Afbeeldingen omslag

Voorplat: Storm op zee, Joost van Geel, in of na 1666. Rijksmuseum, Amsterdam.

Achterplat: Detail van een kaart van West-Vlieland in 1594, door P. Bruinsz. Nationaal Archief, Den Haag.

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Prezns - Marco Bolsenbroek, Zutphen

© 2020 Anne Doedens & Jan Houter, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2020 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494923

e-ISBN 9789462497375

NUR 680

Inhoud

Wat vooraf ging

I Een giftig godsgeschenk

Ten dode opgeschreven

Een zware storm raast over de Noordzee

Een schip met een bijzondere lading strandt

II Een dorp en zijn overheid

Een gewantrouwde overheid

Weerzin tegen de schout

Het West-Vlielandse dorpsbestuur

Land in zee

Slecht betaalde dominees en hun drankprobleem

Over herbergen, moord en doodslag en een onzedelijke geestelijke

Een oeroude kerk wordt het dorp teveel

III De kat de bel aangebonden

Een klokkenluidster staat op

Onderzoek naar de buit in Amsterdam

Pottenkijkers van de wal

Over Oost en West

Het onderzoek begint, het eerste verhoor

De Orde van het Gulden Vlies

Een jodenman op Vlieland

Heler of koopman?

Gescheiden, maar niet zonder elkaar

Twee weesmoeders

De klokkenluidster vertelt meer

Amsterdam, ver weg en dicht bij

Het Hoge Noorden

Een Duitse diender en besmette burgemeesters

IV Armoe en achteruitgang

Leven van de zee

Geldtekort en armoe

Krimp

Over familie-, bij- en straatnamen

De overheid en de kracht der elementen

Tekenen aan de wand veronachtzaamd

Zo gewonnen, zo geronnen

Over het raadhuis van West-Vlieland

V Een onbetrouwbare overheid

Schepenen die van niets weten

Dubieuze dienders

Een merkwaardige brief

Wat er in de wagen besproken werd

Een medeplichtige moeder en haar dochter

VI De veldmaarschalk

Een adellijke lading in de golven

De Spaanse Successieoorlog

Vlieland en de oorlogen van de Republiek

Veldmaarschalk Georg van Hessen-Darmstadt

VII De daders gestraft?

Dieven opgepakt en opgesloten

Een oproerige preek

Oost Vlieland, 10 december 1704

Het dorp zwijgt: donderdag 11 december

De klokkenluidster blijft praten, 12 december 1704

Dertien december: naar de Gevangenpoort

Nog een keer: Amsterdam

Het einde van de zaak: vraagtekens

VIII Epiloog: Ondergang

Tien jaar later: weer stormt het

Een wegspoelend dorp

Ruïnes verdwijnen in de golven

Een nieuwe strandroof

Het houdt niet op …

De West-Vlielandse boeken worden gesloten …

Noten

Wat vooraf ging

In maart 2019 deden we onderzoek naar de geschiedenis van het verdronken dorp West-Vlieland. We zochten naar oude kaarten van de Wadden in het Nationaal Archief. Beelden die we van het dorp kregen met hulp van mooi cartografisch materiaal uit het archief bleken van groot belang om een idee te krijgen hoe dit voor altijd verdwenen dorp eruitzag. Nadat we dagenlang uniek materiaal hadden gefotografeerd – de resultaten daarvan zijn elders in dit boek te vinden – besloten we nog wat stukken te raadplegen. We kozen voor het archief Hof van Holland. We waren daar al intrigerende archivalia tegengekomen over gewelddadigheden in West-Vlieland in het midden van de zestiende eeuw. Het eiland was allesbehalve een vreedzaam paradijs aan de horizon van Holland.

De archiefinventaris doornemend, viel ons oog op een document uit 1703: ‘Informatie nopens strandroof gepleegd op Vlieland. 1704.’ Op zichzelf was onderzoek naar strandroverij door het Hof van Holland niet bijzonder. We zagen in de inventaris dat er sprake is van zo’n veertig zaken. Het stuk van 1703 wekte echter toch onze nieuwsgierigheid en we lieten het uit het depot komen. Het bleek een bundel met tientallen verhoren van West-Vlielanders die bij een ernstige ‘strandroof’ met internationale aspecten betrokken waren. De stukken in de bundel waren in klad, snel neergepend tijdens de verhoren. Ze gaven de rechtstreekse ongezeefde werkelijkheid weer van West-Vlieland, een dorp in zijn nadagen. Met eronder gekrabbelde handtekeningen van dorpelingen en kruisjes van wie niet schrijven kon, met eigen symbolen als signatuur onder de verklaringen van sommige getuigen. Het was opgeschreven zoals het door de verhorende autoriteiten was opgevangen. Geschreven in dialect, met merkwaardige weergaven van eigennamen. Kortom een uniek tijdsdocument dat zicht gaf op een heel bijzondere, vroeg achttiende-eeuwse dorpssamenleving in de herfst van zijn bestaan. (Zie afbeelding 1.).

’s Avonds, napratend over deze bijzondere vondst, kwam in het gesprek naar voren dat bijna veertig jaar geleden een boek verschenen was over een ander dorp, waarin verhoren een grote rol speelden: Montaillou, van de Franse historicus Emmanuel Le Roy Ladurie. Hij vertelt het verhaal van dit kleine veertiende eeuwse bergdorp in de Pyreneeën aan de hand van getuigenverhoren door de inquisitie. Om de ketterij uit te bannen liet de ketterjager Jacques Fournier, een cisterziënzer monnik, de boeren en herders van dit geïsoleerde gehucht van 250 inwoners meer vertellen dan ze uit zichzelf gedaan zouden hebben. Le Roy Ladurie legde een reeks dorpsgeheimen bloot, tot en met het liefdesleven van de dorpelingen. De Vlielandse verhoren die wij vonden waren vijfhonderd jaar na die van Montaillou opgetekend, maar er waren duidelijke paralellen. Ook hier een klein dorp, ver weg van de beschaafde wereld, in dit geval aan de Zuiderzee, weliswaar geen ketterse samenleving, maar wel met een onomstreden eigen cultuur. Hier bepaalden niet de bergen maar de zee het wel en wee van het dorp en zijn inwoners. Zoals de natuur van de Pyreneeën van invloed was op het katharen-geloof van de mensen van Montaillou, was de dreigende zee dat op het doen en laten van het dorp West-Vlieland en zijn inwoners. Ook op Vlieland kwam ‘de waarheid’ niet vanzelf boven water. Dwang – zij het niet dezelfde gewelddadige als in het geval van Montaillou – was ook hier nodig om de onderste steen boven te krijgen. Niet door een fanatieke buitenstaander, maar wel door het hoogste gerechtsorgaan van Holland. In beide gevallen waren het pottenkijkers van buiten die met dreigementen het stilzwijgen van de dorpelingen moesten zien te doorbreken. Een andere overeenkomst is, dat de vondst van uniek bronmateriaal een tot nog toe verborgen verleden zichtbaar maakte. In het geval van Montaillou waren dat de verslagen van de inquisitie, terwijl de dorpelingen van West-Vlieland in de door ons ontdekte verhoren een gezicht krijgen.

Uiteraard zijn er verschillen tussen het verhaal van Montaillou en dat van West-Vlieland. Inquisiteur Jacques Fournier is niet te vergelijken met de onderzoekers van het Hof van Holland, Benjamin Fagel en Adriaan Pieter d’Hingosa. De eerste zou als paus Benedictus XII vanuit Avignon een hoofdrol gaan spelen op het Europese toneel, terwijl de twee Hollandse raadsheren bleven wat ze waren, bekwame gewestelijke juristen uit de regentenstand. Anders dan West-Vlieland bestaat Montaillou nog steeds en echte ketters en een ketterjacht waren er in het eilanddorp niet.

Hoe dan ook, onze oorspronkelijke plannen veranderden. We waren tot dan toe van plan geweest om het verhaal te vertellen van het dorp West-Vlieland, dat vele eeuwen oud was, toen het in de jaren dertig van de achttiende eeuw door de golven verzwolgen werd. Het dossier van de strandroof gaf echter zoveel inzicht in de dorpssamenleving en het denken en handelen van de dorpelingen, dat we besloten dit tijdsdocument tot de kern van het verhaal over het verdronken dorp West-Vlieland te maken. Zo wilden we dorpelingen van West-Vlieland een gezicht geven. Maar het dossier stond niet toe ons te beperken tot het eiland zelf. Om dit tijdsdocument te begrijpen, moesten we in gedachten reizen naar Midden-Duitsland en Gibraltar. De zeeroof had immers twee gezichten: die van de daders en die van de slachtoffers. En die laatste hadden veel met die twee oorden te maken. Het perspectief van de plegers van de zeeroof was heel anders: een onverwachte opsteker voor een tot ondergang gedoemd dorp, want aan boord bevonden zich goud, zilver, edelstenen en andere kostbare zaken. Een schijnbaar fraai godsgeschenk. Dit ‘cadeau’ werd echter uiteindelijk een drama, en zou voor sommige eilanders alleen maar tot problemen leiden.

Korte tijd na ons bezoek aan het Nationaal Archief in de lente van 2019 ontdekten we in het archief een tweede geval van strandroof waarbij de Hof van Holland betrokken was, in 1763, zestig jaar later. Opvallend genoeg voltrok deze strandroof zich op de plek waar vroeger West-Vlieland gelegen had. De daders kwamen uit Oost-Vlieland, maar er zullen ongetwijfeld ook (nakomelingen van) inwoners van West-Vlieland bij betrokken zijn geweest. Het dorp op Oost had niet alleen het jachtgebied maar ook de inwoners van West overgenomen. Want ook op Oost hielden de vruchten van de zee, de strandingen en het jutten, de magen gevuld. Uiteindelijk troffen we in het archief van het Hof van Holland vijf gevallen van strandroof op Vlieland aan. Die van 1703, het hoofdonderwerp van dit boek, was van deze reeks de ernstigste.

Tegen deze achtergrond begonnen we aan de beschrijving van een oeroud dorp aan de rand van de ondergang, levend van de vruchten van de zee, geconfronteerd met onvermoede rijkdom die in een woeste decembernacht in december 1703 aanspoelde op het eiland.

We werden bij ons onderzoek geholpen door de research van Ben Stenekes. Hij onderzocht de bewoningsgeschiedenis van Oost-Vlieland – waar West-Vlielanders heel nauwe betrekkingen mee hadden. We hebben in ons verhaal de namen van de eilanders ‘gestandaardiseerd’ weergegeven om naar beste vermogen de personen die de dorpssamenleving van West-Vlieland vormden te identificeren. Als we een persoon niet konden thuisbrengen hebben we de spelling van de bron gevolgd. Bij veel namen werden bijzonderheden gevonden, zaken die de geschiedenis van dit giftige godsgeschenk verder kleur geven.

Kortom, hierna volgt een geschiedenis waarin een grote diefstal zichtbaar wordt, dwars door het web van leugen en bedrog dat door Vlielanders werd geweven. Maar er is meer: de snel neergepende verhoren brachten niet alleen de dorpssamenleving dichtbij, maar ook sommige personen gingen voor ons leven, zoals klokkenluidster Neeltje Andries en meelverkoopster Tryn Hendriks of de jodenman Emanuel Aser. Het is allemaal te lezen in deze geschiedenis van de stranding van het schip de Mary and Sara bij het Westeinde van Vlieland.

Maartensdijk/Oost-Vlieland, januari 2020

Anne Doedens en Jan Houter

I
Een giftig godsgeschenk

Ten dode opgeschreven

West-Vlieland was veranderd, dat zag iedere reiziger die in 1695 naar het dorp kwam, over zee van Texel of over land vanuit het oostelijke dorp. De molen die toen al minimaal anderhalve eeuw oud moet zijn geweest stond er nog, maar de oude leistenen toren met de achtkante bovenkant van het raadhuis was verdwenen.¹ West-Vlieland was in de loop van de zeventiende eeuw aan de zee ten prooi aan het vallen. Men leest dat de kerk in 1694 zijn toren verloor en die van het raadhuis zo ernstig werd aangetast dat hij dreigde op woningen in de buurt neer te storten. We weten uit de rekeningen van burgemeesteren uit 1695 dat dit ooit trotse symbool van de West-Vlielandse dorpsautonomie ernstig aangetast en deels gesloopt werd, voor 110 gulden.²

Welvarend was het dorp, zoals dat in de late middeleeuwen en vroege moderne tijd soms het geval was geweest, al lang niet meer. De duinenrij ten noordwesten van de nederzetting werd zichtbaar minder, de zee kroop gestaag dichterbij het dorp. In een proces dat tientallen jaren duurde, zou de kerk steeds dichter bij de zee komen te liggen. Aan het einde van de zeventiende eeuw, in een tijdsbestek van zeven jaar, rukte het water meer dan honderd meter op naar het huis van dorpssecretaris Gool Jansz., die op dertig meter van de kerk woonde. Aan de zuidkant van het dorp, bij de Oudelander polder, was de helft van de dijk in een storm weggevaagd. Herstel kwam er wel in de nieuwe eeuw, maar zou uiteindelijk nauwelijks baten.

In 1702 bleek hoe groot de bedreiging door de zee was. Experts van buiten moesten vaststellen dat de zee de westkant van het eiland, juist daar waar het dorp lag, dreigde te doorsnijden. De door stuifzand gegeselde en aan wind blootgestelde, krimpende nederzetting moest toezien, hoe het Vlielander Diep volstoof en steeds ondieper werd. Geen schip kon nog veilig onder de West-Vlielandse wal doorvaren. De kerk – ooit meer dan een halve kilometer van de branding verwijderd – lag er in 1702 nauwelijks nog honderd meter vanaf. De verbinding tussen de Ooster- en de Westerduinen boven het dorp was verbroken. Er moest een nieuwe verbindingswal komen om de verloren verbinding te herstellen, een inlaagdijk – het was de eerste niet – om het gevaar te keren. Daarom werd de aanleg ervan nog in hetzelfde jaar aanbesteed in herberg De Roode Leeuw. Nog in 1702 werd het met werk begonnen, voor 3.960 gulden, uitgevoerd door aannemer Jan Hendriksz. Breeroo uit Schoorl. De inlaagdijk volgde het tracee van de Oudelandsdijk naar de Noordzee toe. Het jaar daarop, in december 1703, sloeg de zee weer toe. Het huis van Gool Jansz. stond nu op een steil duin aan de rand van de zee, er was in één jaar 87 meter duin verloren gegaan.

En juist in 1703 leek de zee terug te geven waar hij tot dan toe alleen maar genomen leek te hebben. Er strandden toen drie schepen. Op 1 februari 1703 raakte een schip uit Hamburg, onderweg naar Duinkerken, geladen met pek, teer en ijzer, op het Westeinde van Vlieland op het strand. De bemanning werd gered, de lading kwam de inwoners van het dorp zeker ten goede. Want ook al hebben we geen verklaringen over gejut of ontvreemd goed uit de lading, met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid mag worden aangenomen dat de schout – die ging over gestrand goed – lang niet alles in handen kreeg. Tien maanden later, begin december 1703, zeilde een schip, dat in het Poolse Kolberg thuishoorde, met een vloot uit bij Texel, met als eindbestemming Londen. Het zou diezelfde maand op dezelfde plek en dag zijn einde vinden als de Engelse West-Indiëvaarder die een hoofdrol speelt in dit boek. Er stond toen het Poolse schip vertrok een harde wind. Het kwam terecht in een storm die op 7 december opgestoken was en raakte los van het vlootverband. De zeilen van het Poolse schip werden van de masten en ra’s afgeslagen om daarna in zee te verdwijnen. Het schip raakte op drift en strandde volgens de krant op donderdag 13 december op het Westeinde van Vlieland. Hoog op het strand kwam het vast te zitten. De bemanning kon gered worden en omdat het vaartuig droog lag, kon de volgende dag ook de lading geborgen worden. Het stond beschreven in de Amsterdamsche Courant van 18 december 1703. Weer leek het dorp geprofiteerd te hebben. De opbrengst stond niet vermeld, maar het is aannemelijk dat hij onbetekenend was in vergelijking met de vruchten die de zee diezelfde dag in de schoot van de West-Vlielanders wierp. De krant vervolgde in één adem: ‘Een Engelse Westindiesvaerder in de storm uyt Duyns gedreven, en beneden gaets vervallen, is door dien het volk uyt onkunde, op het bovengemelde schip [uit Kolberg] aen stevende, op de gronden vast geraekt en aen stukken gestooten, en van veele daer op zynde menschen, maer weynig gesalveerd [zijn er maar weinig overlevenden].’

Meer viel niet te lezen in de vaderlandse nieuwsbladen. De stranding van het Poolse schip leek een gewone scheepsramp, in ieder geval een debacle zonder aansprekende details. Dat gold bepaald niet voor de stranding van het Engelse schip diezelfde dag.

Die laatste scheepsramp zou een heel ongewone catastrofe blijken te zijn: een blessing in disguise, die de West-Vlielanders zoveel rijkdom scheen te brengen dat het door de zee geteisterde dorp weer even lucht kreeg. Het liep uiteindelijk echter heel wat minder positief af voor het dorp en zijn bewoners. De lading van het gestrande Engelse schip zou voor grote problemen zorgen en de ondergang van West-Vlieland werd niet afgewend. Zeven jaar na de stranding, in 1710, legden niet alleen met helm of stro beschermde duinen het loodje, maar werden ook huizen onbewoonbaar; het aantal naar elders vertrekkende inwoners nam verder toe. En toch, de achterblijvers bleven hoop houden toen aan de zuidkant van het dorp nieuwe duinvorming plaatsvond. En terwijl de kerk inmiddels als pakhuis werd gebruikt en onbeschermd op het strand stond, liet het dorpsbestuur in 1713 nog een dwarsdijk opwerpen, tegen inbraak door de zee en verstuiving van de duinen. In het dorp leefden echter nog steeds gezinnen die kinderen hadden. Er waren nog steeds honderden monden die gevoed moesten worden.

Een zware storm raast over de Noordzee³

Anders dan het korte bericht in de Amsterdamsche Courant suggereerde, was er veel meer aan de hand. Niet alleen het Engelse schip was bijzonder, ook de storm die tot zijn ondergang leidde was uitzonderlijk. Het was een orkaan die op 7 en 8 december 1703 was gaan waaien. Een vreselijke storm trok met zeer hoge windsnelheden over Engeland en de Noordzee. Volgens de elf dagen achterlopende Engelse kalender van dat moment begon hij op 26 november (oude, toenmalige Engelse tijdrekening; in de huidige tijdrekening, vrijdag 7 december). Hij geselde op zijn hoogtepunt het midden en zuiden van het land op 27 november (huidige tijdrekening: zaterdag 8 december). Het had in vijfhonderd jaar niet zo hard gewaaid, werd gezegd. De verwoestende wind trok een spoor van vernieling door Londen. De Nederlandse gezant in de Engelse hoofdstad, Marinus van Vrijberghe, schreef aan raadspensionaris Heinsius op 11 december 1703: ‘De storm, die hier tusschen vrijdagh en saterdagh is geweest, is bijna onbeschrijffelijck’. De beroemde schrijver van de avonturen van Robinson Crusoe, Daniel Defoe (1660-1731), vertelde over de gevolgen van het tempeest in zijn boek De Storm van 1704. (Zie afbeelding 26.)

Men leest in dit werk dat 25 parken met soms meer dan 1.000 bomen werden platgelegd, in 450 andere werden gemiddeld per park zo’n 600 bomen ontworteld. De rivier de Severn trad buiten zijn oevers, 15.000 schapen verdronken. Van meer dan 100 kerken werd het lood van de daken en soms ook die daken zelf, weggeblazen. 400 molens raakten beschadigd of vernield. Met snelheden tussen de 150 en 180 kilometer per uur – windkracht 12 – raasde de storm over het land. In Londen alleen al zou er voor tussen de 200 en 250 miljoen aan hedendaagse euro’s schade zijn geweest. 2.000 schoorstenen sneuvelden. In New Forest in Hampshire gingen 4.000 bomen om. Voor heel Zuid-Engeland en Wales zou een schade aan onroerend goed van 600 tot 750 miljoen euro nu zijn aangericht, 3 tot 4 procent van de waarde van alle onroerend goed in het land. Al met al werd Engeland zwaarder getroffen door de Storm dan door de Grote Brand van Londen in 1666, die de Engelse hoofdstad volledig in de as had gelegd.

De orkaan was ontstaan uit de ontmoeting van een enorme depressie boven Schotland en een rug van hoge luchtdruk boven Frankrijk. In de ‘dochter’ van deze depressie, aan de zuidflank ervan, daalde het kwik soms tot 950 millibar, een voor deze streken ongehoord laag getal. De befaamde onderzoeker en uitvinder van de microscoop Anthonie van Leeuwenhoek schreef vanuit zijn Delftse woning aan Defoe dat hij nog nooit zo’n lage barometerstand had vastgesteld als die van zaterdag 8 december 1703. De vensters van zijn woning waren ondoorzichtig door het zeezout dat er tegen aan gewaaid was.

De snelle verplaatsing van het lagedrukgebied naar het oosten zorgde voor extra hoge windsnelheden aan de zuidkant, boven de kuststreken van Engeland en het zuidelijk deel van de Noordzee. Het hogedrukgebied boven Frankrijk versterkte de vernietigende kracht van de orkaan door voor extra luchtdrukverschil te zorgen. Op het continent werd de Duitse (Noord-Friese) kust getroffen door een stormvloed, terwijl het zuiden van Friesland blank kwam te staan door dijkdoorbraken. Al heel snel nadat Engeland als eerste was getroffen, raasde de orkaan over Denemarken. Vijf uur nadat de zwaarste windstoten Londen hadden geraakt, in de vroege morgen van 8 december werd Kopenhagen getroffen. Zuidelijker waren ook Frankrijk, België en de Nederlanden aan de beurt. De stormwind waaide langs en over het oorlogsfront van die tijd, want vooral in de Zuidelijke Nederlanden bevond zich het gebied waar Frankrijk met de andere staten van Europa vocht. De Spaanse Successieoorlog (1701-1713) was in volle gang. De oorlogvoerende partijen probeerden publicitaire munt te slaan uit de natuurramp een legden het accent in hun berichtgeving vooral op de schade die de tegenstander leed.

Die schade was militair van belang want de orkaan hield ook huis onder de schepen van de marine. De Britse vloot in de havens en op de redes aan de Engelse zuidkust leed enorme verliezen. Twee transportschepen met 13 compagnieën krijgsvolk vergingen. Slechts 24 personen overleefden het. 12 Britse oorlogsschepen gingen verloren. Van de 2.351 opvarenden daarvan werden er maar 853 gered. Bij Kent lagen 160 tot 200 oorlogsschepen die in de nacht van 7 op 8 december van hun ankers sloegen en uit elkaar gedreven werden. Bij tientallen botsten ze op elkaar en vele ervan vergingen. Alleen al bij de Goodwin Sands ten oosten van Dover verdronken 1.100 matrozen van marineschepen. Aan boord van koopvaardijvaartuigen trof een gelijk lot eenzelfde hoeveelheid zeelieden. De Engelse vloot zou naar schatting in totaal wel 8.000 man verliezen.

Sommige Engelse schepen werden honderden mijlen voortgejaagd naar het Europese continent. Een Engelse oorlogsbodem dreef af richting Zeeland, om uiteindelijk bij Hellevoetsluis aan stukken te slaan. De HMS Association onder admiraal Sir Cloudesley Shovell werd van onder de Engelse kust naar de Elbe geblazen, een Engels vrachtschip kwam zelfs in Noorwegen terecht.

De lengte van het vooral op 7, 8 en 9 december getroffen gebied bedroeg van west naar oost 700 kilometer. Ook de Nederlandse scheepvaart werd getroffen. De Opregte Haerlemsche Courant meldde op 11 december dat ‘eergisteren nacht [in Haarlem] veel schade aan publieke en particuliere gebouwen was aangericht. Een molen is verwoest. Binnen en buiten de stad zijn veel zware bomen ontworteld of gebroken. Bij Wijk aan Zee is vanmorgen een Engels schip dat vanuit de Middellandse Zee kwam gestrand.’

De dagen die volgden werd de enorme omvang van de ramp ook in Nederland steeds duidelijker. De Amsterdamse burgemeester, koopman en onderzoeker Nicolaas Witsen was als commissaris van het loodswezen benoorden de Maas nauw bij de scheepvaart betrokken. Hij was ook de man geweest die aan de wieg stond van de reis van de Vlielandse schipper Willem de Vlamingh (1640-1702) naar Australie, het ‘Zuidland’, met drie VOC-schepen, de Geelvinck, de Nijptangh en het Wezeltje, in 1696. Witsen berichtte raadpensionaris Heinsius op woensdag 12 december 1703: ‘De ellende voor onze schepen op de Zuiderzee, met name de koopvaarders van deze stad [Amsterdam] en de [in dit geval West-Indische] Compagnie [is groot]. Drie Suriname-vaarders zijn vergaan, met de bemanning, en ook een of twee Archangel-vaarders. Onbekend is hoeveel Oostzeevaarders vergaan zijn. Er is sprake van veertig. De Texelse zeedijk is bij Nieuwe Schild doorgebroken.’⁴

Dat laatste berichtte op donderdag 13 december 1703 ook de Opregte Haerlemsche Courant, die erbij vermeldde dat de dijkbreuk zich voltrokken had in de avond van zaterdag 8 december, tijdens het hoogtepunt van de storm. De Haarlemse krant voegde eraan toe dat bij Makkum wel 30 schepen aan de grond gelopen waren. Meerdere daarvan waren vergaan en vele hadden hun masten verloren. En er gebeurde meer. Bij Hindelopen liep een Oostindiëvaarder aan de grond. Ten zuiden van Harlingen zaten twee Hindeloper houtschepen aan de grond, evenals een oorlogsschip met 30 kanons en een lichter met een zwaar kanon van het vlaggenschip van admiraal Almonde. Op 15 december meldde de Haarlemse krant dat bij Wijk aan Zee ook het schip De Purmer, een ‘Surinamevaarder’, gestrand was. Verder berichtte hetzelfde blad, dat Engelse schepen, komend vanaf de Duins onder Kent, hun heil hadden gezocht in Hellevoetsluis. Andere Engelse schepen hadden beschutting gezocht door de Maas op te varen. Vier Nederlandse Oostzeevaarders lagen masteloos voor de Friese kust. Dezelfde krant noemde diezelfde dag nog zeker tien schadegevallen, vooral op de Zuiderzee en in het noorden van de Republiek. Op 18 december werd een bericht opgenomen dat vanuit Middelburg kwam, in het zuiden van het land waren huizen en schuren omgewaaid, een Engelse Oost-Indiëvaarder had zich op de rede van Veere in veiligheid moeten brengen, een andere Engelsman was bij Rammekens terechtgekomen. Op de 20ste december meldde de Opregte Haerlemsche Courant dat er over de grens van Zeeuws-Vlaanderen, bij Philippine en elders in Vlaanderen, vooral in Gent, ‘grote schade was aan kerken, torens en huizen.’

Na het hoogtepunt van de storm zou het rustig weer worden, maar de berichtgeving over de ellende die storm veroorzaakte ging nog lang voort, tot de kerst van 1703. Voor Amsterdam moest een Venetiaans schip zijn mast omhakken. Twee Oostindiëvaarders dreven masteloos bij Marken. In de Opregte Haerlemsche Courant van 24 december kon men lezen hoe het schip de Coning William van kapitein Steven Corporon dat van Livorno naar Zeeland onderweg was geweest, uiteindelijk op het Vlie aankwam. Om te overleven had men negen kanons over boord moeten zetten.

Een schip met een bijzondere lading strandt

Bij al die onheilen bleef in de vaderlandse pers de ondergang van één schip onopgemerkt: de Engelse West-Indiëvaarder Mary and Sara. Dat schip was door de storm op 7 of 8 december van zijn ankers geslagen onder de Zuid-Engelse kust, bij Deal in het graafschap Kent. Het werd daarna in zware zeeën in westelijke richting voortgejaagd en ging een paar dagen later, op donderdag dertien december 1703, bij Vlieland ten onder. De secretaris van de Amsterdamse admiraliteit had de dag daarvoor, op 12 december, al bericht: ‘het weer komt zo weinig tot bedaren, dat we geen contact meer hebben met Texel en het Vlie.’ We zijn echter goed op de hoogte van de ondergang van het schip door een reeks gebeurtenissen in 1704.

Bijna een jaar na de ramp, op 5 december 1704, legde de West-Vlielandse diender Simon Janse Timmerman, een al wat oudere man van boven de vijftig, een getuigenis af voor de hoge heren van het Hof van Holland, de hoogste rechtbank in het land.⁵ De stranding was geschied om drie of vier uur ’s middags. Janse was op het strand geweest toen het gebeurde, samen met schout Herman van den Bergh en twee andere dienders. Daar stond ook een massa West-Vlielanders om de doodsstrijd van de Mary and Sara gade te slaan. De schout gaf opdracht aan sjouwers uit het dorp West-Vlieland om de wacht te houden bij wat aanspoelde, om diefstal te voorkomen. Men moest zich strikt aan zijn bevelen houden! In het donker, om acht of negen uur, sloeg het schip aan stukken, dicht bij de duinen. De lading spoelde aan op het strand en tegen de duinen aan. Een paar opvarenden werden gered, andere spoelden dood aan land. Janse, zijn collega’s en de schout gingen aan de slag om de over een groot stuk strand verspreid liggende zaken te bergen en met wagens naar het dorp te laten brengen. Maar ze konden niet beletten dat de dorpelingen van West-Vlieland de rijke buit die aanspoelde te appetijtelijk vonden om hem in handen van de overheid te laten vallen. In de getuigenis van diender Janse lezen we:

‘[…] hoe hard ze ook hadden geschreeuwd tegen de inwoners van West-Vlieland die op het strand waren, hoe hard ze ook op hen hadden ingeslagen, het baatte niet: een groot deel van de gestrande waren werden door deze mensen geroofd en afgevoerd. Hij kon echter niet zeggen wie precies de daders waren geweest. Om dat goed te zien was het te donker geweest, terwijl hij, als hij naar goederen liep om die te bergen, de mensen naar gestrande zaken op een andere plek liepen om hun slag te slaan. Daarom was hij er niet bij geweest toen men de spullen van het strand af bracht. Hij was met de andere dienders de hele nacht en de volgende dag op het strand gebleven, en daarna nog meerdere dagen en nachten. Volgens hem zijn er na de eerste nacht geen goederen van het strand gestolen.’

Een klassiek geval van jutten? Integendeel, er was veel meer aan de hand: minstens strandroof op grote schaal. Niet alleen was het verslag van Janse wat al te beperkt, hij had ook vergeten te vermelden dat hij, zoals we zullen zien, een deel van de buit mee naar huis had genomen.

De Mary and Sara was een koopvaardijschip dat naar verluidde uit de West kwam, het Caraïbisch gebied. Het schip was daar echter niet naar toe op weg geweest. Veel informatie leek er over het schip de Mary and Sara en zijn lotgevallen aanvankelijk niet te vinden, op een stuk in de National Archives in Londen na. Daarin werd vermeld, dat de ‘koninklijke ontvanger en betaalmeester’ van ‘gelden voor transport’, Charles Mason, in 1703 ruim 113 pond zou hebben betaald aan de kapitein van het schip, James Ellis.⁶ Des te meer informatie leverden stukken van het Hof van Holland in het Haagse Nationaal Archief op over de lading. Die komt figuurlijk boven water in de reeks verhoren van tientallen betrokken dorpelingen over de stranding. Zij bestond zoals we hierna uitgebreider zullen zien in ieder geval uit zadels, zilveren en gouden voorwerpen van grote waarde en juwelen. Op het strand kwam minstens één grote kist vol kostbaarheden terecht. Waarschijnlijk waren het er echter twee, naast een klein zilveren kistje waarvan ook sprake is. In de bronnen wordt daarnaast nog een gouden ketting genoemd mogelijk zelfs twee alsmede portretten van denkelijk hoogadellijke personen. Alles met elkaar moet het om een waarde van, omgerekend, vele tienduizenden euro’s zijn gegaan, mogelijk zelfs van vele tonnen.

Heel opvallend was de vondst van ‘een stuk goud ovaalsch wijse gemaackt, en met acht en dertigh grote diamanten en [waarvan alleen het goud al, zo meldde een getuige] waardigh te sijn omtrent in somme van hondert en dertigh guldens.’ We ontdekten dat het ordeteken van de Oostenrijkse afdeling van de Orde van het Gulden Vlies 38 diamanten telde. Naar aanleiding daarvan rees voorzichtig de gedachte dat zich aan boord van de Mary and Sara iemand bevond die iets te maken had met deze orde.

Heel bijzonder was ook de aanwezigheid van ‘juwelties wat groter als een schellingh, waarop beeltenisse van een schaap met een vaandeltie’ stond. Het ging om een afbeelding van het paaslam. Bekend is dat de ‘mouton d’or’, ‘het gouden schaap’, een gouden munt uit de vijftiende eeuw, een dergelijke afbeelding droeg: Sint-Jan met een vlag. Het gaat hier in ieder geval om een schaap en niet om de gouden ramsvacht, het Gulden Vlies, dat de ordetekenen van de gelijknamige orde sierde. Mogelijk duidt de afbeelding op het wapen van een aan boord verblijvende edelman, want dat er adellijke zaken aan boord waren dat zal hierna duidelijk blijken.

Hoe dan ook, hoe de aanwezigheid van al deze kostbaarheden te duiden? Hoe konden we antwoord krijgen op een aantal vragen die rezen? Zoals: wie was de eigenaar van een vermoedelijk ordeteken van de Orde van het Gulden Vlies? En: was er een belangrijk persoon aan boord en wie was dat dan? Er werden echter in de Haagse bronnen geen concrete namen van overlevenden genoemd. In het dossier met verhoren werd daarmee niet gestrooid. Het had er in het begin alle schijn van dat de antwoorden niet of slechts uitermate moeizaam en onvolledig gevonden zouden kunnen worden. Zo zou het verhaal over het schip en zijn lading grotendeels in nevelen gehuld blijven.

Van een heel andere orde zijn de vragen die rezen bij het verdwijnen van de lading door toedoen van de dorpelingen van West-Vlieland. Wie waren de daders van deze grootschalige strandroof? Wat dreef hen? De grondige en uitgebreide verhoren van de dorpsbevolking van West-Vlieland leverden uiteindelijk wel de namen van een drietal schuldigen op, maar wierpen weer nieuwe vragen op: waarom werden andere dieven uit het dorp niet aangepakt? Bij dit alles stond echter één ding recht overeind: de verhoren door de Haagse heren van het Hof van Holland gaven een unieke inkijk in de samenleving van West-Vlieland, een dorp dat een paar decennia later van de kaart verdwenen zou zijn.

II
Een dorp en zijn overheid

Een gewantrouwde overheid

Om het optreden van de verschillende overheden in de zaak van de gestrande Mary and Sara te begrijpen allereerst een beknopte geschiedenis van het bestuur van en op het eiland. Vlieland kende ten tijde van de stranding een reeks overheden. In Den Haag zetelden de Staten van het machtige en grote gewest Holland. Tussen Den Haag en Vlieland in, in Hoorn, zetelden de Gecommitteerde Raden van het Noorderkwartier en West-Friesland. Die bestuurden voor de Hollandse Staten het noordelijk deel van het gewest. Daar hoorde ook Vlieland bij. Vaak ook werden de gewestelijke autoriteiten door Vlielandse bestuurders in het dichterbij gelegen West-Friese Medemblik geraadpleegd.

In Den Haag was ook het hoogste rechtsorgaan gevestigd: het al genoemde Hof van Holland, dat voor sommige vergrijpen de hoogste rechtsinstantie was. Andere werden op het eiland zelf afgehandeld. De middeleeuwse voorganger van het Hof, de Raad van Holland, stond de graaf waar nodig geacht bij. In 1428 werd deze raad permanent, kreeg de naam Hof van Holland en had taken op het gebied van het bestuur, de wetgeving en de rechtspraak in Holland, Zeeland en West-Friesland. De rechtspraak van het Hof ging in de late middeleeuwen over zaken als inbreuk op de rechten van de landsheer en op het landsheerlijk gezag en zware misdrijven. Bij de vorming van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden bleef het Hof van Holland bestaan, maar hield alleen de rechtspraak over als hoofdtaak. Strandroof deed afbreuk aan de rechten van de landsheer – sinds de Opstand tegen Philips II van Spanje de Staten van Holland. Als gevolg hiervan was de bemoeienis van het Hof van Holland met de strandroof van 1703 logisch.

Het zakelijke beheer van de duinen en de woeste grond van het eiland Vlieland vielen onder de verantwoording van ‘raden en meesters van de rekening der domeinen van de Heren Staten van Holland’. Die waren ook in Den Haag te vinden. De raden van de rekening waren verantwoordelijk voor deze domeingoederen en de uitgaven en inkomsten van de landsheerlijke ambtenaren die ter plaatse opereerden.⁷ Deze grafelijke rekenkamer of rekenkamer van de domeinen deed met een vrijwel ongewijzigde taakstelling tussen 1445 en 1795 dienst, zowel onder de graaf als onder zijn opvolger de Hollandse Staten. De dagelijkse leiding was in handen van een door deze raden benoemde rentmeester-generaal.

Voor het eiland betekende dat in praktijk dat de raden van de rekenkamer de grond van het eiland verpachtten aan de ‘officier’ of schout, een functionaris die van de vaste wal kwam en geen eilander was. De raden en niet de landsheer, de Staten van Holland, stelden de schout aan; het was een bevoegdheid die door de Staten kennelijk aan hen was gedelegeerd.

De schout moest zowel in de middeleeuwen als in de nieuwe tijd regelmatig met kracht optreden tegen illegale acties in het gebied van zijn heren. Die werden gepleegd door eilanders die inbreuk maakten op de rechten van zijn chefs. Soms was het gevecht om het naleven van de landsheerlijke rechten af te dwingen een strijd tegen de bierkaai. Het verbod om helm uit de duinen te halen – daarmee werd verstuiving tegengegaan – was een hoofdpijndossier voor de schouten van Vlieland. Verboden zoals die van het jaar 1443 hielpen niet echt. Men bleef helm gebruiken voor dakbedekking en andere zaken. Dat de konijnenjacht een recht van de heer van het eiland was, weerhield velen er niet van om met stropen in hun levensonderhoud te voorzien. Overigens deden niet alleen eilanders dat. Zo lagen in het voorjaar van 1445 ruim veertig schepen uit Kampen bij het eiland op gunstige wind te wachten om naar Hamburg uit te zeilen. De bemanning had in groten getale met fretten op konijnen gejaagd. De schout van Vlieland beklaagde zich daarover bij Willem van Lalaing, stadhouder van Holland en Zeeland. De schade werd door de schout begroot op 400 gulden in totaal (ruim 40.000 euro nu).⁸

Op het eiland was de schout verder verantwoordelijk voor de handhaving van landsheerlijke wetten en de bevelen van de gewestelijke autoriteiten. Daarnaast was hij belast met de uitvoering van vonnissen. Met andere lokale machthebbers zoals het gemeentebestuur moest hij zich houden aan de bevoegdheden die hij van de landsheer, de Staten van Holland en hun stadhouder, had gekregen. De ‘officier’ zoals hij ook wel heette was bevoegd op vijf terreinen. De schout moest maatregelen nemen tegen oorlog en militair geweld, tegen ordeverstoring door eilanders, tegen het niet betalen van belastingen; hij speelde ook een rol bij de strijd tegen het (zee)water. De bevoegdheid die ons hier het meest interesseert, is de vijfde: die om op te treden tegen de diefstal van (al dan niet) aangespoelde zaken of het roven van wrakken en lading van vergane schepen. In 1549 bepaalde keizer Karel V als graaf van Holland nog eens expliciet dat alle gestrande en langs de zee gevonden goederen eerst naar zijn vertegenwoordiger, de schout, moesten worden gebracht.⁹ Samen met het Hof van Holland zou de schout dan ook een hoofdrol spelen in de zaak van de grote strandroof van 1703.