Het geheim van de Ventoux

Literaire dwaalwegen van een wielrenner

Nico Keuning

Dit boek werd mede mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van Merkator BV, GEO-ICT.

Omslagontwerp: Sander Pinkse Boekproductie B.V.

Foto voorzijde omslag: Nico Keuning

Afbeelding binnenzijden omslag (cartografie): Bob Mijwaard, Merkator BV, GEO-ICT

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

Tekening binnenwerk: Martin Ros, 1987, Mensje van Keulen, Collectie Nick ter Wal, Groningen

Foto’s binnenwerk: Matthijs Keuning, Nico Keuning

ISBN 978 94 6249 750 4

e-ISBN 978 94 6249 751 1

NUR 461

© 2021 Nico Keuning, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

‘Dwalend over de hoogten

gaat het lichaam zijn zwaarte vergeten’

H. Marsman (uit ‘Berglandschap’, Verzamelde gedichten)

‘Als ik de komende tien jaar elke Giro voor hem op de bank kan staan, dan ben ik zo blij als een kind.’

Thijs Zonneveld over Wilco Kelderman

Voor Matthijs, kaartlezer, knecht en kopman

Inhoud

Vooraf

De Vliegende Spaak

Van Harkstede naar Harkstede

Het geheim van de Ventoux

Opnieuw de Ventoux

Fietsnotities / November

Houffalize – Wiltz – Givet

Fietsnotities / December

Vogezen – Eifel – Sauerland – Eifel

Fietsnotities / Januari

Colico – Bellagio – Chiavenna

Fietsnotities / Februari

Bürchen – Visp – Zermatt

Fietsnotities / Maart

Montpezat-sous-Bauzon

Gebruikte literatuur

Vooraf

De racefiets is voor mij al veertig jaar het middel, het vehikel, om aan de dagelijkse beslommeringen te ontsnappen. Zodra ik op de fiets zit, in de polder, in de duinen, aan zee, ben ik een ander mens: vrij. In de bergen in Frankrijk, Zwitserland en Italië wordt dat gevoel nog versterkt door een dosis illusoire heroïek; wie alleen fietst, kan van niemand verliezen, al kan de hitte of een steile klim zich plotseling openbaren als een even onverwachte als taaie tegenstander.

In Nederland fietste ik de laatste vijftien jaar alleen in de zomer en uitsluitend in de duinen. Op de steile stukjes waande ik mij een klimmer, en hitte hoort bij mijn oerbeelden van wielrenners in de Tour de France: bezwete koppen, glanzende, bruine armen en benen. Het uitzicht in het golvende duinlandschap met witte zandkoppen herinnert me bovendien aan zomervakanties in Zwitserland, aan bergtoppen met eeuwige sneeuw. Fietsen is herinneren, associëren, fantaseren. Fietsen in de duinen en aan zee is vakantie. Vooral als er op een doordeweekse dag niemand te zien is.

Door het mooie voorjaar, de lange warme zomer en wellicht door corona, heb ik vorig jaar in Nederland en Frankrijk meer gefietst dan ooit. Ik stuurde twee vroegere fietsvrienden, oud-studiegenoten, enthousiast een app met foto. Dat leidde na ruim dertig jaar tot een heuse fietsreünie, in Groningen. De vrienden zijn échte fietsers. Tijdens die rit van 95 km bij 34 graden afgelopen zomer heb ik de polder herontdekt: de rechte lange wegen, de leegte van het landschap, die je ongestoord met tal van gedachten en ideeën kunt invullen. Als je een goede conditie hebt, lijken de wegen minder lang. Zelfs bij wind tegen wacht je binnen afzienbare tijd een haakse bocht. Het vlakke land met zijn onmetelijke weidsheid – bij een zwakke conditie een eindeloos saaie tegenstander – toont plotseling zijn schoonheid.

Enkele dagen na mijn terugkeer uit Groningen bestudeerde ik op de kaart van Noord-Holland de directe omgeving van mijn woonplaats. Zo ontstond vanuit startplaats Heiloo het nieuwe Rondje Schermer (RS), dat ik vijf maanden lang – van november tot april – week om week afwisselde met het vertrouwde ritje naar Bergen aan Zee: Rondje Russenduin (RR). Onder het kopje ‘fietsnotities’ beschrijf ik wekelijks het rondje. Steeds dezelfde twee rondjes, elke keer een ander verhaal.

Het fietsen is in mijn studententijd, eind jaren zeventig, begin tachtig, in Amsterdam begonnen. In het voorjaar móest ik de stad uit. Naar buiten! Met de twee vrienden naar ’t Kopje van Bloemendaal en terug aan de noordkant van het Noordzeekanaal over de dijk langs Nauerna, rondje IJsselmeer, de ‘bergen’ in Limburg. Deze ritten vormen de aanloop tot het eerste hoofdstuk: de Ronde van Vlaanderen op 24 juni 1987. Dat jaar is tevens een keerpunt. De studenten waren afgestudeerd, kregen een baan, verhuisden naar de provincie. Zo verging het de ‘Drie studentjes’ (1853, uit: Snikken en grimlachjes, Piet Paaltjens)

Eén dacht dan aan ’t naderend scheiden,

En ’t was, of ze trilden van pijn,

Maar ook, en hun oog blonk weer zalig,

Hoe het weldra reünie zou zijn!

Dat ‘weldra’ zou, wat fietsen betreft, 33 jaar duren. De afgelopen decennia fietste ik vaak samen met mijn zoon Matthijs. De herinneringen aan ritten in Nederland, België, Frankrijk, Duitsland, Italië en Zwitserland worden afgewisseld door de vijf hoofdstukken ‘Fietsnotities’ over actuele fietservaringen: herfst in de polder en een winter aan zee.

De Vliegende Spaak

(1987)

In een van de laden van mijn bureau vond ik onder een stapel paperassen het vaantje van wielervereniging De Vliegende Spaak: Ronde van Vlaanderen 200 km, Baardegem 1987. In een notitieboekje van dat jaar staat dat we op zaterdag 23 juni vanuit Amsterdam met de auto (fietsen op het dak) vertrokken. Een dag voor de klassieker voor liefhebbers streken Paul, Robert en ik neer in Aalst, de plaats die onlosmakelijk is verbonden met de schrijver Louis Paul Boon. Maar we waren er niet om te lezen maar om te fietsen, om ons personages te wanen in een wielerroman: helden in een wielerklassieker. We overnachtten in een gehorig hotel, waar in een aangebouwde feestzaal tot in de kleine uurtjes een bruiloft werd gevierd. De Tour win je in bed, wisten wij van Joop Zoetemelk (vrij naar een uitspraak van Poulidor die in interviews nooit afliet te vermelden dat ‘rust’ het geheim was voor een Touroverwinning – al won hij zelf de Tour nooit, als ‘eeuwige tweede’). Maar wij, de drie vrienden, dachten niet aan winnen. Wij dachten: kun je na een slapeloze nacht de Ronde van Vlaanderen uitrijden?

Op weg naar de start lieten we alle twijfels en bedenkingen achter in het hotel. Eenmaal op de fiets (de vrienden een RIH, ik een Juncker) word je opgenomen in het evenement, alleen tussen de anderen. De twee vrienden, altijd al sneller en fanatieker dan ik, waren al snel uit beeld verdwenen. Ik fietste tussen goedmoedige, buikige Belgen, die onderweg bij controleposten een pint achteroversloegen op het terras van achtereenvolgens café Den Heuvel, café Moeder Stiene en café Tuitenberg. Voor getrainde fietsers is een pint onderweg geen probleem. Het gaat tenslotte om de benen.

Bij een van de controleposten wachtten mijn vrienden mij op, om vervolgens weer snel uit beeld te verdwijnen. De route is minutieus beschreven op een A4’tje dat ik, evenals het vaantje, al bijna 35 jaar heb bewaard. Op die routebeschrijving lees ik dat er vijftien hellingen in het parcours lagen, waarvan zeven van 10%. Bij de Muur van Geraardsbergen is geen percentage aangegeven. Vreemd, dat mij van die hellingen niets is bijgebleven. Kennelijk peddelde ik op mijn Juncker rustig omhoog. Klimmen in je eigen tempo, wist ik van Hennie Kuiper. Het reglement bevatte bovendien een geruststellende mededeling: ‘Deze tocht is geen snelheidswedstrijd, er zal bijgevolg geen klassement opgemaakt of gepubliceerd worden.’ Je kon niet verliezen, zolang je niet onder de door de organisatie vastgestelde gemiddelde snelheid van minimaal 15 km per uur zakte. Ik hoefde met niemand mee.

Wat me wel als de dag van gisteren bijstaat, zijn de stukken ‘kassei’. In lengte verschillend van 300 tot 3000 meter. Totaal 18.350 meter kasseien, waaronder de Paterberg, Koppenberg, Taaienberg. De namen spreken voor zich; je bidt tot God, je vervloekt de kinderkoppen onder je wielen, je houdt vol! Nog voel ik de trillingen door heel mijn lijf trekken als ik er aan terugdenk, of als ik renners in klassiekers over kasseien zie stuiteren. Je lichaam wordt von Kopf bis Fuß stevig door elkaar gerammeld. Alles trilt, schudt, bonkt. Je hebt het idee dat je elk ogenblik in stukken kunt breken en in talloze losse onderdelen van een onoplosbare legpuzzel op het wegdek zult belanden. Vandaar dat zelfs profrenners de niet ongevaarlijke randen van de kasseiweg kiezen. Alles liever dan de vernietigende, treiterende, pijnigende drilmachine der kasseien. Waar mogelijk koos ik voor ongeplaveide stroken, gootjes, stoepen. Voortuinen desnoods.

Waren we voorbereid? We woonden alle drie nog in Amsterdam, al waren we inmiddels afgestudeerd en hadden we een baan. Twee leraren (Nederlands) en een vertaler en ondertitelaar van films (Duits, Engels en Zweeds). Om de geest te verzetten fietsten we in het voorjaar de stad uit. ‘Naar buiten! Vuur, Marsch, Vooruit!’ (Johnny van Doorn), naar de groene randen van de stad. Het Kopje van Bloemendaal, de wereld van monumentale panden, hockeyvelden en bosranden. Terug reden we aan de noordkant van het Noordzeekanaal achter elkaar over de dijk boven de polder naar Nauerna, waar ik eens, midden op de dag, een uil op een boomtak zag zitten. Het zweet op m’n armen, dat glansde in de zon. En we fietsten in Limburg om daar de ‘bergen’ te bedwingen: de Cauberg, de Gulperberg, de Vaalserberg (322,4 meter) en de Keutenberg (22%). Of we reden een rondje IJsselmeer… ’s Middags bereikte de hitte het hoogtepunt. Op de Afsluitdijk, tegen Kornwerderzand, in de oksel van Friesland, kroop ik als een krab over de basaltkoppen om mij in het koele water te laten zakken. Pas als het verhitte hoofd onder water verdwijnt, treedt de totale verkoeling in: een gekookt ei, dat je onder een koude waterstraal laat schrikken.

We ervoeren de weidsheid van Nederland. We snoven de geur op van gemaaid gras, hooiland. Geuren die mij terugvoerden naar vroegere zomervakanties bij ooms en tantes in West-Friesland en de Noordoostpolder. Geen school. Vrijheid. Fietsen, ontdekte ik, is herinneringen aan vrijheid naar boven halen. De jongen die ik was met elke pedaalslag beter in beeld krijgen. Toen al, terwijl ik nog geen 35 was. Hoe is dat nu? Wie fietst daar als ik nu mijn rondjes rijd?

We hadden De renner (1978) van Tim Krabbé gelezen en herkenden ons in de romantiek van de renner in de klim over de Mont Aigoual. Hij is, in tegensteling tot de beroepsrenner, in staat te romantiseren en hij kan schrijven. Tijdens zijn eerste rit ‘Wedstrijd 1, op 11 maart 1973’, een tijdrit over 33 kilometer, wordt hij ingehaald door een renner die zes minuten later is gestart, maar Krabbé geniet van ‘de eerste wielerkoers’ van zijn leven. Zijn ‘sportcarrière’ begon al in 1948, op vijfjarige leeftijd: ‘Wij hadden een schrijfmachine, daar mocht ik soms op tikken. Ik tikte alle getallen. Ik begon bij 1 en zo hoger. Ieder getal was hoger dan het vorige. Mijn leven was een doorlopende recordverbetering.’

Op de fiets zelf na – het materiaal, de versnellingen, het stuur, de wielen, de banden, de remmen – is er in het wielrennen niets veranderd. Althans niet in het hoofd van de romanticus die op een racefiets zijn ‘amateurklassieker’ rijdt. Dat kan ook in je eentje. Tijdens een lange klim bijvoorbeeld. Zolang je vooruitkomt ben je een renner en zolang je nog kunt denken en kijken, besta je, meer dan ooit. Je voelt het aan alles, want alles doet pijn. Je voelt de hitte, de zon. Je ziet het zweet op je armen, in de huidplooien van je polsen. Tijdens het klimmen ontdekt Krabbé ineens hoe mooi zijn polsen zijn!

Wij bewonderden Krabbé niet alleen als renner, ook als schrijver. Niet alleen om zijn kennis, ook door zijn stijl en toon, en de rake metaforen. De wedstrijd van Krabbé gaat over 137 kilometer, twee verschillende lussen door Meyrueis (8ste druk, 1987, p. 6): ‘De Mont Aigoual is de hoogste berg van de Cevennen, 1567 meter.’ In De renner kruip je in de huid en in het hoofd van Krabbé. Hij gaat deze rit winnen, weet hij en in de metaforen schuilt de nietsigheid, de vernedering van zijn concurrenten (p.16): ‘Despuech zal ik passeren als een kippenveer, op de eerste klim schud ik Sauveplane van me af als een gerafeld washandje. De laatste honderd kilometer soleer ik op kop, over mijn overwinning wordt nog jaren gesproken.’

Tijdens een stuk zware klim valt de kopgroep uiteen (p. 32): ‘Grote ontwikkeling: nu lost voor me Guillaumet, Reilhan gaat alleen verder. Vasthouden. Ik zit tussen de achterwielen van Kléber en Lebusque. Mijn benen voelen zwart. (…) We lopen in op Reilhan, Kléber rijdt het laatste gat dicht, stil naderen we, als een ruimtevaartuig dat een koppeling gaat uitvoeren.’ Mooi beschreven. Precies wat het is. Zo langzaam als het gaat, in stilte, ondanks de enorme inspanning. Een sterk beeld.

Krabbé associeert er met veel kennis van de wielergeschiedenis lustig op los. De Trofeo Baracchi, een duotijdrit, die Rudi Altig met Anquetil in 1962 wint. De laatste is de uitputting nabij (p. 36): ‘Bij het binnenkomen van het stadion was Anquetil zo volkomen leeg dat hij eenvoudig de bocht niet meer kon nemen en omviel als een boek op een boekenplank.’ Beter kun je omvallen niet beschrijven. Pagina 43: ‘Kilometer 55-59. In de verte een zee van stilstaande, elkaar verbergende, vaagblauwe golven: de heuvels. Daarachter moet de Mont Aigoual zijn. Donkergrijze slurven hangen uit de lucht omlaag, alsof hij moet worden bijgetankt.’ Een omineuze beeldspraak. Zeker als die berg je doel is, op de fiets.

Negentig kilometer onderweg. ‘Wij zijn nat, koud en vies.’ Waarom doen wij dit? vraagt Krabbé zich af (p. 80). Het is de wil als die van een alpinist om een berg te beklimmen, ook al is er geen berg: ‘Ook als de aarde zo plat was als een biljartbal zouden er alpinisten zijn: de ware alpinisten.’ Een beeld in een beeld. Heel verhelderend en geestig door de paradox van plat en bal.

Dalen is soms het begin van bevriezen (p. 99): ‘Mijn handen! Mijn stuur is een operatietafel waarop zonder verdoving gesneden wordt.’ Precies hoe het voelt. Over kou gesproken. Krabbé herinnert zich Merano-Trento, 242 kilometer door de Dolomieten. Van de 87 gestarte renners gaven er 46 op. Daan de Groot reed hem uit (p. 102): ‘De laatste zestien kilometer moest geklommen worden op een volledig dichtgesneeuwde berg. Soldaten hielden met bezems een paadje vrij voor de renners en duwden ze. Als een emmertje water bij een middeleeuwse brand ging Daan de Groot omhoog.’ Prachtig, ook door het ritme van de zin. De Groot wordt als het ware van de ene naar de andere duwende hand doorgegeven. Het verkleinwoord ‘emmertje’ versterkt de nietigheid van de renner en de middeleeuwse brand geeft het decor en de omstandigheden iets onmenselijks: de hel uit de oertijd. De brand contrasteert daarbij scherp met de bijtende kou van sneeuw en ijs.

Bij kilometer 125 voelen Krabbés benen ‘als het touw in de finale om het wereldkampioenschap touwtrekken’ (p. 111). Strakker kan inderdaad niet. Twee kilometer voor de streep is hij nog over met Reilhan. Dat wordt sprinten (p. 119): ‘Ik voel mij nu volkomen sterk. Ik zit ingeklemd als een springveer tussen stuur, zadel en pedalen.’

Mijn eerste racefiets, met toeclips en schakelhendels (‘commandeurs’) aan weerszijden van de diagonale stang (‘buis’) van het frame, was een Peugeot (1970), de tweede was een Juncker (1980) en nu rijd ik een Merida (2008), door de duinen, in de polder en over de grens over bergen en door dalen. Tijdens mijn eenzame rondes denk ik vaak aan De renner van Tim Krabbé: ‘Vanaf terrasjes kijken toeristen en inwoners toe. Niet-wielrenners. De leegheid van die levens schokt me.’

Van Harkstede naar Harkstede

(7 augustus 2020)

94,82 km / gem. snelheid 23,5 km/h / hoogteverschil 53 m

1987, het jaar van onze Ronde van Vlaanderen vormt in zekere zin een keerpunt in mijn leven. Een jaar later verliet ik Amsterdam, waar ik in twee perioden totaal 26 jaar heb gewoond. Nou ja, verliet. Ik bleef er vanuit mijn nieuwe woonplaats Heiloo werken als docent. Nog steeds keer ik wekelijks terug naar Amsterdam, onder andere als gastdocent. Stad en land, cultuur en natuur, geest en lichaam, lezen en wandelen, schrijven en fietsen.

Ook de twee vrienden vertrokken uit Amsterdam. De een keerde terug naar zijn geboortestreek in Groningen en de ander koos voor de kop van Noord-Holland. Zo ging ieder zijns weegs: een fietste voort met fietsvrienden (Paul), de ander (Robert) werd lid van een wielervereniging en nam tot voor enkele jaren deel aan wedstrijden en ik reed aanvankelijk alleen mijn rondjes, tot mijn zoon Matthijs de leeftijd had mij in binnen- en buitenland als kaartlezer, knecht en kopman te vergezellen en mij in de loop der jaren – tijdens lange klimmen – steeds eerder achter te laten.

De vroegere vrienden kwam ik nog weleens tegen op feesten, of boekpresentaties. Tot deze zomer Paul het initiatief nam om weer eens gedrieën een rondje te fietsen (argeloos had ik hun af en toe een app van mijn fietsavonturen in Frankrijk gestuurd). ‘Een rondje in Groningen,’ lichtte Paul toe. In gedachten zag ik de twee vrienden voor mij uit in de verte oplossen in het Groningse niemandsland. ‘Een rondje…’ In luttele seconden probeerde ik in te schatten wat ik aankon. ‘75 kilometer is voor mij wel het maximum,’ zei ik, in de hoop al te hooggespannen verwachtingen de kop in te drukken. Het werden er op vrijdag 7 augustus 95 bij 34 graden. Robert op zijn Argon 18 en Paul op zijn Sensa.

Deze keer reed ik van begin tot eind met de jongens mee als deel van een triumviraat dat als een pijl door het eindeloze groen suisde, gevoed door de gedachte dat we in Loppersum zouden lunchen in het hotel waar Bob den Uyl in 1978 neerstreek in de film Aan de rand van Nederland, van Theo Uittenbogaard: Hotel Spoorzicht. De film werd op 14 januari 1979 door de VPRO op de televisie uitgezonden. Met een kleine weekendtas (twee verschoningen, tandenborstel en iets te lezen) loopt Den Uyl door de sneeuw van het station naar het hotel… Ik sta naast mijn fiets tussen station en hotel en al is het 35 graden en nadert het water in mijn bidon het kookpunt, het kost me geen enkele moeite mij in de winter van Den Uyl te verplaatsen en met hem het hotel binnen te stappen, waar hij later met grote happen een pannenkoek verorbert onder het toeziend oog van enkele autochtone gasten.

‘Lekkere pannenkoek hè!’ roept er een. ‘Uit-stekend,’ antwoordt Den Uyl, die vervolgens, om zo snel mogelijk klaar te zijn, nog twee grote happen naar binnen propt. Uittenbogaard vertelde mij over deze scène: ‘Bob was een stevige eter. Toen hij zijn portie op had, kreeg hij nog een pannenkoek van mij, wat enig commentaar uitlokte.’ Het slot van de film is even absurd als prachtig. Bij de grens bij Nieuweschans, achter een wegafzetting van rood-witte borden en een verkeersbord verboden in te rijden, tekent zich in het sneeuwlandschap een fietser af. De man, gekleed in het zwart, op het hoofd een pet met een enorme klep, nadert langzaam. Vlak voor de wegversperring keert hij plotseling om, om over de witte weg naar de einder te verdwijnen en op te lossen in het witte niets.

In de gevel van het gerenoveerde hotel-restaurant staat nog dezelfde naam als in de film: Hotel Restaurant Spoorzicht. Op de dag dat ik dit schrijf – 21 december 2020 – heeft er in Loppersum op drie kilometer diepte een aardbeving plaatsgevonden met een kracht van 1,8. ‘Het huis kraakte en schudde even,’ vertelde een inwoner van Bedum aan RTV Noord. Groningen heeft al jaren last van aardbevingen. Op de fiets hebben we er niets van gevoeld en in de dorpen die wij doorkruisten was geen spoor van muurscheuren of stutbalken te zien. Zelfs het mede door vriend Robert tussen voorjaar 1974 en zomer 1976 fraai gerestaureerde kerkje van Westerwijtwerd stond nog rank, stevig en fier rechtop toen wij er even aanlegden om het metselwerk, de gewelven en de fresco’s te bewonderen. Als oud-misdienaar zag ik mijn kans schoon de kuip van de 19de-eeuwse preekstoel te betreden en staand onder het klankbord mijn vrienden in deze moeilijke coronatijd moed in te spreken onder het alziend oog van God.

De film, waarin Den Uyl op zoek gaat naar literatuur, duurt maar twintig minuten, maar hij behoort dankzij de beelden van vergeten en verdwenen treinstations (Visvliet), desolate, besneeuwde oorden en de ironisch-melancholische kop van de schrijver die met Rotterdamse tongval in de voice-over uit eigen werk citeert, tot een van de minst pretentieuze schrijversportretten uit de Nederlandse literatuur en daarmee tot een van de beste.

In het hotel herken ik de eetzaal waar Bob, gebogen aan een tafeltje, zijn pannenkoek at. ‘Weet je dat de schrijver Bob den Uyl hier in 1978 is gefilmd,’ zeg ik bij het afrekenen tegen het meisje achter de bar. Zij heeft nog nooit van Bob den Uyl gehoord. ‘Het was toen een nogal verlopen hotel,’ ga ik onverstoorbaar verder. ‘Scheuren in het behang, lekkende, druppelende kranen.’ Drie vrouwen aan een tafeltje tegen het raam stoppen met praten en luisteren aandachtig mee. ‘Op 14 januari 1979 werd de film door de VPRO uitgezonden. De eigenaar van het hotel wilde een rechtszaak tegen de VPRO aanspannen. Hij belde de regisseur van de film: “U heeft mij en mijn hotel te gronde gericht.” Talloze gasten hadden hun reservering opgezegd nadat ze de naargeestige beelden van de hotelkamers hadden gezien. Je kunt de film op YouTube bekijken. Gewoon op Google intikken: “Aan de rand van Nederland Bob den Uyl”.’

Naast Tim Krabbé is Den Uyl een heel ander type wielrenner in de Nederlandse literatuur. Meer een fietser op een racefiets. Hij is de uitvinder van het ‘windmeesysteem’: je neemt de fiets mee in de trein tegen de wind in om na een bepaalde afstand uit te stappen en op de fiets wind mee huiswaarts te keren. Maar Bob zou Den Uyl niet zijn als op het keerpunt niet plotseling de wind was gedraaid. In zijn verhalen fietst hij in Nederland, Duitsland, België (‘In ’t groene dal’) en Noord-Frankrijk (de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog). Per trein reisde hij naar de plaats van bestemming om ter plekke op de fiets de omgeving te verkennen. Stof voor zijn reportages, verhalen en gedichten. Zoals ‘Deze zomer, onder Groesbeek, de St.-Jansberg afdalend’ (Uit: Met een voet in het graf – 1971), de eerste strofe:

Deze zomer, onder Groesbeek, de St.-Jansberg afdalend (de

zuidelijke steile helling)

oordeelde ik het nodig te remmen maar

mijn remmen weigerden – het effect was

of ik een geweldige duw in mijn rug kreeg.

Heel merkwaardig.

Het naarste ogenblik van mijn leven.

Den Uyl is de schrijver van het onbereikbare, de desillusie. Somber, maar met humor. Een verhalenschrijver van bundels als De ontwikkeling van een woede (een hilarisch fietstitelverhaal!), Een zwervend bestaan, Vreemde verschijnselen. Maar de mooiste is Gods wegen zijn duister en zelden aangenaam (1975). Op de achterflap poseert Den Uyl op zijn racefiets bij het bord Verdun. Op diezelfde plek poseerde ik in 2005, toen ik aan zijn biografie werkte, staand met het genoemde boek van de schrijver onder mijn arm. Enige tijd later fotografeerde bibliograaf C.J. (Kees) Aarts mij in de studiezaal van, toen nog, het Letterkundig Museum, met de fiets (bel op de stuurpen) van Den Uyl. Zoon Hugo had de fiets aan het museum geschonken, waar deze nu met de wandelstok van Adriaan Roland Holst, de sigarenpeuk van Kloos en de Nilfisk-stofzuiger van Vestdijk tot de literaire relikwieën van de Nederlandse literatuur behoort.

Na de lunch in Loppersum zetten wij de fietstocht voort dwars door de genadeloze weilandwoestijn van Groningen. Op 15 kilometer voor de finish in Harkstede, strijken we – eindelijk uit de zon – neer in café Moeke Vaatstra, waar zowaar een Mort Subit wordt getapt, alsof we in één lange middag 33 jaar terug in de tijd, terug naar Vlaanderen zijn gereden, terug naar Baardegem.

Het geheim van de Ventoux

(juli 2008)

Voorbij Vaison-la-Romaine, op het laatste rechte stuk naar onze plaats van bestemming in de Vaucluse, doemt plotseling de berg voor ons op, hoog, uitdagend en dreigend: de Mont Ventoux, de Reus van de Provence. Op het wegdek voor de motorkap van de auto, tekent de lage zon de schaduw van onze fietsen die op het dak staan te wiebelen, te trillen van ongeduld. Mij komt deze reis, ons doel die berg met de fiets te beklimmen, plotseling voor als een belachelijk plan waar ik mij door het enthousiasme van Matthijs, mijn achttienjarige zoon, in mee heb laten slepen. ‘De ruïne van Entrechaux ,’ wijst hij, en in dezelfde adem: ‘Bij de rotonde linksaf.’ Als we door het karakteristieke Zuid-Franse dorp rijden, is de Berg uit het zicht verdwenen. Hij bestaat niet meer. Even lijkt het alsof we gewoon op vakantie zijn.