ELLEN DE VRIES

OVER EEN NEDERLANDSE
KOLONEL EN EEN COUP
IN SURINAME (1980)

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzĳ financiële steun van
Prins Bernhard Cultuurfonds (www.cultuurfonds.nl)
Stichting Professor van Winter Fonds (www.vanwinterfonds.nl)
Stichting Fonds Catharine van Tussenbroek (www.cvtfonds.nl)

IN EEN FELLOWSHIP MET HET NIOD, INSTITUUT VOOR OORLOGS-, HOLOCAUST- EN GENOCIDESTUDIES
(WWW.NIOD.NL).

Afbeelding omslag
Cary Markerink

Infographic
Janneke de Jonge, Groningen

De afbeeldingen van J. Demmink en K. Koenders (Tijdbalk) zijn afkomstig uit het NTR-VPRO-programma Andere Tijden ('Bouterse aan de macht') van 19 maart 2009.

Omslagontwerp
Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk
Daniëlle Balk, Apeldoorn

© 2021 Ellen de Vries, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493070
e-ISBN 9789462497450
NUR 697

INHOUDSOPGAVE

Inleiding

Hoezo geheim?

1 | De achtergrond

'We zullen vechten voor Suriname’

2 | Beeldvorming over de coup en kolonel Valks aandeel daarin

‘Wanneer u, kolonel Valk, ons niet geadviseerd had, dan hadden wij de coup nooit kunnen plegen’

3 | De Valk- en Suriname-these onder de loep

Het vissenkomeffect

4 | Tot slot

Dankwoord

Verantwoording van het archiefonderzoek

‘Gevoelige documenten’ omtrent de coup

Bronnen

Bĳlage

Geheime documenten VALK

Lĳst van gebruikte afkortingen

Eindnoten

INLEIDING

Hoezo geheim?

Een steeds oplaaiende kwestie is de mogelijke bemoeienis van de Nederlandse kolonel Hans Valk, met andere woorden Nederland, bij de militaire staatsgreep van 25 februari 1980 in Suriname. Op 8 december 1982 doodde het regime onder bevel van Desi Bouterse vijftien critici. Deze zogenoemde Decembermoorden vormden lange tijd een splijtzwam tussen Surinamers onderling en tussen Nederland en Suriname. Tot in de jaren 90 leefde Suriname onder de militaire knoet. In veler ogen begon ‘het’ allemaal bij de staatsgreep van 1980. Documenten uit het Tweede Kamer-archief, waarvan verondersteld wordt dat ze het raadsel zouden kunnen oplossen, zijn tot 2060 geheim verklaard. Maar zijn die documenten echt zo geheim, en ligt daarin wel het antwoord besloten?

WEL OF GEEN HULP?

Vreugde over de onafhankelijkheid van Suriname in 1975 sloeg al snel om in ongenoegen over de wanorde in het land en het leger. De republiek was amper vier jaar oud toen zestien sergeanten onder leiding van sergeant Desi Bouterse – later van 2010 tot 2020 president van Suriname – in de vroege ochtend van 25 februari 1980 de macht grepen. De marinebasis en het munitiedepot werden overvallen, de Memre Buku kazerne belegerd en het monumentale politiebureau beschoten. De staatsgreep werd omgedoopt tot ‘ingreep’; voor sommigen was dat synoniem aan revolutie. Een inderhaast geregelde amnestieregeling vrijwaarde de coupplegers van vervolging.¹ Politici popelden om de politiek onervaren militairen met raad en daad bij te staan. In de nieuwgevormde regering was ook plaats ingeruimd voor twee militairen. De grondwet bleef intact.

Aanvankelijk overheerste opgetogenheid. Veel burgers vertrouwden erop dat de nieuwbakken machthebbers orde op zaken zouden stellen. Want ‘erger dan het was kon het nauwelijks worden en nieuwe bezems vegen schoon’.² Die euforie werd al snel verdrongen door scepsis en angst. De militaire machthebbers maakten – eenmaal neergeploft op het pluche – geen aanstalten terug te keren naar de kazerne. Met de mensenrechten namen ze het niet zo nauw. Op 8 december 1982 werden in het Fort Zeelandia vijftien criticasters van het regime doodgeschoten op verdenking van plannen voor een tegencoup. Een daad die tot een schisma leidde tussen Surinamers onderling (aan beide zijden van de oceaan) en de verhouding tussen Nederland en Suriname ernstig troebleerde.³

De Decembermoorden waren voor de Nederlandse journalisten Gerard van Westerloo en Elma Verhey aanleiding om uit eerbetoon aan hun Surinaamse vriend en collega Jozef Slagveer in een artikelenreeks voor het weekblad Vrij Nederland te onderzoeken hoe ‘het’ zover had kunnen komen.⁴ Zij ‘onthulden’ in december 1982 dat de Nederlandse kolonel Hans Valk de opstandige militairen in 1980 had aangemoedigd tot een machtsovername die de opmaat vormde tot meer geweld. Valk was hoofd van de Nederlandse Militaire Missie Suriname (NMMS, NMM of MMS) – kortweg de missie – die op verzoek van Suriname gedurende vijf jaar in dit land was gestationeerd om te helpen bij de opbouw van de Surinaamse Krijgsmacht (SKM). Valk zou Bouterse het noodplan ter beteugeling van eventuele anti-Nederlandse opstanden rond de onafhankelijkheidsviering van 1975 ter hand hebben gesteld, dat later vooral bekend werd onder de mysterieuze naam Operatie Zwarte Tulp.⁵ Voorzien van ‘enkele kleine wijzigingen’ diende het als ‘blauwdruk voor een staatsgreep’, aldus de journalisten.⁶

Explosief was het – gelekte – geheime rapport van 7 september 1981 van majoor Koen Koenders van de Nederlandse Landmacht Inlichtingendienst (LAMID), waaruit Van Westerloo en Verhey vrijelijk citeerden. Hun artikel van 30 juli 1983 met de alarmerende kop: ‘Geheim rapport bevestigt: Nederlandse militairen brachten Bouterse aan de macht. De Defensietop verleende rugdekking aan de “strafrechtelijke vergrijpen” van een kolonel’, luidde de ‘affaire Valk’ in.⁷ De regering stelde een onderzoekscommissie in onder leiding van rechter Bart Pronk. Die pleitte kolonel Valk en andere missieleden in 1984 vrij van hulp bij de voorbereiding en uitvoering van de staatsgreep.⁸ De conclusie van het vervolgonderzoek in 1985 was eensluidend.⁹

VALK-THESE

Dat de direct betrokkenen, de coupplegers, destijds geen verklaring aflegden, deed afbreuk aan de uitkomsten. Jaren later wees Desi Bouterse in zijn functie van president bemoeienis van Valk en dus Nederland met de staatsgreep resoluut van de hand. Bouterse zelf had het plan geschreven, weersprak hij allerhande gissingen. Bij ‘belangrijke gebeurtenissen’ dicht Nederland zich graag een rol toe, klaagde de president in 2015 tegenover interviewer en publicist Sandew Hira,¹⁰ met een verwijzing naar zijn favoriete stokpaardje: de superioriteitswaan van de voormalige kolonisator. Zijn woorden maakten weinig indruk.

Twee thesen hebben de beeldvorming rondom de coup van 1980 in belangrijke mate bepaald. Met name de – wat ik noem – Valk-these¹¹ en in mindere mate de these van de coup van Surinaamse makelij, kortweg de Suriname-these.