Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij de financiële van:

Nederlandse Ambassade Paramaribo

TNO/Geologische Dienst Nederland

Naturalis Biodiversity Centre

Prins Bernhard Cultuurfonds

© 2020 SALOMON KROONENBERG

© 2020 UITGEVERSMAATSCHAPPIJ WALBURG PERS, ZUTPHEN

Ontwerp omslag en binnenwerk: Bart van den Tooren

Afbeelding omslag: collage BVDT

ISBN 9789462495029

e-ISBN 9789462497382

NUR 680

WWW.WALBURGPERS.NL

WWW.SALOMONKROONENBERG.NL

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen.

Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

INHOUD

Inleiding

1 De eerste jaren van Friedrich Voltz

2 De Duitse Commissie

3 Reizen van de Commissie zonder Voltz, 13-30 maart en 2 mei-6 juni 1853

4 Voltz na aankomst: ‘Waar zijn mijn instrumenten?’

5 Beneden-Saramacca, 17-30 juni 1853

6 Van wie zijn de gegevens?

7 Naar de Boven-Suriname, 30 juli-4 oktober 1853

8 Warappakreek: de kust, schelpritsen en opheffing van het land, 27 januari-25 februari 1854

9 Boven-Saramacca. Ruzies met de gouverneur en in de commissie. Tocht in de savanne, 24 maart-23 mei 1854

10 Berbice en Demerara, 13 juni-1 juli 1854

11 Nickerie, Corantijn, Kabalebo, Avanavero, 13 juli-12 augustus 1854

12 Nickerierivier, 30 oktober-10 november 1854

13 Boven-Nickerie en Masonia, 30 oktober-21 november 1854

14 Coppename, 17 november-22 december 1854

15 Binnendoor naar de Marowijne, 16 februari-11 april 1855

16 De Marowijne benedenstrooms Albina en de Mana

17 Voltz’ evaluatie van de volksplanting van Kappler in Albina

18 Waar is de boedel van Voltz?

19 Eindspel van de Duitse Commissie

20 De Voltzberg

21 Voltz bezien met de kennis van nu

Bronnen

Verantwoording illustraties

Appendix 1 Plantennamen uit brieven van Voltz – TINDE VAN ANDEL

Appendix 2 Planten verzameld door Voltz in herbarium Naturalis –ROXALI BIJMOER

Routekaart expedities van Friedrich Voltz. De nummers corresponderen met die van de hoofdstukken waarin de reizen worden beschreven.

INLEIDING

VOLTZ. IEDEREEN IN SURINAME KENT DIE NAAM. VOLTZ VAN de Voltzberg natuurlijk: die beroemde kale koepelvormige granietberg bij de Raleighvallen in de Coppename, 240 meter hoog. Nu geldt het als de parel van het Centraal Suriname Natuurreservaat en werelderfgoed van de unesco. Talloze Surinamers, talloze toeristen, talloze onderzoekers zijn er opgeklommen. Wie ‘Voltzberg’ opzoekt op het internet struikelt over de selfies. Het is een stevige klim, soms langs vrijwel verticale granietwanden, en soms moet je jezelf omhooghijsen aan de lianen om bij de top te kunnen komen. Maar als je eenmaal boven bent, word je getrakteerd op een fantastisch uitzicht over het eindeloze regenwoud, met heel in de verte nog een paar van zulke bergen. En dan verwonder je over het feit dat die kale rots in dit tropisch vochtige klimaat niet helemaal verkruimelt tot zand en klei. Hoogleraar fysische geografie Jan Pieter Bakker van de Universiteit van Amsterdam was er in 1956 ook op geweest, samen met de beroemde natuurvorser Joop Schulz. Tien jaar later, toen ik bij Bakker in de collegebanken zat, sprak hij er nog steeds enthousiast over. Dat heeft mijn levenslange interesse voor Suriname gevormd. Ik ben er zelf ook twee keer opgeklommen.

Maar waarom heet die berg zo? Wie was Voltz? En wie heeft de berg die naam gegeven? Als je dat vraagt aan de meeste Voltzbergbeklimmers krijg je zelden antwoord. Een geoloog, weten sommigen. Ja dat klopt, een vakgenoot van mij. Gestorven aan de gele koorts, weten anderen weer. Ook dat klopt. Maar veel verder reikt de kennis niet – ook de mijne niet tot voor kort. Wie Voltz opzoekt in het monumentale boek uit 1998 History of the Earth Sciences in Suriname onder redactie van professor Theo Wong van de Anton de Kom Universiteit van Suriname en een aantal anderen, komt bedrogen uit. In het artikel over de geschiedenis van de geologiebeoefening in Suriname, waar ik tot mijn schande een van de auteurs van ben, staan maar zes regeltjes over Voltz, en bovendien nog met de foute voornaam: er staat Franz, maar hij heette Friedrich.

En dat terwijl hij een formidabele negentiende-eeuwse natuuronderzoeker was, die zich zonder moeite kon meten met beroemdheden als Alexander Humboldt, die een groot deel van het Venezolaanse Guianaschild en de hele noordelijke Andes bereisde, en daar prachtige boeken over heeft geschreven. Of met Robert Schomburgk, die uitgebreid gerapporteerd heeft over de natuur en de geologie van Brits-Guiana, en aan wie wij de grenskwestie met Guyana te danken hebben. Waarom is Voltz dan niet net zo beroemd als Humboldt?

De voornaamste reden is dat hij geen boek heeft geschreven met al zijn belevenissen, waarnemingen en ideeën, wat Humboldt en Schomburgk en vele andere negentiende-eeuwse ontdekkingsreizigers wel hebben gedaan. Waarom niet? Hij heeft de kans niet gekregen: hij kwam in 1853 in Suriname aan, en is in 1855 in Paramaribo aan de gele koorts overleden, vlak voordat hij na het voltooien van zijn missie naar Europa zou terugkeren, een week voor zijn achtentwintigste verjaardag. Zo jong was hij nog maar. Wie afbeeldingen van Friedrich Voltz op het internet opzoekt, zal alleen een wat oudere man met kalend voorhoofd en zware baard vinden, maar dat is hem niet: het is een naamgenoot, Johann Friedrich Voltz, een bekend Duits landschapsschilder die vooral koeien schilderde.

Ook had Voltz niet zoals Humboldt de beschikking over een grenzeloos familiekapitaal dat hij naar believen op kon maken. Hij maakte die tochten niet als zelfstandig ontdekkingsreiziger, maar als lid van een commissie die in opdracht van de Nederlandse overheid moest onderzoeken of Suriname geschikt was als vestigingsplaats voor Duitse landverhuizers, de Koninklijke Nederlandsche Commissie tot Onderzoek der Kolonisatie in Suriname door Duitschers, kortweg de Duitse Commissie. Hij was dus beperkt in zijn bewegingsvrijheid en moest zich schikken naar de instructies om na te gaan ‘of de kuststreek, of het middendeel of het meer in het binnenland gelegen deel geschikt was voor kolonisatie door Duitsers’. Zijn taak als geoloog was ook om zijn oog open te houden voor het voorkomen van delfstoffen, maar dan wel zo dat die informatie niet in Duitsland terecht zou komen.

Het is dat binnenland dat hem het meest aangetrokken moet hebben. Schomburgk had de bronnen van de Corantijn en de Essequibo gevonden, de Marowijne was al bereisd door Franse ontdekkingsreizigers, maar van de grote Surinaamse rivieren de Suriname, de Saramacca en de Coppename was alleen het plantagebied dichtbij de monding verkend, niemand had ooit de bronnen van die rivieren gezocht. De kaarten van het binnenland van Suriname waren nog blank. Hij heeft daar een flink stuk van kunnen invullen.

Heeft hij dan niets nagelaten van zijn reizen? Jawel, hij schreef vele brieven aan onder andere de Nederlandse geoloog Winand Staring, grondlegger van de Nederlandse geologie. Staring heeft de geologische krenten uit de pap van zijn brieven gehaald en die gepubliceerd in de Algemeene Konst- en Letterbode van 1854 en 1855. Niet in Voltz zijn eigen woorden, maar een weergave daarvan door de ogen van Staring.

Zover was ik gekomen toen ik, op zoek naar iets heel anders, de volgende passage over Voltz tegenkwam in het boek Geologische Studien über Niederländisch West-Indien (1888) van de Leidse professor Karl Martin: ‘De dagboeken en kaarten van de reiziger […] kreeg ik tot nu toe niet te pakken. Het enige wat ik over de schriftelijke nalatenschap heb kunnen vinden, is dat die aan een ander lid van de Duitse Commissie, Schunk, is gegeven om te publiceren. Schunk is echter al jaren geleden “in der Moldau gestorben und die Papiere sind mit ihm verschollen [spoorloos verdwenen]”.’ Daar stond een voetnoot bij: ‘Ik richt hierbij aan iedereen die door toevallige omstandigheden in staat is om nog iets over de verblijfplaats van zijn geschriften en kaarten te melden, mij daarover in te lichten.’ Helaas heeft niemand dat gedaan, maar ik voelde mij zozeer aangesproken door die oproep, dat ik zelf op zoek ben gegaan. Dit boek is daar het resultaat van.

De eerste persoon bij wie ik te rade ben gegaan was de Surinaamse historicus Carl Haarnack. In zijn appartement in Amsterdam heeft hij een unieke verzameling oude boeken over Suriname aangelegd, allemaal originelen, ook van zeldzaamheden als de eerste druk van het beroemde boek van John Gabriël Stedman uit 1796. Elke maand publiceert hij een recensie van een eeuwenoud boek in het Surinaamse blad Parbode, daar kende ik zijn naam van. Haarnack bleek een aantal ingebonden delen te bezitten van het Duitse blad Die Natur uit 1853-1855, en daar stonden drie brieven van Voltz in, in delen gepubliceerd, over zijn wederwaardigheden in Suriname. Niemand in Suriname of Nederland heeft die ooit geciteerd, het zijn prachtige brieven, met veel landschappelijke, botanische en etnografische bijzonderheden. Er staat niet bij aan wie die brieven gericht waren, en wie uiteindelijk voor publicatie heeft gezorgd, maar het is zeer waarschijnlijk dat zijn vriend en collega de geoloog Fridolin Sandberger uit Wiesbaden, slechts twee jaar ouder dan Voltz, daar een grote rol in heeft gespeeld.

Dat was het beginpunt van een zoektocht die uiteindelijk veel meer documenten heeft opgeleverd: deels brieven gepubliceerd in obscure Duitse en Nederlandse negentiende-eeuwse tijdschriften, deels ongepubliceerde manuscripten, verslagen van reisgenoten van hem, krantenknipsels, journaals van de gouverneur van Suriname in het Nationaal Archief in Den Haag, documenten uit het Nationaal Archief van Suriname, twee hele pakketten ambtelijke brieven uit Duitse archieven, geschreven in het oude Duitse Kurrentschrift, dat onleesbaar is voor wie daar niet in getraind is. Gelukkig hebben Karien Lahaise en Paul Albers van Naturalis, specialisten in dat schrift, mij een onschatbare dienst bewezen door die brieven in leesbaar Duits om te zetten.

De oorspronkelijke brieven aan Staring zijn gelukkig bewaard gebleven. Lahaise, tevens archivaris van Naturalis, heeft ze in hun archief teruggevonden. Voltz blijkt alle Surinaamse rivieren tot ver stroomop bevaren te hebben en ook in Berbice en Demerara geweest te zijn. Hij geeft een opvallend rijpe en weldoordachte beschrijving van de stand van zaken in de al bestaande Duitse volksplanting in de plaats Albina, gesticht in 1846 door August Kappler.

Ik heb in het boek de vrijwel volledige, zeer persoonlijke brieven van Voltz aan Staring en de brieven die verschenen zijn in Die Natur opgenomen, en ook een aantal verslagen van medereizigers, zoals van de latere cartograaf luitenant Johan Cateau van Rosevelt, die veel informatie over de bezochte plantages geeft, en van Herman van Genderen, landdrost (districtscommissaris) in Nickerie. Daarnaast ga ik uitgebreid in op de context van zijn missie en wat wij ervan geleerd hebben. Ook heb ik de uitgebreide gesteenteverzameling en gedroogde planten van Voltz in Naturalis geraadpleegd, en afbeeldingen van een aantal daarvan in dit boek opgenomen, met dank aan Arike Gill en Roxali Bijmoer. De afbeeldingen van enkele exemplaren uit zijn schelpencollectie heb ik van Jeroen Goud, Ronald Pouwer en Frank Wesselingh van Naturalis aangereikt gekregen, dank daarvoor!.

Maar ik ben mij ervan bewust dat ik lang niet alles boven water heb kunnen halen. Sommige brieven zijn onvindbaar gebleken of daadwerkelijk verloren gegaan, van andere brieven heb ik alleen transcripties of negentiende-eeuwse vertalingen gevonden en niet de originelen. Voltz’ boedel is nog steeds onvindbaar. Zodoende blijft het beeld van Voltz’ waarnemingen fragmentarisch; dit boek kan hooguit een flauwe afspiegeling zijn van het boek dat Voltz ongetwijfeld zelf had willen schrijven. Het totaal geeft wel een prachtig beeld van Voltz’ grote talent en ambities als natuuronderzoeker, van zijn frustraties, zijn twijfels, zijn afschuw van de slavernij en de losse zeden in Paramaribo, zijn hoop en zijn triomfen. Het geeft bovendien een tijdsbeeld van de stand van de wetenschap in het midden van de negentiende eeuw en de maatschappelijke ontwikkelingen in een tijd dat de slavernij in de buurlanden al was afgeschaft maar in Suriname nog niet.

Ik heb geprobeerd in dit boek Voltz zelf zoveel mogelijk aan het woord te laten. Ik heb daartoe de beschikbare Duitse teksten in hedendaags Nederlands vertaald. Dat was niet altijd makkelijk. Voltz maakte zinnen als een matroesjka: binnen de hoofdzin een bijzin, daarbinnen weer een bijzin, en nog een extra bijvoeglijke bepaling daarbinnen. Dat valt niet in goed Nederlands weer te geven, vandaar dat ik vaak bijzinnen eruit gesloopt heb en als tweede hoofdzin apart heb opgeschreven. Verder gaat het zoals een Duits-Engelse tolk eens op een conferentie wanhopig uitriep toen hem gevraagd werd waarom hij alsmaar zweeg in plaats van te vertalen: ‘All the rotten verbs come at the end.’ (Dit had een zin van Voltz geweest kunnen zijn.) Plaatsnamen heb ik aangepast aan de moderne spelling op de kaart van Suriname. Ook de oude Nederlandse teksten heb ik zo goed mogelijk in hedendaags Nederlands omgezet. Een deel van die teksten was zelf ook al vertaald uit Duitse originelen. Maar die had ik niet tot mijn beschikking, vandaar dat ik mij niet beschaamd voelde om het oude Nederlands, waar vaak nog heel wat Duits doorheen scheen, te moderniseren. Ik heb in de brieven de in de negentiende eeuw gangbare termen ‘neger’, ‘bosneger’, ‘Negerengels’, ‘indiaan’, ‘slaaf’ en ‘koelie’, waar wij nu liever andere woorden voor gebruiken, vanwege de leesbaarheid van de tekst laten staan. Ik houd de volgorde van de gebeurtenissen zo veel mogelijk aan, niet de data van de brieven.

Ik ben grote dank verschuldigd aan May Meurs, uitgever bij WalburgPers, voor het vertrouwen dat zij had in het boek en voor onze plezierige en professionele samenwerking. Door haar scherpzinnig commentaar is het boek essentieel verbeterd. Ik dank ook Roelke Aalderink, bureauredacteur bij de WalburgPers die ons na lang zoeken aan de titel van het boek hielp, en prof. Tinde van Andel die zo vriendelijk was al Voltz’ plantennamen een wetenschappelijke naam te geven. Prof. Theo Wong van de Anton de Kom Universiteit van Suriname heeft mij steeds sterk gestimuleerd om door te gaan met dit project, en Renoesha Naipal MSc heeft geholpen bij het traceren van gegevens in het Nationaal Archief van Suriname. In Duitsland heb ik belangrijke informatie en documenten over Voltz verkregen van Gerald Bamberger, Dr. Eva Bender, Dr.Rainer Haus en Eugen Riess. Ton Markus van Kartomedia, mijn vaste tekenaar sinds jaren, maakte de kaart van de routes die Voltz heeft afgelegd. Het omslag en het binnenwerk zijn ontworpen door de altijd zeer creatieve Bart van den Tooren. De kaarten van Heneman & van Sypesteyn uit 1850 zijn gescand uit C. Koeman, Schakels met het verleden. 39 land- en zeekaarten van Suriname in facsimile (1973). Ik heb getracht alleen historische afbeeldingen van Suriname in het boek op te nemen; wie wil weten hoe het er tegenwoordig uitziet kan volledig aan zijn trekken komen op het internet. Alleen de Voltzberg moest er natuurlijk wel in volle glorie bij. Ik dank het Surinaams Museum in Paramaribo en het Rijksmuseum, Amsterdam, voor hun toestemming beeldmateriaal uit hun archieven in het boek op te nemen.

Ik ben bijzonder dankbaar dat de Nederlandse Ambassade in Paramaribo, tno- Geologische Dienst Nederland, het prins Bernard Cultuurfonds, en Naturalis Biodiversity Centre de publicatie van dit boek financieel mogelijk hebben gemaakt. Ook dank ik Suriname Alcoholic Beverages N.V. voor hun aanbod de presentatie van het boek in Paramaribo te verzorgen.

Om een duidelijk verschil te maken tussen de eigen teksten en de bronnen, is gekozen voor verschillende lettertypen. Alles wat ikzelf heb geschreven is dik gedrukt, wat uit de brieven en andere documenten komt is romein.

1

DE EERSTE JAREN VAN FRIEDRICH VOLTZ

Friedrich Karl Martin August Voltz werd geboren op 15 augustus 1828 op de Ludwigshütte bij Biedenkopf in Hessen. Zijn vader heette Conrad Voltz, zijn moeder Margretha Dauernheim kwam uit Wölfersheim. Hij had nog een oudere zuster, Emilie. Zijn vader was bedrijfsleider van de groothertogelijke ijzergieterij van Ludwigshütte, een hoogoven die ijzererts uit de omgeving verwerkte, destijds een van de beste van Duitsland. In 1835 werd het staatsbedrijf verkocht aan een particuliere onderneming, waar later het bedrijf Buderus uit is voortgekomen dat nog steeds de gietijzeren putdeksels voor de Duitse straten maakt.

Vrijwel de enige informatie die ik vond over het vroege leven van Voltz voor zijn reis naar Suriname komt uit het uitgebreide In Memoriam dat zijn vriend en tijdgenoot, de geoloog Carl Ludwig Fridolin (von) Sandberger (1826-1898) in 1856 publiceerde in het Notizblatt des Vereins der Erdkunde und anverwandte Wissenschaften zu Darmstadt 1856: ‘Friedrich Voltz. Eine biographische Skizze.’ Een nogal ingekorte Nederlandse vertaling daarvan werd gepubliceerd in de Handelingen van het Indisch Genootschap 6e jaargang 1859, overgenomen uit de Algemeene Konst- en Letterbode 1856. Dit is de vertaling uit de oorspronkelijke Duitse tekst, met wat leentjebuur spelen bij de negentiende-eeuwse Nederlandse vertaling.

Doop van Friedrich Karl Martin August Voltz, geboren 15 augustus 1828, Ludwigshütte bij Biedenkopf, Noord-Hessen, zoon van Conrad Voltz en Margretha Dauernheim, uit Wölfersheim, gedoopt op 9 september 1828. Bron: Hessisches Staatsarchiv Marburg, met dank aan dr. Eva Bender.

Administratiegebouw, Ludwigshütte, Biedenkopf.

Hij doorliep de lagere school vlot, en ging daarna naar Thalitter om een praktische cursus te volgen als voorbereiding op de studie mijnbouwkunde, die hij met lovende getuigschriften van de opleiding afrondde. [Thalitter was tot 1868 een belangrijke mijnbouwstad vanwege de kopermijnen daar].

Hij ontdekte algauw dat er in het groothertogdom Hessen weinig vooruitzicht was op een spoedige betrekking bij het mijnwezen, wat hij misschien wel gewild had om zijn familie een plezier te doen. Maar door zijn dagelijkse contact met de natuur raakte hij geïnteresseerd in de daarmee verwante geologie, die voor de wetenschap zo vruchtbaar zou blijken te zijn. Hij verliet Thalitter niet zonder de resultaten van zijn nauwkeurige veldwaarnemingen te publiceren in een kleine verhandeling met geologische kaart in het tweede Verslag van het Hessische Genootschap voor Natuur-en Geneeskunde (Giessen, 1849, p. 13 e.v.). Dat eenvoudige, heldere rapport verraadt het aantreden van een nieuwe, bescheiden vakgenoot met een grondige kennis van zaken.

Daarna studeerde hij korte tijd aan de universiteit van Giessen om zich in de geologie te bekwamen en zich voor te bereiden op een betrekking als leraar in de natuurkundige en mathematische wetenschappen. Hij verwierf door zijn bescheidenheid, zijn ijver en zijn grote talent de vriendschap en achting van zijn medeleerlingen en docenten. Vooral de hoogleraar [Philipp] Phöbus ondersteunde zijn pogingen krachtig, en daar was hij zeer dankbaar voor. Hij legde met goed gevolg het staatsexamen af in de natuurkundige en mathematische vakken, en verhuisde naar Mainz, waar zich een betere gelegenheid tot het geven van onderwijs voordeed.

Kort daarna kwam hij met hetzelfde doel naar Wiesbaden, bij mijn broer en bij mij [Sandberger]. Vanaf het begin maakte hij een sympathieke indruk op ons, zodat wij algauw een innige band met elkaar kregen, te meer daar onze studierichting en onze karakters volkomen op elkaar aansloten. Voltz was sindsdien een paar maal per week een graag geziene gast bij ons, en de voortdurende levendige uitwisseling van ideeën leidde tot een wederzijdse vergroting van onze wetenschappelijke en persoonlijke belangstelling.

De ijzergieterij Ludwigshütte aan het eind van de jaren 1830.

Van het groothertogdom Hessen bestond geen algemene geologische beschrijving op het niveau van de huidige stand van de wetenschap, en wij spoorden hem aan om zich daaraan te wijden, want dat leek ons wenselijk en zeer nuttig voor Voltz’ toekomst. Hij volgde deze raad op in de beperkte vrije tijd die hij naast zijn lessen had, en in 1852 verscheen zijn boek Übersicht der geologische Verhältnisse des Grossherzogthum Hessen.

De goede ontvangst die dit werk bij de meest geachte geleerden te beurt viel, stimuleerde Voltz om op de ingeslagen weg voort te gaan, voorzover zijn drukke werkzaamheden dat ook maar enigszins toelieten. In die tijd werd ook de Mittelrheinische Geologische Verein op initiatief van [Friedrich Christian] Becker, [Johann Karl Ernst] Dieffenbach en [Julius Wilhelm] Ewald gesticht. Voltz wijdde zich nu volledig aan de enorme taak de geologie van Rheinhessen te onderzoeken, en was bijna klaar met een hele serie secties toen hij Europa verliet. Ook een in 1852 te Wiesbaden gehouden congres van Duitse natuuronderzoekers en geneeskundigen vlak bij zijn woonplaats stimuleerde hem enorm. De vriendelijke reacties die hem van de meest geachte leden van het congres, [Leopold] von Buch, [Ernst Heinrich] von Dechen, [Wilhelm Karl Ritter von] Haidinger en anderen ten deel vielen waren al een mooie beloning voor zijn ijverige werkzaamheden en opofferingen in het belang van de wetenschap, maar buitengewoon aangenaam en eervol was de algemene bijval waarmee zijn goedgekozen en levendige lezing in de algemene sessie van het congres werd opgenomen. Zelden heb ik mijn vriend gelukkiger gezien dan toen. Deze voordracht verscheen in 1852 enigszins uitgewerkt, onder de titel Geologische Bilder aus dem Mainzer Becken.

Titelblad van het boek van Voltz over de geologie van het groothertogdom Hessen (170 pagina’s met kleurenkaart)

Voorzijde en achterzijde van het omslag van het boek van Friedrich Voltz over de geologie van het bekken van Mainz (88 pagina’s).

Sinds die tijd werkte hij onvermoeid door aan zijn geologische opnamen van Rheinhessen, en hij had het geluk telkens nieuwe buitengewoon belangrijke feiten te kunnen ontdekken die leidden tot een betere kennis van een der belangrijkste tertiaire bekkens van Europa.

Toen hem door de Nederlandse regering werd voorgesteld lid te worden van een commissie die moest onderzoeken of Suriname vanuit geologisch, geneeskundig en landbouwkundig oogpunt geschikt was om een misdadigerskolonie* te stichten, zag Voltz hierin een uitgelezen gelegenheid om zijn enthousiasme voor de geologie op totaal onbekend terrein uit te leven, en om zich een betere positie in het leven te verzekeren. Hoewel hij de moeilijkheden van die taak en de gevaren voor zijn gezondheid niet onderschatte, nam hij het aanbod aan.

Carl Ludwig Fridolin Sandberger (1826-1898)

Nadat hem door de filosofische faculteit van de Landsuniversiteit de graad van doctor was verleend, verliet hij Mainz op 14 maart 1853, om het nooit weer te zien. Reeds kort na zijn vertrek zond hij aan vrienden in Duitsland schetsen van het volksleven en beschrijvingen van wetenschappelijke en andere inrichtingen in Holland. Die getuigen van zijn heldere blik en van het nuttige gebruik dat hij van zijn kortstondig verblijf in Nederland had gemaakt. In Suriname zelf heeft hij vele reizen in het binnenland gemaakt. Hij heeft maandenlang aan lange en verzwakkende ziekten in dat tropische gewest geleden, maar hij heeft er zeer belangwekkende geologische, geografische en etnografische werkzaamheden verricht. Maar nooit voelde hij er zich echt thuis, en hoezeer hij in de eerste brief die hij mij schreef ook onder de indruk was van de grootsheid en lieflijkheid van de bomen met hun duizenden bloemen en de fantastische slingerplanten om hen heen, toch bleef hij vaak weemoedig terugdenken aan de Duitse eikenbossen. Hij had niet langer dan nodig was voor het werk willen blijven in dit onherbergzame land, dat hem nog meer tegenstond door de onwaardige slavernij. […] Vol vreugde schreef hij mij nog op 31 mei [1855] dat hij hoopte mij in oktober weer te zien, en zei dat hij met de resultaten van zijn laatste reis zeer tevreden was. Hogere machten waar de mens niet mee kan redetwisten hebben anders besloten. Wij hopen dat zijn wetenschappelijke erfenis bewaard zal blijven, en zowel in de wetenschap als bij zijn familie en bij zijn vrienden zal de herinnering aan hem altijd blijven voortleven.

Karlsruhe, 4 oktober 1855

* Voetnoot uit Handelingen Indisch Genootschap: Sandberger vergist zich, het ging om het onderzoek van de geschiktheid van Suriname voor een eventuele kolonisatie van Duitsers.

2

DE DUITSE COMMISSIE

We schrijven 1849. Het is een bijzondere tijd in Suriname. In het naburige Brits-Guiana is de slavernij in 1834 afgeschaft, in Frans-Guyana in 1848, en in Suriname voelt men dat het hier ook niet lang meer kan duren. Maar wat dan? Wie moeten er op de plantages werken, want de Nederlandse koloniale heersers willen hun economische voordelen niet zomaar uit handen laten vallen. Aan de Saramacca bij de plantage Voorzorg bij de Surinaamse plaats Groningen worden Nederlandse boeren ingezet: het blijkt een rampzalig experiment, zoals Karin Sitalsing in haar boek Boeroes indringend beschrijft. Het Nederlandse Tweede Kamerlid H. Pijttersen beschrijft in zijn boek Europeesche kolonisatie in Suriname (1898) hoezeer de Nederlandse overheid twijfelt. Minister G.L. Baud vindt dat ze het dan maar met Duitsers moeten proberen ‘die in den regel door matigheid, spaarzaamheid en volharding uitmunten’. Men moest ‘van de toenemende zucht tot landverhuizing in Duitschland partij trekken voor de kolonisatie’. Maar zijn opvolger in datzelfde jaar, E. van den Bosch, vindt kolonisatie door Europeanen onwenselijk, en geeft de gouverneur van Suriname Reinier Frederik Van Raders op 16 november 1849 opdracht om de mislukte volksplanting in Groningen op te heffen. Maar direct daarop, op 10 december krijgt dezelfde gouverneur opdracht om de kolonie juist weer te handhaven. Charles Pahud, in 1849 interim-secretaris-generaal van het ministerie van Koloniën was voorstander van Europese kolonisatie. Uiteindelijk wordt in 1852 de Koninklijke Nederlandsche Commissie tot Onderzoek der Kolonisatie in Suriname door Duitschers (kortweg de Duitse Commissie) ingesteld die de opdracht krijgt te onderzoeken of Suriname geschikt is om er een Duitse volksplanting te vestigen.

Het zal geen toeval zijn dat het verzoek daartoe in Württemberg terechtkomt. Württemberg is een zelfstandig koninkrijk in die tijd, nog voor de eenwording van Duitsland. Koningin Sophia, de echtgenote van de Nederlandse koning Willem III, is een dochter van koning Wilhelm I van Württemberg. Bovendien is er al een Duitse volksplanting in Suriname van een Württemberger, namelijk Albina aan de Marowijne, van August Kappler, die bekend geworden is door zijn boek Zes Jaren in Suriname over zijn omzwervingen in het land tussen 1836 en 1842. Er is veel armoede in Württemberg, in een tijd dat de industrialisatie begon en de landbouw weinig opbracht. Velen willen emigreren.

Leider van de commissie wordt de veearts (Regimentspferdearzt) en literator prof. Friedrich Martin Duttenhofer. Hij is niet de eerste keus, blijkt uit de correspondentie, maar toen hij ervan hoorde heeft hij zichzelf aangemeld: hij had het zowel officieel als ‘auf Privatwegen’ vernomen. Dat laatste was geen wonder, want hij was een achterneef van Kappler. Kapplers moeder was een Spittler, Duttenhofers grootmoeder van moederszijde ook. Beiden woonden in Stuttgart, de hoofdstad van Württemberg. Het lijkt uitgesloten dat ze elkaar niet allang kenden. In de allereerste brief tussen de ministeries van Buitenlandse en Binnenlandse Zaken van Württemberg, waarin van de commissie gewag wordt gemaakt, wordt al gesuggereerd dat men maar in Stuttgart bij de Naturaliensammler Kappler, broer van August Kappler te rade moest gaan. August was juist in 1852 in Württemberg om nieuwe arbeiders voor zijn volksplanting in Albina te ronselen, en bezocht in die tijd ook Nederland voor zijn zakelijke contacten.

Duttenhofer (1810-1859) kwam uit een artistieke familie. Zijn vader was etser, een belangrijk beroep voordat de fotografie werd uitgevonden, en zijn moeder was een beroemde silhouettenknipster. Zijn eigen kunstzinnige talenten komen vooral op literair gebied tot uiting: hij maakte samen met P.W. Quant vertalingen van de Nederlandse dichters Tollens en Bilderdijk in het Duits. Dat hij daar de tijd voor had, blijkt uit de details van zijn loopbaan, die beschreven staan in een referentiebrief waarin zijn geschiktheid voor de uitzending naar Suriname werd beoordeeld, en die bewaard wordt in het Baden-Württembergisches Landesarchiv in Stuttgart.

Silhouet van de familie Duttenhofer van rond 1820, geknipt door de moeder van Friedrich Martin (Fritz, derde van rechts, hier ongeveer 10 jaar oud).

Hij studeerde van 1828 tot 1832 medicijnen, chirurgie en obstetrie in Tübingen, promoveerde daar op een anatomisch onderwerp, en specialiseerde zich daarna in Berlijn en Dresden in de veeartsenijkunde. In 1837 werd hij als professor aangesteld aan de Koninklijke Veeteeltkundige School in Stuttgart. Maar al na een jaar kreeg hij hooglopende ruzie met de overige docenten, en een van hen beledigde hij zo grof dat hij gedwongen werd ontslag te nemen. Er waren ook klachten over onzedelijk gedrag. Zijn professorstitel raakte hij kwijt, en in de jaren daarna had hij weinig omhanden, vandaar dat hij zich wierp op literaire vertalingen uit het Engels, Frans, Spaans en Nederlands. Hij solliciteerde tevergeefs op verschillende posten, tot hij in 1848 als Regimentspferdearzt bij de cavalerie werd aangesteld en in 1852 zijn professorstitel terugkreeg. Dat was het jaar waarin hij werd aangesteld als leider van de Duitse commissie. Hij wou kennelijk een nieuw leven beginnen, vandaar dat hij zichzelf aanbood. Hij was 42, zijn vrouw was overleden, zijn kinderen bij de schoonouders, wat lette hem?

De landbouwkundige van de commissie was Hermann Schunk (ook wel Schunck gespeld), oorspronkelijk uit Giessen afkomstig, maar later vooral werkzaam op het landgoed Trätshof in Bamberg. In de Bamberger Zeitung van 23 december 1852 wordt hij dé man voor deze functie genoemd: ‘een practische landbouwkundige van hoog niveau, en ook een grondig chemicus en fysicus, een man met ondernemingsgeest en een sterk lichaam dat gewend is aan ontberingen’. Hij was tevens oprichter en bestuurslid van de Augsburgse landbouwkundige vereniging. Daar geeft hij op 16 december 1852 een groot feestmaal in de Gasthof zum Kurfürsten ter gelegenheid van zijn vertrek naar Suriname.

Brief van Friedrich Voltz van 14 augustus 1852 in Kurrentschrift waarin hij stelt dat hij pas uitsluitsel kan geven over zijn deelname aan de expeditie als zaken als de betaling, de duur van de uitzending en dergelijke bekend zijn. Transcriptie Karien Lahaise van Naturalis.

‘Euer Hochwohlgeboren! Habe die Ehre auf die verehrte Anfrage zu erwiedern, daß ich mich erst dann über die Theilnahme an der Expedition nach Surinam erklären kann, wenn ich die näheren Verhältniße z.b. über Remuneration, Dauer der Sendung u.s.m. erfahren haben werde, da ich nur unter ganz guten Bedingungen meine sehr schöne u. im Zunehmen befindende Praxis verlassen werde. Indessen danke ich freundlichst für das schätzenswerthe Andenken a. zeichen mit vollkommenster Hochachtung, Euer Hochwohlgeboren, Heilbronn d. 14. Aug. 1852, ergebenster, Fr Voltz.’

Secretaris van het gezelschap is de heer C.T. Noack, tot dan burgemeester van Fraustadt in Pruisisch Posen (nu Wschowa in Polen). Eind 1852 wordt nog gezocht naar een geoloog of mijnbouwer die het team kan completeren. Daarbij valt de keus op de jonge Friedrich Voltz. Hij was al in augustus in beeld, maar kennelijk is het besluit pas veel later gevallen.

Het is eigenlijk merkwaardig dat de commissie iets moest onderzoeken wat in feite door de succesvolle Duitse volksplanting van Kappler allang bekend was: dat Suriname wel degelijk geschikt was voor Europese kolonisatie ondanks de mislukking van de plantage Voorzorg bij Groningen. Pijttersen analyseert beide (en andere) volksplantingen in Suriname en suggereert dat initiatieven door particulieren succesvol kunnen zijn, maar initiatieven van staatswege doorgaans op een mislukking uitlopen. Verder valt op dat Duttenhofer tijdens de expeditie van de commissie ondanks de familiebanden niet naar Albina gaat om te kijken hoe zijn achterneef het daar heeft gerooid. Voltz gaat later wel, daarvan is het verslag in dit boek te vinden. Maar het is niet mijn bedoeling om in dit boek de toenmalige argumenten voor en tegen volksplantingen te analyseren. Volgens Pijttersen was men het daarover zelfs binnen de Duitse Commissie niet met elkaar eens.

De Duitse Commissie, dan nog alleen bestaand uit Duttenhofer, Schunk en Noack, wordt op 25 december verwacht in Den Haag voor de officiële installatie, neemt op 4 januari 1853 zijn intrek in het logement De Oude Graaf in Amsterdam en komt via Curaçao met het schip Cuba op 3 maart 1853 in Paramaribo aan.

Friedrich Voltz moest eerst nog promoveren in Mainz, en komt pas op 25 mei 1853 in Paramaribo aan met het schip de Eliza. Hij verblijft voorafgaand aan zijn vertrek een maand in Nederland, en heeft daarbij uitgebreid contact met Winand Staring (1808-1877), dan secretaris van de Nederlandse Geologische Hoofdcommissie, zetelend in Het Paviljoen in Haarlem, en belast met het maken van een nieuwe Geologische Kaart van Nederland. Daar ontmoet hij ook Friedrich Miquel, hoogleraar botanie in Amsterdam, en Jacob van Breda, secretaris van de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen, directeur van het Teylers Museum in Haarlem, en leermeester van Staring toen hij nog hoogleraar in Leiden was. Voltz zal Staring vele brieven uit Suriname schrijven, waarin hij ook vaak aan Van Breda en Miquel refereert. Staring schrijft over Voltz: ‘Een jong mens brandend van ijver voor de wetenschap en reeds zeer gunstig bekend als schrijver over geologische onderwerpen. Tijdens zijn doorreis naar Paramaribo is hij hier te lande in kennis geraakt met de leden der commissie voor de geologische kaart van Nederland, en heeft hij deze toen beloofd om nu en dan mededelingen te doen over zijn waarnemingen. Hij heeft die belofte dan ook gestand gedaan, en in een brief van 20 december 1853 aan ondergetekende berichten gegeven over hetgeen hij tot die tijd had waargenomen. Ook heeft hij een zending geologische en botanische voorwerpen gezonden, die binnenkort in Nederland te verwachten zijn.’ De brieven van Voltz aan Staring zijn de belangrijkste documenten in dit boek.

Geoloog Winand Staring (1808-1877).

Luitenant en cartograaf Johan Cateau van Rosevelt (1824-1891).

Een belangrijke Nederlandse deelnemer aan de eerste drie expedities was de luitenant Johan Cateau van Rosevelt (1824-1891), die als varensgast op 21-jarige leeftijd in Suriname terecht was gekomen en een opvallende carrière maakte waarbij hij het tot districtscommissaris bracht. Hij had grote wiskundige en cartografische interesse, en publiceerde later, in 1882, verscheidene belangrijke kaarten van Suriname. Het was een eervolle opdracht voor de dan nog jonge luitenant in Suriname om de Duitse Commissie te vergezellen, en hij heeft van de gelegenheid gebruikgemaakt om veel topografische en hydrologische metingen te doen die hem later van pas kwamen bij zijn cartografische arbeid. Hij was een verklaard tegenstander van Europese kolonisatie in Suriname. Hij heeft zelf ook een journaal bijgehouden van de expedities dat nooit gepubliceerd is, en dat ik hieronder ook zal gebruiken. Hij is in tegenstelling tot Voltz geen groot stilist helaas, maar zijn nauwkeurige observaties zijn interessant. Verder heb ik een mooi verslag van Voltz’ expeditie naar de Nickerie opgenomen van de hand van Hermanus van Genderen, landdrost (districtscommissaris) van Nickerie.

3

REIZEN VAN DE COMMISSIE ZONDER VOLTZ,
13-30 MAART EN 2 MEI-6 JUNI 1853

De Duitse Commissie is kort na aankomst in Suriname op 3 maart 1853 voortvarend aan de slag gegaan. Volgens krantenberichten is de commissie in de samenstelling Duttenhofer, Noack en Schunck op 17 maart naar de Boven-Suriname en de Parakreek vertrokken, en op 30 maart weer teruggekeerd. Zij werden begeleid door 1e luitenant Jonkheer Cornelius Ascanius van Sypesteyn (die later gouverneur van Suriname zou worden) en 1e luitenant Boer. Van deze reis is geen verslag bekend, maar Van Sypesteyn geeft in zijn boek Beschrijving van Suriname (1854) wel een korte beschrijving van de geologische waarnemingen van de Duitse Commissie tijdens die tocht . Die waarnemingen zijn waarschijnlijk door Schunk gedaan, die immers ook als geoloog in Giessen was opgeleid. Voltz is dan nog in Duitsland.

Samenstelling en tijdsduur van de eerste expeditie naar de Boven-Suriname.

Van een tweede reis naar de Commewijne, Tempatikreek, en Cottica van 21 mei tot 6 juni is een door Johan Cateau van Rosevelt op foliovellen handgeschreven document met veel doorhalingen en gekriebelde toevoegingen aanwezig in de inventaris van Van Rosevelt in het Nationaal Archief te Den Haag. Bij deze reis was Voltz uiteraard nog niet aanwezig, hij arriveerde in Suriname op het moment dat Duttenhofer en Schunck op deze reis waren. Waar Noack toen was, wordt niet vermeld, misschien moest hij Voltz opvangen. Hoewel Voltz er niet bij was, heeft de informatie van de andere commissieleden wel zijn beeld van Suriname beïnvloed. Hij heeft er ook over naar Sandberger geschreven, wat hem later problemen opleverde, zoals we hieronder zullen zien. Daarom heb ik het journaal van Cateau van Rosevelt toch opgenomen.

Van Rosevelt beschrijft in dit journaal met veel gevoel voor detail en technisch inzicht de werkwijze op de suiker-, koffie- en rijstplantages aan de Commewijne, en spreekt enigszins geringschattend over hun primitieve verwerkingstechnieken. ‘Uit dit staaltje van nijverheid kan opgemerkt worden hoeveel vooruitgang er in Suriname is en welke verbetering er ingevoerd wordt; alles blijft bij het oude, van het nieuwe heeft men een afkeer en de kolonie kwijnt weg,’ schrijft hij cynisch. Ook wijst hij op de barbaarse behandeling van de slaven en hun erbarmelijke leefomstandigheden.

Journaal van de reis der Duitse Commissie tot onderzoek naar de geschiktheid van Suriname voor een Duitse kolonisatie naar de rivier Commewijne, van 21 mei 1853 tot 6 juni.

Op zaterdag 21 mei, ’s avonds om 6 uur kwam de commissie bestaande de de heren Schunck en Duttenhofer met ondergetekende, bij resolutie van 18 mei 1853 no. 705 belast om de voornoemde commissie op haar tochten te vergezellen, op de platte brug te Paramaribo bijeen en ging aan boord in een daartoe verstrekt vaartuig, bemand met zes negers uit de Pararivier om te roeien en een gehuurde neger voor stuurman. We vertrokken om 6½ uur. Het was mooi weer en om 8 uur kwamen wij op het fort Nieuw Amsterdam aan, waar wij de commandant de 1e luitenant Boer een bezoek brachten, die ons beleefd en gastvrij aanbood de nacht in zijn woning door te brengen.

Zondag 22 mei. Na het fort bekeken te hebben vertrok de commissie ’s middags om 1½ uur en ging met de vloed de Commewijne in. Er waaide een vrij sterke bries uit het oostnoordoosten, die de hitte enigszins verminderde, want de thermometer stond op 91° Fahrenheit. Door de tegenwind schoten we echter niet erg op. Pas ’s middags om 5½ uur kwamen wij op de plantage Weltevreden op de linkeroever van de Commewijne aan, waar wij bleven overnachten.

Maandag 23 mei. Na de nacht, waarin wij zeer veel van muskieten te verduren hadden, op Weltevreden doorgebracht te hebben, bezochten wij met de heer Kühn, die daar als eigenaar woont, de bebouwde velden. De ligging daarvan is, evenals alle aan de benedenrivieren gelegen plantages zeer laag, en wordt door middel van dijken of dammen tegen overstroming beveiligd. Het beplante gedeelte bestond slechts uit 20 akkers [oude oppervlaktemaat, 1 akker = 0,43 hectare], die bewerkt worden door de slavenmacht, bestaande uit 5 mannen, 4 vrouwen en 2 kinderen. De koffie was op stam gekapt en levert volgens zeggen van de heer Kühn zeer weinig op. Daarom is hij begonnen met het aanplanten van cacao, die met veel minder handen kunnen en worden onderhouden, en toch een constant en winstgevend product oplevert. Enige zeer magere koeien liepen in de omtrek van het woonhuis rond. De schraalte is hoofdzakelijk toe te schrijven aan het slechte voer dat dit vee krijgt, en dat alleen uit taai en verzuurd gras bestaat. ’s Middags was het zeer heet, de thermometer rees to 90° maar om 1 uur kregen wij een zware regenbui die de hitte dragelijker maakte. Om 1½ uur vertrokken wij en voeren om 4½ uur de militaire post Sommelsdijk voorbij en de Boven Commewijne in. ’s Avonds tegen 6½ uur arriveerden wij op de suikerplantage Mijn Hoop en Jalousie.

De ligging van deze plaats aan de rechteroever van de rivier is zeer laag en daar het springtij was stroomde het water over de dammen heen en zette het hele terrein rondom de gebouwen onder water, terwijl het bij eb weer droogviel. De volgende dag, 24 mei, wandelden wij met de directeur de heer Meijer de plantage rond. Het kweken en bereiden van het suikerriet geschiedt ongeveer op dezelfde wijze als op de andere plantages. Het riet wordt door middel van een door het water gedreven scheprad tussen horizontaal liggende ijzeren cilinders of rollers geperst, en vervolgens op de gewone wijze in koperen ketels geleid en tot suiker gekookt.

Journaal van Cateau van Rosevelt van de tocht naar de Commewijne.

Ook bezochten wij het ziekenhuis van de negers. Deze inrichting, die meer op een provoost dan op een infirmerie lijkt is in twee ziekenkamers verdeeld. In de ene bevonden zich 3 lijders aan koortsen, terwijl er in de andere een vrouw met haar kind was opgesloten, die aan buikpijn leed. Elke kamer wordt door twee met tralies voorziene gaten op een hoogte van 10 voet boven de grond verlicht, wat niet voldoende is om een behoorlijke luchtverversing teweeg te brengen, zodat de atmosfeer in die hokken zeer onzuiver, ja verpestend zijn moet, indien daar vele zieken bij een schier ondragelijke hitte opgesloten zitten. Een doorlopende houten brits zonder matras of kussen diende tot ziekbed. Het voeteneind is van een houten voetblok voorzien zodat de delinquent door het opsluiten van zijn voeten vrijwel niet meer kan bewegen, waarschijnlijk om een goede tucht onder de zieken te houden.

De heer Meijer klaagde zeer over het toenemende verval van de plantage, en schrijft dit voornamelijk toe aan het langzamerhand verminderen van de slavenmacht, waardoor de sterfte doorgaans de geboorte overtreft. De bossen in de benedenlanden van Suriname zijn over het het algemeen zeer moerassig en vormen door de brandende hitte overdag voor de gezondheid zeer nadelige gassoorten, die als zij door de mensen worden ingeademd koorts doen ontstaan, en de levensduur verkorten. Wanneer ik verder bedenk hoe de negers op vele plantages in ellendige en ongezonde hutten wonen, over het algemeen slechts voorzien van een deur, zonder schoorsteen, vensters of gemakken, op zwampige plantages gebouwd, en ook zie dat ze onvoldoende voedsel krijgen waardoor ze verschrikkelijke huidziekten oplopen, dan verbaast het mij niet dat de plantageneger zowel fysiek als moreel achteruitgaat. De heer Meijer deed ons verder zijn beklag over de onwilligheid en de slechte geest die de negers tegenwoordig bezielen, waardoor hij voortdurend problemen met hen had, en zij het gewone werk niet willen verrichten, dat een directeur volgens het reglement van hen eisen kan. Ook hier zagen wij weer enige slecht doorvoede en doodmagere koeien rondlopen, die duidelijk aantoonden dat het in het wild groeiende en verzuurde gras geen goed voedsel is voor het vee, althans niet voldoende is.

’s Namiddags 2 uur voeren wij verder de rivier op en kwamen om 4 uur op de plantage Goudmijn aan, waar de eigenaar ervan, de heer Ellis, ons vriendelijk uitnodigde de fabriek te bezichtigen en er verder de nacht door te brengen. In deze fabriek, waarin een stoommachine is aangebracht tot het uitpersen van het riet, bevindt zich tevens een werktuig, centrifugaaltoestel genoemd, dat dient voor het snel uitdrijven der melasse of stroop. Door middel van een leren band aan de machine wordt namelijk de cilindervormige trommel met grote snelheid, gewoonlijk 1000 tot 1500 omwentelingen per minuut in beweging gebracht, zodat het vloeibare gedeelte van de ruwe suiker door de middelpuntvliedende kracht ontwijkt uit kleine gaten in het ronde cilindervlak van de trommel en de suiker droog achterblijft. Volgens de heer Ellis zou dit werktuig voordelig voor de suikerplantages te gebruiken zijn. Gewoonlijk gaat de melasse, die gemiddeld 15% van het gewicht van de suiker bedraagt, in het schip verloren, maar door die machine kan de melasse te gelde gemaakt worden, en men hoeft er bovendien als afvalproduct geen exportrechten voor te betalen.

De volgende morgen 25 juli om 7 uur gingen wij met het staartje van de vloed verder stroomop. Het was een mooie ochtend en niet zeer warm. Het bos aan de beide oevers van de Boven Commewijne is laag tot de plantage Goudmijn, meestal begroeid met mangro en doornen, hier makka genoemd. Dan begint het bos wat hoger te worden en ziet men vele palmen waaronder vooral de mauritius en palissaden. Het terrein blijft echter moerassig en wordt bij hoog water doorgaans overstroomd. Terwijl het water reeds begon te dalen arriveerden wij om 11 uur op de suikerplantage Potribo, aan de linkeroever van de Commewijne. We maakten gebruik van het gastvrije aanbod van de heer Bijl en bleven hier tot de volgende dag donderdag 26 mei, toen wij ’s morgens om 7¼ uur met de vloed onze reis naar boven vervolgden. Het was fraai weer en de bewolkte lucht maakte dat het tamelijk koel was. Het bos is hier veel mooier dan verder benedenstrooms. De mauritius en palissadenpalm zijn hier vrij algemeen, en zorgen met hun donkergroen tegen de lichte tint van de makka aan de oever voor een mooi contrast. Overigens blijft het land zeer laag en loopt het met springtij nagenoeg onder. Om 8¼ uur draaiden wij om de hoek van plantage Concordia naar het daar schuin tegenoverliggende Berkshoorn. Hier hoorden wij het smartelijk gillen van een kind en toen wij dichterbij kwamen zagen wij dat die weeklachten voortkwamen van een kleine jongen die door een neger vlak voor het directeurshuis op de plantage Berkshoorn met roeden werd gegeseld. Een huivering doorliep mijn leden toen ik de slagen op de dunne beentjes en dijen van het arme kind hoorde klappen. Een oude vrouw, waarschijnlijk de zogenaamde creolenmama of kweekmoeder, die de kinderen op de plantages hun opvoeding geeft, stond bij het schouwspel te kijken.

’s Ochtends hadden wij regen. Zwermen parkieten en papegaaien vlogen ver buiten schot over onze hoofden heen. Om 10¾ uur stapten wij op de militaire post L’Espérance aan wal, en maakten ons klaar voor de reis naar de Tempatikreek. ’s Middags stond de thermometer op 80° Fahrenheit.

Vrijdag 27 mei. ’s Morgens om 7½ uur voeren wij van de post L’Espérance af en met de vloed naar boven. Het weer was betrokken, van 10 uur af kregen wij regen die tot ’s avonds aanhield. Om 11½ uur passeerden wij de verlaten post Imotappi aan de linkeroever van de Boven Commewijne. Alleen doordat deze plaats nu helemaal met kreupelhout begroeid is kan men haar nog van het staande bos onderscheiden. ’s Middags was de temperatuur van de lucht 79½°, terwijl die van het rivierwater 79° bedroeg. ’s Middags om 3 uur kwamen wij bij de monding van de Penninicakreek aan, en maakten op de landtong die door de samenvloeiing van de kreek met de Commewijne wordt gevormd een plaats klaar om de nacht door te brengen. Het regende nog steeds, pas ’s avonds tegen 9 uur klaarde het wat op, terwijl het niettemin zeer donker bleef. De negers vervaardigden een kamp van sparren met wilde bananenbladen als dakbedekking, en daar brachten wij de nacht door. ’s Avonds stond de temperatuur op 74°.

Zaterdag 28 mei. ’s Morgens was het heel mooi weer. Wij bepaalden de breedte van de rivier op 61 passen en haar diepte in het midden op 25 Rijnlandse voet. Om 9¾ uur voeren wij verder naar boven, terwijl het nog een beetje eb was. Om 8 uur stond de thermometer op 76°. Om 10

uur 8 minuten waren wij voor de verlaten post Oranibo, en bepaalden daar de diepte van de rivier op 28 voet. Van deze post, die vroeger door militairen werd bezet, is weinig meer te zien. Aan de oever staat nog een manjaboom en het is daar verder geheel met kreupelhout volgegroeid. Boven Oranibo wordt de rivier smaller en varieert in breedte van 40 tot 45 voet. Om 10 uur 50 minuten bepaalden wij de diepte van de Boven Commewijne voor de monding van de Mapanekreek op 37 voet.

Hierboven is van de vloed niets meer te bespeuren, en de Commewijne wordt nu kreek genoemd. Haar breedte is gemiddeld 40 passen. Om 11 uur was de temperatuur van de lucht 82° en die van het rivierwater 79°, terwijl de thermometer in de zonneschijn gelegd tot 122° steeg. Voorbij de Mapane wordt het bos hoger, en mooier. Verschillende waterplanten, waaronder vooral de heerlijke bloemen van de zogenaamde mamao, die hier zeer veelvuldig aan de rivieren voorkomt, verspreiden een zeer aangename geur. Om 11½ uur peilde ik de diepte van de Commewijnekreek op 23 voet. Om 12½ uur zagen wij aan de oever een met pina overdekt kampje. Daarin had naar het scheen een paar weken geleden een vuur gebrand, en er lagen een aantal baskieten waarmee een soort riviervis, anjoemara genaamd, gevangen wordt. Zeer waarschijnlijk is hier een rust- of stopplaats van schuilnegers die verder stroomop wonen. Om 1¼ uur peilde ik de diepte van de samenvloeiing van de Commewijne en Tempatikreek op 27 voet. Deze kreek voeren wij in. Weldra werden wij door de ver in de kreek uitstekende bomen zo gehinderd, dat de negers de riemen moesten binnenhalen en hun parels moesten gebruiken. Het verval van deze kreek is nogal groot, en het water stroomde zo snel dat wij slechts met slakkengang vooruitkwamen. ’s Namiddags om 4¾ uur kwamen wij op een plaats waar de kreek geheel door enige omgevallen bomen versperd was en waar wij met geen mogelijkheid doorheen konden komen zonder ze op te ruimen. Daar het hier in het hoge bos spoedig donker wordt en de avond reeds begon te vallen, besloten wij hier aan de oever een geschikte plaats voor ons kampement op te zoeken. Wij vonden aan de rechteroever een hoog en heuvelachtig terrein, naar gissing 30 à 40 voet boven de watervlakte in de Tempatikreek, en maakten op een 50-tal passen van de kreek kamp. Tot deze plaats is de Tempati gemiddeld 18 voet diep, terwijl haar breedte varieert van 50 tot 30 passen. Beide oevers zijn met hoog geboomte bedekt.

De volgende morgen, 29 mei, deden wij onderzoek naar de gesteldheid van het land, terwijl de negers bezig waren met het opruimen van de bomen die dwars over de kreek en de walkanten lagen. Het woud dat wij in noordwestelijke richting doorwandelden is zeer mooi en vol goede houtsoorten. Wij vonden groenhart, kopie, zwarte kabbes, ploekoeni, waarvan de indianen het saprijk sprint gebruiken voor het zwart maken van hun pagaaien, verder een boomsoort ingipipa genoemd, waarvan de vezels door de indianen worden gebezigd om hun tabak in te rollen om op te roken. Ook zagen wij hier de lokus en een apatoeboom, en een soort van ijzerhard, waarvan de stam tot aan de eerste vertakking een lengte van 23 meters had, en nog vele andere houtsoorten. Onder de palmen vonden wij hier de koemboe, awarra en paramakkapalm, terwijl die prachtige plantengroei nog door verschillende varens opgeluisterd werd. Deze hooggelegen grond bestaat uit verweerde graniet en veldspaat die vermengd met een dikke laag humus een heerlijk vruchtbare bodem oplevert en waarschijnlijk voor het aanleggen van een Europese volksplanting heel geschikt zou zijn. Toen wij van ons uitstapje terugkwamen, waren de negers nog met het opruimen van hindernissen bezig, maar al gauw zagen we dat alle moeite helaas tevergeefs was, want met de bijl alleen was er geen doorkomen aan. Wij besloten daarom terug te keren, en om 11¼ uur zakten wij de kreek weer af. Aan de linkeroever beneden ons laatste verblijf is het land ongeveer 7 à 8 voet hoog en bestaat uit een zware ondoorlatende kleibodem, die aan de bovenzijde met enige humus is gemengd, en onderin zeer veel ijzeroxyde bevat. Om 12½ uur waren wij in de Commewijne terug en voeren deze hoger op. Aan beide oevers is niets dan laagland. ’s Namiddags 3½ uur sloegen wij ons kamp op aan de rechteroever. Het terrein bestaat uit kleigrond en is zeer laag gelegen.

De volgende morgen maandag 30 mei was de temperatuur van de lucht 75° en die van het water 76°. Om 8¾ uur voeren wij verder stroomopwaarts. Al gauw hadden wij veel moeite om met de boot door het omgevallen hout te komen, en er was ook een kleine stroomversnelling, wat onze reis langzaam en moeilijk maakte. Door de sterke stroom en de dwars over de kreek gevallen bomen kwamen we niet verder vooruit, en wij landden daarom ’s middags 12½ uur aan de linkeroever van de Commewijne en sloegen daar op een hoge kleigrond ons bivak op. Vandaar gingen wij in een zuidwestelijke richting het bos in. Het terrein dat wij doorkruisten is heuvelachtig en een 50-60 voet hoog. Het bestaat uit zware klei met een laag humus bedekt en zeer veel kiezelijzerconglomeraat. ’s Avonds 8 uur was de temperatuur van de lucht 81° en die van het water 77°.

Dinsdag 31 mei. ’s Morgens 6 uur stond de thermometer op 72° terwijl het water 76° warm was. Aangezien wij niet hogerop konden komen ondernamen wij om 7½ uur de terugreis. Het was mooi weer, en in de middag zeer heet, de thermometer steeg tot 92°. Om 1¼ uur waren wij bij de ingetrokken post Imotappi en kregen hier last van de vloed, die onze reis zeer vertraagde. Pas om 6¼ uur kwamen wij op de post L’Espérance, waar wij de nacht doorbrachten.