek over mijn schouder en zag een Tiger-tank naar voren sluipen als een prehistorisch monster dat me wilde vangen. Ik rende naar de weg met alle kracht en snelheid die ik in me had. De Tiger was slechts een paar honderd meter van me vandaan en kwam steeds naderbij. Ik probeerde niet te zigzaggen; ik wilde gewoon zoveel mogelijk afstand creëren tussen dat metalen monster en mezelf en mezelf in veiligheid brengen in een van de huizen in het dorp [Noville, bij Bastogne]. Salvo’s machinegeweerkogels suisden langs me en ik zag vonken opspatten op de plekken waar de kogels de bestrating raakten. Ik keek over mijn schouder en zag dat de loop van het grote 88mm-kanon recht op mij was gericht. Dat gaf me een gevoel dat onmogelijk te beschrijven is. Ik kreeg kippenvel op mijn armen en voelde dat de haren in mijn nek overeind gingen staan.’

Donald R. Burgett

Amerikaanse paratroeper van de 101st Airborne Division bij Bastogne.

Over de Rijn

In het vroege voorjaar van 1945 bereikte de Geallieerde opmars in het westen van Duitsland eindelijk de zo cruciale rivier de Rijn. Op 7 maart 1945 trof een groepje soldaten en tanks van het Amerikaanse Eerste Leger bij het stadje Remagen de niet verwoeste Ludendorffbrug aan. Dit was de enige Duitse brug over de Rijn die niet was opgeblazen, ondanks het feit dat Hitler de vernietiging van álle bruggen had bevolen.

Amerikaanse tanks namen toen vanaf de oever met hun kanonnen de Duitse machinegeweernesten en sluipschutters in de brugtorens aan de overkant onder vuur terwijl een hevig beschoten groep Amerikaanse infanteriesoldaten zich een weg over de brug vocht. Toen het ze gelukt was de overkant te bereiken, schakelden de Amerikaanse soldaten schietend met hun geweren en gooiend met handgranaten de Duitse machinegeweernesten in de brugtorens definitief uit. Even later hadden de Amerikanen de Ludendorffbrug volledig in handen en kort na middernacht reden de eerste Amerikaanse tanks over de Rijn. Daarna staken snel meer troepen en tanks van het Amerikaanse leger bij Remagen de Rijn over en werd er een sterk bruggenhoofd gevestigd. De overgestoken Amerikaanse troepen dreven de Duitsers daarna steeds verder terug.

Evacuatie van Amerikaanse gewonden per vliegtuig. In het gangpad is een Flight Nurse aan het werk. BRON: U.S. Army Air Force/National Museum of the United States Air Force

OOGGETUIGENVERSLAG VAN DE INNAME VAN DE LUDENDORFFBRUG

‘Toen we over de brug renden (…) zag ik deze luitenant [John W. Mitchell] daar staan, volledig blootgesteld aan het machinegeweervuur dat best wel intens was op dat moment. Hij was draden aan het doorsnijden en trapte met zijn voeten Duitse springladingen van de brug! Man, daar is een hoop lef voor nodig…’

Alexander A. Drabik

Amerikaanse soldaat van de 9th Armored Division die als eerste de overkant van de Ludendorffbrug bij Remagen bereikte.

Twee weken later staken in de nacht van 22 op 23 maart 1945 bij Oppenheim ook de troepen van generaal Patton’s Derde Leger de Rijn over. Eerst infanterietroepen in landingsvaartuigen, aanvalsboten en amfibievoertuigen. Daarna ‘zwemmende’ DD-tanks (die op D-Day ook al waren ingezet) gevolgd door gewone tanks op vlotboten. Vervolgens werden er door de genietroepen pontonbruggen gebouwd.

Op 24 maart 1945 staken ook de Britten en Canadezen de Rijn over bij Wesel en Rees. Ter ondersteuning van de Rijnoversteek van de Britse en Canadese troepen werden oostelijk van de Rijn achter de Duitse linies bij Wesel Amerikaanse, Britse en Canadese luchtlandingstroepen gedropt. Deze grootschalige luchtlanding is bekend geworden onder de naam Operatie Varsity. De luchtlandingstroepen die hierbij werden ingezet moesten vooral hoger gelegen terrein dat uitkeek op de rivier bezetten. Daarnaast hadden ze als opdracht om de op de Rijn gerichte Duitse artillerie uit te schakelen en het bruggenhoofd meer diepte te geven.

Het U.S. Army Nurse Corps

Naast alle vechtende mannen en de mannelijke ondersteuningstroepen waren intussen ook duizenden Amerikaanse vrouwen in Europa actief (en in de Pacific). Velen van hen waren werkzaam als verpleegster. Tegen het einde van de oorlog hadden de Amerikaanse strijdkrachten maar liefst 59.000 verpleegsters in dienst. Zij ontfermden zich over de enorme aantallen gewonden die in veldhospitalen, militaire ziekenhuizen en hospitaalschepen werden binnengebracht. Teneinde zwaargewonde soldaten die levensbedreigende verwondingen hadden sneller naar gespecialiseerde militaire hospitalen te kunnen overbrengen, werden vanaf 1942 zogeheten ‘Flight Nurses’ opgeleid. Dit waren verpleegsters die speciaal waren geschoold voor het uitvoeren van evacuatievluchten met vliegtuigen. Het gros van de vliegtuigen die voor de evacuatievluchten werden ingezet waren C-47’s. Omdat deze toestellen echter ook werden ingezet voor het vervoeren van militaire voorraden en het droppen van parachutisten, mochten er volgens internationale oorlogsregels geen rode kruizen op worden aangebracht. De moedige Flight Nurses liepen dan ook altijd het risico dat ze tijdens hun werkzaamheden door vijandelijk luchtafweergeschut of jachtvliegtuigen uit de lucht geschoten werden.

De 500 dappere Flight Nurses van de Amerikaanse luchtmacht, onder wie Wilma R. Vinsant en de eveneens in Margraten begraven Christine Gasvoda, hebben tijdens de oorlog wereldwijd ruim 1.176.000 gewonde en zieke militairen geëvacueerd. Dankzij de uitstekende verzorging die de Flight Nurses onderweg boden, zijn ‘slechts’ 46 gewonden tijdens de evacuatievluchten aan hun verwondingen bezweken. Van deze toegewijde verpleegsters hebben er zestien de oorlog niet overleefd.

OOGGETUIGENVERSLAG VAN EEN FLIGHT NURSE

‘Ik was vrij goed aan het slapen in het achterste gedeelte van ons ziekenhuisvliegtuig tot ik plotseling werd gewekt door verschrikkelijke geluiden van kanonnen en gekraak van het vliegtuig alsof het in stukken uiteenviel. Even wist ik nauwelijks wat ik moest denken. (...) Ik had nooit gedacht dat ik in één stuk zou landen op de grond.’

Reba Z. Whittle

Amerikaanse Flight Nurse die tijdens een evacuatievlucht om gewonden op te halen op 27 september 1944 met haar C-47 uit de lucht geschoten werd. Ze overleefde de harde landing en werd door Duitse soldaten gevangengenomen.

Verlangen naar huis

Naarmate de Geallieerden zich dieper Duitsland in vochten, groeide het besef dat de oorlog niet meer lang kon duren. Bij de soldaten versterkte dit het toch al grote verlangen naar huis en naar het einde van de strijd. De meeste manschappen waren al maanden of zelfs jaren van huis. Ze misten hun familie en als ze die hadden ook hun geliefde en kinderen. Groot was dan ook de opluchting en blijdschap als ze een hartverwarmende brief of pakketje kregen van thuis. De gevoelens van enerzijds blijdschap en anderzijds gemis zijn treffend verwoord in onderstaande brief.

‘SOMEWHERE IN GERMANY’

Mijn lieve geliefde vrouw,

Ik ben erg blij te kunnen zeggen dat ik vijf brieven van je heb ontvangen en ik was zo blij van je te horen. Ik heb de brief ontvangen die je op Donna’s verjaardag schreef. Ik dacht zeker aan haar op haar verjaardag.

Ik hou van jullie allebei en mis jullie zo erg. Ik hoop dat dit allemaal snel voorbij is. Ik zal zo blij zijn als ik bij jullie thuis kan komen. Liefste, zou het niet fijn zijn als we weer een normaal leven kunnen leiden. Ik zal het niet erg vinden om voor jou en mijn Donna te werken.

Nou liefste, voor nu moet ik afronden. Kus Donna voor mij schat. Tot ziens voor nu kleine meid van mijn dromen. Ik hou van je, mijn lieve vrouw. Al mijn liefde. Jouw Bill.

William G. Aubut

Amerikaanse sergeant in de 30th Infantry Division.

Fragmenten uit zijn laatste brief, geschreven aan zijn vrouw Doris en zijn net 3 jaar oud geworden dochter Donna op 22 februari 1945, de dag voor hij zou sneuvelen. Hij rust in vrede op de begraafplaats in Margraten.

Ondanks dat de meeste Amerikaanse soldaten hunkerden naar het normale leven aan de andere kant van de oceaan was hun plichtsbesef doorgaans groot. Voor ze naar huis konden, moest eerst nog het Duitse leger definitief op de knieën gedwongen worden. Beseffend dat er een kans bestond dat ze hun dierbaren nooit meer zouden zien, trotseerden ze daarom toch iedere keer weer opnieuw het gevaar.

Met verlof

Terwijl nieuwe ‘replacements’ intussen hun eerste gevechtservaringen opdeden en vaak al vrij snel vanwege hun onervarenheid sneuvelden, begon bij groeiende aantallen doorgewinterde veteranen op enig moment oorlogsmoeheid op te spelen. De veteranen, van wie velen al sinds Normandië bij de gevechten betrokken waren, hadden al zoveel leed gezien, al zoveel kameraden verloren en zo dikwijls de dood in de ogen gekeken dat voor velen van hen de grens werd bereikt van wat een mens emotioneel verwerken kan. Een korte verlofperiode achter het front was voor deze soldaten dan ook een verademing. Ze konden de oorlog dan even laten voor wat die was. Onder andere de Franse hoofdstad Parijs was een gewilde bestemming voor ontspanning en amusement. De met verlofpassen gewapende troepen genoten er met volle teugen van de monumentale ambiance en het beroemde uitgaansleven. Ook onder meer Maastricht en Heerlen werden zogeheten ‘Rest and Recreation Centers’. Troepen konden er onder meer naar de film, voorstellingen en dance clubs. Bovendien traden in de Rest Centers ook regelmatig Amerikaanse beroemdheden op.

Duitsland verslagen

Na de cruciale Rijnoversteek trokken de Geallieerden vanuit het westen steeds verder Duitsland in. De Amerikanen omsingelden het Roergebied en haastten zich naar het oosten richting de Elbe. De Britse troepen begonnen in noordoostelijke richting op te rukken naar Hamburg en de Canadezen gingen ondertussen in noordwestelijke richting verder om de nog bezette delen van Nederland te bevrijden.

Terwijl de strijd tegen het Duitse leger de laatste fase in ging, werden ook de beruchte concentratiekampen een voor een bevrijd. De Geallieerde soldaten die deze kampen binnentrokken kwamen daar oog in oog te staan met de onvoorstelbare gruweldaden van het naziregime. De confrontaties met de uitgemergelde en afgebeulde kampgevangenen, de vele dodelijke slachtoffers, de erbarmelijke barakken, de stank, verbrandingsovens en in sommige kampen ook met gaskamers lieten diepe sporen na bij de bevrijders. De huiveringwekkende beelden die ze in de kampen zagen zijn bij velen nooit meer van het netvlies verdwenen en zijn blijven rondspoken in hun gedachten.

OOGGETUIGENVERSLAG VAN DE BEVRIJDING VAN EEN CONCENTRATIEKAMP

‘De herinnering aan de uitgehongerde, verdwaasde mannen, die hun ogen neersloegen en hun kin op de borst lieten vallen als we door het prikkeldraad naar hen keken, op dezelfde manier zoals een geslagen, mishandelde hond ineen zou krimpen, laat gevoelens achter die niet te beschrijven zijn en nooit vergeten zullen worden. De schok die de aanblik van deze mensen achter die omheining bij mij teweegbracht maakt dat ik zei tegen mezelf: “Nu weet ik waarom ik hier ben.”’

Richard Winters

Amerikaanse majoor van de 101st Airborne Division, bekend van het boek en de gelijknamige serie ‘Band of Brothers’, over de bevrijding van een sub-kamp van Dachau.

Op 25 april 1945 braken troepen van het Amerikaanse Eerste Leger door naar het stadje Torgau aan de Elbe. Daar maakten ze vervolgens voor het eerst contact met vanuit het oosten opgerukte Russische troepen van het Rode Leger. Het einde van nazi-Duitsland was nu echt nabij. Hitlers dagen waren geteld.

Inmiddels was toen al door het Brits-Amerikaanse opperbevel besloten dat het aan de Russen werd overgelaten om Berlijn te veroveren en Duitsland daarmee feitelijk de genadeklap te geven. Op 2 mei 1945 hadden de Sovjet-troepen de laatste Duitse verdedigers in Berlijn verslagen en een week later gaf Duitsland zich onvoorwaardelijk over. De Duitse capitulatie werd op 7 en 8 mei 1945 in respectievelijk Reims en Berlijn ondertekend. Daarmee was de Tweede Wereldoorlog in Europa ten einde. Heel Europa was bevrijd.

Amerikaanse soldaten trekken op in dikke rook in het Duitse plaatsje Wernberg. BRON: National Archives and Records Administration

De bevrijding van Europa heeft circa 200.000 Amerikaanse levens gekost. De Amerikaanse gesneuvelden die nadien niet zijn gerepatrieerd liggen vandaag de dag verspreid in West- en Zuid-Europa begraven op dertien verschillende militaire begraafplaatsen. De oorlogsbegraafplaats in Margraten is een van deze eervolle laatste rustplaatsen voor de gesneuvelde Amerikaanse militairen.

Amerikaanse soldaten drinken op Victory in Europe Day (VE Day) op de overwinning op Duitsland, 8 mei 1945. BRON: Michael Gabriel/Wikipedia

DE ENIGE
AMERIKAANSE
BEGRAAFPLAATS
IN NEDERLAND

Het begon allemaal in oktober 1944. Het Amerikaanse Negende Leger was in Zuid-Limburg op zoek naar een geschikte begraafplaats voor zijn soldaten die zouden sneuvelen tijdens de komende opmars naar Berlijn. De Amerikanen meldden zich in het gemeentehuis van Margraten met de vraag of zij een prachtige, hooggelegen locatie in Margraten langs de Rijksweg Maastricht-Aken hiervoor konden gebruiken. Toen een gemeenteambtenaar van Margraten aan de dienstdoende officier, captain Joseph Shomon, liet weten dat het wel hun allerbeste landbouwgrond was, antwoordde deze: ‘Zelfs de beste grond is nog niet goed genoeg voor onze doden.’ De ambtenaar en de lokale boeren legden zich snel bij het verlies van hun akkers neer en de Amerikanen namen de 30 hectare grond in bezit. De landbouwgrond werd een dodenakker en zou het Limburgse dorp voorgoed veranderen.

Op een kletsnatte 10 november 1944 verzamelden de mannen van de 611th Graves Registration Company onder leiding van Shomon zich rond een open graf voor de eerste begrafenis op de nieuwe begraafplaats. In ‘plot A, row 1, grave 1’ werd het lichaam van korporaal J.B. Singer begraven. Vele duizenden zouden nog volgen. Toen op 30 maart 1946 het laatste lichaam werd begraven, was de begraafplaats uitgegroeid tot de grootste militaire begraafplaats op het Europese vasteland. Naast 17.742 Amerikanen en 1.026 overige Geallieerde manschappen vonden ook 3.075 Duitsers er hun rustplaats. Deze laatsten zouden spoedig naar Ysselsteyn worden overgebracht. De gesneuvelden uit het Britse gemenebest werden uiteindelijk naar aparte Commonwealth-begraafplaatsen verplaatst en de lichamen van de soldaten uit de toenmalige Sovjet-Unie gingen naar een speciaal ereveld in Leusden.

Ploeteren in modder en ijzige kou

Het delven van de graven en het begraven van de dode militairen was zwaar en deprimerend werk. Door de regen veranderde de dodenakker in een grote modderbrij en de lijken die werden binnengebracht waren vaak zwaar verminkt en al in staat van ontbinding. In de winter werd het op de vlakte bij Margraten bovendien zo ijzig koud dat de grond bikkelhard bevroor. De schoppen braken af en daarom moesten de graven met pikhouwelen centimeter voor centimeter worden uitgehakt in de snijdende kou.

Vanwege de aard van de werkzaamheden werden voor het leeghalen van de vrachtwagens en het delven van de graven indertijd hoofdzakelijk Afro-Amerikaanse militairen van de 960th en 3136th Quartermaster Service Companies ingezet. Een van hen, Jefferson Wiggins, beschreef de dagen daar. ‘In al die acht, negen, soms tien uur per dag dat we daar aan het graven waren, hing er angst in de lucht. Of misschien was het verdriet. Elke dag was hetzelfde. Toch raakte je er niet aan gewend.’

Ofschoon de Afro-Amerikanen in het gesegregeerde Amerikaanse leger formeel een achtergestelde positie hadden, werden ze op de begraafplaats meestal respectvol behandeld door de witte officieren die de leiding hadden. Toch werden de Afro-Amerikaanse grafdelvers gescheiden van het witte legerpersoneel ondergebracht in Gronsveld en Margraten. Wanneer ze later weer terugkeerden in de Amerikaanse maatschappij gingen de zwarte grafdelvers opnieuw gebukt onder discriminatie en hoefden ze daar niet te rekenen op waardering voor hun werk.

De gegevens van de te begraven soldaten worden nauwkeurig genoteerd door leden van de Graves Registration Company. BRON: U.S. Army Signal Corps via Kimo Mc Cormick en Arie-Jan van Hees

HET VERWERKEN VAN DE LICHAMEN

Alle stoffelijke overschotten van gesneuvelde soldaten die met de vrachtwagens werden binnengebracht, werden eerst naar de zogeheten ‘Stripping Line’ gebracht. Hier werden de lichamen ontdaan van munitie en persoonlijke bezittingen. Vervolgens werden ze door witte hospitaalsoldaten indien mogelijk geïdentificeerd en geregistreerd. Na deze procedure werden de stoffelijke overschotten in witte lijkzakken gelegd en begraven. Elke keer als een gesneuvelde soldaat in zijn graf werd gelegd, was er een kleine ceremonie. Een Amerikaanse legergeestelijke zegende het graf en sprak dan een gebed uit. Ook elke werkdag werd ’s avonds met een korte militaire ceremonie afgesloten; de Amerikaanse Stars and Stripes-vlag werd gestreken, een hoornblazer blies de ‘Last Post’ en een speciale erewacht vuurde enkele saluutschoten af.

Afro-Amerikaanse grafdelvers aan het werk op de begraafplaats in Margraten. BRON: U.S. Army Signal Corps via Kimo Mc Cormick en Arie-Jan van Hees

Generaal William H. Simpson, bevelhebber van het Amerikaanse Negende Leger legt op 30 mei 1945 (Memorial Day) een krans op de begraafplaats in Margraten. BRON: Nationaal Oorlogs- en Verzetsmuseum Overloon/Beeldbank WO2

De Amerikaanse Begraafplaats in Margraten van bovenaf bezien voor de definitieve inrichting. BRON: NIOD/Beeldbank WO2

Burgers helpen mee

De mensen in Margraten werden vanaf november 1944 dagelijks geconfronteerd met vele vrachtauto’s die volgeladen met lijken vanuit Duitsland naar de begraafplaats reden en in de straten vaak een spoor van bloed achterlieten. De geur van ontbindende lijken was in de verre omgeving van de dodenakker te ruiken.

In 1945 werd in Margraten uit een lokaal initiatief een Burgercomité opgericht met het doel de Amerikanen te ondersteunen. In het voorjaar van 1945 hebben dan ook veel burgers uit de omringende gemeenten op de begraafplaats geholpen bij het delven van de graven. Math Robroek was een van hen en herinnerde zich: ‘Als je geen zakdoek bij je had, viel je om van de stank. Dat was een geur, dat was gewoon verschrikkelijk.’

Memorial Day 1945

Drie weken na de Duitse capitulatie vond op 30 mei 1945 op de begraafplaats in Margraten de eerste Memorial Day-herdenking plaats. Generaal William H. Simpson, de bevelhebber van het Amerikaanse Negende Leger, was bij de plechtigheid aanwezig. Hij legde kransen en sprak zijn waardering uit voor het vele werk dat bij de aanleg van de begraafplaats was verricht.

Op deze speciale dag kregen de Amerikanen ook voor het eerst in de gaten hoe groot de dankbaarheid en het medeleven onder de Limburgse bevolking was. Veel burgers en schoolklassen kwamen naar de begraafplaats om eer te bewijzen aan de gevallenen. Dankzij het Burgercomité van Margraten werd het terrein bovendien prachtig versierd met een indrukwekkende zee van bloemen. De dag ervoor waren 20 vrachtwagens door ruim 60 Limburgse dorpen gereden om de boeketten en kransen in te zamelen. De nacht voorafgaand aan de plechtige herdenking waren ruim 200 mensen druk in de weer geweest om de bloemen bij de graven te leggen.

De stroom houdt aan

Ook toen de oorlog al afgelopen was bleven er lichamen aankomen in Margraten. Dit waren met name de stoffelijke overschotten van soldaten die op begraafplaatsen lagen die de Amerikaanse legerleiding wilde opheffen. In Nederland waren dit de tijdelijke begraafplaatsen bij Son en Molenhoek, waar de gesneuvelden van Operatie Market Garden in eerste instantie naartoe waren gebracht. Omdat de Amerikanen hun doden niet op vijandelijk grondgebied wilden laten rusten, werden ook de tijdelijke begraafplaatsen in Duitsland gesloten. Daarnaast trokken de Amerikaanse registratie-eenheden langs dorpen, steden en slagvelden om op zoek te gaan naar de veldgraven van omgekomen Amerikaanse soldaten en vliegtuigbemanningen. Als deze werden gevonden, werden de overblijfselen opgegraven en naar een begraafplaats zoals die in Margraten gebracht. De Amerikanen kozen er namelijk voor om voor hun gesneuvelden enkele grote begraafplaatsen aan te leggen en de doden niet op talloze lokale begraafplaatsen te begraven zoals gebeurde met de gesneuvelde militairen uit het Britse Gemenebest.

Alleen bij hoge uitzondering werd hiervan afgeweken. In deze gevallen spreekt men van ‘isolated burials.’ Dergelijke graven zijn onder meer te vinden op de lokale begraafplaats in het Gelderse Opijnen, waar nog steeds de acht bemanningsleden van een aldaar gecrashte Amerikaanse bommenwerper begraven liggen. Deze gesneuvelden hadden eigenlijk opgegraven moeten worden, maar omdat de lokale gemeenschap zich op buitengewone wijze over de graven had ontfermd hebben de families verzocht om hun dierbaren permanent in Opijnen te laten. Dit verzoek werd door de Amerikaanse autoriteiten gehonoreerd.

DE ACHT VAN OPIJNEN

Op 30 juli 1943 stegen in Engeland 186 bommenwerpers op om diverse doelen in Duitsland te bombarderen. Twintig toestellen van de 91ste Bombardment Group stegen op van het vliegveld Bassingbourn dat ten westen van Cambridge gestationeerd was. De B-17 ‘Flying Fortress’ (Vliegend Fort) met serienummer #41-24399 en de bijnaam ‘Man ‘O War’ (vernoemd naar een wereldberoemd volbloed racepaard) werd gevlogen door een 10-koppige bemanning onder leiding van piloot Keene C. McCammon.

Het doel van de groep vliegtuigen was de vliegtuigfabriek van Fieseler bij Bettenhausen ten oosten van Kassel in Duitsland. Nadat het doel gebombardeerd was raakte de B-17 achter op de formatie omdat het toestel beschadigd was door luchtafweergeschut. Achterblijvers waren vaak makkelijke doelen voor Duitse jagers en het duurde dan ook niet lang voordat ‘399’ belaagd werd door twee Duitse jachtvliegtuigen. Boven het land van Maas en Waal werd het vliegtuig zodanig beschadigd dat twee man in het toestel sneuvelden en de piloot genoodzaakt was om de opdracht ‘bail out’ te geven: spring uit het toestel. Acht man verlieten het toestel met hun parachute. De parachute van de bommenrichter, Luitenant Ohman, opende blijkbaar niet goed; hij viel door het rieten dak van een boerderij en overleed kort daarna aan zijn verwondingen. Piloot McCammon landde in de rivier de Waal en zijn copiloot John Bruce landde bij het dorpje Varik. Zij hadden het geluk hun parachutesprong te overleven. De vijf andere bemanningsleden waren niet zo fortuinlijk. Hangend onder hun parachute werden zij tijdens hun afdaling meermaals beschoten door de Duitse jachtvliegers. Geen van hen overleefde deze aanvallen.

Twee dagen later, op 1 augustus, werden de acht omgekomen Amerikanen om 9 uur in de ochtend begraven op het kerkhof bij de hervormde kerk van Opijnen. Enkel burgemeester Formijne mocht van de Duitsers bij de begrafenis aanwezig zijn. Desondanks liep het dorp uit om de begrafenis bij te wonen en de burgemeester te horen spreken. Na de toespraak stroomde de begraafplaats vol met mensen die hun respect wilden tonen aan de acht omgekomen Amerikanen. De doodgravers kregen hulp bij het dichten van de graven en er ontstond al snel een grote bloemenzee.

De acht Amerikaanse graven in Opijnen. BRON: Richard van de Velde

Al snel kwam de Limburgse bevolking bloemen leggen bij de graven. Op de eerste foto is tevens de oude kapel te zien. BRON: Nationaal Archief, collectie Anefo

In aanwezigheid van koningin Juliana werd de begraafplaats in 1960 officieel ingewijd. BRON: Nationaal Archief, collectie Anefo

Een adoptant plaatst bloemen bij haar adoptiegraf.

Margraten wordt permanente begraafplaats

In 1947 werd Margraten aangewezen als enige permanente Amerikaanse begraafplaats in Nederland. Tevens bepaalde de Amerikaanse regering dat nabestaanden mochten kiezen om hun gesneuvelde verwanten naar Amerika te laten overbrengen, dan wel ze definitief in den vreemde te laten rusten. Dit betekende dat alle lichamen opgegraven moesten worden. Ook hierbij werden veel lokale burgers aan het werk gezet. Een van hen was Jules van Laar. Hij kon zich van deze werkzaamheden het volgende herinneren: ‘Natuurlijk was de zak waar zij in begraven waren weg. Dan groeven we tot waar we dachten dat we dicht aan het lichaam kwamen, dat gaven we door. Dan kwamen de Amerikanen en deden het weer bij elkaar.’

Na de opgravingen werden de lichamen klaargemaakt voor transport of om opnieuw begraven te worden. In een grote loods werden de stoffelijke overschotten ontdaan van kledingresten en ander vuil. Daarna werden ze eerst in zinken doodskisten gelegd en vervolgens in een houten kist. Zo’n tienduizend stoffelijke overschotten werden hierna vanuit Margraten gerepatrieerd. De circa 8.300 Amerikaanse soldaten die wel in Margraten bleven kregen hier hun eeuwige rustplaats in de Limburgse löss. Hun kisten werden in waaiervormige rijen geplaatst, waarna grond over de kisten werd gestort. Tot kort voor de definitieve teraardebestelling lag op elke kist een Amerikaanse vlag.

Na het afronden van de repatriëring en het herbegraven van de duizenden gesneuvelden die in Margraten bleven, werd de begraafplaats in de jaren ’50 architectonisch verfraaid. De houten kruizen werden vervangen voor kruizen van marmer en in deze periode werd ook het Court of Honor met de gedenktoren en de spiegelvijver aangelegd. Bij deze vijver is een bronzen beeldengroep geplaatst bestaande uit de ‘Treurende Vrouw’, drie duiven en een nieuwe loot aan de door oorlog verwoeste boom. Aan weerszijden van het ereplein zijn destijds ook de zogeheten Memorial Walls of the Missing verrezen met daarop de namen van 1.722 vermist geraakte Amerikaanse militairen wiens stoffelijke resten niet zijn gevonden of niet konden worden geïdentificeerd. Toen al deze werkzaamheden waren voltooid, werd de begraafplaats in zijn huidige vorm op 7 juli 1960 officieel ingewijd door koningin Juliana.

EEUWIGDURENDE BRUIKLEEN

Als blijk van dankbaarheid heeft de Nederlandse regering de grond waarop de begraafplaats is aangelegd in eeuwigdurende bruikleen afgestaan aan de Verenigde Staten. Daarnaast heeft de regering in een verdrag vastgelegd dat de bebouwing niet verder naar de begraafplaats mag uitbreiden zodat de rustieke ligging behouden blijft.

Het beheer van deze en 25 andere overzeese Amerikaanse begraafplaatsen is in handen van de American Battle Monuments Commission. Deze Amerikaanse overheidsorganisatie werd na de Eerste Wereldoorlog, in 1923, opgericht.

Het adoptieprogramma

Al gedurende de eerste fase van de aanleg van de begraafplaats stuurden Amerikaanse nabestaanden in hun wanhoop en verdriet brieven naar Margraten omdat ze bericht hadden gekregen dat hun zoon of echtgenoot daar begraven lag. Zo ontstond in Margraten het idee om graven te adopteren en contact te onderhouden met de families in Amerika. De adoptanten sloten de gesneuvelde bevrijders wiens graven ze adopteerden in hun hart. Op Memorial Day in 1946 waren alle bijna 19.000 Amerikaanse soldaten geadopteerd en opgenomen in de gezinnen van de adoptantenfamilies.

Vandaag de dag zijn alle bijna 8.300 graven en 1.722 namen op de Muren der Vermisten nog steeds geadopteerd. De Stichting Adoptie Graven Amerikaanse Begraafplaats Margraten, die het adoptieprogramma beheert, werkt met een wachtlijst die anno 2020 ruim duizend personen omvat. Het feit dat burgers in Limburg en ook daarbuiten Amerikaanse soldaten adopteren en hen beschouwen als lid van hun eigen gezin wordt door Amerikaanse familieleden enorm gewaardeerd. Veel Amerikaanse nabestaanden hebben niet de kans om de dure reis te ondernemen om hun broer, vader of oom te bezoeken. De wetenschap dat er in Limburg adoptiegezinnen zijn is voor hen een geweldige troost. Mede hierom staat het adopteren van de Amerikaanse oorlogsgraven op verzoek van UNESCO sinds 2017 op de nationale inventaris immaterieel cultureel erfgoed.

Voor Ton Hermes, voorzitter van de Stichting Adoptie Graven Amerikaanse Begraafplaats Margraten, wordt met deze officiële waardering bevestigd dat het adopteren van de soldatengraven inmiddels een echte traditie geworden is die binnen de families van generatie op generatie doorgegeven wordt. De nieuwe generaties ervan bewust maken dat al deze soldaten hun leven gaven voor onze vrijheid is volgens Hermes een van de fundamentele doelstellingen van het adoptieprogramma:

‘Het is van groot belang dat het verhaal van de Tweede Wereldoorlog wordt doorgegeven aan jongere generaties, dat zij de vrijheid in onze samenleving leren waarderen en tegelijkertijd beseffen dat vrijheid een werkwoord is. We mogen de offers die deze Amerikaanse soldaten hebben gebracht niet vergeten. Zij gaven hun leven voor ons. Door het vertellen van de verhalen van een aantal van deze soldaten wordt een belangrijke bijdrage geleverd aan deze bewustwording.’

Tijdens zijn bezoek aan de begraafplaats op 8 mei 2005 bedankte de toenmalige Amerikaanse president George W. Bush de adoptanten voor hun jarenlange toewijding. ‘Jullie goedheid is een troost voor duizenden Amerikaanse families die door een oceaan gescheiden worden van hun geliefden. Namens een dankbaar Amerika wil ik jullie bedanken voor het feit dat jullie onze jongens en meiden behandelen als jullie eigen zonen en dochters.’

De herinnering leeft voort

Zolang nieuwe verhalen worden gevonden blijft de herinnering aan de soldaten in Margraten levend. Dat komt evenzeer door nieuwe generaties adoptanten die zich aanmelden voor de adoptie van een oorlogsgraf, ook al hebben zij de oorlog waarin de soldaten omkwamen niet zelf meegemaakt. De vele projecten die de herdenkingsgemeenschap rondom de begraafplaats heeft opgezet dragen hier ook aan bij. Zo kwamen in 2010 het boek Van boerenakker tot soldatenkerkhof en de documentaire Akkers van Margraten uit, naar het gelijknamige Oral History project. Het project legde de verhalen van ooggetuigen van de aanleg van de begraafplaats vast. Een van de auteurs, Mieke Kirkels, is sindsdien bezig om de Afro-Amerikaanse bijdrage aan de oorlog de aandacht te geven die het verdient. Belangrijk in de geschiedschrijving over de begraafplaats was ook het boek De Margraten Boys van Peter Schrijvers, die het bijzondere adoptieprogramma beschreef. Dit programma bracht documentairemaakster Jotja Bessems in 2015 in beeld in Onze Soldaat. Verder is er natuurlijk ook het jaarlijks terugkerende Liberation Concert, dat sinds 2006 naast de officiële Memorial Day-herdenking wordt georganiseerd. En dan zijn er nog de ontelbare kleinere initiatieven van dankbare burgers. Soms betreft het een eerbetoon aan soldaten van een bepaalde eenheid of uit een bepaalde staat. Andere keren is het een eerbetoon aan de eigen geadopteerde soldaten, hetgeen alleen maar makkelijker is geworden door de komst van digitale technologie. Op het internet zijn inmiddels dan ook veel websites over deze soldaten te vinden.

Ook voor de Amerikaanse overheid is de Tweede Wereldoorlog nog geen gesloten boek. De Defense POW/MIA Accounting Agency probeert nog steeds de meer dan 70.000 vermiste Amerikaanse soldaten uit de Tweede Wereldoorlog te identificeren. De laatste jaren heeft de organisatie ook pogingen ondernomen om als onbekend begraven soldaten in Margraten alsnog te identificeren. Deze inspanningen hebben zich reeds meermaals uitbetaald waardoor nabestaanden van de soldaten die alsnog geïdentificeerd zijn dit hoofdstuk eindelijk kunnen afsluiten.

De zoektocht naar verhalen

Naarmate de tijd verstrijkt wordt het achterhalen van de verhalen niet makkelijker. Ooggetuigen, of dat nu familieleden, veteranen of lokale burgers zijn, overlijden. Vaak worden met het overlijden ook brieven, foto’s, krantenknipsels en andere documenten weggegooid die ons in ieder geval een stukje van het verhaal hadden kunnen vertellen. Anderzijds bieden hedendaagse technologieën ons juist weer nieuwe mogelijkheden. Steeds meer archieven worden gedigitaliseerd en zijn daardoor vanaf elke plek op de wereld via internet te raadplegen. De zoektocht naar verhalen over de in Margraten herdachte soldaten is dan ook nog lang niet ten einde.

Op de Muren der Vermisten staan de namen van 1.722 vermiste Amerikaanse soldaten. Enkele tientallen zijn later alsnog gevonden. Hun namen zijn gemarkeerd met een rozet.

Het grootschalig bijeen brengen en delen van deze verhalen begon in 2008. Enkele adoptanten die zelf uitvoerig onderzoek hadden gedaan besloten om anderen te gaan helpen en reeds gevonden informatie voor iedereen beschikbaar te maken. Door de jarenlange contacten tussen familieleden en adoptanten was er bij mensen thuis immers al veel informatie voorhanden. De uitkomst van dat initiatief was de Fields of Honor – Database. Dit virtuele monument wordt inmiddels al meer dan tien jaar onderhouden door vrijwilligers van alle leeftijden uit met name Nederland, België en Amerika. Binnen de Fields of Honor Foundation werken zij vaak dagelijks aan de database en aan het eerbetoon De Gezichten van Margraten.

Elke vrijwilliger doet dat natuurlijk vanuit zijn of haar eigen motivatie. De toen nog 18-jarige vrijwilligster Justine Camps omschreef haar motivatie treffend in een brief die ze schreef aan een van de onbekende soldaten die in Margraten zijn begraven: