Afbeelding omslag

Mevrouw H.A. van Pagee-v.d. Berge kijkt vanaf de hoge brug over het spoor naar de onder water staande Segeersweg te Middelburg, oktober 1944. Foto: A.A. van Pagee (1917-2006), Middelburg.

Afbeeldingen binnenwerk

De illustraties op de pp. 9, 11, 14, 112, 293, 326, 329, 331, 335 en 343 zijn ontleend aan Fotoarchief Wim de Meij.

Illustratie pagina 272: Jürgen Möller, Der Kampf um den Harz (2. Auflage, Nordhausen 2013), ‘Sammlung Schneider’.

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Vormgeving binnenwerk

Prezns - Marco Bolsenbroek, Zutphen

© 2020 J.C.A. de Meij, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2020 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494695
e-ISBN 9789462497344

NUR 688

INHOUDSOPGAVE

Inleiding

Een familie stelt zich voor

1.

‘Ons prachtig Walcheren is voorgoed verwoest’

2.

‘Zo scharrel je van de ene dag in de andere’

3.

‘Toen Vader weg was’

4.

‘Een klein rustig dorpje in Saksen’

5.

‘Reichspost’ en ‘Feldpost’

6.

‘Onmiddellijk daarop vielen de brandbommen’

7.

‘Het was droevig alles aan te zien. Onze kamer lag vol gebroken meubelen bedekt met een dikke laag modder’

8.

‘Enfin, nu is alles geleden en wordt het met de dag beter’

Geraadpleegde literatuur

INLEIDING

EEN FAMILIE STELT ZICH VOOR

‘Je moest eigenlijk alles wel opschrijven,

je beleeft soms te veel om alles te onthouden …’

(Bart de Meij, 17.12.1944)

Dinsdag 6 juni 1944. Joh de Meij, onderwijzer aan de Christelijke ULO te Middelharnis, wordt 34 jaar. Bij de traditionele verjaarsvisite van collega’s en hun echtgenotes, wat buren en kennissen, overheerst één gespreksonderwerp: de invasie in Normandië van diezelfde dag.

Ik, geboren in februari 1939, heb die gesprekken niet kunnen volgen: een vijfjarige lag op bed wanneer het bezoek kwam. Van een invasie had ik geen benul. Voor mij was het altijd oorlog geweest. In het straatbeeld kende ik alleen Duitse soldaten. ‘Voor-de-oorlog’ was een mythische tijd. Er hadden sinaasappelen, bananen en pinda’s in de etalages gelegen, producten die ik enkel kende van plaatjes. Ná de oorlog zou ik me te goed kunnen doen aan mijn lievelingseten: spek, vlees en kaantjes. Mocht de oorlog nog lang duren dan wilde ik boer worden om zo vrijelijk over die heerlijkheden te kunnen beschikken.

Na enkele dagen was men er in Nederland van overtuigd dat de invasie een onomkeerbare beweging in gang had gezet die zou leiden tot de bevrijding van West-Europa. Maar de blijdschap daarover werd getemperd door de vrees voor het nu naderbij komende oorlogsgeweld. Barthel Johannes de Meij, schoolhoofd te Ritthem (Walcheren), mijn grootvader en vader van voornoemde Joh de Meij, bracht die tegenstrijdige gevoelens in een brief aan zijn zoon van 11 juni 1944 treffend onder woorden:

‘Gelukkig zien we dat de invasie gelukt is en een hele brede strook bezet is. We zullen hopen dat dit het begin is van het einde, waarnaar wij zo sterk verlangen. Ook in Italië moeten zij zich terugtrekken en straks zal de Rus hen weer op het lijf vallen. Wij zullen hopen dat ons land gespaard mag blijven voor verdere verschrikkingen van de oorlog, want als ook hier gevochten moet worden zoals in Frankrijk, dan is dat meer dan verschrikkelijk.’

We weten hoe ijdel de hier uitgesproken hoop zou blijken te zijn: voor het overgrote deel van de Nederlandse bevolking begon de oorlog eerst echt in september 1944. Hoe dat had uitgepakt voor hemzelf, zijn vrouw, zijn kinderen en kleinkinderen vatte B.J. de Meij een jaar later, één maand na de bevrijding, kort en bondig samen in een brief aan zijn zoon waarin hij hem feliciteerde met zijn 35ste verjaardag:

Hijzelf en zijn vrouw hadden ‘niet meer dan kleren en een bed’, zijn twee jongste zoons, Henk en Jan met hun gezinnen, waren op Walcheren vrijwel alles kwijtgeraakt door water en gevechtshandelingen; van de twee oudste zoons had Bart in Utrecht ‘bepaald gebrek geleden’ en had Marinus het in het Westland ‘schraal’ gehad. Alleen de enige dochter Suze had in Haarlem ‘de moeilijke tijd goed doorgemaakt.’ En Joh, zijn middelste zoon, de jarige, slachtoffer van de ‘Arbeitseinsatz’, was juist een week eerder, gewond aan een been, uit Duitsland teruggekeerd. Maar de dankbaarheid overheerste: ‘God heeft onze beden verhoord en jullie en ons allen in ’t leven gespaard’

De lotgevallen van de familie De Meij gedurende de maanden september 1944 – mei 1945 vormen het onderwerp van dit boek.

Op de eerste bladzijde van zijn ‘Dagboek van onze evacuatie’, begonnen op 3 oktober 1944, noteerde B.J. de Meij nadrukkelijk: ‘Voor onze kinderen en kleinkinderen.’ Nu, ruim zeventig jaar later, zijn die kinderen overleden en ligt de leeftijd van de kleinkinderen tussen de zestig en de tachtig. Zij allen hebben hun grootouders, overleden in 1966, persoonlijk gekend en enkelen bewaren nog herinneringen aan de oorlog. Natuurlijk hoop ik dat zij dit boek zullen lezen.

Maar dit verhaal is meer dan een familiegeschiedenis die vooral nabestaanden, verwanten en wat streekgenoten kan interesseren.

Mijn opzet is om aan de hand van wat deze familie overkwam een beeld op te roepen van de problemen en de gevaren waarmee grote delen van de Nederlandse samenleving in het laatste oorlogsjaar werden geconfronteerd: de strijd in zuid-west Nederland, de inundatie van Walcheren en andere eilanden, de Hongerwinter, gedwongen tewerkstelling in Duitsland …

Eerst maken we kennis met de hoofdpersonen uit dit verhaal: de Zeeuwse onderwijzer B.J. de Meij, zijn vrouw Leintje Coppoolse, hun zonen Marinus (Rob), Bart, Joh, Henk en Jan en dochter Suze (Suus) met hun gezinsleden. De lezer mag verwachten dat de karakters inhoud en reliëf zullen krijgen in hun reacties op de gebeurtenissen van 1944-’45. Mijn ouders, Joh de Meij en Annie Bottenberg, krijgen verhoudingsgewijs hierbij wat meer aandacht.

Personalia van de familie De Meij

–Barthel Johannes de Meij (1882-1966). Geboren in Zeeuws-Vlaanderen; van eenvoudige afkomst. Van 1914 tot 1945 was hij hoofdonderwijzer van de lagere school te Ritthem, een dorp met een grotendeels agrarische beroepsbevolking ten oosten van Vlissingen met ca. 700 inwoners, nagenoeg alle protestant. Hij genoot in Zeeland enige bekendheid als geschiedschrijver dankzij wekelijkse artikelen van zijn hand over historische en folkloristische onderwerpen in de Provinciale Zeeuwse Courant. Ook publiceerde hij boeken over de geschiedenis van Serooskerke (W) en Ritthem. Hij was lid van het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen. B.J. de Meij was gehuwd met de Walcherse boerendochter Leintje Coppoolse (1883-1966), een weinig ontwikkelde, sterk dominante, maar hartelijke familievrouw. Zij heeft, opmerkelijk voor de vrouw van een onderwijzer, altijd de Walcherse klederdracht gedragen. Het echtpaar De Meij kreeg zeven kinderen, van wie er een binnen twee maanden overleed.

–Marinus Bartel de Meij, Marinus/Rob (geb. 1905). De oudste zoon bezocht de Christelijke Kweekschool te Middelburg. Gezien de belangrijke rol die deze onderwijsinstelling speelde in de vorming van vier kinderen De Meij zal er op pp. 12-13 wat ruimere aandacht aan besteed worden. Rob was in de voor ons relevante jaren 1944-’45 hoofd van de christelijke school te Poeldijk. Hij trouwde in 1941 met de Haagse Anna Johanna de With, An (geb. 1911). Ook zij had de kweekschool gevolgd, maar moest, naar de regels van die tijd, na haar huwelijk zich beperken tot het huishouden. Hun zoon Robbie, geboren april 1943, speelt in dit boek al een bescheiden rol. Na de oorlog werden nog twee dochters geboren. Marinus de Meij had zijn voornaam gewijzigd in Rob, maar zijn ouders bleven hem altijd Marinus noemen. Voor mij was hij ‘oom Rob.’

–Bartel Marinus de Meij, Bart (geb. 1908). De tweede zoon van het echtpaar De Meij-Coppoolse ging als enige van hun kinderen niet naar de kweekschool in Middelburg. Hij zat één jaar op de HBS en werkte korte tijd op een boerderij. Hij trad in dienst bij Philips en ontmoette in Eindhoven Maartje Aria van den Ban (geb. 1911), met wie hij in 1939 trouwde. Zij vestigden zich in Utrecht. In de functie van ‘lichtadviseur’ reisde hij door het land. Een in januari 1941 geboren dochter kreeg de namen Beatrix Irene. Na de oorlog werd een tweede dochter geboren. Als Zeeuw in hart en nieren was Bart actief in de Zeeuwse vereniging te Utrecht.

Het echtpaar B.J. de Meij en L. de Meij-Coppoolse.

–Johannes de Meij, Joh (geb. 1910). Joh doorliep de kweekschool te Middelburg en begon, 18 jaar oud, zijn loopbaan als onderwijzer in Souburg. In 1931 werd hij benoemd aan de Singelstraatschool te Middelburg met een jaarwedde van ƒ 1300. In 1935 trouwde hij met Antje Adriana Bottenberg, Annie (geb. 1913) die hij kende van de kweekschool. Ook haar vader was schoolhoofd in een klein Zeeuws dorp, Oudelande op Zuid-Beveland. Zij was Gereformeerd maar ging over naar de Nederlandse Hervormde kerk, ongetwijfeld tot genoegen van haar schoonmoeder die het niet had begrepen op de ‘dolerenden.’ Ook Annie had bij het huwelijk haar baan aan een school in Oostdijk (Zuid-Beveland) moeten opgeven. Het echtpaar betrok een nieuw huis aan de Veerse Weg te Middelburg, buiten het oude centrum. Daar werden twee kinderen geboren: Agnita (1937) en Hans (1939). Mijn ouders waren de eerste die braken met de traditionele vernoeming van kinderen naar de grootouders. Joh behaalde naast de hoofdakte ook de LO aktes Frans en Duits en werd in 1941 benoemd aan de christelijke uloschool te Middelharnis.

Datzelfde jaar overleed mijn opa Bottenberg in Oudelande; zijn weduwe H.J. Bottenberg-van Elsäcker (1884-1957) kwam in Middelharnis in een juist vrijgekomen huis naast ons wonen. Zij was als gevolg van een reumatische aandoening bedlegerig en werd verzorgd door een inwonende hulp. Uiteraard liepen Agnita en ik bij deze oma makkelijk naar binnen, maar mooie herinneringen bewaar ik daar niet aan. Ze had veel pijn en kon zich zelden met ons bemoeien. Op 1 januari 1943 werd het derde kind geboren, Rudi, en in december van hetzelfde jaar een meisje dat binnen twee weken overleed.

–Hendrik Gualtherus Jacob de Meij, Henk (geb. 1912). Hij dankte zijn voornamen aan de huisarts die assisteerde bij de bevalling. Ook deze vierde zoon bezocht de kweekschool te Middelburg. Ook hij leerde daar zijn toekomstige vrouw kennen, Berbera Geense, Bep (geb. 1912). Zij bleef Gereformeerd, hij Hervormd. De kinderen gingen later beurtelings met een der ouders ter kerke. Henk werd onderwijzer te Vlissingen. In 1941 verhuisde het gezin van ‘het gevaarlijke en met oorlogslawaai vervulde Vlissingen’, om Henk’s eigen woorden te gebruiken, naar het naburige Zoutelande. Oom Henk had artistieke aanleg en ambitie. Hij schilderde, behaalde de middelbare aktes Tekenen en Handvaardigheid en zou in 1951 docent worden aan de kweekschool waar hij ook was opgeleid. Voor de oorlog kreeg het echtpaar De Meij-Geense twee kinderen, Liet en Jan; in de oorlog werden geboren Henk, Bart (overleden in 1942) en Ineke, na de oorlog nog een zoon.

Trouwfoto Joh de Meij en Annie Bottenberg (1935)

Henk de Meij en Bep Geense trouwen in Ritthem (1936).

–Jan Jacobus de Meij, Jan (geb. 1916). Jan werd in 1931 ingeschreven als leerling van de kweekschool, maar heeft deze opleiding niet voltooid. Hij trouwde in 1934 met Wilhelmina Theune, Mien (geb. 1917). Zij kregen drie kinderen: Lien, Wim en Bart – de laatste werd september 1944 geboren te midden van het oorlogsgeweld. Oom Jan ontwikkelde zich in zijn geboortedorp Ritthem tot een veelzijdig zzp’r, zoals dat nu heet. Naast een taxibedrijf had hij een rijwielhandel en een winkel in huishoudelijke artikelen.

Trouwfoto Jan de Meij en Mien Theune (1934).

–Suzanna Johanna de Meij, Suus (geb. 1918). De enige dochter ging ook naar de kweekschool. In 1937 deed ze eindexamen. Ze werkte enkele maanden als onderwijzeres nuttige handwerken op de school van haar vader tot ze 1 april 1943 wegens huwelijk ontslag moest nemen. Ze trouwde met haar dorpsgenoot Jan Hoogesteger (geb. 1911), waterbouwkundige, werkzaam bij de Provinciale Waterstaat van Noord-Holland. Het echtpaar woonde aan de Nieuwe Gracht te Haarlem, waar in 1944 de oudste zoon Rinus werd geboren. Vergeleken bij zijn spraakzame zwagers De Meij was Jan Hoogesteger een rustige man. In de oorlog bleek hij een geboren overlever. In het eerste decennium na de oorlog werden in dit huwelijk nog vijf kinderen geboren.

In mijn verhaal wordt B.J. de Meij ‘grootvader’ of ‘opa’ genoemd; zijn vrouw ‘oma.’ Marinus (Rob) de Meij en echtgenote zijn ‘Rob’ en ‘An’ (Poeldijk), zo ook ‘Bart’ en ‘Maartje’ (Utrecht), ‘Henk’ en ‘Bep’ (Vlissingen, Zoutelande), ‘Jan’ en ‘Mien’ (Ritthem, Vlissingen), ‘Suus’ en ‘Jan’ (Haarlem). Mijn ouders (Middelburg, Middelharnis) worden aangeduid als ‘vader’ en ‘moeder’, in meer afstandelijke situaties als ‘Joh’ en ‘Annie.’ Alle mannelijke familieleden kunnen, wanneer dat geen verwarring met zich brengt, bij de achternaam genoemd worden.

De Christelijke Kweekschool te Middelburg

Zoals we hebben gezien waren vier van de zes kinderen De Meij opgeleid tot onderwijzer(es) aan de Christelijke Kweekschool te Middelburg. Het is dus zinvol om enige aandacht te besteden aan de kweekschool als schooltype in het algemeen en deze school in Middelburg in het bijzonder.

In de tweede helft van de 19de eeuw was de onderwijzersopleiding een veel gekozen weg om uit de arbeidersklasse op te klimmen tot de lage middenklasse der ‘witte boorden’ – vader B.J. de Meij was daar zelf een voorbeeld van. Om deze sociale opgang voort te zetten had hij zijn kinderen naar het gymnasium of de HBS in Middelburg kunnen sturen. Dat het toelatingsexamen voor de HBS juist in 1920 was afgeschaft kan een rol hebben gespeeld om het met de tweede zoon één jaar te proberen – zonder succes. Dat vroeg niet om herhaling. Ook het schoolgeld, voor een HBS gemiddeld dertig gulden per jaar, zal een belemmering zijn geweest. Bovendien was in het conservatieve Middelburg in de eerste decennia van de 20ste eeuw nog sprake van een klassenmaatschappij: een leraar aan de HBS behoorde tot de intellectuele elite, een schoolmeester viel daar buiten.¹

In die tijd bestond de vereiste vooropleiding voor de kweekschool in feite uit niet meer dan acht klassen lager onderwijs. Die periode konden de leerlingen uitzitten op een gewone lagere school, waar de hoofdonderwijzer hen in de 7de en 8ste klas voorbereidde op een eventueel toelatingsexamen, maar het was beter de eerste twee klassen van een (m)ulo te volgen, waardoor de basis werd gelegd voor de moderne talen en wiskunde. Zo volgde Joh de Meij de klassen 7 en 8 van de Christelijke Burgerschool aan de Singelstraat in Middelburg die zich afficheerde als ‘School voor M.U.L.O. met 10-jarigen cursus.’

Op de rapporten van de Christelijke Kweekschool prijkten cijfers voor maar liefst 22 vakken, bij de meisjes zelfs 23, want zij bekwaamden zich ook in de nuttige handwerken. Over het peil van het onderwijs en de gestelde eisen heb ik geen oordeel. Ongetwijfeld werden geheel in de geest des tijds, netheid, nauwkeurigheid en feitenkennis hoger gewaardeerd dan gedurfde originaliteit. Zoals altijd in het onderwijs hing veel af van de persoon van de docent. Naast de flamboyante leraar Frans Van Ooijen, die ook opleidde voor de akte LO Frans, stond de steil gereformeerde Koert Huizenga, die de leerlingen wel feitjes bijbracht, maar geen liefde voor het vak Geschiedenis. Hij was de enige academicus onder de docenten, zelfs gepromoveerd. Men kon dan ook niet om hem heen toen er in 1930 een nieuwe directeur benoemd moest worden. Hij bleef dat tot 1951, wat ertoe heeft bijgedragen dat de school in die periode een uitgesproken ‘gereformeerde’ signatuur had.² Dat uitte zich in een verbod op openlijke contacten tussen leerlingen van het verschillend geslacht. Huizenga riep verliefden die hand in hand liepen op het matje – ongetwijfeld tot verdriet van de hervormde jongens Joh en Henk de Meij en hun gereformeerde meisjes Annie Bottenberg en Bep Geense.

De bij de leerlingen weinig geliefde Huizenga had ook zijn positieve kant. Als voorzitter van de ARP Kiesvereniging Middelburg betoonde hij zich tijdens de bezetting uitgesproken anti-Duits. Het kwam hem te staan op een verblijf in het concentratiekamp Buchenwald.

Zonder zittenblijven of andere tegenslag was een leerling van de kweekschool op 18jarige leeftijd gediplomeerd onderwijzer(es). Voor jongemannen was dat meestal niet het eind van hun studie; zij gingen naast hun baan op voor de hoofdakte en allerlei lagere en middelbare aktes die een carrière in het voortgezet onderwijs mogelijk maakten. Sommige onderwijzers brachten het tot hoogleraar. Zulke extreme diplomastapelaars waren de gebroeders De Meij niet. Uiteraard vroegen beroep, gezin en bijbaantjes veel van hun tijd. Bovendien viel de oorlog juist in de periode van ‘de kracht van hun leven.’ Naar mijn weten hebben ze dat nooit aangevoerd als excuus voor hun weliswaar eervolle, maar toch beperkte loopbaan in het onderwijs.

Karakterisering van een familie

We hebben in het kort kennis gemaakt met een onderwijzersfamilie met een duidelijk confessionele signatuur. Al liep er een enkel gereformeerd meisje tussendoor, Nederlands-hervormd was de regel, met als modaliteit de middenorthodoxie, geen vrijzinnigheid, maar evenmin zwarte kousen. Het betekende zondags naar de kerk mèt het hele gezin, kinderen naar een christelijke school; catechisatie, afgesloten met de geloofsbelijdenis; bidden en Bijbellezen aan tafel. Kerk en geloof waren dus voortdurend aanwezig, maar niet drukkend als bij de zwaardere richtingen.

Aanpassing aan de plaatselijke normen was natuurlijk gewenst. Zo mochten wij als kinderen in het streng orthodoxe Middelharnis op zondag niet op straat spelen. Merkwaardig, dat geen van die kerkse gebroeders De Meij naar mijn weten ooit een functie als ouderling of diaken binnen de kerkelijke gemeente heeft vervuld.

Afgezien wellicht van oom Bart, waren zij ook niet actief in het verenigingsleven en al helemaal niet in de politiek. Stemmen deden zij als gezagsgetrouwe burgers natuurlijk wèl, en we mogen aannemen dat hun keuze viel op de Christelijk Historische Unie, maar van enige discussie op dit punt is me nooit iets gebleken. Oranjeliefde, gepaard aan een historisch besef, maakte enkele van de broers (Bart, Joh, Henk, misschien ook Rob) voor de oorlog tot voorstanders van de invoering van de zgn. prinsenvlag, oranje-blanje-bleu in plaats van het rood-wit-blauw, dat pas in 1937 tot de officiële vlag werd verklaard. Bart was in Utrecht secretaris van de plaatselijke afdeling van de vereniging ‘De Princevlag’ en gebruikte tijdens de oorlog het briefpapier van die club (waarschijnlijk toen opgeheven) voor zijn particuliere correspondentie. Omdat de NSB de invoering van de prinsenvlag binnen de partij-ideologie had getrokken, raakte die voorkeur bij velen in diskrediet.

Bruid Suus de Meij, met haar ouders en broers, v.l.n.r. Jan, Rob, Joh, Bart en Henk (1943).

Samengevat zou men deze protestantse, oranjegezinde, wat conservatieve familie kunnen zien als een exponent van het adagium ‘het drievoudig snoer God, Nederland en Oranje.’ Lang na de oorlog heb ik wel een ontwikkeling in de standpunten van sommige familieleden bespeurd: terwijl Henk en zijn vrouw Bep op latere leeftijd neigden naar PPR en Groen Links, helden Joh en Bart juist over naar uitgesproken conservatieve standpunten, maar voor ons onderwerp is dit niet relevant.

Wèl van belang is de houding tijdens de oorlog van alle betrokkenen tegenover de Duitse bezetter, het Nationaal Socialisme in het algemeen en de NSB in het bijzonder. Daar kan ik kort over zijn: uit alle door mij gebruikte bronnen (brieven, dagboeken) spreekt slechts afkeer van de Duitsers en collaborateurs. Één van mijn familieleden was echt ‘fout’, maar dat was een neef van mijn moeder – in zijn functie van gemeentesecretaris van Kampen zal hij in dit verhaal nog een zekere rol spelen. Anderzijds ontbreekt bij de gebroeders De Meij iedere aanwijzing voor welke reële verzetsactiviteit dan ook. Als militair hadden zij zich mei 1940 evenmin kunnen manifesteren: zij waren allen afgekeurd voor de dienst, naar ik aanneem wegens bijziendheid.

Na de oorlog konden zij zich dan ook alleen beroemen op wat Chris van der Heijden in Grijs Verleden ‘verzetjes’ heeft genoemd.³ Rob had in zijn persoonsbewijs het geboortejaar veranderd (of laten veranderen) van 1905 in 1903 waardoor hij gevrijwaard zou zijn voor de ‘Arbeitseinsatz.’ Bart gaf zijn in januari 1941 geboren dochter de voornamen Beatrix Irene. Joh liet op de eerste Koninginnedag tijdens de oorlog, 31 augustus 1940, de kinderen van zijn klas een dubbeltje meenemen waarmee ze in hun schrift het portretje van Wilhelmina konden aanbrengen. Dit kwam hem te staan op een waarschuwing van de politie en een zuur stukje in De Zeeuwsche Stroom, het blad van de NSB in Zeeland, onder de titel ‘Smaakt naar Oranjebitter.’⁴ Ook de manier waarop hij bij het werk in Duitsland een ‘Schachtmeister’ van repliek had gediend, mocht mijn vader na de oorlog met genoegen memoreren. Henk, tenslotte, beroemde zich erop ooit een colonne Duitse soldaten, die hem de weg op het fietspad versperde, met harde stem naar rechts te hebben gecommandeerd zodat hij ongehinderd kon passeren en niet hoefde uit te wijken in het mulle zand.⁵ Zo was de gehate mof, van wie men zo veel moest slikken, toch even dwarsgezeten en dat gaf een gevoel van triomf.

In dit boek zijn verzet en collaboratie, twee belangrijke elementen uit het traditionele geschiedverhaal van de Duitse bezetting, slechts aanwezig in de marge. Het meest dramatische hoofdstuk in de oorlogsgeschiedenis, de Jodenvervolging, ontbreekt geheel. Slechts één maal wordt er in de brieven aan gerefereerd: op 4 oktober 1944 schreef Rob aan mijn ouders dat onder Wateringen een boerderij in brand was gestoken door de Duitsers omdat er een Joods gezin zat ondergedoken: ‘de boer met zijn gezin is gedoken. De brandweer werd teruggestuurd. Wat een tijd! En wat zal ’t worden.’ Met een in onze ogen bijna gênante eerlijkheid noteerde de Middelburgse oud-gemeentesecretaris Van der Veur direct na de oorlog: ‘In gerustheid durf ik te zeggen dat vóór 1940 de gemiddelde Nederlander niet pro-Jood was, maar na 1940 hebben de Duitschers hem pro-Jood gemaakt en gelijktijdig nog meer anti-Duitsch dan hij al was.’⁶ Ik heb geen enkele aanleiding om te veronderstellen dat het in onze familie anders was. Stilzwijgend neem ik dan ook aan dat de familieleden werkzaam in het onderwijs oktober 1940 de ‘ariërverklaring’ hebben getekend.

Geen verzetshelden, geen collaborateurs en geen vervolgden in de familie. Slachtoffers zeker wèl, maar alleen in materieel opzicht: de drie gezinnen op Walcheren verloren hun huizen en bezittingen, maar niemand raakte gewond. De verwondingen die Joh de Meij 3 april 1945 opliep bij een bombardement in Duitsland waren zo licht dat hij binnen een maand zonder medische hulp weer was genezen. De Hongerwinter heeft uiteindelijk de gezondheid van geen der familieleden blijvend geschaad. Na de oorlog werd bekend dat een broer van An de With, de echtgenote van Rob, in een jappenkamp het leven had gelaten – naar mijn weten het enige dodelijke slachtoffer binnen een wat ruimer genomen familiekring. De dood van twee jonge kinderen in 1942 (Vlissingen) en 1943 (Middelharnis) hield geen verband met de oorlogsomstandigheden.

Zo overleefde een ‘gewone’ Nederlandse familie ook het laatste oorlogsjaar – en met haar vele duizenden andere families, gezinnen en individuen. Hun geschiedenis wil ik beschrijven aan de hand van brieven en dagboeken van mijn grootouders, ouders, ooms en tantes, aangevuld met enkele brieven van buitenstaanders. Het ligt voor de hand dat deze familieleden, ‘gewone mensen’, die hier aan het woord komen, in de dagelijkse praktijk te maken kregen met gezagsdragers van het lagere echelon: een dorpsburgemeester, een Duitse majoor, een Amerikaanse kapitein; de dominee was de morele gids. Ook zij krijgen een plaats in het verhaal.

De aandacht van de historici gaat enerzijds veelal uit naar de leidinggevenden, de autoriteiten, de handelende personen, goed of slecht, en anderzijds naar de om hun afkomst of overtuiging vervolgde slachtoffers. Daarnaast wordt het lot van de modale mens uitgedrukt in cijfers en percentages: aantallen doden en gewonden bij bombardementen, verwoeste huizen, hectares ondergelopen land, stuks verdronken vee, rantsoenen in ponden brood en aardappelen, liters melk, kilocalorieën per dag, per week. Daar moet dit boek, geschreven vanuit het standpunt van direct betrokkenen, een aanvulling op zijn. Want, om met Huizinga te spreken, ‘in het getal (…) bezwijkt het verhaal en wordt geen beeld geboren.’⁷

Uiteraard vormen de ons overgeleverde brieven en dagboeken op zich nog geen geschiedverhaal. Het zijn bronnen die in onderlinge samenhang verbonden moeten worden met de resultaten van het wetenschappelijk historisch onderzoek.

Blijven twee vragen. Ten eerste: kan de familie De Meij in wat haar overkwam gedurende het laatste oorlogsjaar als representatief beschouwd worden voor de gehele Nederlandse bevolking? Ten tweede: zijn de door mij gebruikte bronnen in omvang en kwaliteit voldoende om die te gebruiken als basis voor een beschouwing over een periode waaraan De Jong in Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog 2500 pagina’s besteedde?

Voor de beantwoording van beide vragen is het zinvol een tiental aspecten van bezetting en oorlogvoering waarmee een Nederlands gezin in het laatste oorlogsjaar te maken kon krijgen, op een rijtje te zetten – de volgorde is willekeurig:

–Oorlogsgeweld met gevaar voor leven en bezit.

–Inundaties (gecontroleerd door opening van sluizen of met geweld door het vernielen van dijken).

–Tekorten aan voedsel, kleding, schoeisel en brandstof.

–Het stoppen van de levering van gas en elektriciteit; voor kortere tijd soms ook water.

–Evacuatie, meest als gevolg van de punten 1 en 2, daardoor inwoning bij familie of vreemden.

–Overbrengen van jonge kinderen van de grote steden naar het platteland.

–Gedwongen tewerkstelling van mannen tussen 17 en 40 jaar; razzia’s.

–Roof van goederen (niet alleen fietsen!), paarden en vee.

–Inkwartiering; inbeslagname van openbare gebouwen (scholen).

–Het wegvallen van verbindingen door staking of reisverboden waardoor interlokale contacten bemoeilijkt of onmogelijk werden.

Het spreekt vanzelf dat aard en intensiteit van de boven genoemde problemen sterk verschilden van regio tot regio. Inwoners van Friesland en Drenthe hadden relatief weinig te lijden onder voedselgebrek en oorlogsgeweld. Rotterdam werd in ’44-’45 getroffen door honger en razzia, maar niet door verwoestingen zoals in 1940. Voor Amsterdam en Utrecht telde vooral het voedseltekort. Het zuiden, najaar 1944 bevrijd, leed net als Arnhem zware oorlogsschade, maar ontliep de Hongerwinter, al hadden delen van Brabant in oktober en november nog te kampen met ernstige tekorten.

Het lot van gezinnen en individuen werd dus in feite bepaald door de woonplaats. De sociale, culturele, politieke en religieuze differentiatie binnen de Nederlandse bevolking speelde in dit verband een beperkte rol: honger, watersnood, oorlogsgeweld en razzia’s maakten geen onderscheid tussen katholiek en protestant, arbeider, kantoorbediende of onderwijzer. Ook status was van ondergeschikt belang: een gewiekste kleine sjacheraar in de grote stad kwam de Hongerwinter vaak beter door dan een keurige meneer in een villadorp. Men zou een uitzondering kunnen maken voor de boeren die geen voedselgebrek kenden en gespaard bleven voor gedwongen tewerkstelling, al konden ook zij in bepaalde streken getroffen worden door oorlogshandelingen, inundaties en roof van vee en paarden.

Ook de lotgevallen van de familie De Meij, bestaande uit veertien volwassenen en dertien kinderen, waren nauw gerelateerd aan de woonplaatsen van de verschillende gezinnen. De wortels van de familie lagen in Zeeland, de provincie met de zwaarste oorlogsschade. Drie gezinnen woonden op Walcheren in de omgeving van het fel omstreden Vlissingen. Daar waren zij oktober 1944 dagenlang zonder enige beschutting blootgesteld aan extreem oorlogsgeweld, maar anderzijds bleven zij gespaard voor Hongerwinter en grote razzia’s. De vier andere gezinnen woonden in Utrecht, Haarlem, Poeldijk (Westland) en Middelharnis (Goeree-Overflakkee) onder geheel andere omstandigheden. De krijgshandelingen waren er beperkt, al speelde de dreiging op de achtergrond altijd een rol. De zorg voor voedsel en brandstof vroeg alle aandacht en energie van de stedelingen. Flakkee werd getroffen door inundatie en een grote razzia.

De schrijvers van de door mij gebruikte brieven en dagboeken berichtten, zoals te verwachten is, vrijwel uitsluitend over de situatie in eigen streek, stad of dorp. Groningen, Friesland, Drenthe, Gelderland, Overijssel en Limburg worden in het geheel niet genoemd of slechts terloops wanneer de geallieerde troepen er vorderingen maken. We moeten dan ook concluderen dat het op grond van de geografische herkomst van onze bronnen niet verantwoord is om hetgeen de familie De Meij in het laatste oorlogsjaar overkwam als representatief te beschouwen voor het gemiddelde Nederlandse gezin gespreid over het hele land.

We gebruiken een andere invalshoek. Verreweg de meeste Nederlanders waren bij het uitbreken van de oorlog al decennia gewend aan een vreedzame, geordende samenleving, zonder willekeur van overheid en politie, met een goed functionerende voedselvoorziening, gezondheidszorg, onderwijssysteem en infrastructuur. Daar was vóór september 1944 al veel van aangetast of geheel verdwenen. Maar voor de ‘brave burger’, die niet behoorde tot de vervolgde groepen of actief deelnam aan het verzet, had het leven toch veel van zijn normale ritme behouden. Vanaf september 1944 zag de totale Nederlandse bevolking zich echter gesteld tegenover een veelheid aan omstandigheden, gebeurtenissen en maatregelen die haar in het bestaan bedreigde en dwong tot improvisatie en aanpassing of, erger, tot evacuatie en vlucht.

Met alle tien bovengenoemde aspecten die het leven van de burgerbevolking in 1944-’45 verstoorden en bedreigden zijn leden van de familie De Meij geconfronteerd. Ik maak een voorbehoud bij één punt: het opnemen van het vierjarige nichtje met de ‘prinsessennamen’ uit Utrecht in ons gezin op Flakkee is februari 1945 wel aan de orde geweest, maar haar ouders vonden haar nog te jong; bovendien lieten de oorlogsomstandigheden het niet meer toe.⁸ Stellig waren er andere families, bestaand uit gezinnen en individuen die zó over het land verspreid woonden dat ook zij aan al die problemen het hoofd hebben moeten bieden. Uniek was onze familie op dit punt zeker niet. Maar de combinatie van spreiding van de gezinnen mèt het bewaard blijven van bruikbare bronnen biedt de geschiedschrijver een bijzondere kans. Ik ben me ervan bewust dat het ‘toeval’ hierbij een belangrijke rol heeft gespeeld.

Rest de vraag of deze primaire bronnen, geplaatst in het kader van de resultaten van historisch onderzoek, toereikend zijn om een aantal wezenlijke aspecten van het leven in Nederland gedurende het laatste oorlogsjaar in beeld te brengen.

Tot mijn beschikking stonden de volgende bronnen, alle aangetroffen in de nalatenschap van mijn ouders.

Bronnen

Brieven

–57 brieven van B.J. de Meij en L. de Meij-Coppoolse (Ritthem; Haarlem) aan J. de Meij en A.A. de Meij-Bottenberg (Middelharnis), geschreven tussen 22.08.43 en 27.06.46.

–17 brieven van M.B. de Meij (Poeldijk) aan J. de Meij en A.A. de Meij-Bottenberg (Middelharnis), geschreven tussen 25.09.44 en 27.01.46.

–2 brieven van M.B. de Meij aan J. de Meij (Bennungen, Duitsland), 22.01.45 en 29.01.45.

–17 brieven van B.M. de Meij (Utrecht) aan J. de Meij en A.A. de Meij-Bottenberg (Middelharnis), geschreven tussen 29.09.44 en 09.06.45.

–1 brief van B.M. de Meij aan J. de Meij (Bennungen, Duitsland), 27.01.45.

–10 brieven van S.J. Hoogesteger-de Meij (Haarlem) aan J. de Meij en A.A. de Meij-Bottenberg (Middelharnis), geschreven tussen 14.10.44 en 26.06.45.

–7 brieven (kaarten) van J. de Meij, geschreven op transport van Middelharnis naar Duitsland via Kampen, aan A.A. de Meij-Bottenberg (Middelharnis), 22.12.44 – 29.12.44.

–11 brieven (kaarten) van J. de Meij (Bennungen, Duitsland) aan vrouw en kinderen in Middelharnis, geschreven tussen begin jan. 1944 en 28.05.45 (Maastricht).

–4 brieven van A.A. de Meij-Bottenberg en Agnita de Meij (Middelharnis) aan J. de Meij (Bennungen, Duitsland), 14.01.45, 18.01.45, 21.01.45 en 13.03.45.

–12 brieven van diverse familieleden en bekenden aan J. de Meij en A.A. de Meij-Bottenberg (Middelharnis), geschreven tussen oktober 1944 en juni 1945.

Dagboeken

–‘Dagboek van onze evacuatie’ door B.J. de Meij, verblijvend in Nieuwland (Zeeland), 5 schriften met 183 genummerde bladzijden, 02.10.44 – 10.07.45.

–‘Voor mijn vrouw’, dagboek van J. de Meij, begonnen op 31.12.44 te Bennungen, laatste aantekening 25.05.45 in Maastricht; 2 schriften met resp. 45 en 9 genummerde bladzijden.

–Dagboek van A.A. de Meij-Bottenberg (Middelharnis), van 22.12.44 tot 13.05.45, 3 schriften.

–‘Toen vader weg was’, dagboek door Agnita de Meij (geb. 29.04.37), van 22.12.44 tot 16.05.45, 2 schriften.

Andere documenten

–1 verslag van J. de Meij (Middelharnis) over zijn verblijf in Duitsland, bestemd voor zijn ouders en twee broers in Zeeland, 08.06.45.

–1 verslag van H.G.J. de Meij (Zoutelande) aan zijn ouders over hetgeen hem en zijn gezin is overkomen bij de bevrijding van Walcheren, okt.-nov. 1944.

–4 kleine schriftjes met aantekeningen van J. de Meij met betrekking tot zijn werkzaamheden als tolk in Duitsland over regels in het ‘Lager’, bezoek met zieken aan een arts, boodschappen e.d., januari - april 1945.

–Gastenboek van J. de Meij en A.A. de Meij-Bottenberg (Middelburg, Middelharnis)

–‘Eerste Levensjaren’, Hans de Meij.

Het is onwaarschijnlijk dat andere, aanvankelijk bewaarde brieven later zijn weggegooid, maar uitgesloten is dit niet. Nergens zijn passages onleesbaar gemaakt. In het dagboek van B.J. de Meij ontbreekt één blaadje. Het staat voor mij vast dat deze brieven, dagboeken en verslagen niet geschreven zijn met de bedoeling ze te publiceren, al dan niet in aangepaste vorm. Wèl leefde het besef dat hetgeen men meemaakte uitzonderlijk en memorabel was. Oom Bart schreef december 1944: ‘Wat zullen we elkaar t.z.t. veel te vertellen hebben, je moest eigenlijk alles wel opschrijven, je beleeft soms te veel om alles te onthouden.’ En zijn broer Joh kreeg juni 1945, kort na zijn terugkeer uit Duitsland van hem te horen: ‘Hopelijk heb je stof verzameld om een boek te schrijven “Over mijn verblijf in Moffrika”.’ De dagboeken wilde men dan ook stellig bewaren voor latere generaties; door opa De Meij werd dat nadrukkelijk vermeld. Het is jammer dat de brieven van Joh en Annie uit Middelharnis aan hun ouders, broers en zus niet zijn overgeleverd. Gelukkig bezitten we wel hun dagboeken over de periode 22 december 1944 – half mei 1945 en een deel van hun onderlinge correspondentie, die een bijzonder licht werpt op de postverbindingen tussen het nog bezette deel van Nederland en hetgeen resteerde van het Duitse Rijk.

De geschiedschrijving van oorlog en bezetting heeft dankbaar gebruik gemaakt van de productie van vele brief- en dagboekschrijvers. Zij waren vaak persoonlijkheden met maatschappelijk aanzien die soms nieuwe feiten aan het licht brachten, zich uitten in beschouwingen van filosofische aard met een verrassende diepgang, geschreven in een literaire taal. Dat alles hoeft men van de door mij gebruikte egodocumenten, brieven en dagboeken, niet te verwachten.

De familieleden die aan het woord komen waren figuren zonder politieke, maatschappelijke of culturele pretenties en ambities. Nieuwe feiten van enig historisch belang heb ik niet aangetroffen. Van ideologische beschouwingen is geen sprake, denkbeelden over de toekomst van Nederland na de bevrijding zoekt men tevergeefs.

Al komt het begrip ‘democratie’ in hun brieven niet voor, toch wil ik in de veelvuldig geuite vrijheidswens van de briefschrijvers meer zien dan enkel het verlangen naar een beter belegde boterham en de beëindiging van het oorlogsgeweld. Het ‘hogere’ is slechts aanwezig in de vorm van religie, zij het vooral in standaard-formuleringen als ‘moge God ons allen sparen en ons spoedig de vrede schenken.’

De teksten van brieven en dagboeken zijn volledig ‘down to earth.’ Daarin ligt ook hun waarde voor de geschiedschrijving. We ervaren hoe het is om als bejaard echtpaar een bombardement te doorstaan, stroop te maken van suikerbieten, een boom om te zagen en in stukken naar huis te slepen, als echtpaar met een baby van Haarlem naar de Wieringermeer te lopen, maandenlang geen enkel contact te hebben met familie die slechts op vijftig kilometer afstand woonde, met honderden mannen in het ruim van een rijnaak van Rotterdam naar Kampen te worden vervoerd … Dat is ook geschiedenis.

De teksten zijn goed toegankelijk. Op de met potlood gekrabbelde briefjes van mijn oma na, zijn de dagboeken en brieven gesteld in nagenoeg foutloos Nederlands, waarbij verzorgde stijl, compositie en netheid ons verbazen gezien de chaotische tijd en de moeilijke omstandigheden waaronder ze zijn geschreven, bij het licht van de laatste stompjes kaars en flakkerende oliepitjes. De familie De Meij heeft het nageslacht in alle opzichten goed leesbare bronnen nagelaten waarvan de inhoud ook voor buitenstaanders slechts weinig toelichting behoeft.

Zwaarder dan de toegankelijkheid weegt bij de beoordeling van een bron de betrouwbaarheid. Wat de politieke stellingname betreft hoefden de schrijvers zich in principe geen beperkingen op te leggen omdat hun brieven slechts bestemd waren voor familieleden van wie de integriteit en gezindheid vaststond. Toch onthield men zich van grove of beledigende opmerkingen over bezetters en collaborateurs – het bleef bij een enkele bedekte opmerking zoals die van B.J. de Meij in een brief aan zijn zoon Joh van 17 oktober 1943 over de inspecteurs in het onderwijs: ‘Hoe is jullie inspecteur? De inspecteur van Marinus (Rob) is NSB. Dan weet ge genoeg.’ Wellicht kwam dit beschaafde taalgebruik meer voort uit aard, opvoeding en opleiding binnen deze keurige onderwijzersfamilie dan uit angst voor mogelijke Duitse represailles… Uiteraard lag dat anders bij de correspondentie tussen mijn moeder in Nederland en mijn vader in Duitsland – daarop bestond censuur die overigens niet consequent werd uitgevoerd en nogal willekeurig te werk ging.

Dilemma’s van geheel andere aard deden zich voor bij hetgeen men vastlegde en meedeelde over het eigen gezins- en familieleven, waarbij dan verschil moet worden gemaakt tussen dagboeken en brieven. In het dagboek van mijn opa, expliciet geschreven voor het nageslacht, overheerst een angstvallig in stand gehouden harmonie, een enkele bedekt weergegeven strubbeling met zijn echtgenote daargelaten. In brieven aan mijn ouders van voor èn na de maanden oktober ’44 - juni ’45 gaat hij echter zonder aarzeling in op problemen met zijn jongste zoon en de onaangenaamheden tussen zijn oudste zoon en diens vrouw. Oma neemt op de door haar volgekrabbelde velletjes ook geen blad voor de mond.

Een voor de hand liggend verschil zie je tussen hetgeen wordt beschreven in de dagboeken en de inhoud van de brieven van mijn ouders: men verzweeg in de correspondentie datgene wat de ander ongerust kon maken. Joh rept in zijn brieven met geen woord over het slechte eten in Duitsland, de ruwe behandeling op het werk, laat staan over de geallieerde luchtaanvallen, terwijl hij in zijn dagboek daar uitvoerig over bericht. Bij de terughoudendheid in de brieven speelde de vrees voor censuur, zoals we zullen zien, waarschijnlijk geen rol. Van haar kant maakt Annie in haar brieven geen melding van de inkwartiering van twee soldaten, maar in het dagboek doet ze er, niet zonder humor, omstandig verslag van. Die gevallen zijn voor de waarheidsvinding niet problematisch.

Met wat meer argwaan zou de historicus kunnen kijken naar de brieven van Bart uit Utrecht en Rob uit Poeldijk aan mijn ouders in Middelharnis. Uiteraard draait alles om het probleem van voedsel- en brandstofgebrek en de pogingen die men ondernam om daaraan het hoofd te bieden. Enerzijds moet ook in hun berichtgeving de wens meegespeeld hebben de familie niet al te zeer te verontrusten, anderzijds zou een rooskleurige voostelling van zaken ertoe kunnen leiden dat de hulp uit Flakkee zou verminderen en een andere richting opgaan. Regelmatig is er sprake van dank voor de brieven met ‘zeer gewaardeerde inhoud.’ Het gaat hier in eerste instantie om bonnen, maar later is er ook sprake van het verzenden van peulvruchten of een kist aardappelen naar Utrecht. Eind januari 1945 schrijft Bart hierover aan zijn schoonzus Annie: ‘Kan dat doorgaan na de vorst? Want hier komt geen hongersnood, maar hongerdood. En wat we nog hadden is zo goed als op en wat dan?’ Maar Annie stond er in die maanden alleen voor, haar man zat in Duitsland, en het was half mei aleer een zending voedsel vanuit Middelharnis Utrecht zou bereiken. Heeft Bart hier met een scheut drama de zaak wat erger voorgesteld dan die was? Ach, wanneer we in hoofdstuk 2 kennis genomen hebben van zijn catastrofaal verlopen hongertochten, zal het geen moeite kosten begrip op te brengen voor zijn overdrijving. Bovendien was hij een man die in de laatste oorlogsmaanden zich de zwartste doemscenario’s voor ogen haalde, niet alleen met betrekking tot zichzelf en zijn gezin, maar ook tot de stad Utrecht.

Al met al durf ik concluderen dat deze bronnen, aangevuld met en toegelicht aan de hand van veelal recente literatuur, voldoende inhoud, variatie en kwaliteit bieden om een indruk te geven van het leven in West-Nederland gedurende de laatste maanden van de oorlog. Het is mijn opzet de geschiedenis zo veel mogelijk te laten vertellen door de betrokkenen zelf. Daarbij wordt niet ieder genoemd persoon of elk gememoreerd feit met een voetnoot toegelicht, voor de loop van het verhaal is dat alleen maar hinderlijk. De essentie is dat hetgeen hier wordt beschreven representatief was voor wat gezinnen, dorpen en steden in de betrokken regio’s is overkomen. Ook nemen we kennis van de reacties op elkanders lotgevallen –zo ontstaat een totaalbeeld, weliswaar niet van de Nederlandse familie, maar wel van een Nederlandse familie in frontgebied.

Omdat vervolging, verzet en collaboratie met de ellende die daaruit voortvloeide in deze familie slechts op de achtergrond meespeelden, blijft alle aandacht in de brieven volledig gericht op de zorgen van het dagelijks leven.

Het zal misschien verbazen dat ik geen gebruik heb gemaakt van mondeling overgeleverde of doorvertelde verhalen. In menig boek over oorlog en bezetting vormen die immers een belangrijke bron van informatie waarbij de lezer zich gewikkeld voelt in een warme mantel van authenticiteit. Mijn ervaringen met ‘oral history’ waren nooit bemoedigend. Geruime tijd – tien jaar, 25 jaar, een halve eeuw – na het gebeurde zeggen de verhalen veel over de gemoedstoestand van de verteller op het moment dat hij de herinneringen ophaalt, maar zij bieden meestal weinig betrouwbare informatie over de gememoreerde historische gebeurtenis. Ik heb mijn moeder ongeveer vijftig jaar na de bevrijding gevraagd naar gegevens over personen die in haar dagboek en brieven genoemd werden. Daar kwam ze aardig uit. Zodra ons gesprek echter verschoof naar de achtergronden van de ooit door haar zelf genoteerde feiten, kwamen er niet alleen lacunes in haar herinneringen aan het licht, ook haar interpretatie van het gebeurde bleek in die halve eeuw een ontwikkeling te hebben doorgemaakt. Voor wie zich bezighoudt met het menselijk geheugen in het algemeen en de verwerking van het verleden in het bijzonder, is dit zonder twijfel een interessant fenomeen. Maar wie zo nauwkeurig mogelijk wil beschrijven wat een moeder met drie kleine kinderen in de winter van ’44-’45 op Flakkee meemaakte, moet oppassen niet op het verkeerde spoor te worden gezet.

Al is dit boek in principe niet gebaseerd op mondeling overleveringen, toch heb ik enige anekdotes uit de laatste oorlogsmaanden in het verhaal opgenomen. Mijn zus en ik maakten toen van alles mee. Groots, meeslepend en dramatisch was dat allemaal niet, maar in een kinderwereld kunnen volstrekt onbenullige gebeurtenissen geweldige proporties aannemen. Sommige van die belevenissen zijn door mijn moeder in haar dagboek vastgelegd, andere verhalen vonden van het begin af aan hun plaats in het collectieve geheugen van ons gezin. Daaruit werden ze regelmatig naar boven gehaald en wellicht iets opgepoetst, maar in wezen bleven ze als gekoesterde edelstenen: onveranderlijk en onaantastbaar. Ook ik zal ze voorzichtig inpassen in het verhaal. Zulke kostbaarheden mogen niet verloren gaan.

Noten Inleiding

1Van den Broeke (red), Dagboek Fortgens, p. 24-25.

2Haak (red.), Chr. Ped. Akademie, p. 13.

3Van der Heijden, Grijs verleden, p. 271.

4De Zeeuwsche Stroom, 1ste jaargang, nr. 2, maart 1941.

5H.G.J. de Meij, Oorlogsgast, p. 19.

6Van der Veur, p. 46.

7Huizinga, VII, p. 206.

8Zie hierna p. 140.

1.

‘ONS PRACHTIG WALCHEREN IS VOORGOED VERWOEST’

(Bart de Meij, 25.10.1944)

Walcheren, september-november 1944

De gebeurtenissen van het laatste oorlogsjaar vormen de kern van dit boek. Maar de inwoners van Zeeland hadden voor de apocalyptische eindstrijd van najaar 1944 al veel geweld over zich heen gekregen, waarbij vooral de steden Middelburg en Vlissingen hun tol betaalden. Zeeland, en Walcheren in het bijzonder, was vóór het laatste oorlogsjaar zeker geen oase van agrarische rust, met slechts hier en daar wat bunkers in de duinen en Duitse soldaten die, vriendelijk lachend tegen meisjes in klederdracht, bijkwamen van dienst aan het front. Vier van de zeven gezinnen waaruit de familie De Meij bestond werden in de jaren 1940-1943 op Walcheren direct geconfronteerd met bombardementen en beschietingen, voldoende reden om daar kort bij stil te staan voordat we onze aandacht richten op de grote geallieerde aanval, die uiteindelijk leidde tot de bevrijding van Zeeland, oktober - november 1944. Ook de obstakels en belemmeringen in de onderlinge contacten tussen de familieleden gedurende de eerste drie, vier oorlogsjaren komen aan de orde.

Ned. Herv. Kerk in Ritthem. Pentekening Joh de Meij.

‘’t Was werkelijk een echt vluchtelingentroepje dat daar vertrok’

‘En … Middelburg was één rokende puinhoop.’

(Joh de Meij, mei 1940)

In de ochtend van 15 mei 1940 tekende de Nederlandse opperbevelhebber generaal Winkelman de capitulatieovereenkomst, die echter niet gold voor Zeeland. Daar waren inmiddels Franse troepen en Engelse oorlogsschepen aangekomen om de Duitsers weg te houden uit de strategisch belangrijke monding van de Schelde. Later, na de oorlog, is deze tot mislukken gedoemde onderneming verwoord in de heldhaftige kreet ‘Zeeland vocht door.’ De zwak verdedigde stellingen op Zuid-Beveland werden door de Duitsers onder de voet gelopen. In de vroege ochtend van 17 mei ondernamen SS eenheden de eerste aanval op de Sloedam, de verbinding tussen Zuid-Beveland en Walcheren, een makkelijk te verdedigen strook land, zonder enige beschutting, veertig meter breed en achthonderd meter lang. Het doel was uiteraard de verovering van Vlissingen. Die aanval werd afgeslagen, mede dankzij het vuur van Engelse en Franse oorlogsschepen die op de Westerschelde lagen. Omstreeks elf uur vielen de Duitsers opnieuw aan waarbij ook vliegtuigen werden ingezet. Wat is er toen in de lucht boven Middelburg precies gebeurd? Lange tijd is aangenomen dat er sprake was van een Duits terreurbombardement op een weerloze stad. De Jong stelde in 1970 zonder omhaal: ‘Kort na het middaguur verschenen vliegtuigen van de Luftwaffe boven de Zeeuwse hoofdstad; brisantbommen lieten zij vallen’¹.

Zo eenvoudig bleek het toch niet te zijn. Zeventig jaar na de verwoesting van de stad heeft een team van historici een uiterst minutieus onderzoek ingesteld naar dit ‘vergeten bombardement.’ In Middelburg 17 mei 1940. Het vergeten bombardement (2010) werden alle documenten van Nederlandse, Franse, Engelse en Duitse zijde nauwkeurig onderzocht, ooggetuigen verklaringen geanalyseerd en met elkaar vergeleken – geen enkele verschoten granaat ontsnapte aan de aandacht. De conclusie was dat de grote stadsbrand vooral is ontstaan door een artillerieduel tussen de Franse en Duitse troepen, waarbij verreweg de meeste granaten door de Duitsers zijn afgevuurd. Ook hadden zij enkele vliegtuigen ingezet, maar die hebben geen brandbommen of zware vliegtuigbommen afgeworpen. De harde wind, moeilijk bereikbaar bluswater en gebrek aan mankracht verklaren hoe kleinere brandhaarden zich konden ontwikkelen tot één vuurzee. Het historische hart van de stad veranderde in een geblakerde ruïne. Al werd de Duitse agressor uiteraard als hoofdschuldige aangewezen, toch krijgt men uit het boek de indruk dat hier eerder sprake was van ‘collateral damage’ dan van een oorlogsmisdaad.² Dat is de schrijvers niet in dank afgenomen. Zo kwamen twee juristen tot de harde slotsom dat het bombardement in strijd was met het ‘humanitaire oorlogsrecht’ en dat ‘Middelburg met Warschau en Rotterdam, zich bevond aan het begin van de weg die uiteindelijk naar Dresden leidde. (…) Zo simpel moet hier het ethisch oordeel zijn.’³ We houden dit in gedachten, want in het vervolg van dit boek zullen we deze problematiek nog enkele malen tegenkomen.

Middelburg was ten tijde van het bombardement een provinciestadje met nog geen 20.000 inwoners. Het aantal slachtoffers was verrassend klein, in totaal twintig, onder wie vijf Franse militairen. Al op 14 mei had de burgemeester de bevolking opgeroepen de stad te verlaten en haar toevlucht te zoeken op het platteland van Walcheren, waarbij expliciet dorpen werden genoemd die buiten de gevarenzone lagen. Op 17 mei werd deze oproep nog eens herhaald. De uittocht was algemeen. Ook mijn ouders, Joh de Meij en Annie de Meij-Bottenberg, wonend aan de Veerse Weg besloten met hun twee kinderen van drie en één jaar, Agnita en Hans, te vertrekken.

In mijn ‘Babyboek’ schreef mijn vader een verslag van de belevenissen gedurende die eerste oorlogsdagen. Hij gebruikte daarbij de hij-vorm. Ik neem uit zijn verhaal de passage met de vlucht van Middelburg naar het dorp Oudelande op Zuid-Beveland, de woonplaats van zijn schoonouders, in extenso over omdat hierin een realistisch beeld wordt geschetst van een gezin op de vlucht voor geweld, een ervaring die miljoenen gezinnen over heel Europa gedurende de oorlog hebben gedeeld.

De keuze van het reisdoel, Zuid-Beveland, was vreemd want zo ging je het front tegemoet en de Sloedam, die men moest passeren, werd in staat van verdediging gebracht. Maar mijn ouders namen dit risico liever dan de zekerheid in een Walchers dorp bij vreemden te worden ondergebracht of te moeten overnachten in een boerenschuur.

‘Dinsdagmiddag 14 Mei (we zouden juist gaan eten, de aardappels waren gaar) kwam vader thuis met ’t bericht dat indien mogelijk vrouwen en kinderen de stad moesten verlaten. We hebben toen onmiddellijk nog wat gepakt, de kinderen nog een bordje pap gegeten en zijn zo weggegaan in de hoop de Sloedam nog te kunnen passeren. ’t Was werkelijk een echt vluchtelingentroepje dat daar vertrok, ’t huis onberooid achterlatend. De grote was stond in ’t water, de aardappels gaar op tafel en ieder meubelstuk op een plaats waar ’t niet hoorde. We hadden zoveel mogelijk kleren aan. (…)

Vader vervoerde Hans voorop, achterop twee koffers en achteraan de fiets gebonden een volgepropte kinderwagen, met nog een toren dekens op de kap. Moeder had aan ’t stuur een tas hangen, achterop zat Agnita en op moeders rug nog een volle rugzak. Na vier keer aangehouden te zijn, kwamen we, ondanks de stellige verzekeringen van de hele buurt, dat we er nooit doorkwamen en gerust terug konden gaan, de Sloedam over. Nog drie keer zagen we Duitse bommenwerpers en even later hoorden we dan ’t alarm. Maar we reden over een veilige weg waar geen oorlogshavens of vliegvelden in de buurt waren. We waren 3½ uur onderweg en we begrijpen niet hoe we er heelhuids gekomen zijn. Twee keer zakte Hans met stoeltje en al scheef weg. Eén keer viel de kinderwagen om. Een grote pluim verdienden Hans en Agnita omdat ze tijdens de hele tocht doodstil in hun stoeltje zaten en soms zachtjes zongen. De dorpjes waar we doortrokken waren vol geëvacueerden uit andere gevaarlijk gelegen delen van Zuid-Beveland.’

Het verhaal van een geslaagde vlucht, waarbij we moeten bedenken dat het hier jonge, gezonde mensen betrof, die onder goede weersomstandigheden slechts 25 kilometer hoefden af te leggen.

Al ging de oorlog aan Oudelande voorbij, rustig was het er niet. Het huis van opa Bottenberg nam de volgende dag ook vluchtelingen op uit Wemeldinge en Krabbendijke en daarna nog uit Walcheren. Ook oom Bart, op de fiets uit Utrecht gekomen om zijn familie te bezoeken, bracht er een nacht door. De fiets was voor de nog in een shock verkerende Zeeuwen die dagen het aangewezen vervoermiddel. Mijn vader reed zondag 19 mei, twee dagen na het bombardement, terug naar Middelburg, zag met ontzetting de rokende puinhopen, maar vond de eigen woning onbeschadigd terug; wel bivakkeerden er veertien personen die in de binnenstad hun huis hadden verloren.

De volgende dag moest hij er weer met de fiets op uit om zijn schoonmoeder te zoeken. Oma Bottenberg had de hele winter in Ginneken verbleven voor een kuur in Bad Wörishofen (bij Breda), waar zij voor reuma behandeld werd volgens de therapieën van de Duitse pastoor Kneipp.

We laten mijn vader weer zelf aan het woord, nog steeds in de hij-vorm:

Middelburg na het bombardement van 17 mei 1940.
Houtskooltekening Joh de Meij.

‘Hij kwam terug met het schrale nieuws dat Bad Wörishofen zwaar beschadigd was en de patiënten waarschijnlijk in Hulst waren. Maar in Zeeuws-Vlaanderen werd nog gevochten, zodat ’t nog een week duurde voor opa met een garnalenschuitje over kon. Toen hij in Hulst kwam was oma juist enkele uren te voren naar Breda teruggebracht. De volgende dag heeft hij haar daar toen gevonden. Die zieke oma had nog de meeste avonturen van ons allen meegemaakt. Doordat de overval zo snel ging, waren ze tegelijk met de Franse troepen moeten vluchten. Zeven personen in een 4 persoonsauto, nog twee op de treeplank, zó moesten ze dwars door de hei hobbelen; er werd geschoten en keer op keer moesten ze dekking zoeken voor de vliegtuigen. En nergens was er onderdak of eten te krijgen. Eindelijk werden ze opgevangen in een klooster te Hulst waar ze nog wel spannende dagen meemaakten, maar toch bewaard gebleven zijn.’

Mijn oma heeft zelf, ik herken haar handschrift, in vier regeltjes, geschreven in de marge van een uit de krant geknipt Bijbelrooster, haar belevenissen als volg vastgelegd: ‘10 Mei Oorlog. Inval. / 11 Mei Spreekkamer Wörish. (ofen) / 12 Mei Vlucht Mastbosch / 13 Mei Vlucht Hulst.’ Het kortste vluchtverhaal ooit. Waarom heeft ze dat gedaan? Vreemder nog: waarom is dat papiertje altijd bewaard gebleven? Ze had nog geboft, want veel inwoners van Breda en omgeving waren voor de krijgshandelingen uit steeds verder Frankrijk in gevlucht, sommigen tot bij Bordeaux. Pas na maanden waren zij terug in Brabant.

Mijn vader ging twee weken later terug naar Middelburg, moeder en de kinderen bleven nog een week langer in Oudelande. Het leven in de verwoeste stad was die zomer toch anders dan voorheen. Vader schreef daarover: ‘… de zomer, waarin we anders genoten van fietstochten, wandelen, ’t strand en de zee. Nu zijn we altijd thuis gebleven. ’t Strand is gevaarlijk door de mijnen, op veel plaatsen zelfs verboden. ’t Water vies, vaak spoelen er oorlogsslachtoffers aan. Bijna ieder gesprek gaat over oorlog of distributie. Bijna iedere nacht is er ’t gedreun van geschut en bommen. Was ’t eerst alleen Vlissingen en Souburg, nu lijkt heel Walcheren een vesting. Vorige week werden we nog twee maal op bommen onthaald, maar op de duur went alles en … Dan komen ook de dingen van vroeger weer terug. De kinderen zeggen en doen zoveel leuke dingen die toch opgeschreven moeten worden.’

Notitie van H.J. Bottenberg-van Elsacker, mei 1940.

‘Ik hoop het ook nog te zien en te beleven eens heel de groep bij elkaar te hebben’

(Leintje de Meij-Coppoolse, april 1944)

Het leven ging door. In de familie werd getrouwd: Rob en An in Den Haag (1941), Suus en Jan in Ritthem (1943); in de jonge gezinnen werden kinderen geboren. Henk en Bep verhuisden van Vlissingen naar Zoutelande, mijn ouders van Middelburg naar Middelharnis (april 1941); daar vestigde mijn oma Bottenberg, november 1941 weduwe geworden, zich augustus 1942 in het huis naast ons. Zij kwam over vanuit Bad Wörishofen in Ginniken en was niet meer in staat zelfstandig te wonen. Voor twee laatstgenoemde verhuizingen was een ‘Genehmigung’ nodig van de Duitse autoriteiten. Voor ons gezin werd die moeiteloos verstrekt: vader was m.i.v. 1 april benoemd aan de ULO en ‘Umzug’ (verhuizing) was een vanzelfsprekend gevolg. Bij mijn oma lag dat anders; zij had eigenlijk alleen toestemming voor verblijf in Middelharnis gedurende de periode 29 augustus-7 september 1942. Toch staat op het formulier als doel van de reis ‘Niederlassung’ (vestiging); kennelijk woog dat het zwaarst want ze heeft ruim vier jaar ongestoord naast ons gewoond.

Het contact tussen de gezinnen van de familie De Meij verliep tot september 1944 volgens een vast stramien: elke maand een brief en een extra schrijven bij een verjaardag; voor de kinderen een ansichtkaart met een korte wens, porto 1½ cent. Telefoongebruik was nagenoeg onbekend: mijn vader leerde pas vlot telefoneren toen hij begin 1945 in Duitsland de telefoon van de ‘Lagerführer’ moest bedienen. In noodgevallen verzond men een telegram.

In vakanties werden de familiebanden versterkt door logeerpartijen, waarvan uiteraard vooral de drie onderwijzersgezinnen profiteerden. Een ernstige belemmering daarbij was dat heel Zeeland en de Zuid-Hollandse eilanden op 3 september 1940 tot ‘Sperrgebiet’ waren verklaard; aanvankelijk hield dat verband met de voorgenomen Duitse invasie in Engeland, vanaf 1941 vormden juist defensieve maatregelen de reden. De Zeeuwen zelf mochten in hun provincie vrij rondreizen, ook erin en eruit. Nadat voorjaar 1942 het hele Nederlandse kustgebied tot ‘Sperrgebiet’ was uitgeroepen wegens de bouw van de ‘Atlantikwall’, werd anderzijds in Zeeland het verboden gebied beperkt tot Schouwen-Duiveland, Noord-Beveland en Walcheren en, op 14 december, West-Zeeuws Vlaanderen, dus tot alleen de rechtstreeks aan zee grenzende delen. Maar op 20 april 1944 werd heel Zeeland opnieuw als ‘Sperrgebiet’ aangemerkt; de inwoners mochten hun provincie nu ook niet meer vrijelijk verlaten.

Toestemming voor een verblijf in ‘Sperrgebiet’ moest aangevraagd worden bij de burgemeester van de te bezoeken gemeente of, wilde men meerdere plaatsen aandoen, bij de commissaris van de provincie. Dit betekende niet dat de burgemeester zelf over de aanvraag besliste, dat gebeurde door ‘Der Polizei-Offizier beim Beauftragten des Reichskommissars’ in de betrokken provincie. De Duitse autoriteiten waren niet scheutig bij het verlenen van toestemming: 90% van de aanvragen werd afgewezen. Meestal werd bezoek van kinderen aan ouders wel gehonoreerd en daar hebben mijn ouders enkele keren van geprofiteerd. Zo kregen ze juli 1941 een ‘Ausnahmegenehmigung für die Einreise in die Provinz Zeeland.’ Doel van de reis: ‘Krankenbesuch.’ Ook in december ’41 en maart ’42 werd toestemming verleend voor ‘Besuch der Mutter’, maar juli ’41 werd een verzoek geweigerd. Dat men òf moest varen, òf dammen passeren om de diverse eilanden te bereiken maakte de controle op handhaving van het reisverbod uiteraard gemakkelijk. Naast de boven genoemde bezoeken, die steeds in de vakantietijd vielen, is mijn vader vanuit Middelharnis zeker nog twee maal in Ritthem geweest: in april 1943 om het huwelijk van zijn zus Suus bij te wonen (ik was mee en viel uit de hoge kerkbank) en begin juni 1944 om het veertigjarig huwelijk van zijn ouders te vieren; ook de broers uit Utrecht en Poeldijk hadden toen een ‘Einreisegenehmigung’ gekregen. Een maanden van te voren beraamd plan om met ons hele gezin Pasen 1944 in Zeeland door te brengen werd echter geblokkeerd.

Toestemming aan Joh de Meij en echtgenote om hun (schoon)moeder in Oudelande te bezoeken, april 1942.

Het echtpaar De Meij-Coppoolse kon tot april 1944 onbelemmerd naar Haarlem reizen, waar hun dochter na haar huwelijk was gaan wonen. In oktober 1943 verliep die tocht niet zonder problemen. B.J. de Meij deed mijn ouders verslag: ‘In Vlissingen vonden we op ons gemak een plaatsje. In Dordrecht moesten wij echter meer dan een half uur in de open koude lucht wachten op de electrische trein. Hier hadden we ook een goede plaats. In Dordt was het juist luchtalarm, ook toen wij te Rotterdam en Den Haag kwamen. Er kwamen bijna geen reizigers in de trein. Rotterdams straten leken uitgestorven. Wij kwamen bijna een uur te laat in Haarlem aan.’ April 1944 ging de reis opnieuw naar Haarlem, waar een kleinkind was geboren. De zonen Rob, Bart en Joh, buiten Zeeland woonachtig, konden hun ouders daar ontmoeten.

Brief L. de Meij-Coppoolse aan fam. De Meij in Middelharnis, 13.02.1944.

Ook Middelharnis lag binnen het ‘Sperrgebiet’ en dat is goed af te lezen aan het gastenboek dat mijn ouders direct na hun huwelijk in 1935 waren begonnen. In de jaren 1941-mei 1945 zijn maar twee ‘legale’ gasten geregistreerd: broer Rob en zijn echtgenote An (augustus 1942), naast één ‘illegale’, over wie mijn vader met potlood noteerde: ‘Mèt de dreiging van evacuatie kwam onze vriend Arie de Jong clandestien over om ons te helpen. Febr. ’44.’⁴ Een enkele keer verlieten wij het eiland: zo logeerde ik met mijn vader augustus 1944 een paar dagen in Utrecht. Het zou tot december 1946 duren aleer ik, inmiddels zeven jaar oud, het Haringvliet weer overstak.

Reizen in bezet Nederland was tot september 1944 redelijk te doen. Maar met de helft van de familie in ‘Sperrgebiet’ en zes gezinnen met kleine kinderen was het vrijwel onmogelijk een ‘familiereünie’ te organiseren, zoals we dat nu zouden noemen. Vooral mijn oma uit Ritthem, dol op haar kinderen en kleinkinderen, snakte naar zo een bijeenkomst. Op 30 april 1944 schreef ze: ‘Ik hoop het ook nog te zien en te beleven eens heel de groep bij elkaar te hebben, als we maar eens konden komen waar we willen, daar heb ik heel veel voor over.’ Vijf maanden later zou alle contact met ‘Holland’ voor meer dan een half jaar volledig verbroken worden.

‘Ge begrijpt dat we geen school houden’

Schoolmeester zonder school, B.J. de Meij, september-november 1944.

We zoeken een man, een weinig opvallende man: kaal, een bril, een hoed en een slecht zittend pak, bovenmeester in het kleine Zeeuwse dorp Ritthem. Hoewel hij al met pensioen is, staat hij najaar 1944 nog dagelijks voor de klas. Maar hij hoopt weldra al zijn aandacht te kunnen gaan wijden aan zijn grote hobby, de regionale geschiedenis en folklore. Hij en zijn vrouw stierven beide in 1966, ruim vijftig jaar geleden. Zijn zij nog zichtbaar in de geschiedenis? Hebben zij sporen nagelaten? Zoals voor alle tijdgenoten was ook voor hen de oorlog de belangrijkste gebeurtenis in hun leven. In die oorlog was Barthel Johannes de Meij geen dader of held. Hij was slachtoffer. Slachtoffers hebben recht op medelijden en troost – en nu, tientallen jaren later, vragen ze onze aandacht, onze historisch gerichte belangstelling.

Slachtoffers laten weinig sporen na. We moeten hen zoeken in de puinhopen van het verleden, in verwoeste steden, door water bedreigde dorpen. Zo ontmoeten we hen op het eiland Walcheren in oktober 1944: meester De Meij, zijn vrouw Leintje Coppoolse en een tiental van hun familieleden. Al was Walcheren vanaf 1871 met Zuid-Beveland verbonden door de Sloedam, in de ogen van de bewoners bleef het een eiland.

Bekijkt men de oorlog in gecomprimeerde vorm, de gebeurtenissen samengevat in één dik boek, als het ware in vogelvlucht van grote hoogte, dan wordt Walcheren daarin vaak niet opgemerkt. De naam van het eiland heeft niet de lading gekregen van ‘Stalingrad’, ‘El Alamein’ of ‘Normandië.’ In de gerenommeerde werken van Weinberg, A World at Arms (1994), Davies, Europe at War, 1939-1945. (2007) en Roberts, The Storm of War. A New History of the Second World war (2009), met respectievelijk 1100, 540 en 700 bladzijden, wordt Walcheren niet vermeld. In zijn ruim 850 pagina’s tellende The Second World War (2012) noemt Antony Beevor Walcheren wèl, maar de gevechten om het eiland doet hij af in enkele regels zonder aandacht voor de bombardementen op de zeedijken. Natuurlijk zijn al deze schrijvers terdege doordrongen van het belang van dit krijgstoneel: het vrijmaken van de Scheldemonding om Antwerpen te kunnen gebruiken als aanvoerhaven voor het geallieerde oorlogsmaterieel. De Jong heeft in zijn opus magnum dertig bladzijden uitgetrokken voor de strijd om Walcheren in 1944 en hij vermeldt Ritthem zelfs één maal bij name.⁵ Gijs van der Ham besteedt in het standaardwerk Zeeland 1940-1945 zestig bladzijden aan dit onderwerp, maar daarbij wordt Ritthem slechts terloops genoemd.⁶ Zoomen we verder in dan stuiten we op Slagveld Sloedam (2002) van R.E. Hoebeke, een meer dan 900 bladzijden tellend boek gewijd aan de gevechten, zowel in 1940 als in 1944, om de strategisch belangrijke verbinding tussen Zuid-Beveland en Walcheren. Daar treffen we niet alleen Ritthem aan, maar ook B.J. de Meij in eigen persoon: hij en zijn vrouw worden genoemd als evacués in Nieuw- en St. Joosland.⁷ Maar de passage is, zonder bronvermelding, letterlijk overgenomen uit De Meij’s eigen boek over de geschiedenis van Ritthem.⁸ Het kost dus moeite om een kleine man en zijn familie aan de vergetelheid te ontrukken, eerst wanneer hij over zichzelf geschreven heeft, komt hij in beeld. Maar de informatie uit het wat droge, kroniekmatige werk over de eigen woonplaats is minder boeiend dan zijn dagboek en levendige brieven.

Uiteraard miste mijn grootvader ter plekke overzicht en informatie om in het heetst van de strijd ons een beeld te geven van de militaire operaties waardoor hij en zijn familie najaar 1944 zo deerlijk in het gedrang kwamen. Daarom is het voor een juist begrip nodig dat hier de militaire acties op en om Walcheren in zeer kort bestek worden weergegeven.

Wat De Meij uit eigen waarneming wèl had opgemerkt, was de snelle ombouw van Walcheren vanaf 1942 tot één grote vesting, een cruciaal onderdeel van de ‘Atlantikwall.’ De gehele kust werd bezaaid met bunkers, die naargelang hun sterkte en bewapening ‘Stützpunkte’ of ‘Widerstandsneste’ werden genoemd. Stranden, weiden en akkers van het lieflijke Walcheren ondergingen door de zogenaamde ‘Rommelasperges’ een grimmige metamorfose. In heel Zeeland telde men er één miljoen. De kern van de defensie lag in en bij Vlissingen, dat net als Hoek van Holland en IJmuiden begin 1944 tot ‘Festung’ werd verklaard, wat betekende dat het bij een aanval tot de laatste man verdedigd moest worden. In april van dat jaar genoot Walcheren de twijfelachtige eer om in zijn geheel als ‘Festung’ te worden aangemerkt. Ook de Sloedam werd zowel aan Walcherse als aan Zuid-Bevelandse zijde zwaar versterkt.⁹

De Duitse legerleiding had graag gezien dat het hele kustgebied tot militair ‘Sicherungsbereich’ was verklaard, dat alle burgerbevolking zou verdwijnen en dat men onbeperkt gebouwen kon afbreken, mijnen leggen en prikkeldraadversperringen aanbrengen. Ook waren de militairen dan verlost van pottenkijkers onder de burgers. Eén van die ‘spionnen’ was meester De Meij. In brieven van 2 april, 13 mei en 22 augustus 1944 deed hij uitvoerig verslag van de verdedigingsmaatregelen in Vlissingen en op het platteland rond Ritthem: ‘Het wordt de boeren te Ritthem nog meer moeilijk gemaakt door het mijnenveld uit te breiden. Nu komt bijna de geheele Westhoek er onder en zelfs aan weerszijden van den weg van het dorp tot aan de heul. Lijnse, van de Putte en Bram Cevaal houden zoo goed als niets van hun land over. Geen tarwe, geen aardappels, geen weide. (…) ’t Is te hopen dat met de oogsttijd de oorlog klaar is, anders ziet het er met de voedselvoorziening slecht uit. Als de boeren niet hebben, hebben wij zeker niet. De haat wordt met den dag grooter. Men durft zich niet te verzetten uit vrees voor strenge straf, zooals b.v. in Groningen geschiedt. Het gaat wel naar het einde, maar niet gauw genoeg naar onzen zin.’

Vanzelfsprekend was het steeds zwaarder verdedigde eiland het doelwit van geallieerde bombardementen, waarbij vooral scheepswerf ‘De Schelde’ werd bestookt. Dat bedrijf, waar o.a. vliegtuigonderdelen werden geproduceerd en met ruim 4000 werknemers in 1943 verreweg de grootste werkgever op Walcheren, lag te midden van woonwijken zodat de luchtaanvallen ook talrijke burgerslachtoffers maakten. In de loop van 1942 was al meer dan 1/3 van de inwoners de stad ontvlucht.

Ook de omringende dorpen werden geraakt. In een brief van 23 augustus 1943 bericht De Meij aan zijn zoon Joh over drie bombardementen in de voorgaande week. Het handschrift, normaal schools en regelmatig, verraadt in zijn slordigheid nog de doorstane emoties. Hij schrijft: ‘Op Walcheren hebben wij een bijzonder moeilijke week gehad, nog nooit zoo in den heelen oorlog. ’t Was nog erger dan 17 Mei 1940. Op de mooie zondagavond van 15 Augustus, half 9, kwamen een honderdtal vliegmachines boven Vlissingen. Zij daalden meer en meer. Daar ’t zwarte waren, waren het Amerikanen (de Engelschen zijn wit). Spoedig begonnen zij hun vernielend werk, maar raakten te Vlissingen geen enkel militair doel.’ Het dorp Ritthem werd getroffen door honderd bommen; op de landerijen kwamen er nog eens 600 neer. De briefschrijver heeft een kaartje bijgevoegd waarop de inslagen staan aangegeven. Ook vermeldde hij welke woningen werden vernield of zwaar beschadigd. Eigenlijk was daar geen beginnen aan: ‘Alle huizen van ’t dorp hebben schade: pannen, veel ruiten.’ Ook het echtpaar De Meij, inwonend bij het gezin van hun jongste zoon Jan (in het meestershuis en de school waren Duitse soldaten ingekwartierd), had schade aan de inboedel, maar was ongedeerd gebleven. Wonderlijk genoeg waren er in Ritthem slechts drie doden te betreuren: het echtpaar van Keulen en hun veertienjarige dochter.¹⁰ Later in die week was er nog een bombardement door Engelsen en het gewelddadige drieluik werd 19 augustus afgesloten door twaalf machines van de Nederlandse marine: ‘die kenden de plaatselijke toestand beter en gooiden van De Schelde de vliegtuigfabriek stuk, daarnaast de brandweer kazerne.’ De Meij liet er geen twijfel over bestaan: ‘Dat Ritthem zo geteisterd was, komt door het slechte gooien der Amerikanen.’ Hij had gelijk. Een Nederlandse verbindingsofficier in Londen kwalificeerde alle Amerikaanse luchtaanvallen van die week als ‘een groot fiasco.’¹¹

Niet alleen deed mijn grootvader in brieven verslag van het oorlogsgebeuren als was hij een medewerker van de militaire inlichtingendienst, hij registreerde ook andere, minder dramatische bijzonderheden. Zo ontdekte hij maart ’44 dat er in ‘zijn’ school Armeniërs waren ondergebracht die mijnen moesten leggen. Hij schreef aan zijn zoon Joh: ‘Het wapen en de naam Armenië staat op hun mouw. (…) Ik kan niet begrijpen hoe Armeniërs in Duitschen dienst zijn. Gij wel? ’t Is een heel ander type, bruin en pikzwart haar.’ Maar weinig Zeeuwen zullen de aanwezigheid van deze ‘Osttruppen’ in hun provincie wel begrepen hebben. Het waren voormalige Sovjetburgers, vaak behorend tot een etnische minderheid, die uit afkeer van het communisme dienst hadden genomen bij de vijand of Russische krijgsgevangenen die wilden ontkomen aan de onmenselijke behandeling in de Duitse kampen.¹² Was hier sprake van ‘classified information’? Wie zal die nieuwsgierige, maar onschuldig ogende schoolmeester hebben kunnen verdenken van spionage?

Op 11 september 1944, een dag na zijn 62ste verjaardag, schreef B.J. de Meij aan mijn vader in Middelharnis om hem te bedanken voor diens brief met gelukwensen; laatstgenoemde noteerde op de envelop de dag van ontvangst: 7 oktober. Van de andere kinderen was geen brief doorgekomen. ‘Door de moeilijke omstandigheden was het of het Zondag geen verjaardag voor ons was. Het was geen kerk; zelfs meester Varel heeft er niet aan gedacht om mij te feliciteren, ofschoon ik hem meermalen gesproken heb. ’s Avonds kwamen nog Ds. en Mevr. Breukelman feliciteren. Zij zijn echter maar even gebleven. Daar de bevolking er veel op groepjes stond, niet tegenstaande ’t bevel was gekomen dat niet meer dan 3 personen bij elkaar mochten staan, moesten de menschen om 8 uur binnen zijn.’

Er stond iets te gebeuren in Zeeland. De oorlog was dichtbij gekomen. Dat had alles te maken met de toegang naar Antwerpen over de Schelde – dat besefte de bevolking in die regio toen terdege. De Meij noteerde op 11 september: ‘… nu Antwerpen is gevallen willen ze (sc. de geallieerden) de vrije vaart op Vlissingen hebben en dit gedeelte wordt verdedigd.’

Nu, ruim zeventig jaar later, is een korte uitleg niet overbodig. We moeten dan terug naar de geallieerde landingen in Normandië, 6 juni 1944. Het duurde tot eind juli aleer de Amerikaanse en Engelse legers de Duitse linies konden doorbreken en vanuit het schiereiland verder Frankrijk in trokken. Toen ging het een maand lang snel, misschien wel te snel: op 25 augustus werd Parijs bevrijd, op 3 september Brussel en al de volgende dag bezetten de geallieerden Antwerpen, waar de Duitsers niet toegekomen waren aan het opblazen van de haveninstallaties. De eerste grote West-Europese haven was dan wel nagenoeg onbeschadigd veroverd, maar zou voor de bevoorrading van de troepen pas gebruikt kunnen worden nadat de Duitsers verdreven waren van de Scheldemonding, dus uit Zeeuws Vlaanderen en Walcheren.

Wat is er begin september misgegaan? Waarom gaf Montgomery zijn tanks niet het bevel meteen door te stoten naar de Moerdijk? Waarom lieten de geallieerden het 15de Duitse leger, dat langs de Franse en Vlaamse kust was teruggedreven, ontsnappen over de Westerschelde naar Brabant? Veel kracht straalden die 85.000 man niet meer uit, De Meij had hen gezien: ‘Vele gevluchte Duitschers komen over de Schelde. Gisteren kwamen er 500 naar Ritthem. Zij hebben een nacht overal in schuren geslapen en zijn vannacht vertrokken. Velen zagen er vermoeid uit en waren kreupel.’ Anderzijds, wanneer dat 15de leger niet via Zuid-Beveland over de Kreekrakdam naar Brabant had kunnen ontkomen en in zijn geheel noodgedwongen de verdediging van Zeeland had versterkt – zou de strijd om de Scheldemond dan niet veel zwaarder geweest zijn?

Hoe het zij, de overtuiging van het geallieerde opperbevel dat de Duitse nederlaag zeer nabij was, leidde enerzijds tot een zekere laksheid (was het wel nodig prioriteit te geven aan het moeizaam veilig stellen van toevoer over de Schelde?) en anderzijds tot een overmoedige actie van de anders zo behoedzame Montgomery: de operatie ‘Market-Garden’ met de bedoeling een doorbraak te forceren over de grote rivieren, rechtstreeks naar het Roergebied, het industriële hart van Duitsland. Deze onderneming, ingezet op 17 september en na een week in de annalen van de krijgsgeschiedenis bijgeschreven als een faliekante mislukking, blijft hier onbesproken: onder de tienduizenden die in Arnhem en wijde omgeving de oorlog over zich heen kregen, waren nu eenmaal geen familieleden… Wèl had de familie De Meij, als alle Nederlanders, te maken met de nasleep van ‘Market-Garden’: de spoorwegstaking en de Hongerwinter. En de Zeeuwen ondervonden meteen de eerste consequentie: nu de strijd langer ging duren was verkorting van de geallieerde aanvoerlijnen in West-Europa bittere noodzaak en daarvoor moest de toegang naar Antwerpen aan de Duitse controle ontworsteld worden. Toch bleef Montgomery lang koppig: pas op 16 oktober gaf hij ‘top priority’ aan het vrijmaken van de weg naar Antwerpen.

Half september 1944 lag het zwaartepunt van de strijd in Nederland dus in Noord-Brabant en Gelderland, grofweg van zuid naar noord langs de lijn Eindhoven-Grave-Nijmegen-Arnhem. Dit betekende niet dat het in die maand september op Walcheren rustig was. Integendeel. Het was een komen en gaan van Duitse troepen: eerst zuidwaarts, België in om de oprukkende geallieerden te weerstaan. Voor het transport werden ook Walcherse boeren met paard en wagen ingezet, zo moest Willem Cevaal uit Ritthem rijden tot aan de Franse grens, hij was acht dagen onderweg. Daarna, van 8 tot 23 september, volgde over de Westerschelde van Zeeuws Vlaanderen naar Walcheren en Zuid-Beveland de terugtocht van het Duitse 15de leger dat daarbij bestookt werd door zware geallieerde bombardementen, die uiteraard ook de kustverdediging tot doelwit hadden.

Bij dit alles vielen op 11 september in Breskens tweehonderd burgerslachtoffers en ook de dorpen op Walcheren waren niet veilig. De Meij schreef: ‘Zondagavond 17 Sept. zijn er bommen gevallen op Biggekerke. De geheele straat van ’t dorp naar Valkenisse ligt plat. Meer dan 40 dooden, daarbij ook een dienstmeisje van Henk, Marie Bimmel uit Zoutelande, die juist daar met een vriendin aan het wandelen was en vluchtte naar een boerderij, die geheel verwoest werd en ’t geheele gezin van 7 pers.. Bep was zo blij dat zij nu een flinke groote hulp had.’ Het slachtoffer, de achttienjarige Maria Jannetje Bimmel, was dienstmeisje bij het echtpaar De Meij-Geense in Zoutelande.

Voor de veronderstelling dat dit bombardement eigenlijk bedoeld was tegen een mobiele lanceerinstallatie van V 2 ’s die een dag daarvoor was geplaatst bij het landgoed Vrederust bij Serooskerke, zijn geen aanwijzingen. Ook De Meij had uiteraard van de lanceringen gehoord, al dacht hij, zoals de meesten, dat het hier om een V 1 ging. In drie dagen werden zes raketten op Londen afgevuurd, waarvan er één voortijdig ontplofte. Toen hij er op 24 september over schreef was de installatie alweer zes dagen daarvoor verplaatst naar Stavoren in Friesland.¹³ Zo lag Walcheren, nog voor geallieerde stormaanval was begonnen, al volop in het strijdgewoel.

Evacueren of blijven?

Aanvankelijk veroorzaakte het voornemen van de Duitsers om een groot deel van de bevolking van Walcheren te evacueren de meeste beroering. Al in juli was opgeroepen tot een vrijwillige evacuatie, maar dat was aan dovemansoren gezegd. De bevolking van de Zuid-Hollandse en de noordelijke Zeeuwse eilanden (Schouwen-Duiveland en Tholen) was in de eerste maanden van 1944 reeds voor een belangrijk deel gedwongen geëvacueerd, waarna de polders waren geïnundeerd, een beproefd defensiemiddel in de Nederlandse militaire geschiedenis. Voor Walcheren werd inundatie ook overwogen, maar de Wehrmacht was tot de conclusie gekomen dat ‘Totalüberfluttung’ van het eiland niet mogelijk was en dat de nadelen, bijvoorbeeld bij het transport van zwaar geschut, zwaarder wogen dan de voordelen.¹⁴

De evacuatie van Walcheren, deels of geheel, van september 1944 hield dus nog geen verband met te verwachten wateroverlast, maar moest de Duitsers bij de verdediging van het eiland vrijwaren van de hinderlijke aanwezigheid van burgerbevolking. In zijn al eerder aangehaalde brief van 11 september schrijft De Meij: ‘Bevel kwam Maandag (4 september): heel Walcheren moet evacueren. Daar zoo goed als niemand het deed, kwam er niets van.’ Hij vermeldt niet waarom deze nagenoeg algehele weigering zeer voor de hand lag: de volgende dag, dinsdag 5 september, Dolle Dinsdag, was men er ook in Zeeland van overtuigd dat de bevrijders elk moment konden arriveren. Bovendien waren de Zeeuwen ooggetuige van de overhaaste terugtocht van het Duitse 15de leger. Onder die omstandigheden was evacuatie in ieders ogen een volstrekt overbodige onderneming.

Helaas, het tij keerde: de geallieerden zetten niet door, de Duitsers hielden stand. Het evacuatieplan werd nieuw leven in geblazen. De Meij vervolgt: ‘Eind deze week (9 september) weer ’t bevel, vooral Vlissingen, Souburg, Middelburg en Ritthem. Nu gingen er meer weg. Hoeveel er van Vl. en Middelburg vertrokken zijn, weet ik niet. In Souburg was de vergunning om te blijven soepeler dan te Ritthem. Daar burgemeester Daniëlse met de noorderzon was vertrokken, ook met zijn meubels, is W. Boogaard nu burgemeester. In R(itthem) zouden 200 pers. blijven, meest de gezinnen der boeren. Daar zij die voor de weermacht werken van de weermacht ook vergunning kregen om te blijven, is ’t getal reeds ver overschreden. Wij zouden natuurlijk ook weg moeten. Daar Mien elk oogenblik kan bevallen, mag ’t gezin van Jan op attest van den dokter ook blijven.’ Op 17 september kregen de jongste zoon Jan en diens vrouw Mien hun derde kind dat naar de grootvader Bartel Johannes werd genoemd.

‘Ge begrijpt dat wij ook blijven, hoe de toestand ook moge worden. Want nu Antwerpen is gevallen willen ze de vrije vaart op Vlissingen hebben en dit gedeelte wordt verdedigd. Gisteren morgen zijn vele Ritthemers op boerenwagens, afkomstig uit Zuid-Beveland en hier te R. (…) gestationeerd, naar ’t Goesche land vertrokken. Geregeld wordt de Sloedam onder vuur genomen. ’t Is zo goed als onmogelijk over de Sloedam te komen. Wij wachten dus de dingen af die komen zullen. Moge God ons allen bewaren. Wij zijn in Zijn hand. Wie op de fiets vertrekt, loopt kans de fiets te worden afgenomen, zooals het Mina Ovaa en Adriaan de Pagter is overkomen, toen zij onderweg naar Zuid-Beveland waren. Mijn fiets staat bij (?) op zolder, van uw moeders fiets heeft Jan de banden afgenomen. Bij dit alles woedde Donderdagmiddag boven Ritthem een orkaan. De kap met de wieken van de molen is afgeslagen. (…) Zooeven is een vliegtuig boven de Schelde brandend neergeschoten. Voor uw moeder heb ik van dr. Bloos [J.S. Bloos (1904-1986) was sinds 1930 huisarts te Souburg] een bewijs gekregen dat zij niet naar Z.-Beveland kan loopen, zoodat wij voorlopig niet weg moeten.’

Het voornemen om slechts 15% van de bevolking op Walcheren te laten blijven was onuitvoerbaar. Gemeenteambtenaren en artsen waren gul met het verlenen van vrijstellingen en het ontbrak de Nederlandse autoriteiten aan de wil en de middelen om weigeraars te dwingen. Voor ingezette treinen bestond weinig of geen belangstelling. Uiteindelijk arriveerden zondag 10 september niet meer dan enkele honderden inwoners van Walcheren te voet in Goes.¹⁵ Het vertrek van burgemeester Pieter Daniëlse (burgemeester van Ritthem 1939-1966) was geen desertie zoals De Meij in zijn brief suggereert. In januari ’44 hadden de Duitse autoriteiten hem al willen ontslaan omdat hij ingeval van een invasie niet betrouwbaar werd geacht.¹⁶ Begin september verkoos hij onder te duiken.

Op zondag 24 september schreef meester De Meij brieven naar zijn kinderen buiten Zeeland. Mijn vader kreeg te horen: ‘we weten van te voren dat hij niet spoedig te Middelharnis zal bezorgd worden, daar alle treinverkeer stil ligt en vooral die van en naar Zeeland het eerst en het meest. Het zou nog kunnen gebeuren, zooals ik gehoord heb, dat een sleepboot vanuit Zeeland naar Rotterdam vaart en dan is voor jullie de kans groot dat de brief besteld wordt, al is het na verscheidene dagen.’ Deze brief heeft, net als die van 11 september, op 7 oktober zijn bestemming bereikt. Uit de laatste regels spreken berusting en godsvertrouwen: ‘Wij hopen en bidden dat God ons moge sparen voor de moeilijke tijden die er mochten komen. Wij zijn in Zijn hand.’ Maar men nam ook maatregelen ter eigen bescherming: ‘Velen hebben te Ritthem een schuilkelder gemaakt in hun tuin achter hun huis.’ ‘Hoe de toestand in het oosten van ons land aan de Duitsche grens is, weet ge even goed als wij. Mogen ze spoedig verder kunnen doortrekken, want daar moet de genadeslag toch vallen en niet bij Vlissingen of elders in ons land. (…) Moge de tijd zeer spoedig komen dat het kanongebulder, dat wij vaak horen vanaf de overzijde der Schelde, en het verdere oorlogsgeweld voor goed ten einde is en wij allen van de familie de Meij gespaard mogen blijven. Ge begrijpt dat we geen school houden.’

Zijn echtgenote bereidde zich al voor op een evacuatie. Ze schreef dat ze op 10 september vier zakken met dekens, lakens, pakken, jassen en kleren op de boerderij ‘Berglust’ had gebracht – ‘en koffers en dozen staan ingepakt in geval er iets gebeurt om mee te nemen als we kunnen’ … ‘We zeggen zo dikwijls hoe zou het bij de kinders zijn. Wat is het prettig als we iedere week van elkaar horen maar nu is het maar afwachten want wat leven we toch in een verschrikkelijke wereld en wat zal er nog gebeuren.’ Niet deze hofstede ‘Berglust’, maar een andere grote boerderij, ‘Boschzicht’, in de nabijgelegen buurtschap Welzinge, zou ruim een week later, op 4 oktober, hun toevluchtsoord worden.

‘Dagboek van onze evacuatie’

De brieven van 24 september 1944 waren de laatste die De Meij aan zijn kinderen heeft kunnen verzenden: pas half mei 1945 zou het normale briefverkeer worden hervat. Wel stuurde hij tussen eind september en half november Rode Kruis kaarten met summiere informatie; de laatste twee werden meer dan een half jaar later, juni 1945, bezorgd. Het briefverkeer tijdens het laatste oorlogsjaar, zowel binnen het bezette deel van Nederland, als tussen het bezette en bevrijde deel en tussen Nederland en Duitsland, zal in het vervolg de nodige aandacht krijgen.¹⁷

Over een periode van acht maanden moeten we het dus doen zonder de brieven van de oude schoolmeester, maar dat gemis wordt gecompenseerd door de aantekeningen die hij tussen 2 oktober 1944 en 10 juli 1945 in vijf schriften maakte onder de titel ‘Dagboek van onze evacuatie.’ De lezer ontdekt al snel dat De Meij zijn dagboek niet elke dag heet van de naald bijhield. Ik vermoed dat hij, vooral in de eerste chaotische maand, losse aantekeningen heeft gemaakt die hij later op rustige momenten in de schriften heeft uitgewerkt. Ook het immer keurige handschrift wijst daar op.

Omdat het verhaal op de volgende bladzijden, evenals het laatste hoofdstuk, grotendeels is gebaseerd op dit dagboek waarbij hele passages, zonder veel uitleg of correcties, zijn overgenomen, is het noodzakelijk een korte toelichting bij dit geschrift te geven. In de eerste plaats moeten we ons realiseren wie de door mijn grootvader beoogde lezers waren: ‘Onze kinderen en kleinkinderen’, waaraan hij later heeft toegevoegd ‘voornamelijk.’ Dat verklaart ook de talloze keren voorkomende term ‘Uw moeder en ik’ wanneer hij over zichzelf en zijn echtgenote schrijft.

Vermoedend dat postcontact voor langere tijd niet mogelijk zou zijn, was het dagboek in zijn ogen het substituut, weliswaar eenzijdig, voor de eerder zo zorgvuldig onderhouden briefwisseling. Er was één belangrijk verschil: in de aan de verschillende kinderen gerichte brieven ontzag hij zich niet melding te maken van problemen in de andere gezinnen. Zoals ik in de inleiding al heb opgemerkt, is in het dagboek harmonie en eensgezindheid wat de klok slaat. Soms kan de aandachtige lezer tussen de regels door een lichte irritatie bespeuren tegenover de eigen echtgenote, de jongste zoon of de burgemeester, maar van conflicten of ruzies is nooit sprake. Van politieke, sociale of kerkelijke tegenstellingen wordt niet gerept. In zijn boek over de geschiedenis van Ritthem zien we hetzelfde verschijnsel: de Doleantie, waarbij aan het eind van de 19de eeuw een splitsing ontstond binnen het Nederlandse protestantisme, wordt door De Meij in een enkele regel afgedaan (overigens bleef in Ritthem het overgrote deel van de bevolking de oude Hervormde kerk trouw) en over de politieke voorkeur van de ingezetenen, die toch bij de uitslagen van verkiezingen voor iedereen zichtbaar werd, laat hij ons volledig in het ongewisse. Dat sociale spanningen in het dagboek niet aan de orde komen wekt dan ook geen verbazing. De geschiedschrijver kan dit betreuren, maar het is niet eerlijk een bron het verwijt te maken dat zij ons niet biedt waarop we hadden gehoopt. Natuurlijk konden de tijdgenoten tussen de regels door lezen – voor volgende generaties is dat moeilijker. Het is niet aan mij de schildering van harmonie en eendracht te verstoren op grond van gissingen en vage herinneringen.

Ook uit het feit dat De Meij vrijwel zonder toelichting tientallen namen noemt van gezinnen en individuen, meest dorpsgenoten, soms familieleden, blijkt dat het dagboek in eerste instantie bedoeld was voor zijn kinderen die, opgegroeid in het dorpje Ritthem, de genoemde personen goed hadden gekend. Wanneer hij na een bezoek aan Middelburg, november 1944, schrijft dat ‘vrouw Lijnse, die met haar gezin en dat van Sien, getrouwd met Vos, samen 20 personen bij Koole op de Vlasmarkt woont’, zouden wij met enige moeite uit kunnen uitzoeken wie ‘vrouw Lijnse’, Sien, Vos en Koole waren. Maar wat voegt dat toe? De historische essentie van de mededeling is dat als gevolg van het oorlogsgeweld twintig mensen opeen gepropt in een woning bivakkeerden. De verbeelding van de lezer doet dan de rest.

Het is jammer dat karaktertekeningen vrijwel ontbreken en dat we vaak moeten gissen naar de sociale positie van de betrokkenen. Van sommigen wordt het beroep aangegeven: kruidenier, bakker, veldwachter. We mogen aannemen dat velen werkzaam waren in de agrarische sector: Ritthem was een traditioneel boerendorp. Maar juist in die beroepsgroep waren de sociale verschillen groot: naast bezitloze landarbeiders en kleine keuterboertjes met enkele varkens en geiten, stonden de eigenaren of pachters van kapitale boerderijen. De maatschappelijke positie van vrouwen wordt door De Meij aangeduid met de termen ‘vrouw’, ‘juffrouw’ en ‘mevrouw’: ‘vrouw’ voor de arbeiders- en boerenstand, ‘juffrouw’ voor de burgerklasse (de vrouwen van de veldwachter en de onderwijzer) en ‘mevrouw’ is gereserveerd voor de echtgenotes van de dominee, de burgemeester èn de vrouw van een collega-schoolhoofd …

Was het mijn opzet geweest studie te maken van de sociale patronen in Ritthem gedurende de oorlogsjaren dan zou het geloond hebben van de genoemde mannen en vrouwen de personalia boven water te halen en iets te zeggen over hun plaats binnen de dorpsgemeenschap, zoals J. Kramer-Vreugdenhil dat heeft gedaan voor de dorpen Aagtekerke, Grijpskerke en Meliskerke in haar boek Eilandbewoners (2001). Maar ik heb mij tot taak gesteld de lotgevallen te beschrijven van de op diverse locaties woonachtige familie De Meij en bovendien over een betrekkelijk korte periode. Uiteraard vormen woonomgeving en sociale contacten daarbij factoren van betekenis, maar het zou te ver voeren de structuur van de betrokken gemeenschappen ook maar oppervlakkig te onderzoeken. Bovendien bestaat dan het gevaar dat het eigenlijke onderwerp uit beeld raakt. Toch hoop ik zo nu en dan, als het ware terloops, iets te laten zien van de maatschappelijke verhoudingen in dorpen als Ritthem, Middelharnis of Poeldijk.

Het is jammer dat we in deze materie de stem van mijn oma, Leintje Coppoolse, vaak moeten missen. Gezien haar aard zal zij over de verhoudingen binnen de familie en de dorpsgemeenschap een uitgesproken mening hebben gehad en die met haar echtgenoot hebben besproken. In menig opzicht kon zij domineren, maar het ‘Dagboek van onze evacuatie’ was zijn terrein en daar was voor haar wellicht wat meer ongenuanceerde opvattingen geen ruimte.

De strijd om Walcheren

In de militaire situatie rond de Scheldemonding hadden zich eind september/begin oktober 1944 zulke dramatische ontwikkelingen voorgedaan, dat het echtpaar De Meij-Coppoolse genoodzaakt was het geliefde Ritthem te ontvluchten.

Na de mislukking van ‘Market-Garden’ diende de geallieerde aanvalskracht volledig gericht te worden op het vrijmaken van de vaart op Antwerpen. De leiding van deze onderneming werd toevertrouwd aan de commandant van het ‘First Canadian Army’, Harry Crerar. Hij moest, getroffen door dysenterie, het bevel weldra overlaten aan Guy Simonds.

Bij de strijd om de Schelde kunnen we vijf operatiegebieden onderscheiden: Oost Zeeuws Vlaanderen, West Zeeuws Vlaanderen, West Noord-Brabant, Zuid-Beveland en Walcheren. Het gebied ten oosten van het Kanaal van Gent naar Terneuzen werd vrij snel door de Duitsers prijs gegeven (20 september), maar zowel om het westelijk deel van Zeeuws Vlaanderen, waar Breskens door Hitler tot ‘Festung Schelde-Süd’ was verklaard, als om Woensdrecht en Hoogerheide werden zware gevechten geleverd. Breskens viel op 21 oktober en drie dagen later forceerden de Canadezen de weg naar de Kreekrakdam die toegang gaf tot Zuid-Beveland. Dit verovering van dit eiland leverde minder problemen. Het werd in hoofdzaak verdedigd door de 70ste Duitse Infanteriedivisie, die bekend stond als de ‘Magenkrankendivision’, omdat 80% van de manschappen bestond uit maagpatiënten. Bovendien kregen de Canadezen hulp van een Britse infanteriedivisie die op 26 oktober vanuit Terneuzen aan land ging bij Baarland. Op 30 oktober gaven de Duitsers Zuid-Beveland op. Bleef over Walcheren: de hardste noot moest nog worden gekraakt.

De kracht van de Duitse defensie op Walcheren berustte niet op een vastberaden garnizoen (al bood de ‘wittebrooddivisie’, die van Zuid-Beveland was teruggetrokken op Walcheren, toen het erop aankwam meer tegenstand dan verwacht), maar op indrukwekkende kustbatterijen, beschermd onder meters dik beton en opgesteld in de duinen bij Westkapelle en Domburg en tussen Vlissingen en Zoutelande. De geallieerden moesten elke actie tegen het eiland vooraf laten gaan door zware bombardementen op deze en andere, lichtere, geschutstellingen. Daarna konden landingen uitgevoerd worden bij Vlissingen en Westkapelle. Uiteraard zou het karwei worden afgemaakt door infanteristen die vanuit Zuid-Beveland over de Sloedam Walcheren binnendrongen. Van eerder overwogen luchtlandingen zag de geallieerde legerleiding af.

Het was vooral de wens van Simonds, de vervanger van Crerar, dat de gehele operatie zou worden ingeleid door een bombardement van één of meerdere zeedijken, zodat Walcheren onder water kwam te staan. Weliswaar zou dit het Duitse geschut, hoog en droog op de duinen, niet deren, maar de in de polders gelegen bunkers zouden moeten worden verlaten, de verbindingen werden verstoord en de vijandelijke troepen gedemoraliseerd. Op 1 oktober keurde Eisenhower het plan goed. Omdat de legerleiding ernstige protesten verwachtte, werd de Nederlandse regering in Londen informatie vooraf onthouden.

Wèl werd In algemene maar niet mis te verstane bewoordingen de bevolking van Walcheren gewaarschuwd. De Meij vatte het zo samen: ‘Maandag 2 October werd des middags door Radio Oranje afgegeven, dat alle bewoners van de eilanden aan de mond der Schelde onmiddellijk hun woonplaats moeten verlaten, daar de eilanden zullen worden gebombardeerd en er is gevaar voor overstroming. Ook werden pamfletten door vliegmachines uitgestrooid. Wat zouden wij te Ritthem doen?’ Letterlijk was gezegd: ‘verlaat de eilanden’ en ‘begeeft u met uw familie naar een veilige plaats.’ Waar waren veilige plaatsen? Hoe kwam men de Sloedam of Kreekrakdam over terwijl die aanhoudend onder vuur lagen? De Jong¹⁸ concludeert dan ook dat de meeste mensen de waarschuwing naast zich neerlegden. Zo niet in Ritthem: men wist dat daar, ten oosten van Vlissingen, het laagste gedeelte van Walcheren doorliep tot direct onder de dijk, zodat bij een doorbraak het water zonder belemmering zou binnenstromen – ‘wasserfallartig’ zoals een Duitse officier later zou verklaren.¹⁹ Bovendien lag de ‘Festung’ Vlissingen, het meest voor de hand liggende doelwit, vlakbij.

Na de onheilspellende berichten uit Londen besloten De Meij en zijn zoon Jan met het hele gezin een goed heenkomen te zoeken. In eerste instantie werd gedacht aan onderdak bij familie in Ooskapelle. De penningmeester van het schoolbestuur, Boogaard, die ook als waarnemend burgemeester Daniëlse verving, had nog 270 gulden in kas, een bedrag dat door De Meij en de onderwijzer Varel broederlijk werd gedeeld – salaris over de afgelopen maand september hadden ze niet ontvangen. De derde leerkracht, juffrouw Adriaanse, sinds 1 juli 1944 aan de school verbonden, was al uitgeweken naar het naburige Souburg.

Woensdag 4 oktober vertrokken de eerste gezinnen, waaronder dat van meester Varel, al vroeg op de fiets richting Zuid-Beveland. Toen bleek hoe de bewoners van de Walcherse dorpen in de val zaten. Mijn opa schreef: ‘Zij werden echter even buiten het dorp door de controlewacht der Duitschers teruggezonden. Zij mochten wel passeeren maar zonder fiets. Zij gingen weer naar huis en gingen nu met drie beladen kruiwagens op weg naar Nieuwland en als verder doel de Sloedam. Hier mocht niemand door; terug naar ’t Nieuwland. Overal waar zij om onderdak vroegen, was voor hen geen plaats. Er waren 10 personen. Daarbij waren zij doornat van den regen. Eindelijk vonden en kregen zij ’s avonds een schuilplaats in den boerenschuur van Dingemanse. Hier sliepen ze den eersten nacht op stroo, later op de graanzolder.’ (…)

‘Toen we hoorden dat niemand met een fiets werd doorgelaten, verviel natuurlijk onze reis naar Oostkapelle. Ik reed nu op de fiets naar Willem Cevaal (op) Boschzicht om te vragen of wij met ons zevenen op de zolder een slaapplaats konden krijgen.’ ‘Boschzicht’, een grote boerderij ten noorden van Ritthem in de buurtschap Welzinge, wat hoger gelegen en verder van de kwetsbare zeedijk, bood meer veiligheid dan het dorp. ‘In de namiddag trokken wij er heen, met kinderwagen, loopwagen, alles volgeladen.’ Cevaal haalde met zijn kar nog beddegoed, koffers en allerhande pakken op uit het huis van Jan.