Thomas H. von der Dunk

Een Hollandse
Tempel van Salomo

De maquette voor een nooit gebouwde koepelkerk in Amsterdam

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van
Boekenfonds Elisabeth Grent / F.J.A.M. van der Helm
M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting
Prins Bernhard Cultuurfonds Noord-Holland
Stichting Fonds voor de Geld- en Effectenhandel

Afbeelding omslag
Afkomstig uit de platenatlas Niew Desseyn tot een Seer Groote, Stercke, en om te hooren, heel bequame Coupel-Kerck met een hooge Tooren daer midden uyt rysende, exemplaar Stadsarchief Amsterdam.

Herkomst afbeeldingen fotokatern
Eigen foto’s auteur: 32, 36-38
Koninklijke Bibliotheek Den Haag: 30
Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed Amersfoort: 27, 34, 39, 40
RKD Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis Den Haag: 2
Stadsarchief Amsterdam: 1, 7-26
Stadsarchief Haarlem: 41
Universiteitsbibliotheek Amsterdam: 6

Omslagontwerp
Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk
Daniëlle Balk, Studio VER VANDAAN, Apeldoorn

© 2020 Thomas von der Dunk, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2020 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494381
e-ISBN 9789462497405
NUR 648

INHOUD

Voorwoord

Een buitengewoon ambitieus project

Listinghs levensloop

Listinghs kapproject voor het Stadhuis

Bemoeienis met de Muider Zeedijk

Het platenalbum van het koepelkerkproject

Opzet en wording van het koepelkerkproject

Het koepelkerkproject in het kader van de stadsuitleg

Het project van Dirk Truer uit 1736

De Marekerk in Leiden en andere voorbeelden

De salomonisch uitzwenkende steunberen

De Aakerktoren: een verre noordelijke parallel

Epiloog

Noten

Bijlagen

Afbeeldingen

1. Gezicht op de Botermarkt naar het oosten met de Boterwaag en de door Listingh ontworpen koepelkerk. Gravure van Daniel Stoopendaal, uit: Niew Desseyn tot een Seer Groote, Stercke, en om te hooren, heel bequame Coupel-Kerck met een hooge Tooren, ca. 1689/1695.

Uytsteekende Architekt! wat brengt ge ons hier te vooren?

Wat zien we? zeg, wat is ’t, een kerk? of is ’t een Tooren?

Met voordacht sloot men eer den Tooren uit de Kerk;

Nu drukt een zwaare kap en spits ’t benedenwerk.

Of heeft uw trots Gevaart dees Bouwvond in ’t byzonder?

En roemt zich daarom ook het achtste Waerelds Wonder?

Maar, zoo men ’t zeggen dorst, uyt ernst of om de klucht,

Wat lykt dit Kerkmodel? een schoone Vogelvlucht.

L.B. [=Laurens Bake]

Bron: ‘Op het model van de Tooren-kerk. Gesteld door Mr. Klaas’, uit: Nederduitse en Latynse Keurdigten. By een verzamelt door de Liefhebberen der Oude Hollandse Vryheit, deel I Rotterdam: By Pieter van der Goes, 1710.

VOORWOORD

Dit is het derde boekje van mijn hand over een bijzonder ontwerp voor een kerk dat nooit is uitgevoerd. Bij de Walburg Pers verscheen eerder reeds in 2001 Een Pantheon voor Apeldoorn, over een zeer uniek project voor een koepelkerk voor katholieken en protestanten tezamen voor de deuren van Paleis Het Loo in opdracht van koning Lodewijk Napoleon. In 2003 volgde daarop Een Kathedraal voor Amsterdam, over een tot voor kort eveneens volstrekt onbekend bouwplan uit de tijd van koning Willem I.

In beide gevallen waren het de gewijzigde politieke omstandigheden die realisatie verhinderden: de simultaankerk in Apeldoorn kwam er nooit omdat de desbetreffende monarch kort daarop zijn hele land verloor, als gevolg van de Franse inlijving in 1810; de kathedraal in Amsterdam nooit omdat de desbetreffende monarch kort daarop zijn halve land verloor, als gevolg van de Belgische afscheiding in 1830. Die ontnam aan de hele onderneming, onderdeel van een met het ontstaan van het Verenigd Koninkrijk vijftien jaar eerder noodzakelijk geworden herziening van de organisatie van de Rooms-Katholieke Kerk, in Haagse ogen veel van haar urgentie.

Het project dat hier centraal staat onderscheidt zich daarmee van de beide andere in drieërlei opzicht. Ten eerste beschikken wij niet alleen over ontwerptekeningen, die bovendien indertijd – anders dan die voor pantheon en kathedraal – werden gepubliceerd, maar ook over een houten maquette uit de ontwerptijd. Ten tweede is dientengevolge in dit geval het bestaan van dit project ook al heel lang bekend. En ten derde ging het hier, opnieuw anders dan bij de andere twee, niet om een overheidsopdracht, maar om een particulier initiatief van een Amsterdamse notaris, Nicolaas Listingh, uit het eind van de zeventiende eeuw, die daarvoor bij de autoriteiten geen gehoor vond. Zelf weet hij dat aan machinaties vanuit een jaloerse bouwwereld, de bouwwereld zelf weet dat aan de gebrekkige bouwkundige kwaliteit van het plan, in haar ogen afkomstig van een zeurderige dilettant.

Dat had nóg een consequentie: waar de autoriteiten in het geval van pantheon en kathedraal vanwege de kerkpolitieke gevoeligheid – een oecumenisch concept respectievelijk triomfantelijk katholiek ‘machtsvertoon’ in calvinistisch Nederland – met de eigen plannen zo discreet mogelijk omgingen, zocht Listingh juist de publiciteit. Met zijn imposante foliant met de gravures van zijn ontwerp en met zijn niet minder imposante maquette, die nog steeds in de Amsterdamse Oude Kerk te bewonderen valt, wist hij indertijd ook zeker de aandacht van de burgemeesters als potentiële opdrachtgevers te trekken, zij het zonder het gewenste resultaat.

De auteur, mei 2020

EEN BUITENGEWOON AMBITIEUS PROJECT

Afb. 27

In de Hamburgerkapel van de Oude Kerk bevindt zich een enorme eikenhouten maquette voor een grote vrijstaande protestantse polygonale koepelkerk, die meer dan driehonderd jaar geleden op de Botermarkt – voordien bekend als het Reguliersplein, thans als het Rembrandtplein – had moeten verrijzen. Al heel lang staat het model in de kerk opgesteld, zij het tot voor kort niet in de Hamburgerkapel, maar in de St. Joriskapel. Het vormt een herinnering aan de grootse bouwplannen waartoe de, op dat moment al weer enigszins tot een halt gekomen, onstuimige bevolkingsgroei van Amsterdam nog op het eind van de zeventiende eeuw sommige visionaire geesten inspireerde.¹

Afb. 16

Afb. 30

Het rond 1700 geconstrueerde gevaarte heeft een doorsnede van bijna drie, en een hoogte van ongeveer vijf meter, en kan in diverse onderdelen uit elkaar worden genomen. Op grond van de geschatte schaal van het model – 1 op 18 – zou de nieuwe kerk, als het project was gerealiseerd, bij een doorsnede van 52 meter dus zo’n 90 meter hoog en daarmee met afstand de meest imposante koepelkerk van de Republiek zijn geworden. De Ronde Lutherse Kerk (1668-1671) van Adriaan Dortsman (1635-1682) reikt tot ruim 48 meter, de grootste gerealiseerde Nederlandse koepelkerk, de Leidse Marekerk (1639-1649) van stadsbouwmeester Arent van ’s-Gravesande (1610?-1662), die min of meer als belangrijkste inspiratiebron mag gelden, tot 55 meter.

Afb. 2

Afb. 7-13

Als ontwerper van deze koepelkerk voor de Botermarkt staat de Amsterdamse advocaat en notaris Nicolaas Listingh (1630-1705) bekend, van 1663 tot zijn dood kerkmeester van de Oude Kerk,² die al eerder blijk had gegeven van een grote interesse voor de bouwkunst.³ De constructie van de maquette hield verband met de door Listingh aan burgemeesters opgedragen publicatie van een in totaal uit zestien plano-platen plus titelblad bestaande prentenreeks, Niew Desseyn tot een Seer Groote, Stercke, en om te hooren, heel bequame Coupel-Kerck met een hooge Tooren daer midden uyt rysende; gansch dienstig- en gevoeg-lyck te plaatsen op de Booter-Marckt: ontworpen door ordre, en vertoont, soo van Hout als in Prent, tot Glorie en Roem van de Eedele Groot Achtbaare Heeren, de Heeren Burgermeesteren en Regeerders deser Stadt Amsterdam, de selve doende bouwen. Alles met onvermoeyden yver en langduyrigen arbeyd uytgevonden, en, daar toe, in staat gebragt, door Mr. Nicolaas Listingh Advt., die tussen 1689 en 1695 wordt gedateerd.⁴ Inzake het exacte aantal bladen vindt men overigens in de literatuur verschillende opgaven; daarover hieronder meer. Twee complete – tezamen met enige andere in verband met Listinghs project vervaardigde bouwtekeningen in een foliant ingebonden – sets zijn bewaard in het Stadsarchief; een aantal losse platen bevindt zich ook in de prentencollectie van het Rijksmuseum.⁵

Afb. 1

Voor zover bekend, dateert de eerste vermelding van het schaalmodel uit 1729; Isaak le Long noemt het in zijn in dat jaar verschenen Historische Beschryvinge van de Reformatie der Stadt Amsterdam, inclusief de auctor intellectualis – die hij als ‘een ongemeen groot liefhebber van de Bouwkunde’ betitelde – en met als locatie reeds de Oude Kerk. Als vervaardiger van de gravures vindt men hier een Stoopendaal opgevoerd (de plaats van de voornaam is opengelaten), waarmee vermoedelijk Daniel Stoopendaal (1672-1726) is bedoeld.⁶ Van de – volgens de Le Long in totaal zeventien – ‘konstige Plaaten is my de voornaamte by geluk in handen gekomen, terwyle dezelve reets na haaren ondergang helde; verbeeldende dese Coupel-Kerk in syn geheel; beneffens den gantschen Bootermarkt, vol gewoel, gelyk die gemeenlyk op de Markt-daagen gesien werdt; als meede alle de omleggende Huysen, seer naauwkeurig en niet min konstig na ’t leven verbeeldt: gelyk de Leeser in de nevensgaande Printverbeeldinge kan beschouwen.’⁷

Ook in de 1765 bij Jacobus Kok verschenen Chronyk van Amsterdam en in Wagenaars uit het zelfde jaar daterende stadsgeschiedenis ontbreekt het model in de Oude Kerk niet, gepaard aan een vermelding van de zeventien prenten tellende platenatlas;⁸ volgens het eerste werk was er op dat moment ook nog een deel van de door Stoopendaal vervaardigde prenten in omloop. Het houten gevaarte bevond zich ook in Wagenaars dagen al in de St. Joriskapel.⁹

Christiaan Kramm vulde in zijn biografisch woordenboek van kunstenaars in 1860 zelfs vrijwel het hele lemma over Listingh met dit kerkproject: iets anders relevants wist hij over de advocaat feitelijk niet te melden.¹⁰ Het model was intussen overigens – al in 1808 – verhuisd van de Oude Kerk naar de Nieuwe Kerk, waar het op het oostelijk portaal van de Metselaarskapel een plaatsje vond; rond 1960, tijdens de restauratie van de Nieuwe Kerk, is het weer naar zijn oude stek in de Oude Kerk teruggekeerd.¹¹

Georg Galland is dan in 1890 de eerste kunsthistoricus die het koepelkerkproject in een wetenschappelijk overzicht van de Nederlandse bouwkunst terloops opvoert.¹² Na hem besteedden pas weer in 1929 Ozinga en Plantenga beiden aandacht aan het model.¹³ Daarna werd het opnieuw lang stil, tot Kuyper in 1980 het project andermaal te berde bracht,¹⁴ en het model in 1983 ook vanzelfsprekend een plaatsje kreeg op de tentoonstelling ‘Het kleine Bouwen’ in het Centraal Museum van Utrecht en in de bijbehorende catalogus.¹⁵ In 1999 gebeurde dat in een veel breder, internationaal verband opnieuw.¹⁶ Inmiddels is het tijd voor een samenvattende studie over Listinghs geesteskind, met nieuwe bevindingen.

LISTINGHS LEVENSLOOP

Afb. 2

Nicolaas Listingh werd op 21 juli 1630 in de Nieuwe Kerk gedoopt als zoon van de in Nichtevecht geboren kruidenier Willem Claesz Listingh en de Amsterdamse makelaarsdochter Anneke de Koningh.¹⁷ Zijn vader, tot zijn overlijden in 1662 woonachtig in de Langebrugsteeg 11, vanwaaruit hij al in 1629 was getrouwd, bezat een zeer winstgevende zaak. Hij kon derhalve zijn zoon, die na de vroege dood van zijn jongere broer Jacob als enige erfgenaam overbleef, een groot fortuin nalaten, wat deze bij het uitoefenen van zijn architectonische liefhebberij later ongetwijfeld goed van pas is gekomen: Listingh kon de publiciteit voor zijn projecten uit eigen zak betalen.¹⁸

Listingh werd al in 1653, dus nog amper drieëntwintig jaar oud, benoemd tot notaris. In die hoedanigheid kreeg hij, nog werkend vanuit zijn ouderlijk huis, grote bekendheid als de vertegenwoordiger van Rembrandt, die zich na zijn faillissement in 1658 bij hem vervoegde en hem vijf jaar trouw blijven zou;¹⁹ Listingh heeft langs notariële weg bij heel wat van Rembrandts familiaire en zakelijke problemen de helpende hand geboden.²⁰ Zo was Listingh betrokken bij de betaling van de Nachtwacht door de leden van de daarop afgebeelde compagnie.²¹ Later, in 1672, zou hij als arbiter fungeren bij een auteursrechtelijk conflict tussen de gebroeders-uitvinders Jan en Nicolaas van der Heyden aangaande hun fameuze brandspuit.²² Daarnaast moet Listingh vervolgens ook rechten hebben gestudeerd; op 2 oktober 1660 werd hij althans onder de titel van Jur. Cand. ingeschreven als student in het Album Academicum in Leiden.²³ Nog geen drie maanden later was de doktersgraad binnen, op basis van een 12 pagina’s met 22 stellingen omvattend minuscuul geschriftje.²⁴ Aansluitend werd hij naast notaris ook advocaat, een beroep dat hij de rest van zijn leven zou blijven uitoefenen, ook nadat hij in of kort na 1683 het notariaat aan de wilgen gehangen had.²⁵ Maar nog op 8 juli 1692 zou hij door de magistraat worden betaald voor het opstellen van een nieuw reglement voor notarissen.²⁶

In 1663 werd Listingh kerkmeester van de Oude Kerk, wat hij uiteindelijk tweeënveertig jaar zou blijven; ofschoon bij zijn aantreden de jongste van alle vier kerkmeesters, zou hij van dit kwartet, dat over het wel en wee van het kerkgebouw moest waken, al snel de belangrijkste en meest actieve worden.²⁷ Listingh zal in die hoedanigheid in 1668 de drijvende kracht zijn geweest achter de aankoop van een geschilderd interieurgezicht van de Oude Kerk van de hand van Emanuel de Witte dat in de kerkmeesterskamer kwam te hangen.²⁸ Ook liet hij door de Amsterdamse bouwmeester Justus Vingboons (1620/’21-1698) de kerk opmeten,²⁹ waarna Vingboons in 1682-1683 een gekleurde gravure van het inwendige van de kerk met de kap maakte, die door Listingh aan burgemeester annex oud-kerkmeester Jan Hudde werd opgedragen om hem gunstig te stemmen met het oog op een subsidieaanvraag bij de stadsregering voor de vergroting van het orgel.³⁰ Op 5 april 1701 kreeg Listingh in zijn functie van kerkmeester van de Oude Kerk inderdaad door de stad een bedrag uitbetaald in verband met de verbouwing van het orgel en enkele reparaties aan de toren.³¹

Listingh was in hetzelfde jaar dat hij kerkmeester geworden was getrouwd met Geertruyt Spiegel (1634-1701), de dochter van Hendrik Dircksz Spiegel (1598-1667), oud-burgemeester en raad ter admiraliteit; het huwelijk werd op 30 januari 1663 in de Nieuwe Kerk voltrokken, een paar dagen voordat Spiegel senior opnieuw tot burgemeester verkozen werd.³² Hoewel zijn eigen voorouders in de middeleeuwen al meermalen lid van de schepenbank waren geweest, heeft Listingh het zelf echter desondanks niet verder dan kerkmeester gebracht,³³ wat mede te wijten was aan een conflict tussen zijn schoonvader en burgemeester Gillis Valckenier (1623-1680), die daarin aan het langste eind trok. Valckenier slaagde erin om Spiegels herverkiezing in 1666 te verhinderen en wist daarna tevens te beletten dat ook nog enig ander familielid van Spiegel politiek promotie zou maken.³⁴

Ook na het overlijden van Valckenier heeft Listingh zelf geen poging in die richting ondernomen, en is hij zich op het kerkmeesterschap blijven concentreren, waarbij hij zelf overigens geenszins van nepotistische neigingen gevrijwaard bleek te zijn. Zo werd de timmerman Johannes Duyvené kort na diens huwelijk met een volle nicht van Nicolaas in 1668 tot deurwaarder van de Oude Kerk benoemd; diens dochtertje zou er in 1672 als Listinghs petekind ten doop worden gehouden.³⁵ Ook wist de advocaat in 1692 een neef de post van organist van de Oude Kerk te bezorgen – met funeste gevolgen voor de kwaliteit van het zondagse muziekspel, naar verluidt.³⁶

Afb. 3

Het huwelijk van Listingh bleef vermoedelijk kinderloos. Hij was na de dood van zijn vader in 1662 enkele jaren in zijn ouderlijk huis blijven wonen, maar werd op 8 maart 1668 eigenaar van het huis Herengracht 179 bij de Leliestraat, waar hij ook nog bij zijn overlijden woonachtig zou zijn. Door aankoop en sloop van enkele huisjes in de aanpalende Hameterssteeg in 1686 had hij in de tussentijd een ruime tuin kunnen aanleggen.³⁷ Nadat zijn vrouw al vier jaar eerder in de Oude Kerk ter aarde was besteld, werd ook Listingh op 12 oktober 1705 daar begraven,³⁸ en wel in het Snijderskoor, waar hij de graven noordzij no. 351-352 al in 1664 had gekocht. Hun beider rijk met reliëfs versierde zerk bevindt zich thans overigens in de Mariakapel (no. 29-30): engelen en treurende vrouwfiguren rond een met de woorden ‘Na dit een beter’ ondertitelde cartouche dat twee familiewapens toont, het ene met een slang op een diagonale band, het andere met een balk met drie vogels eronder en een ster erboven.³⁹ Blijkens de uitvoerige boedelinventaris die bij zijn overlijden door notaris Michiel Servaas werd opgemaakt, was zijn bibliotheek zo omvangrijk dat daarvan zelfs een gedrukte catalogus was vervaardigd.⁴⁰

LISTINGHS KAPPROJECT VOOR HET STADHUIS

Afb. 2

Afb. 4-18

Zijn notariaat, advocatuur en kerkmeesterschap lieten Listingh alle ruimte voor het uitleven van zijn artistieke interesses op het gebied van de schilderkunst en de bouwkunst. Van dat eerste legde bij zijn dood naast zijn penningen- en prentenkabinet een hele verzameling aan schilderijen getuigenis af, waaronder enige portretten van Listingh zelf.⁴¹ Ons interesseert hier vooral zijn belangstelling voor en bemoeienis met de architectuur en aanverwante thema’s. Onder de koperplaten in zijn nalatenschap bevonden zich namelijk ook – naast ‘16 prenten van ’t Stadhuys van Amsterdam’, die direct na de ‘twee modellen van de kap van ’t Stadhuys’ werden opgesomd – ‘8 rakende ’t dak van ’t Stadhuys van Amsterdam, 10 van den Hogen Zeedijck tusschen Amsterdam ende Muyden, 4 concernerende d’Oude Kerk van Amsterdam, 11 wegens de tempel van St. Sophia tot Constantinopolen, 33 soo de Lutherse nieuwe kerck als de nieuw te bouwen kerk op de Botermarckt aangaande.’⁴²

Afb. 27

De voorlaatste drie prentenclusters stonden met Listinghs eigen kerkproject in verband, en zullen verderop ter sprake komen; de prenten van de kap van het Amsterdamse Stadhuis en de Muider Zeedijk vormden de uitkomst van twee andere initiatieven van Listingh, waarmee hij zijn eigen deskundigheid voor het voetlicht trachtte te brengen. Het houten model voor de koepelkerk op de Botermarkt was daarbij niet de enige maquette die Listingh indertijd heeft laten vervaardigen om de Amsterdammers voor zijn verschillende bouwkundige projecten te interesseren.⁴³

Zo liet hij in 1699 op eigen kosten twee (niet bewaard gebleven) modellen maken van zijn ontwerpen voor herstel dan wel herbouw van de in 1660 voltooide kap van de Burgerzaal van het Stadhuis, die al in 1685 dusdanig verrot bleek ‘dat dezelve in geen staet is om te kunnen werden gerepareeerd, maer dat men geobligeert zal zijn een nieuwe kap daer op te setten.’⁴⁴ Door te prijzige offertes van de uitgenodigde timmerlieden zou het tot het jaar 1700 duren, alvorens tot uitvoering van het uitverkoren reconstructieontwerp van stadsmeestertimmerman Hans Jansz van Petersom de Oude en de meestertimmerlieden Adriaen de Jonge en Joachim van Gent werd overgegaan. Dat verleidde Listingh ertoe om het jaar daarop in de pamfletachtige begeleidende tekst van een door hem uitgegeven fraai platenalbum de staf over de hier in prentvorm gepresenteerde plannen van deze ambachtslieden, plus een volgend plan van de architect Steven Vennecool (1657?-1719), te breken.⁴⁵

Afb. 4

Afb. 5

In ene moeite door beval hij tevens een bij deze afgebeeld eigen alternatief aan, waarbij hij uitging van behoud van de bestaande kap, maar wel een extra kosmisch decoratieprogramma voor de nieuw aan te brengen daklichten toevoegde, met een weergave van het planetenstelsel en de zuidelijke sterrenhemel.⁴⁶ Later had hij, inziende dat men waarschijnlijk toch tot vernieuwing zou besluiten, ook dáárvoor een eigen ontwerp vervaardigd, waarbij de nieuwe kap niet middels zijlichten, maar met een centraal er bovenop neergezette koepeltoren van licht zou worden voorzien; ook dit ontwerp werd in het bewuste foliant in prentvorm gepresenteerd.⁴⁷

Het was voor hem toen al een zeer pijnlijke affaire geworden, omdat zijn inbreng zowel door het stadsbestuur als door de bouwwereld uiteindelijk was genegeerd. Daardoor beledigd, heeft Listingh op 28 september 1701 bij notaris Michiel Servaas in een acte zijn lezing van de gang van zaken laten vastleggen, die daarmee een dankbare bron van kennis over de kapkwestie met aanbehoren vormt en ons een aardige inkijk in de toenmalige mores verschaft.⁴⁸ Uiteraard geeft deze slechts Listinghs eigen, zonder twijfel sterk gekleurde kijk op de zaak; zijn tegenspelers hebben helaas dienaangaande niets op schrift nagelaten. Hoe dan ook: al op 15 april 1699 was Listingh met zijn herstelontwerp op eigen houtje op de burgemeesters afgestapt, zichzelf presenterend als groot kapwerkdeskundige ‘uijt kennisse en ervarentheyt […] met over de 6 jaren besig te wesen, in ’t formeeren van ’t concept totte coupel-kerk.’⁴⁹