Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van
Boekenfonds Elisabeth Grent / F.J.A.M. van der Helm
Vaderlandsch Fonds ter aanmoediging van ’s-Lands Zeedienst

Afbeeldingen omslag
Voorzijde
In onbekende wateren. Olieverf op doek door George Willoughby Maynard (1843-1923), 1889. Collectie The Metropolitan Museum of Art

Achterzijde
Odysseus en de sirenen. Olieverf op doek door Léon Belly (1827-1877), 1867. Collectie Museé de l’Hôtel Sandelin De autopsie. Olieverf op doek door Enrique Simonet (1866-1927), 1890. Collectie Museo Nacional del Prado

Afbeelding titelpagina
Redding van de opvarenden van de Spaanse brik La Bella Antonia door het korvet Juno voor de kust van Cadiz met het fregat Prins van Oranje aan de horizon onder commando van Prins Willem Frederik Hendrik de Zeevaarder (1820-1879), 26 december 1846. Olieverf op doek door Johan Hendrik Louis Meijer (1809-1866).
Collectie Marinemuseum, Den Helder.

Ontwerp omslag en binnenwerk
Erik Vos, Foxy Design, Zaltbommel

© 2020 Graddy Boven, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2020 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494459
e-ISBN 9789462497399
NUR 688

Pas wanneer het schip vergaat, wordt duidelijk wie kan zwemmen.

Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832)

Adieu. Olieverf op doek door Alfred Guillou (1844-1926). Collectie Musée des beaux-arts de Quimper.

Neptunus (Poseidon), boegbeeld van het linieschip Neptunus, 1821. Collectie Marinemuseum, Den Helder.

Inhoud

HOOFDSTUK 1In strijd met de werkelijkheid, mythevorming rond zee en wind

HOOFDSTUK 2De Bijbel op zee

HOOFDSTUK 3Neptunus, koning van de zee

HOOFDSTUK 4Watervrouwen

HOOFDSTUK 5Zeemonsters

HOOFDSTUK 6Kerk, schip en de dood

HOOFDSTUK 7Wereldlijke zeehelden

HOOFDSTUK 8Sierschepen

HOOFDSTUK 9De Vliegende Hollander, luchtspiegeling, Bermudadriehoek en tatoeages

HOOFDSTUK 10Geloof en bijgeloof

Literatuur

Met dank aan

1

In strijd met de werkelijkheid, mythevorming rond zee en wind

Een man die eenmaal schipbreuk leed is bang voor iedere zee.

Publius Ovidius Naso (43 v. Chr.-17 n. Chr.)

Christoforus. Houtgravure door I. Holewin. Uit: Katholieke Illustratie, 26ste jaargang, no. 40, 1892-1893. Sint-Christoffel geldt als beschermheilige van de reizigers waaronder ook zeelieden. Christoffel draagt in dienst van Christus mensen op zijn schouders over het water om hen te beschermen. Jezus zit als symbool op de schouders van Christoffel, die daarmee het gevaar afwendt en zorgt voor een veilige overtocht voor hen die zich op zee wagen. Particuliere collectie.

Zee en wind, immens en mysterieus, stil of woest, verontrustend en verraderlijk, oefenen van oudsher grote aantrekkingskracht op de mensheid uit. Onwetendheid, irrationele angst en de onbedwingbare dwang de oorzaak van het onbekende te willen doorgronden, zorgen voor het ontstaan van de gelovige en vooral bijgelovige zeeman. De zee, in de rol van god of de dochter van god, heerst over de goedgelovigheid van de mens en drukt op de schouders van eenieder die op zee zijn brood moet verdienen. Zeelieden zijn nieuwsgierig, stellen vragen en denken na over de oorsprong van de zee. Zeeën en oceanen bevatten een ontelbare hoeveelheid kubieke kilometers water, bedekken driekwart van de gehele aardoppervlakte en zijn op sommige plekken meer dan tien kilometer diep. Als je de Mount Everest op de diepste plek van de oceaan situeert, dan blijft zijn top meer dan twee kilometer onder water! Kortom water en wind zijn magische elementen. Een noodzakelijke voorwaarde voor leven in combinatie met een doordringende vernietigingskracht.

De zee kent geen mededogen, geen loyaliteit, geen wetten, geen geheugen, alsof hij te groot en te machtig is voor alledaagse deugden. Zijn grillige trouw aan de belangen van de mens kan enkel worden afgedwongen met onbevreesde vastberadenheid en slapeloze, gewapende en argwanende waakzaamheid, waarin de haat wellicht altijd de liefde heeft overheerst. De zee bezit het gewetenloze temperament van een barbaarse tiran en sindsdien heeft hij vloten en mensen verzwolgen, zonder dat enig dodental, zovele verwoeste schepen en verwoeste levens zijn rancune kan bevredigen aldus de onnavolgbare Pools-Engelse schrijver Joseph Conrad. Over de gehele wereld zijn in het verleden bizarre en fantastische vertellingen over het ontstaan van oceanen en de vier windrichtingen geproduceerd. De zee heeft de mens dichterlijk leren dromen. Rondtrekkende vertellers verzinnen verhalen over oneindige diepten en hoogtes. Zij vertellen over het betoverende paradijs diep in de zee en hoog in de lucht. Het terrein waar spookschepen hun weg zoeken door de eeuwigheid. De eenvoudige en lichtgelovige zeeman worstelt voortdurend met zulke mysteries. Verhalen gaan over van vader op zoon, van meester op knecht, van onderwijzer op leerling en van stuurman op matroos. De legenden van de zee weerspiegelen de hoop, vrees en het verlangen om te vluchten. Het is de vloeiende wereld van de mythe waar tegenstellingen voorkomen, alles mogelijk is en dromen zichtbaar worden. Legenden en mythen zijn overigens niet hetzelfde. Legenden of sagen vertellen verhalen van helden en hun onnavolgbare daden, terwijl mythen handelen over wezens en goden en de wijze waarop zij leven.

Badende nimfen. Olieverf op doek door Hans Dahl (1849-1937). Particuliere collectie.

Door de tijd heen varen talloze schepen het zeegat uit op weg naar het onbekende. Velen keren terug, anderen niet. Schepen gaan ten onder in weer en wind of komen in aanraking met monsters, meerminnen, sirenen, nereiden, cyclopen of Poseidon (in de Romeinse mythologie Neptunus). Allen zijn verbonden met begrippen als verleiding, welvaart, groei, vruchtbaarheid, liefde, bedreiging, leven en dood. Kun je daar nog enige invloed op uitoefenen?

Joseph Conrad meent van wel: Ja, een schip wil dat er iemand met kennis van zaken naar haar luistert. Je dient de raadselen van haar vrouwelijke natuur met begripvolle toegeeflijkheid tegemoet te treden, en dan zal ze je trouw terzijde staan in het eeuwige gevecht met de elementen, waarin het geen schande is het onderspit te delven. De verstandhouding tussen een man en zijn schip is een serieuze zaak. Zij heeft rechten alsof zij een levend, sprekend wezen was, en er zijn inderdaad schepen die, met de juiste man aan het roer, haast tot hem spreken, zoals men wel eens zegt. Een schip is geen slaaf. Je moet haar op gemak stellen bij een ruwe zee, je moet nooit vergeten dat je aan haar het leeuwendeel van je aandacht, je vaardigheid en je zelfzucht bent verschuldigd. Als je die plicht vervult, op een vanzelfsprekende, moeiteloze wijze, alsof je de stem van je intuïtie volgt, zal ze zolang ze daartoe in staat is voor je varen, wenden en zeilen, of, gelijk een zeevogel die op de woeste baren neerstrijkt, zelfs de hevigste storm doorstaan die je ooit deed vrezen de zon nooit meer te zien opkomen. Het windrijke gebied boven de zeespiegel is het terrein van Boreas, de verpersoonlijking van de Noorderwind. Poseidon en Boreas gaan hand in hand. Wat dat betreft is onomstotelijk sprake van een logische samenhang tussen water, wind, godendom, mythe, allegorie en scheepvaart. Al deze onderwerpen komen bijeen op de kansel in de kerk. Mede dankzij dit heilige instituut gaan wonderlijke en vaak ongeloofwaardige verhalen kunstmatig een eigen leven leiden. Poseidon en Boreas vinden dan ook hun oorsprong in de godsdienst van de Griekse oudheid. In De wereld van de Oudheid door Marinus Wes, Henk Versnel en Edward van der Vliet is op pagina 117 het volgende te lezen: De Griekse religieuze verschijnselen zijn in hoge mate pluriform. Deze pluriformiteit is in de eerste plaats te verklaren door het ontbreken van één centrale godsdienst: de Griekse godsdienst was geen geopenbaarde godsdienst; er was geen stichter, geen heilig boek, geen priesterkaste die waakte over de handhaving van de zuiverheid van de leer. In de tweede plaats: elke polis (stadstaat) streefde niet alleen naar autonomie en autarkie, politieke zelfbeschikking en economische zelfstandigheid, maar had ook in godsdienstig opzicht een eigen gezicht. Deze twee feiten, gevoegd bij het polytheïstische karakter van deze godsdienst, impliceren dat er eigenlijk niet van ‘de’ Griekse godsdienst gesproken kan worden. Bovenstaande geeft aan dat in het oude Griekenland wat geloof betreft een bepaalde mate van vrijheid en tolerantie bestaat. Dankzij die vrijheid is er ruimte om nieuwe goden te introduceren. Elke god krijgt een eigen functie, karakter en invloedssfeer. Zo ontstaat een ‘godenmix’ onder leiding van de oppergod Zeus.

De Griekse godenwereld, in combinatie met de vrije’ Griekse godsdienst, werkt mythevorming in de hand. De ‘wereld van de mythe’ staat op onnavolgbare wijze beschreven in Mythen van de zee door Jean D. Guerdon. Het is de vloeiende wereld van de mythe, waar tegenstellingen voorkomen, waar niets of niemand nog is verkalkt door de dwang van de werkelijkheid, waar alles mogelijk en eeuwig is. En waar niettemin, en ook dat is een kenmerk van mythen, de dromen zichtbaar worden van wat ongeloofwaardigheid vermag. In onze eeuw van dorre techniek en kille redenering kan het verrijkend zijn om te luisteren naar die stemmen van de zee die de echo van onze wensen en onze angsten naar ons terugkaatsen.

De mens bepaalt zelf wat wel of niet geloofwaardig is. In het Grieks betekent het woord ‘mythos’ fabel, verhaal of het gesproken woord. Een dergelijke ‘mythos’ ontstaat doordat een eerste persoon een verhaal doorvertelt aan een ander. Deze vertelt op zijn of haar beurt het verhaal weer door, zodat uiteindelijk van de oorspronkelijke versie niets meer over blijft en veelal een wonderlijke en ongeloofwaardige reconstructie van het oorspronkelijke verhaal ontstaat. De mythevorming staat in schril contrast met het Griekse ‘logos’ en ‘historia’. De weergave van de werkelijkheid tegenover ‘datgene wat niet waar is’. Kortom de mythe, ofwel een vertelling die uitlegt, is een verhaal waarin handelingen en gebeurtenissen in een niet verder gedefinieerd verleden centraal staan. Dikwijls spelen goden, vreemde wezens of helden de hoofdrol. De mythe is in verschillende gedaanten terug te vinden in de kunst. Op een veelal bombastische en fantastische manier zijn mythologische onderwerpen op canvas of paneel vastgelegd. Naast religieuze voorstellingen worden ook wereldlijke gebeurtenissen, zoals een militaire overwinning op zee of land, op dezelfde manier geïllustreerd. De mythische of allegorische weergave van een belangrijke historische gebeurtenis komt in de kunst dan ook dikwijls voor. De bedoeling van zo’n kunstwerk is helder. Het draagt bij tot het versterken van nationalistische gevoelens en de daaruit voortvloeiende saamhorigheid.

De godenmix. Gravure door G.D.L., eerste helft 19e eeuw. Particuliere collectie.

De allegorische afbeelding is bij uitstek geschikt voor maritieme onderwerpen. Dergelijke voorstellingen, waarbij de zeegod Poseidon (Neptunus) dikwijls de hoofdrol speelt, versterken de mythevorming rondom de zee in belangrijke mate.

In de zwerftochten van Odysseus (Ulysses), de Griekse koning van het eiland Ithaka en de zoon van Laërtes en Antikleia, ligt de mythevorming rondom de zee volledig opgesloten. De Griekse dichter en zanger Homerus legt de avonturen van Odysseus rond 800 voor Christus vast in vierentwintig boeken die hij de titel Odyssee meegeeft. Een raamvertelling die verhaalt over de jarenlange zwerftocht van Odysseus. Odysseus heeft zich de woede van Poseidon op de hals gehaald door zijn zoon Polyphemos te doden. Overlopend van wraakgevoelens jaagt hij Odysseus over het wijde watervlak. Van noord naar zuid en van oost naar west. Poseidon verbrijzelt zijn schepen, doodt makkers en drijft hem door maalstroom en branding naar volken, wier taal en zeden hem vreemd zijn. De vloek beperkt zich niet tot Odysseus. Ook zijn vrouw Penelope en zoon Telemachos lijden onder zware rampen. Doordat Odysseus zo lang van huis is, neemt vrijwel iedereen aan dat hij dood is. Zijn vrouw blijft echter hardnekkig vertrouwen op zijn terugkeer en laat elke reiziger die Ithaka aandoet ondervragen in de hoop iets over haar man te vernemen. Ondanks de aanwezigheid van meer dan honderd vrijers, die op onbeschaamde manier huishouden en runderen, bokken en zwijnen slachten en slaven misbruiken, blijft Penèlope Odysseus in haar hart trouw. Terwijl Telemachos zijn vader zoekt, maakt Odysseus wonderlijke avonturen mee. Met vaart glijdt hij over de rustige golven en krijgt, na achttien dagen op zee, de somber getinte bergen van het Phaiakenland in zicht die als een schild op de donkerblauwe zee ligt.

De verheerlijking van Cornelis de Witt (1623-1672). Olieverf op doek naar Jan de Baen (1633-1702). Allegorie op de tocht naar Chatham (1667). Na zijn terugkeer van de glorieuze tocht naar Chatham in 1667 keert Cornelis de Witt (1623-1672) als een gevierd man terug in Nederland. De Nederlandse oorlogsvloot heeft de Engelsen op de rivier de Medway een gevoelige nederlaag toegebracht. Als dank laat het stadbestuur van Dordrecht een schilderij door Jan de Baen schilderen dat de titel ‘Allegorie op Chatham’ meekrijgt. Collectie Rijksmuseum.

In de ‘Van Speykzaal’ in het Koninklijk Instituut voor de Marine in Den Helder hangt een olieverfschilderij van de Nederlands-Hongaarse kunstenaar Oscar (Oszkár) Johan Alfred Mendlik dat de titel Spel van wind en water draagt. Een pracht van een doek. De zee is indrukwekkend en de wind waait. Mendlik specialiseert zich in het schilderen van de zee. Op zijn doeken laat hij bij voorkeur alles weg wat afleidt van de aanblik van de zee en gaat uit van de natuurkracht van water als oorsprong van de schepping. Dat kan Mendlik als geen ander en voelt zich nauw verbonden met het rijk van Poseidon (Neptunus) en Boreas. Om de stormachtige zee te kunnen voelen, laat hij zich, in navolging van de Engelse schilder Joseph Mallord William Turner, bij gelegenheid aan de grote mast vastbinden om de beweging van de golven en het opspattende schuim natuurgetrouw te observeren. Of Turner dat ook daadwerkelijk heeft gedaan is overigens de vraag en valt dus onder de mythevorming die rondom deze briljante schilder is ontstaan. De schilderijen van Mendlik tonen de zee in verschillende hoedanigheden. In volle rust en van vredig tot woest en vernietigend. Een stormachtige zee, waar de golven twintig tot vijfentwintig meter hoog rijzen, maakt de mens klein, nederig en onderdanig.

Sneeuwstorm. Staalgravure door Edward Paxman Brandard (1819-1898) naar het schilderij van Joseph Mallord William Turner (1775-1851). Uit: The works of J.M.W. Turner, R.A. with a biographical sketch and critical and descriptive notes door James Dafforne. Uitgegeven door J.S. Virtue & co. In Londen, 1877. In 1842 vervaardigt Turner het doek Snow Storm - Steam-Boat off a Harbour’s Mouth. Een raderstoomboot vecht voor de kust van Engeland tegen wind en water. In een stevige storm is een schip nietig en aan de elementen overgeleverd. Particuliere collectie.

Homerus (800 v. Chr.-750 v. Chr.). Kopergravure door Hieronymus Wierix (1553-1619), 1598. Collectie Rijksmuseum.

Afbeelding op de volgende twee pagina‘s: Scheepswrak op een rotsachtige kust. Olieverf op doek door Wijnand Johannes Nuyen (1813-1839), 1837. Collectie Rijksmuseum.

In een zware storm is een schip nietig. De reusachtigheid van de zee komt tot uiting in het doek van de Nederlandse schilder Wijnandus Johannes Josephus Nuyen. Het schilderij toont angst en ontreddering. Een vliegende storm is een driemaster en haar opvarenden fataal geworden. De bijzondere lichtval maakt het doek compleet en zorgt er voor dat het voorval nog dramatischer is. Op het strand zijn zeelieden druk doende te redden wat er te redden valt. Vuren zijn ontstoken die voor warmte zorgen tegen de bittere koude. Drenkelingen worden aan land gedragen. Zij zijn uitgeput of leven niet meer. In deze voorstelling komt de verhouding ‘zee en mens’ nadrukkelijk tot uiting, waarbij de zee de overwinning binnen haalt. Samengevat is de mythe gevormd door mondelinge overdracht, reclame, kerk, beeldende kunst en het geschreven woord.

In onze moderne tijd lijkt het er op alsof de geheimen van de zee zijn opgelost, maar dat is een illusie. De zee is door de mens niet te bevatten, want diep in de zee en hoog in de lucht is voortdurend van alles gaande. Zaken waar de mensheid nooit weet van zal hebben en wat dat betreft is de zee een intrigerend fenomeen. Vergelijk het met het gelukzalige gevoel vol stilzwijgen dat eeuwig lijkt voort te duren. Vanaf het strand zie je een schip naar zee varen. Een vaartuig dat via een zorgvuldig berekende route zee kiest. Maar ga vooral niet te ver! Lange tijd gelooft de mens dat de aarde plat is. Vanuit die gedachte is het mogelijk letterlijk naar het einde van de wereld te zeilen om er vervolgens vanaf te vallen. Deze theorie maakt duidelijk dat zeelui zich lange tijd met het bestuderen van de zee, waarop zij varen, hebben beziggehouden zonder te beseffen dat aarde rond is. Aan het einde van de platte wereld, vergelijk het met een groot uitgevallen pizza, wacht de oneindige diepte. Niet meer dan het varen op zout water dat eindig is en vol zit met bloeddorstig en kwaadaardige monsters. Overboord slaan is fataal met een zekere dood als gevolg. Hoelang het duurt eer je verdrinkt is onduidelijk en angstaanjagend. Eén ding is zeker. Op de loer liggende zeemonsters slaan altijd toe. Christoffel Columbus, de beroemde Italiaanse ontdekkingsreiziger in Spaanse dienst, gelooft niet dat de aarde plat is getuige de dialoog die hij vlak voor zijn eerste reis in westelijke richting met zijn zoon heeft.

Uitvaart van een farao op de Nijl. Pentekening in Oost-Indische inkt door Johan Herman Isings (1884-1977).
Uit: Toen en nu. Schetsen uit de algemene geschiedenis door Willem Gerrit van de Hulst (1879-1963), Johan van Hulzen (1891-1965) en Anne de Vries (1904-1964) (Groningen, 1940).

Zijn zoon Fernando schrijft het naderhand als volgt op: Van de vele woorden die mijn vader schreef, staan deze mij het beste bij. Geen enkele stap in de vooruitgang wordt door ieder toegejuicht. Een mens met visie is gedoemd ondanks anderen zijn inzichten te volgen. Vroeger bestond de nieuwe wereld niet. De zon ging onder in een oceaan waarop de mens zich waagde. Daarachter de oneindigheid. Mijn vader zei tegen mij terwijl we naar een schip op zee keken die van ons wegvoer. ‘Kijk! Nu is de helft van de romp verdwenen. Zie je het? Goed zo! En nu? Nu zie je alleen de mast. Doe je ogen dicht en niet vals spelen! Ik houd je in de gaten. Je mag ze pas open doen als ik het zeg.’ Ooit vroeg ik mijn vader waar hij heen zou willen. Hij antwoordde: ‘Ik wil de wereldzeeën bevaren. Ik wil achter het weer komen!’ Daarop zette onze conversatie zich voort. ‘En nu? Wat zie je nu zoon? Het schip is weg en wat blijkt daaruit? Hij is rond. De aarde is rond en dus niet plat zoals velen nog steeds hardnekkig geloven!’ Later voegde mijn vader daaraan toe dat hij onderweg zijn bemanning als volgt aansprak nadat onvrede was uitgebroken over het uitblijven van het in zicht krijgen van land tijdens zijn eerste ontdekkingsreis: ‘God wil niet dat wij de oceaan oversteken. Er rust een vloek op deze reis. Wij zijn uitgevaren uit hebzucht. God heeft ons verlaten. Deze reis is vervloekt, er zijn tekenen…luister. Wie iets als eerste doet, is altijd bang. Maar wie zijn angst overwint, zal beloond worden. Ik weet niet of God wil dat we de oceaan oversteken, maar ik weet wel dat jullie jezelf schrik aanjagen. We kunnen niet ten onder gaan zolang wij vertrouwen op God en onszelf. Straks zal men spreken over de moed van de eerste mannen die de oceaan overstaken. Dan zullen jullie zeggen: Ik vaar op de Pinta, ik vaar op de Niňa, de Santa Maria!’ De Klassieke Oudheid kent de zee als bron van dood en verschrikking. Wie er voor kiest de oneindige, grootse en wijde zee te bevaren, stelt zich bloot aan bekende en onbekende gevaren. Dikwijls kleine schepen met een beperkt bereik, waardoor het contrast met de grootsheid van de grote watervlakte des te groter lijkt. In het klassieke wereldbeeld beschikken goden over het lot van de mensheid. In het Egypte van de farao’s vaart de overleden vorst met een zonneboot over de Nijl naar de stad van de god van het dodenrijk Osiris. Met mededogen van de zonnegod Re ligt de gestorven farao in zijn schip opgebaard en vaart voor eeuwig langs de hemel. Pelgrimstochten naar de heiligdommen van Osiris en scheepsmodellen die als grafgiften met de overledene meereizen, ondersteunen de sterke verbondenheid tussen religie en scheepvaart. Isis, de godin van de aarde, hemel, het Nijldal, de onderwereld, leven, vruchtbaarheid en de maan en vrouw van Osiris, speelt een voorname rol in dit toneelstuk. Osiris, dochter van Geb en Nut (Noet) en moeder van zoon Horus, geniet grote populariteit als schutsvrouw bij matrozen. Onder Romeins bestuur ontstaat een Isis-cultus. In de Griekse mythologie zijn verschillende plaatsen ingeruimd voor goden van de zee. Poseidon en zijn vrouw Amphitrite (in het Romeins Salacia) heersen over de oceanen. Poseidon, schepper van de wateren, is de broer van Zeus, Hades en Demeter en zoon van Cronus en Rhea. Amphitrite is de godin van liefde en schoonheid en geboren uit de golven. Triton, zoon van Poseidon en Amphitrite, broer van Rhode, Kymopolea en Benthesikeme, gedeeltelijk man en gedeeltelijk vis, inspireert de oude dichters tot de schepping van de schuwe Tritonen, welke als een soort bereden garde van Poseidon, gezeten op dolfijnen, diens gouden zegewagen flankeren en lager in de rangorde staan dan Triton. Triton, Libisch-Berbers van afkomst, bezit het hoofd, de romp en de staart van een meerman en blaast op een kinkhoorn (schelp) om de golven tot bedaren te brengen. Sirenen, halfgodinnen en monsters met een bovenlijf van een vrouw en voor een deel vogel en vis, complementeren de onderzeese scène.

Storm op zee. Allegorische voorstelling door Ivan Konstantinovich Aivazovsky (1817-1900), 1889. Particuliere collectie.

Geloof en bijgeloof op zee neemt u in vogelvlucht mee op reis langs Poseidon (Neptunus), watervrouwen, zeemonsters, kerk, schip en de dood, wereldlijke zeehelden, sierschepen, De Vliegende Hollander, de Bermudadriehoek, luchtspiegelingen en legt uit wat het verschil is tussen geloof en bijgeloof. De zee als eeuwig gebied of zoals William Shakespeare het formuleert: Niets van hem gaat verloren, integendeel, de zee verandert alles in iets rijks en vreemds.

2

De Bijbel op zee

De zee spoelt al het menselijke leed weg.

Euripides (480 v. Chr.-406 v. Chr.)

Paulus (3 n. Chr.- 60 n. Chr.). Olieverf op doek, anoniem, 17e eeuw. De apostel Paulus was een leider van de vroegchristelijke kerk en een groot aanjager van de vorming en de verspreiding van het christendom rondom de Middellandse Zee.
Collectie Rijksmuseum.