Inhoud

Voorwoord – Hetty Berg, Jerzy Gawronski en James Symonds

INLEIDING: DE BUURT BINNENSTEBUITEN — Kirsten van Kempen

Hoofdstuk 1DE AMSTERDAMSE JODENBUURT ARCHEOLOGISCH BELICHT — Jerzy Gawronski en Ranjith Jayasena

1Scherven brengen bewoners tot leven – Ranjith Jayasena

2Sjabbatlamp – Lisa de Goffau

Hoofdstuk 2IDENTITEIT EN DIVERSITEIT: MATERIËLE CULTUUR ONDER PORTUGESE JODEN IN VROEGMODERN AMSTERDAM (1600-1750) — Tirtsah Levie Bernfeld

3Het interieur van Josua de Prado: een voorbeeld van een diverse identiteit – Tirtsah Levie Bernfeld

Hoofdstuk 3PORTUGEES AARDEWERK EN PORTUGESE MIGRANTEN: HET BEGIN VAN JOODS AMSTERDAM VANUIT ARCHEOLOGISCH PERSPECTIEF Marijn Stolk

4Zeven dagen zul je matses eten: bord uit een pesachservies – Marijn Stolk

5Portugees miniatuurkopje — Marijn Stolk

Hoofdstuk 4EETGEWOONTEN OP VLOOIENBURG: WAT VOEDSELRESTEN ONS VERTELLEN — Jan K. Bakker

6Koosjerloodjes — Jan K. Bakker

7Handleiding voor de koosjere slacht — Jan K. Bakker

8Paradijskorrels uit de beerput: archeobotanisch onderzoek naar de voedingsgewoonten op Vlooienburg — Henk van Haaster

Hoofdstuk 5SAMEN APART: WONEN EN WERKEN OP VLOOIENBURG IN DE ZEVENTIENDE EN ACHTTIENDE EEUW — Hans Bonke

9Centrum van joodse boekproductie — Maarten Hell

10Vlooienburg volgens Balthasar Florisz. van Berckenrode — Hans Bonke

11Een zwart echtpaar in de Zwarte Ketelgang op Vlooienburg — Mark Ponte

Hoofdstuk 6VERLEIDING EN VERMAAK OP VLOOIENBURG (1600-1800) — Maarten Hell

12Geloofsstrijd in de Lange Houtstraat — Maarten Hell

13Dobbelen en kaarten — Maarten Hell

Hoofdstuk 71940-1945: EINDE VAN DE JODENBUURT — Wally de Lang

14Marktkaart van Simon van Bever — Wally de Lang

Hoofdstuk 8VAN VLOOIENBURG NAAR HET HUIDIGE WATERLOOPLEIN — Marius van Melle

15Waterlooplein by night — Kirsten van Kempen

16Ban de regentenbunker – Marius van Melle

Hoofdstuk 9DE 3D-RECONSTRUCTIE VAN VLOOIENBURG: HOE WORDT EEN BUURT GERECONSTRUEERD? — Tijm Lanjouw en Jitte Waagen

Bibliografie

Voorwoord

Iedere Amsterdammer en elke toerist die Amsterdam bezoekt, is bekend met het huidige Waterlooplein. Toch kennen weinig mensen het verhaal van het plein en de buurt, die door grootschalige stadsvernieuwing vanaf de jaren zeventig zijn huidige verschijningsvorm heeft gekregen. Hier was eens het hart van de Jodenbuurt, waar zich meer dan drie eeuwen joods leven heeft afgespeeld. Het Joods Historisch Museum (JHM) bevindt zich er middenin en wil de geschiedenis met deze publicatie en de bijbehorende tentoonstelling Waterlooplein. De buurt binnenstebuiten weer even tot leven wekken.

De aanleiding voor deze tentoonstelling is het onderzoeksproject ‘Diaspora en identiteit’ van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). In dat project werken Monumenten en Archeologie (MenA) van de gemeente Amsterdam, het Archeologisch Instituut van de Universiteit van Amsterdam en het Joods Historisch Museum samen. De basis voor het project is het grootschalige archeologische onderzoek dat de gemeentelijke archeologische dienst op het Waterlooplein heeft uitgevoerd in 1981 en 1982. Er zijn toen twee complete huizenblokken uit de zeventiende en achttiende eeuw opgegraven.

Het doel van het project is om aan de hand van de talrijke archeologische vondsten inzicht te krijgen in de religieuze achtergronden en voedingspatronen in de woonbuurt Vlooienburg. Daarvoor werden het aardewerk en de dieren visresten uit een steekproef van twintig beerputten uit de periode 1600-1800 onderzocht. Nieuwe technieken werden toegepast om te achterhalen welk type voedsel in bepaald aardewerk werd bereid. Verder werd nader onderzocht in hoeverre de aanwezigheid van Portugees aardewerk een indicator is voor joodse huishoudens. De uitkomsten van die archeologische analyses werden vervolgens vergeleken met de resultaten van historisch onderzoek naar bewoners en bewoning van de Jodenbuurt.

Het Joods Cultureel Kwartier (JCK) is verguld om de nieuwe inzichten uit dit multidisciplinaire project aan een breed publiek te presenteren. Nooit eerder kregen archeologische voorwerpen zo’n prominente plaats in een expositie in het JHM. De vondsten van Vlooienburg uit de zeventiende en achttiende eeuw worden getoond naast archeologische overblijfselen van andere delen van de Jodenbuurt, zoals de Valkenburgerstraat, die dateren uit de negentiende eeuw. Juist de afbraak van de voormalige joodse buurt maakte bodemonderzoek door archeologen mogelijk, wat ons nu in de gelegenheid stelt meer te vertellen over de levens van de allereerste bewoners.

Bij zo’n omvattend project is het onmogelijk om alle betrokkenen afzonderlijk te bedanken. Bij de drie instellingen hebben velen een bijdrage geleverd aan de totstandkoming van dit boek en de tentoonstelling. De kern van het project wordt gevormd door de onderzoeksgroep onder leiding van James Symonds, Jerzy Gawronski en Patricia Lulof, bestaande uit Jan Bakker, Marijn Stolk en Maarten Hell (UvA), Tijm Lanjouw en Jitte Waagen (4D Research Lab, UvA), Ranjith Jayasena (MenA), Hans Bonke, Henk van Haaster (BIAX), Hetty Berg en Kirsten van Kempen (JCK). Behalve de bovengenoemden zijn we externe auteurs Tirtsah Levie Bernfeld, Lisa de Goffau, Mark Ponte, Wally de Lang en Marius van Melle, redacteuren Lies Meiboom en Diederik Broeks, vormgever Ronald Boiten en uitgeversmaatschappij Walburg Pers erkentelijk voor hun bijdrage aan de publicatie. Voor de tentoonstelling geldt onze dank conservatoren Titia Zoeter, Kirsten van Kempen en Batya Wolff, coördinator Martine Stroo, vormgevers ROO en Tijl Akkermans, en het hele team van het JCK. Zonder hen zou dit complexe project niet tot een succesvol einde zijn gebracht.

Hetty Berg, Jerzy Gawronski en James Symonds

Stopera, Waterlooplein en de nieuwbouw langs de Jodenbreestraat, 1972-2012 door resp. Ger van Middelkoop en Marco van Middelkoop. In Amsterdam, hetzelfde maar anders in 134 luchtfoto’s, Bussum: Uitgeverij THOTH, 2013, p. 144 en 145

INLEIDING
DE BUURT BINNENSTEBUITEN

Kirsten van Kempen

In maart 1982 was het Waterlooplein een zandvlakte. Foto’s uit die tijd tonen een kaal plein, op enkele zandhopen en bouwwerktuigen na. Niet veel later zou op deze plek het stadhuis-muziektheater verrijzen. Hoe anders zag het er twee decennia eerder uit, toen bezoekers van het plein niet struikelden over bouwmaterialen, maar over uitgestalde handelswaar? Kooplieden brachten stapels kleding, gereedschap en huisraad aan de man, dikwijls onder begeleiding van theatrale verkooppraatjes. Het is deze versie van het Waterlooplein waar velen tegenwoordig met plezier aan terugdenken, maar dergelijke nostalgische gevoelens hadden bezoekers en bewoners van het plein in de jaren zestig ook al.
Zij verlangden juist terug naar de buurt zoals die voor de Tweede Wereldoorlog was geweest, toen de wijk Vlooienburg met het Waterlooplein het hart van de Amsterdamse Jodenbuurt vormde.

Waarom moest deze buurt wijken voor de bouw van het stadhuis-muziektheater, wie woonden er en hoe zijn Vlooienburg en het Waterlooplein eigenlijk ontstaan? Door deze vragen te stellen wil het Joods Historisch Museum met dit boek en de gelijknamige tentoonstelling Waterlooplein. De buurt binnenstebuiten dieper duiken in de geschiedenis van deze Amsterdamse buurt. Het focusgebied van dit project strekt zich uit van het huidige Waterlooplein tot aan de Valkenburgerstraat en de Portugese en Hoogduitse synagogen bij het Jonas Daniël Meijerplein.

Vanaf 1600 tot nu hebben Vlooienburg met het Waterlooplein en de omliggende buurt gefunctioneerd als woon- en werkgebied en als zodanig invloed gehad op de persoonlijke levens van mensen die er leefden. Daartegenover staat dat die mensen zelf ook een stempel op de buurt hebben gedrukt. Soms is dat zichtbaar, bijvoorbeeld in de vorm van gebouwen of monumenten. Vaker zijn sporen van vroegere bewoners echter te vinden in het archief, in verzamelingen en museumcollecties of onder de grond, in het binnenste van de buurt zelf.

Voordat de eerste paal van het stadhuis-muziektheater de grond in ging, kregen stadsarcheologen de kans om onderzoek te doen op het kaalgeslagen terrein. Dit bood een unieke gelegenheid om twee volledige huizenblokken systematisch te onderzoeken. Vooral de afvalputten van de voormalige bewoners bleken een waardevolle bron: ze waren gevuld met voedselresten en duizenden voorwerpen van textiel, glas, metaal, hout en aardewerk. Sinds de jaren tachtig zijn er verschillende onderzoeken gedaan naar de inhoud van die zogenoemde beerputten. Het NWO-project dat ten grondslag ligt aan deze publicatie en de tentoonstelling voegt daar een nieuw hoofdstuk aan toe. De artikelen in dit boek, omlijst met een aantal uitgelichte objecten, personen en documenten uit verschillende periodes, bieden samen een verdiepende laag bij de tentoonstelling.

Stadsarcheologen Jerzy Gawronski en Ranjith Jayasena leggen de basis voor de andere bijdragen met een artikel over het proces en de resultaten van archeologisch onderzoek waarmee de levensomstandigheden in de Amsterdamse Jodenbuurt voor het eerst tastbaar werden. Aan het einde van de zestiende eeuw werd het eiland Vlooienburg in de Amstel aangelegd, waarna er vier huizenblokken met daarin tweehonderd woonhuizen verrezen. Vanaf de tweede helft van de zeventiende eeuw breidde de joodse buurt zich uit naar de eilanden Uilenburg, Marken en Rapenburg, waar smalle stegen in de achttiende en negentiende eeuw bewoond werden door arme gezinnen. Het joodse karakter van de buurt was niet altijd een vast gegeven, maar heeft zich geleidelijk ontwikkeld vanaf de komst van joodse migranten uit Spanje en Portugal in het begin van de zeventiende eeuw.

Naast archeologische vondsten kunnen ook archiefstukken inzicht verschaffen in de inrichting van zeventiende- en achttiende-eeuwse huizen in de Jodenbuurt. Door middel van onderzoek naar testamenten en boedelinventarissen laat Tirtsah Levie Bernfeld ons binnenkijken bij die sefardische joden en beschrijft ze hoe de objecten in hun interieurs hun meerdimensionale identiteit weerspiegelden. Zo bezaten sommigen van hen niet alleen spullen die herinnerden aan hun land van herkomst, maar ook voorwerpen waarmee zij zich leken aan te passen aan hun nieuwe omgeving.

De bijdrage van Marijn Stolk en een objectbeschrijving van Lisa de Goffau voegen hier een archeologisch perspectief aan toe. Marijn Stolk doet dit op basis van haar onderzoek naar Portugees aardewerk dat is aangetroffen in de beerputten op het Waterlooplein. Ze geeft daarbij inzicht in de uitdagingen van haar project, waarin de relatie tussen archeologische vondsten en historische gegevens niet altijd zo vanzelfsprekend bleek als aanvankelijk gedacht. Toch weet ze door middel van een nauwgezette analyse enkele van de eerste Portugese migranten op Vlooienburg te lokaliseren.

Jan Bakker richt zich vervolgens in algemenere zin op joodse aanwezigheid in de zeventiende-eeuwse buurt. Door middel van zoöarcheologisch onderzoek naar een grote en diverse hoeveelheid dierlijke resten heeft hij beerputten in kaart kunnen brengen waarvan de gebruikers zich waarschijnlijk aan de joodse spijswetten hielden en dus koosjer aten. Hierin wijken de onderzochte beerputten af van putten uit andere delen van Amsterdam. Dit wordt bevestigd door de korte bijdrage van Henk van Haaster met betrekking tot zijn onderzoek naar plantenresten. Zo is er in een van de beerputten saffraan gevonden, iets wat nooit eerder in Nederland is voorgekomen.

Dat Vlooienburg een diverse buurt was waar niet alleen joden, maar ook mensen met andere achtergronden woonden en werkten, wordt duidelijk uit het artikel van Hans Bonke. Net als Tirtsah Levie Bernfeld deed hij al in de jaren tachtig historisch onderzoek naar aanleiding van de archeologische opgravingen op het Waterlooplein. Hij beschrijft hoe het eiland werd volgebouwd en hoe de buurt langzaamaan steeds meer joodse bewoners kreeg. Toch was er nooit sprake van een getto. Joden en christenen woonden en werkten naast elkaar, al hadden ze vaak niet dezelfde beroepen omdat veel gilden weigerden om joden toe te laten. Mark Ponte vult het beeld van Vlooienburg als diverse buurt aan met een kort artikel over een echtpaar dat deel uitmaakte van de Afro-Atlantische gemeenschap in de buurt.

Naast wonen en werken was er ook tijd voor ontspanning. Maarten Hell neemt ons mee naar de zeventiende- en achttiende-eeuwse plaatsen van vertier op Vlooienburg. Met verschillende voorbeelden schetst Maarten Hell het kleurrijke leven binnen de herbergen, gelagkamers en gokhuizen op Vlooienburg. Daar konden buurtbewoners zich, niet altijd legaal, laven aan verschillende dranken en (gok)spellen. In gelagkamers deden de waarden niet moeilijk over de godsdienstige achtergrond van hun gasten. Zo divers als de gasten waren, zo divers werd ook het aanbod van dranken waaruit zij konden kiezen, toen nieuwigheden als thee, chocolade, koffie en sterke dranken langzaam beschikbaar werden voor alle lagen van de samenleving.

Leegte op het Waterlooplein in voorbereiding op de bouw van stadhuis en muziektheater, maart 1982. Foto uit het Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening.
Stadsarchief Amsterdam

Het artikel van Wally de Lang maakt een grote sprong vooruit naar de eerste helft van de twintigste eeuw en de Tweede Wereldoorlog, een breuk in de geschiedenis van de Jodenbuurt en het Waterlooplein. De eerste oorlogsdagen gooiden het leven van veel bewoners van de buurt direct overhoop en de allereerste razzia in Nederland vond in 1941 plaats in de Waterloopleinbuurt. In de periode die volgde werd de plek op ruwe wijze van haar joodse karakter ontdaan toen de nazi’s, ondanks het verzet van de Februaristaking, bewoners uit hun huizen haalden. Velen keerden nooit terug en in de afwezigheid van de bewoners begonnen ook de huizen zelf te verdwijnen.

Tijdens de Hongerwinter sloopten omwonenden door algeheel gebrek aan kolen alle brandbare bouwmaterialen uit de huizen. Bijna de helft van de panden op Vlooienburg was na de oorlog onbewoonbaar geworden. Marius van Melle plaatst het saneren van deze panden in een bredere context in zijn bijdrage over de stedenbouwkundige verandering van de Jodenbuurt. Zijn verhaal begint bij de demping van verschillende grachten in de negentiende eeuw. De stukken straat die ontstonden na demping van de Houtgracht en Leprozengracht kregen in 1883 de naam ‘Waterlooplein’ en na meerdere pogingen lukte het de Amsterdamse gemeente om een deel van de straathandel van omliggende straten en de Nieuwmarkt naar dit nieuwe plein te verplaatsen. Dit was het begin van de iconische markt die decennialang het hart was van het leven in de Jodenbuurt. Na de oorlog maakte de gemeente plannen voor de wederopbouw van de buurt. Toch werd er, behalve de metro in de jaren zeventig, lange tijd niets gebouwd. Dat veranderde in 1979, toen de gemeente besloot dat de overgebleven panden op Vlooienburg plaats moesten maken voor een groots plan: een stadhuis en muziektheater in één complex. In dat jaar werd ook voor het eerst de naam ‘Stopera’ gebruikt: geen samenvoeging van ‘stadhuis’ en ‘opera’, zoals velen tegenwoordig denken, maar een verkorting van ‘stop (de) opera’. Het was een van de vele protestleuzen tegen de gemeentelijke plannen voor het Waterlooplein, die jaren ervoor begonnen met verzet tegen de aanleg van de metro.

Anno 2020 weet iedereen dat het stadhuis op het Waterlooplein staat en is er, op een monument voor het joodse jongensweeshuis Megadlé Jethomiem na, niets meer te zien van de vroegere huizenblokken. Met moderne technieken probeert het 4D Research Lab van de Universiteit van Amsterdam de verdwenen huizen digitaal te reconstrueren op basis van oude foto’s en bouwtekeningen. Ze richten zich hierbij op vier verschillende momenten in de geschiedenis van de buurt. Zo geven ze niet alleen een indruk van hoe de buurt er op die momenten uitzag maar ook van de stedenbouwkundige veranderingen die er hebben plaatsgevonden. Het resultaat, een 3D-model van de buurt in verschillende tijdperken, is te zien in de tentoonstelling. Het model toont niet alleen de huizen op Vlooienburg, maar ook de smalle stegen aan de Valkenburgerstraat, de Portugese Synagoge en het Hoogduitse synagogencomplex. Jitte Waagen en Tijm Lanjouw leggen in de laatste bijdrage aan dit boek uit hoe een dergelijke reconstructie wordt gemaakt en wat voor onderzoek daaraan voorafgaat.

De tentoonstelling toont het leven in de Amsterdamse Jodenbuurt, met het Waterlooplein als centrale focus, aan de hand van de sporen die buurtbewoners achterlieten. Het gaat dan om archeologische vondsten, maar ook om boedellijsten, getuigenissen, kunstwerken, foto’s en films, of spullen die ooit op de markt gekocht zijn. Zo hoopt het Joods Historisch Museum een overzicht te bieden van de levensloop van deze buurt tot nu toe. Het betreft wel een momentopname. Nog voor het einde van de tentoonstelling staat een herinrichting van het Waterlooplein gepland: een nieuw hoofdstuk dat toont dat de buurt leeft en zal voortleven, zoals ze de afgelopen vierhonderd jaar heeft gedaan.

Hoofdstuk 1

DE AMSTERDAMSE JODENBUURT ARCHEOLOGISCH BELICHT

Jerzy Gawronski en Ranjith Jayasena

INLEIDING

De start van archeologisch onderzoek naar de oude Jodenbuurt in Amsterdam had in eerste instantie een praktische aanleiding: het verval en de afbraak van de huizenblokken op het Waterlooplein in de jaren zeventig. Zoals vaak het geval is, waren het stedelijke bouwplannen die de ruimte schiepen voor archeologisch onderzoek. De werkzaamheden in de omgeving van het Waterlooplein waren zelfs aanleiding voor de oprichting van de gemeentelijke archeologische dienst. Het Waterlooplein bevond zich op het voormalige eiland Vlooienburg. Dit eiland was aan het eind van de zestiende eeuw in de Amstel aangelegd, waarna het werd volgebouwd met vier huizenblokken met in totaal tweehonderd woonhuizen. Vlooienburg groeide vanaf de zeventiende eeuw uit tot een stadswijk met een gemengde, maar hoofdzakelijk joodse bevolking en vormde tot de Tweede Wereldoorlog de kern van de Amsterdamse Jodenbuurt.

De joodse buurt in 1832 met de in het artikel besproken opgravingen Waterlooplein (WLO), de Nieuwe Synagoge (JDM), Valkenburgerstraat 130-146 (VAL4) en Valkenburgerstraat 72-106 (VAL5). Kaart: Thijs Terhorst.
Monumenten en Archeologie, Gemeente Amsterdam, gevectoriseerde kadasterkaart Fryske Akademy, Leeuwarden

De oudste afbeelding van Vlooienburg als een braakliggend eiland tussen de Sint-Anthoniesdijk en de Amstel. Detail van de stadsplattegrond van Pieter Bast (1570-1605) uit 1597.
Stadsarchief Amsterdam

Het werk begon in 1972 met de aanleg van de Metro Oostlijn. De metrotunnel zou onder de noordzijde van het Waterlooplein door lopen, en de aanleg werd door archeologen begeleid. De structuren en vondsten die daarbij in kaart werden gebracht stamden vooral uit de prestedelijke periode (zestiende eeuw) en de tijd van de aanleg en vroege inrichting van Vlooienburg. Kort nadat de Oostlijn in 1980 in gebruik was genomen, volgde in 1981 en 1982 een tweede fase van archeologisch onderzoek vanwege de bouw van de Stopera. Dat bood de mogelijkheid tot de integrale opgraving van twee van de vier zeventiende- en achttiende-eeuwse huizenblokken. Deze opgravingen brachten voor het eerst materiële resten aan het licht die verband hielden met de geschiedenis van joodse Amsterdammers. De vondsten en inzichten van dit onderzoek boden de uitgangspunten voor het NWO-onderzoeksproject ‘Diaspora and Identity’ waarin de Universiteit van Amsterdam (ACASA), de gemeente Amsterdam (Monumenten en Archeologie) en het Joods Historisch Museum samenwerken en dat in 2016 van start ging. Het project richt zich in hoofdzaak op opgegraven materiële resten zoals huisraad en voedsel, om aan de hand daarvan inzicht te verwerven in de etniciteit en culturele achtergronden van de bewoners van Vlooienburg.

Naast de opgravingen op het Waterlooplein bespreekt dit artikel twee andere onderzoekslocaties in de directe omgeving, die in de afgelopen decennia verdere informatie opleverden over het leven in de voormalige Jodenbuurt. Tussen 1996 en 2016 werd op verschillende bouwlocaties aan de Valkenburgerstraat archeologisch onderzoek gedaan. De joodse buurt had zich vanaf de tweede helft van de zeventiende eeuw uitgebreid naar de eilanden Uilenburg, Marken en Rapenburg. In de achttiende en negentiende eeuw werden langs smalle stegen tussen de Valkenburgerstraat en de Uilenburgergracht tientallen kleine kamerwoningen gebouwd voor de arme, veelal joodse huishoudens. Het archeologisch onderzoek bracht hiervan bouwresten met bijbehorend huisraad en etensafval aan het licht, dat de slechte woonomstandigheden in dit deel van Amsterdam voor het eerst tastbaar maakte. In 2006 vond een verbouwing plaats voor de uitbreiding van de expositieruimte van het Joods Historisch Museum in de Nieuwe Synagoge aan het Jonas Daniël Meijerplein. Hierbij werd archeologisch onderzoek ingelast vanwege de ontdekking van een mikwecomplex uit het midden van de achttiende eeuw, dat in detail kon worden gedocumenteerd.

AANLEG VAN DE WOONWIJK VLOOIENBURG

De stadsontwikkeling in het gebied rond het huidige Waterlooplein startte in 1592 met een stadsuitbreiding die bekendstaat als de Tweede Uitleg. Aan de oostzijde van de stad werden drie eilanden aangelegd voor de bouw en het onderhoud van schepen: Uilenburg, Marken en Rapenburg. Om het tekort aan woonruimte op te lossen besloot het stadsbestuur in november 1595 tot de aanleg van een vierde eiland, Vlooienburg, in de bocht van de Amstel buiten de Sint-Anthoniespoort. Die woningnood was het gevolg van een groeiende toestroom van immigranten uit de Zuidelijke Nederlanden na de Val van Antwerpen in 1585, maar ook uit andere delen van Europa. In combinatie met de bloeiende economie zorgde dat voor een verdrievoudiging van de Amsterdamse bevolking tussen 1578 en 1622, van 30.000 naar 100.000 inwoners.

Op Vlooienburg moesten vier symmetrische bouwblokken met tweehonderd woonhuizen verrijzen om plaats te bieden aan Amsterdammers en nieuwkomers. Voor de aanleg van het rechthoekige eiland werden de bestaande buitendijkse weilanden opgehoogd en extra land aangeplempt in de Amstel. In de vergaderstukken van het stadsbestuur werd de locatie aangeduid als ‘de erven gelegen buijten St Anthonispoorte’ en de ‘aenlandinge van den Aemstel’. Pas na 1609 raakte de naam ‘Vloonburg’ of ‘Vlooienburg’ ingeburgerd.

Blijkbaar werd de bevolkingsdruk met de dag nijpender, want het stadsbestuur drong aan op een versnelde uitvoering van de aanleg van het eiland. De vergadernotulen melden dat er speciaal bouwmaterialen waren aangekocht en dat ook stadsafval (‘het stroo ende vuijlnis gebracht werdende op de wallen’) gebruikt moest worden voor de landwinning. Het werk moet in 1596 grotendeels zijn voltooid, want het eiland staat als braakliggend land afgebeeld op de stadskaart van Pieter Bast uit 1597. Toch waren in 1600 ophogingen nodig omdat het nieuwe land nog niet voldoende was ingeklonken om verkocht en bebouwd te kunnen worden. Deze werkzaamheden waren in 1601 afgerond en in 1602 startte het stadsbestuur de verkoop van de erven op het nieuwe eiland.

Er zijn verschillende historische kaarten voorhanden die visuele en gedetailleerde informatie bieden over de bebouwing en invulling van het eiland. De eerste bebouwing vanaf 1602 is goed te volgen op verschillende drukken van de stadskaarten van Pieter Bast tussen 1599 en 1617. Op de eerste druk van de kaart van Balthasar Florisz. van Berckenrode uit 1625 is Vlooienburg voltooid met vier vrijwel volgebouwde huizenblokken en houtwallen langs de kades. In 1626 vond nog een trapeziumvormige oeveruitbreiding plaats in de Amstel, die wordt weergegeven op de tweede druk uit 1647, en tot slot verrees in 1656 op de zuidwesthoek het Diaconieweeshuis, zichtbaar op de derde druk uit 1657. In de eeuwen daarna wijzigde de topografie van Vlooienburg nauwelijks, totdat in 1883 de Houtgracht en de Leprozengracht werden gedempt en werden omgedoopt tot Waterlooplein.

Vlooienburg ontwikkelde zich tot een stadswijk met een eigen, gemengde bevolking. Onder de eersten die vanaf het begin van de zeventiende eeuw op Vlooienburg neerstreken, waren joden die Portugal (en Spanje) waren ontvlucht. Bij de verkoop van de eerste kavels in 1602 waren er nog geen Portugese joden onder de kopers, maar in 1650 was 20 procent van de huiseigenaren van Portugees-joodse afkomst. In de periode 1630-1750 vestigden zich ook meer dan 10.000 asjkenazische of Hoogduitse joden uit Midden- en Oost-Europa in deze buurt. Vlooienburg werd het centrum van de joodse gemeenschap in Amsterdam en bleef dat tot de Tweede Wereldoorlog.

ARCHEOLOGIE VAN VLOOIENBURG

Het archeologisch onderzoek van 1981 en 1982 op het Waterlooplein richtte zich op de twee zuidelijke huizenblokken van Vlooienburg, met een oppervlak van 7988 m², aangezien de twee noordelijke huizenblokken deels waren verstoord door het metrotracé. In totaal zijn honderd huizen uit de zeventiende en achttiende eeuw opgegraven, inclusief bijbehorende structuren zoals waterkelders en waterputten voor de watervoorziening en beerputten die als toilet dienden. Beerputten bevonden zich in de regel op de binnenplaats achter het woonhuis. Daar stond een houten toilethokje (ook wel secreet genoemd) dat was aangesloten op een stortkoker in de koepel van de beerput. De stortkoker kwam uit op een ronde of rechthoekige gemetselde of houten bak die in de bodem was ingegraven (gemiddeld 2 x 2 meter, 2 meter diep). Beerputten kwamen in Amsterdam in de vijftiende eeuw in zwang en bleven in gebruik tot de introductie van het watercloset in de late negentiende eeuw. Naast hun sanitaire functie dienden de putten ook voor de stort van huishoudelijk afval (etensresten, huisraad). Een beerput werd vaak door één huishouden gebruikt, maar het kwam ook voor dat een put via meerdere stortkokers op verschillende panden was aangesloten.

Het eiland Vlooienburg op de stadsplattegrond van Balthasar Florisz. van Berckenrode (1591-1645) uit 1625 (links) en 1657 (rechts). Goed zichtbaar is de uitbreiding van de houtwallen door landwinning in de Amstel in 1626 en het in 1656 gebouwde Diaconieweeshuis op de zuidwesthoek.
Stadsarchief Amsterdam