DIAMANTGRACHT

Het joodse hart van een typisch Amsterdamse industrie

Daniël M. Metz

Dit boek was niet tot stand gekomen zonder de financiële bijdrage van de volgende partijen:
B’nai B’rith, Loge Hilleel (Amsterdam)
H.J. Duyvesfonds
Fonds voor de Geld- en Effectenhandel
Henriëtte Boas Fonds
Koperen Stelen Fonds
Maatschappij tot Nut der Israëlieten

Ontwerp omslag en binnenwerk Eindeloos, Den Haag
Omslagbeelden Affiche van de tentoonstelling ‘Amsterdam Diamantstad’, 1949. Ontwerp Eppo Doeve / Ansichtkaart van de Diamantbeurs, ca. 1912 Foto Daniël M. Metz © Patrick Sternfeld
Kaarten Stadsarchief Amsterdam

ISBN       978 94 6249 549 4
E-ISBN   978 94 6249 754 2
NUR       680

© 2022 D.M. Metz, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2022 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

‘Hij wachtte tot ’n kruiwagen, zwart en leeg, hem voorbij bolderde, passeerde de opene deur van een zaal met wentlende riemen, gebogen mannen en lekkende vlammen van verstelpitten en een binnenplaats en wéer een zaal, waar ’t geraas verwarder ravotte, stemmen in zangrig geschreeuw ’t schijven-geschuur overpsalmden. Eleazar luisterde naar ’t oùde, oude liedje....: “De Dimantschleiper haben de Zehring!.... Laufen auf de Brategasz mit vaatjes heering!.... Owei, owei wat ist me wei.... Mit de Dimantschleiperei!....”’

Fragment uit Diamantstad van Herman Heijermans (Amsterdam 1904) p. 73-74

INHOUDSOPGAVE

VOORWOORD

INLEIDING

1AMSTERDAM DIAMANTSTAD

Voorgeschiedenis

Amsterdam bloeit

De Nieuwe Achtergracht

Joodse grachten

Een joodse negotie

2INDUSTRIE KOMT OP STOOM

Schaalvergroting

Diamantslijperij Maatschappij

Fabriek aan de gracht

De Amsterdamsche Diamantslijperij

Kaapse Tijd

Nieuwe fabrieken

Opleving van de Diamantslijperij Maatschappij

Derde ontwikkelingsgolf: elektriciteit

De krimp zet in

Van kloven naar zagen

3MONDIGE ARBEIDERS

Positie van de diamantbewerkers

Disciplines binnen de diamantbewerking

De eerste vakverenigingen

Handwerkers Vriendenkring

Lepelstraat versus Sarphatistraat

Parlementair socialisme

De grote staking

Naar een georganiseerde bond

De ANDB

Betsalel

4STEENTJES SCHUIVEN

Handel in diamanten

Golconda en Adamas

Casino

De Diamantbeurs

Diamantclub Concordia

Eerste Wereldoorlog

Zicht uit Londen

De Amsterdamsche Bank

Beurskrach

5TOEGANGSPOORT TOT DE STAD

Internationale betrekkingen

Weesperpoortstation

Amstel Hotel

Tulpstraat

Continental Club

Kernfunctie oostelijke binnenstad

6OOG VOOR WELZIJN

Hygiënisten

Samuel Senior Coronel

Gemeentelijke Geneeskundige en Gezondheidsdienst

Het Koperen Stelen Fonds

De Joodse Invalide

Volkshuisvesting

Kennis en Godsvrucht

Openbaar en beroepsonderwijs

7JOODSE ONDERNEMERS LANGS DE GRACHT

Typisch joodse nering

Ondersteunende beroepen

Goud en juwelen

Sigaren en plateel

Papier- en drukkersgracht

8VRIJETIJDSBESTEDING

Volksverheffing en zinvol verpozen

Lezen en schrijven

Uitvoerende kunsten

Emancipatie, religie en zionisme

Traditie versus verandering

Cultuurvereniging Sch. An-Ski

9DE DUISTERE JAREN

De begindagen

Ontmanteling van een gemeenschap

Bezettingsmacht langs de gracht

Rijksbureau voor Diamant

Van ANDB naar Betsalel

Duitse diamantindustrie

Diamantfabriek in Bergen-Belsen

Stenen restanten

Herinneringen aan het joodse leven

10EEN BEPERKTE OPLEVING

Terugkeer op de gracht

Herrijzenis van de Diamantslijperij Maatschappij

Nieuwe initiatieven van Gassan en Coster

Van Moppes, Drukker, Streep en Stoeltie

Prof. Tulpstraat

Weesperplein ingrijpend veranderd

Aanleg van de metro

Het einde van de diamantbank Sarphatistraat

Hart uit de buurt

SLOTWOORD

Het hart van de Amsterdamse diamantindustrie

Dankwoord

NOTEN

APPENDIX

Diamantslijperstaal

VERANTWOORDING

Geraadpleegde literatuur

Archieven

Websites

Interviews

Correspondentie

Beeldverantwoording

REGISTER

VOORWOORD

Sinds jaar en dag woon ik in een voormalige diamantslijperij in de Amsterdamse binnenstad, eind negentiende eeuw gebouwd in opdracht van een joodse diamantair. Het is toeval dat ik daar ooit terechtkwam. Hoewel mijn vader joods was, heb ik nooit een bijzondere affiniteit gevoeld met de Amsterdams-joodse diamantgeschiedenis. In onze familie zat ook niemand in ‘het Vak’.

Toch komt mijn grootvader in dit boek voor: hij had een koosjere bakkerij in de Weesperstraat, waar veel diamantbewerkers broodjes kochten. En naarmate ik verder las, begon ik me te realiseren dat dit niet de enige schakel is die mij verbindt met Amsterdam als diamantstad. Verhalen die mijn vader en moeder vertelden, kwamen me opnieuw voor de geest, verhalen waarin hun lotgevallen onmiskenbaar raakten aan die van de joodse diamantbewerkers en hun organisaties.

Daniël Metz schreef met dit boek een gedetailleerde sociale geschiedenis van joods Amsterdam, met het diamantvak als vertrekpunt, maar van daaruit in al zijn geledingen. Hij deed dat op een zo aansprekende manier dat ook ik, zomaar een Amsterdammer met een joodse vader, besef welk een centrale plek het diamantwezen innam, binnen de joodse gemeenschap, de ontluikende arbeidersbeweging, de opkomende sociale zorg en in de hele stad.

Mijn vader groeide op aan de Retiefstraat in de Transvaalbuurt, waar de vereniging Handwerkers Vriendenkring moderne woningen met licht en lucht had gebouwd voor haar leden, onder wie veel joodse diamantbewerkers. Handwerkers Vriendenkring speelde ook een actieve rol bij de oprichting van de ANDB, de moeder van het Nederlandse vakbondswezen.

Een paar straten verderop, aan de Transvaalkade, woonde mijn toekomstige moeder. Haar onderbuurman was Ies Voet, die later korte tijd voorzitter van de ANDB zou worden.

Meer dan een halve eeuw later herstelde mijn moeder van een heupoperatie in het Hilversumse ziekenhuis Zonnestraal. Ik wist dat dat gebouwd was als sanatorium voor diamantbewerkers, met geld dat was bijeengebracht door het opsparen van restmateriaal dat achterbleef bij de diamantbewerking. Voorzitter was Jan van Zutphen, de vicevoorzitter van de ANDB.

‘Kijk, hier klopten we aan,’ wees mijn vader toen we mijn moeder daar gingen opzoeken. Ome Jan had in de jaren twintig zijn intrek genomen op het terrein om toezicht te houden op de bouw van het sanatorium. Mijn vader fietste erheen met vriendjes. Mochten ze er hun tent opzetten? Ome Jan deed het raam open, stak zijn baardige kop naar buiten en baste: ‘Da’s goed, mejongens.’

Het is geen toeval dat deze verhalen me te binnen schoten bij het lezen van dit boek. Veel publicaties over vooroorlogs joods Amsterdam zijn sterk gekleurd door de wetenschap van het droevige einde daarvan. Daniël Metz heeft een andere benadering gekozen: hij doet recht aan de gemeenschap en het Vak zoals zij toen waren: levensecht, bruisend en ongelofelijk wijd vertakt in cultureel, economisch en organisatorisch opzicht.

Hij heeft zich ook niet laten verleiden tot omzien in nostalgie. De mensen die woonden en werkten rond de Nieuwe Achtergracht komen hier naar voren met al hun hebbelijkheden en onhebbelijkheden. Ze stonden aan de wieg van veel sociale arrangementen die pas later in de twintigste eeuw algemene geldigheid zouden verwerven. Maar ook werkten zij vaak in ellendige omstandigheden – vandaar dat sanatorium – en waren er grote verschillen tussen klovers, snijders, slijpers en verstellers.

De manier waarop Daniël Metz de beelden daarvan oproept – aan de hand van indringende citaten van Herman Heijermans, Israël Querido en andere schrijvers uit die tijd – maakt dat ik nu ook met andere ogen rondkijk in het gebouw waar ik woon. Daar werd gezwoegd en gezweet in, zoals Querido het beschreef, een mist van ‘broeiend bedorven zure lucht, flauwige gasstank, weeïge oliegeuren en stekende tabaksrook’.

Behalve in mijn appartement, want ik woon op de voormalige kantoorverdieping. Met lambrisering en parketvloer – de enige verdieping waar ramen konden openzwaaien, zodat de sigarenrook naar buiten kon. Daar huisden de heren. Daniël Metz verheelt die verschillen niet, ze hoorden erbij. Hij heeft lang gewerkt aan dit boek, eindeloos aan de tekst geslepen. Het resultaat mag er zijn: een fonkelende schets van Amsterdam diamantstad in al zijn facetten.

Herman Vuijsje

INLEIDING

In de gracht, aan de rand van het centrum van Amsterdam, ligt een kolenschuit in het water. Sjouwers kruien de lading over de kade een pand binnen. De kolen zijn bestemd voor een diamantslijperij, waar het gonst van de bedrijvigheid. Het ketelhuis bevindt zich op de binnenplaats. Rondom zijn door de ramen de gekromde ruggen te zien van de slijpers, die de minuscule steentjes snerpend tegen de slijpmolens houden, terwijl de cadans van de stoomaandrijving onophoudelijk door de zalen dreunt.

Op straat voor de fabriek is het een drukte van belang. Loopjongens haasten zich om voor hun patroons een boodschap te doen of een pakketje te bezorgen. De een is door een aantal slijpers op pad gestuurd om in de Weesperstraat belegde broodjes te halen (challetjes worden gehaald bij bakkerij Vuysje en vervolgens met kaas belegd bij de zuivelhandel van Halberstadt), anderen lopen omzichtig met een ‘partijtje’ diamanten naar een klant. Ondertussen worden de fabrieken bezocht door colporteurs en venters om kranten, boeken, sigaren of gezouten haring aan de man te brengen.

De slijpers zitten zij aan zij aan weerskanten van de smalle fabriekszalen. Er moet doorgewerkt worden. Het partijtje op tijd afkrijgen. De kleine steentjes met de blote hand in de slijptang met hete soldeer vastdrukken en dan, vlakje voor vlakje, de facetten eraan slijpen. Telkens met een loepje controlerend of er genoeg afgeslepen is. En opletten dat er geen steentje wegspringt. Dan liggen de slijpers op hun knieën te zoeken, net zolang tot het kostbare kleinood gevonden is.

Drukte op de brug over de Nieuwe Achtergracht, die de Weesperstraat (links) met het Weesperplein verbindt. Geheel links het torentje van Diamantclub Concordia, waar later de nieuwbouw van de Joodse Invalide zal verrijzen.

Wie vandaag de dag over de Nieuwe Achtergracht loopt kan zich nauwelijks voorstellen dat dit een uiterst levendige straat is geweest, vol met fabrieken en een voortdurend komen en gaan van honderden arbeiders. Dat was zo’n 120 jaar geleden namelijk het beeld. Amsterdam gold toen als het grootste en belangrijkste productiecentrum van geslepen diamanten in de wereld. Door de hele stad stonden tientallen diamantslijperijen, waar meer dan 10.000 arbeiders hun brood verdienden. Een groot aantal slijperijen bevond zich in de voormalige ‘Jodenbuurt’, rondom het Waterlooplein. De joodse buurt strekte zich uit tot aan het Weesperplein. Daar ligt de Nieuwe Achtergracht, als buitenste en minst bekende van de concentrische grachtengordel. Deze gracht heeft een heel aparte ontwikkeling doorgemaakt. Hier staan geen statige herenhuizen, maar waren gedurende de zeventiende en achttiende eeuw juist vervuilende ondernemingen gevestigd. Pas in negentiende eeuw zijn beide zijden van de gracht volgebouwd met een ratjetoe aan panden. Met de opkomst van de industrialisatie, omstreeks 1845, vestigden zich de eerste fabrieken aan de gracht, waaronder diamantslijperijen. Dat werden er al snel meer, zodat geleidelijk de diamantindustrie het karakter van de buurt is gaan bepalen.

Tegenwoordig is de Nieuwe Achtergracht een rustige straat. Er wordt voornamelijk gewoond en je vindt er kantoren van dienstverlenende instanties. De meeste mensen kennen de gracht van de GGD, waar je een vaccinatie haalt voorafgaand aan een exotische reis of waar je voorlichting krijgt over geslachtsziekten. Maar wie goed kijkt kan in bijna ieder gebouw, op iedere brug of bij iedere gedenksteen de vroegere aanwezigheid van het diamantvak teruglezen. Dat maakt de straat zo bijzonder. In tegenstelling tot de drukke, moderne Weesperstraat die er dwars doorheen snijdt is de bebouwing langs de gracht redelijk ongeschonden gebleven. En die bebouwing vertelt een opvallend coherent verhaal van een grotendeels homogene bevolkingsgroep, de overwegend joodse populatie, en een prominent vertegenwoordigde beroepssector, de diamantindustrie. Het erfgoed is alom aanwezig en schreeuwt haast om gezien te worden. Vier grote diamantslijperijen uit verschillende bouwperiodes zijn nog te herkennen, naast diamantzagerijen en andere ondersteunende disciplines. De naam van de Handwerkers Vriendenkring staat op de gevel van het vroegere hoofdkantoor van deze belangenorganisatie, waar veel diamantbewerkers lid van waren. Op de hoek met het Weesperplein is nog altijd de monumentale Diamantbeurs te vinden. Daar tegenover heeft een tweede beurs gestaan, Diamantclub Concordia. Ook het Amstel Hotel en het inmiddels verdwenen Weesperpoortstation speelden een belangrijke rol in de diamanthandel. Verder telde de buurt zorginstellingen, scholen en uitgaansgelegenheden die de verwevenheid van de joodse bevolking en het diamantvak in het dagelijks leven laten zien. De Tweede Wereldoorlog heeft aan dit rijke leven een abrupt einde gemaakt, maar ook na de oorlog bleef de gracht nog enkele decennia een centrum van diamantactiviteit. Mijn zoektocht naar de geschiedenis van de Nieuwe Achtergracht begon zo’n vijftien jaar geleden tijdens werkzaamheden als archiefmedewerker voor de Universiteit van Amsterdam (UvA). Een deel van het archief lag opgeslagen in een oud pand dat bekendstond als ‘De Diamantslijperij’. Het lag op het Roeterseiland, verborgen achter een modern universiteitsgebouw dat de Nieuwe Achtergracht overkluisde. Via een toegangspoortje in de bakstenen façade kwam je op een binnenplaats; een wat rommelige, verstilde plek omringd door vijf verdiepingen hoge gevels met vele ramen. De beheerder van het universiteitsgebouw bemerkte mijn interesse en gaf mij een boek over de Diamantslijperij Maatschappij, geschreven in 1920.¹ De maatschappij vierde toen al haar 75-jarig bestaan. Terugrekenend kan deze slijperij worden beschouwd als de oudste diamantslijperij van de stad en waarschijnlijk ook als een van de allereerste fabrieken van Nederland. Met dit gegeven als uitgangspunt heb ik een actie opgezet om het complex voor sloop te behoeden. De UvA had namelijk plannen om het neer te halen ten behoeve van een stadscampus op het Roeterseiland. De actie werd opgepikt door de stadsdeelraad die het pand unaniem de monumentenstatus toekende. Tegenwoordig is CREA, de culturele afdeling van de universiteit, de trotse gebruiker van het gebouw en wordt de buitengewone historie gekoesterd.

Verder zoekend ontsloot zich geleidelijk een Amsterdamse buurthistorie met een opvallend samenhangend verhaal. Bij naspeuring in adresboeken, oude kranten en in de (vak)literatuur identificeerde ik meer dan tachtig fysieke en historische aanknopingspunten die er op wezen dat het diamantvak bepalend is geweest voor deze buurt. Zo is de opzet voor dit boek tot stand gekomen, waarin ik wil aantonen dat de Nieuwe Achtergracht vanaf de eerste helft van de negentiende eeuw het hart van de Amsterdamse diamantindustrie vormde. Onderliggend doel is de samenhang van de bebouwde omgeving te schetsen, waarmee (hopelijk) meer begrip en waardering voor het erfgoed van de diamantindustrie wordt verkregen. Het betoog van dit boek beslaat zo’n 150 jaar, gerekend vanaf de oprichting van de Diamantslijperij Maatschappij in 1845 tot de sluiting van de laatste diamantgerelateerde voorziening in het onderzoeksgebied in 1996. Dat is de periode waarin de Nieuwe Achtergracht zijn prominente rol vervulde in de ontwikkeling en bloei van de Amsterdamse diamantindustrie.

Bij de bestudering van de diamantindustrie komen uiteenlopende disciplines samen, waaronder geologie, stadsgeografie, demografie en sociaaleconomische bewegingen. Dit zijn allemaal specialistische terreinen waarover al veelvuldig is gepubliceerd.² Ook over de Nieuwe Achtergracht zijn enkele boeken geschreven.³ Maar nooit eerder is een samenhangende reconstructie gemaakt van de buurt in relatie tot de diamantindustrie en haar vooral joodse beoefenaars. Deze drie componenten – de topografische ligging, de dominante bedrijfssector en de sociaal-maatschappelijke (overwegend joodse) context – vormen de basislijnen van dit boek. Gekozen is voor een cultuurhistorische benadering waarbij de focus ligt op gebouwd erfgoed. Voormalige fabrieken, verenigingslokalen, scholen, zorginstellingen, winkels en woonhuizen vertellen allemaal een eigen verhaal en kunnen tevens in context worden beschouwd. Daarnaast zijn er de niet-tastbare getuigenissen, die evenzeer deel uitmaken van het erfgoed. Hieronder vallen sociale netwerken, politiek-maatschappelijke aspiraties, het verenigingsleven, tradities en jargon. De toegepaste onderzoeksmethode bestaat deels uit analyse van de gebouwde omgeving en deels uit onderzoek in vakliteratuur, archieven, kranten, tijdschriften en beeldbanken. Verder zijn interviews afgenomen met fabriekseigenaren en andere betrokkenen of hun nazaten. Tot slot vormden romans en dagboeken een waardevolle bron. Het diamantvak heeft opvallend veel schrijvers voortgebracht. Tientallen citaten zijn in dit boek opgenomen en kleuren het beeld van het leven op en rond de fabrieken. Zonder meer het belangrijkste boek in dit genre is Diamantstad van Herman Heijermans, waarin de auteur het harde leven van diamantbewerkers in bloemrijk proza tot leven wekt. Dit boek heeft tot inspiratie gediend voor de titel van deze publicatie.

Luchtfoto van de Diamantbeurs op de hoek van het Weesperplein en de Nieuwe Achtergracht. Aan de overzijde van de gracht ligt de diamantslijperij van Benj. A. Soep & Co. Op het Weesperplein, voor de Hendrik Westerschool, staat het Monument van Joodse Erkentelijkheid. Foto D. Drukker, ca. 1950.

De Nieuwe Achtergracht met links de Handwerkers Vriendenkring, slijperij Van Weerden & S.E. Slijper, zagerij Ascor, slijperij De Eendracht, het hoofdkantoor van de GG&GD, de Joodse Invalide en helemaal achteraan de Diamantbeurs. Foto D.M. Metz.

Plaats van handeling is een overzichtelijk gebied met enkele straten in de oostelijke binnenstad van Amsterdam. Centraal staat de Nieuwe Achtergracht, een betrekkelijk korte gracht van slechts 500 meter lang, gelegen tussen de Plantage Muidergracht en de Onbekendegracht. De laatste straat ligt verscholen achter theater Carré bij de Amstel. Parallel aan de Nieuwe Achtergracht liggen de Lepelstraat en de Sarphatistraat, die in bevolkingssamenstelling ieder een eigen segment vertegenwoordigen: van arbeiderstot bezittende klasse. De fabrieken lagen daar keurig tussenin. De diamanthandel vinden we vooral terug aan het Weesperplein en de Prof. Tulpstraat. Een klein uitstapje buiten de Singelgracht wordt gemaakt voor het vroegere Weesperpoortstation, dat een rol van betekenis speelde in de internationale handel.

Het boek volgt zowel een chronologische als een thematische benadering, zodat een dakpansgewijze opbouw ontstaat. In de uitwerking worden telkens nieuwe elementen toegevoegd, waardoor de besproken onderwerpen steeds meer gaan leven. Het eerste hoofdstuk schetst de voorgeschiedenis van de diamantwinning, -handel en -bewerking. In kort bestek wordt uit de doeken gedaan hoe de diamanthandel en de diamantbewerking rond 1600 in Amsterdam zijn beland. Gekeken wordt hoe de stad wereldleider werd in de diamantindustrie en wat het joodse aandeel daarin is geweest. Ook komt de vroege ontwikkeling van de Nieuwe Achtergracht aan bod. Daarna volgen drie hoofdstukken die afzonderlijke segmenten van het diamantvak behandelen, namelijk de industrialisatie en fabrieken (hoofdstuk 2), de fabrieksarbeid en het vakbondswezen (hoofdstuk 3) en de diamanthandel (hoofdstuk 4). Verbeteringen op het gebied van infrastructuur, vooral de komst van de trein, hebben grote invloed gehad op internationale betrekkingen van diamanthandelaren (hoofdstuk 5). Gezondheidszorg en onderwijs zijn eveneens factoren van belang vanuit het oogpunt van de diamantindustrie. Met name tuberculose en trachoom waren gevreesde aandoeningen onder de werklieden (hoofdstuk 6). Ondersteunende beroepen van het diamantvak of juist heel afwijkende disciplines komen in het volgende hoofdstuk aan de orde (hoofdstuk 7). Vervolgens wordt een wat breder kader geschetst van vrijetijdsbesteding en maatschappelijke organisaties, die op enige wijze aan het diamantvak zijn verbonden (hoofdstuk 8). Tot slot behandelen twee hoofdstukken de neergang van de diamantindustrie. Eerst de desastreuze gevolgen van de nazibezetting tijdens de Tweede Wereldoorlog, waarbij niet alleen de industrie is leeggeplunderd, maar ook de joodse beoefenaars massaal de dood zijn ingestuurd (hoofdstuk 9). Daarna volgt een korte opleving, wanneer enkele fabrieken en de Diamantbeurs de deuren heropenen (hoofdstuk 10). Maar die is van beperkte duur. De rek is eruit en concurrerende steden in het buitenland nemen de rol van diamantcentrum over. In de jaren tachtig en negentig van de twintigste eeuw vertrekken de laatste diamantgerelateerde instellingen uit de buurt. Daarmee is het roemrijke verleden van de Nieuwe Achtergracht afgesloten.

Voor een reconstructie van het hart van de Amsterdamse diamantindustrie keren we terug naar het begin. Naar een gracht met een heel eigen verhaal.

1 AMSTERDAM DIAMANTSTAD

Op de hoek van het Weesperplein en de Nieuwe Achtergracht verdringen bezoekers zich in een lange rij voor de ingang van de Diamantbeurs. Het is 1949 en binnen wordt een overzichtstentoonstelling gehouden, gewijd aan het ‘ontembare gesteente’.¹ Juweliers en handelaren van over de hele wereld tonen hun kostbare handelswaar en vaklieden demonstreren hun meesterschap in de diamantbewerking.

Er is een onmiskenbare band tussen de diamant en de stad. Een groot aantal stedelingen is zich daarvan bewust en maakt gebruik van deze eenmalige openstelling van het beursgebouw. Iedere dag wordt onder de bezoekers een geslepen diamantje verloot. Dat zorgt voor een extra motivatie om te komen.

Door de hele stad en ver daarbuiten hangen affiches met het opschrift ‘Amsterdam Diamantstad’. Op de afbeelding zit de Amsterdamse stedenmaagd achter een slijptafel, gekleed in de stadsvlag met de drie Andreaskruisen. In haar ene hand toont zij een ruwe diamant in de typische achtkantige of octaëdervorm, in de andere hand houdt zij een grote geslepen briljant. Het beeld is niet mis te verstaan. Amsterdam beroept zich op een lange historie als belangrijkste producent van sierdiamanten in de wereld.²

Bezoekers staan in de rij voor de Diamantbeurs, waar in 1949 de tentoonstelling ‘Amsterdam Diamantstad’ wordt gehouden. In het raam van de beurszaal is het affiche van de tentoonstelling te zien.

De tentoonstelling in de Diamantbeurs trekt veel volk. Het is niet vaak dat stedelingen een kijkje mogen nemen in dit bolwerk van exclusiviteit. Eenmaal binnen fonkelt het gesteente de bezoekers tegemoet. Juweliers en fabrikanten hebben hun best gedaan om hun mooiste stenen te tonen in aantrekkelijke arrangementen. Er zijn ware kunstwerken gemaakt. Hoogtepunt is een tableau met het wapen van Amsterdam, bezet met honderden grote en kleinere diamanten, ter waarde van miljoenen guldens.

Meer nog dan een trotse vertoning van pracht en praal is de tentoonstelling een marketingstrategie om Amsterdam als diamantstad weer op de kaart te zetten. De Tweede Wereldoorlog is nog maar een paar jaar voorbij en de schade aan de diamantindustrie is enorm. Niet alleen hebben de Duitse bezetters de fabrieken geplunderd en alle in Nederland aanwezige diamanten geroofd, ook het merendeel van de voornamelijk joodse arbeiders en juweliers is weggevoerd en vermoord.

De Amsterdamse diamantindustrie is in 1949 nog maar een schim van wat het voor de oorlog was. Maar dat is niet alleen aan de oorlog te wijten. Antwerpen is vanaf de eeuwwisseling bezig met een niet te stuiten opmars. Had Amsterdam in het piekjaar 1919 ruim 11.000 diamantwerkers, Antwerpen heeft de noorderburen dan al met 14.000 voorbijgestreefd. En dat aantal zal tot aan de oorlog nog eens verdubbelen. Bovendien is België een jaar eerder uit de oorlog bevrijd en heeft de Belgische regering de wederopbouw van de diamantsector actief gestimuleerd.

In Amsterdam is de situatie heel anders. Slechts enkele diamantbedrijven zijn na de oorlog opgestart en er is weinig steun van de overheid. Om zijn positie te herwinnen kan Amsterdam twee troeven uitspelen. Ten eerste heeft het de oudste Diamantbeurs van de wereld, die ervoor zorgt dat Amsterdam als handelscentrum behouden blijft. Ten tweede kan de stad bogen op een lange geschiedenis als ’s werelds belangrijkste diamantproducent. In die lange geschiedenis heeft Antwerpen overigens ook wat in te brengen. Beide steden beroepen zich op het predicaat ‘diamantstad van de wereld’. Voor Amsterdam geldt dat het diamantvak, met uitzondering van enkele jaren tijdens de bezetting, ruim drieënhalve eeuw ononderbroken in de stad aanwezig is geweest.

VOORGESCHIEDENIS

De geschiedenis van door mensen verhandelde diamanten begint zo’n 3000 jaar geleden. De eerste diamanten worden gevonden nabij Golconda in Centraal-India. Gedurende vele eeuwen blijft het de enige bekende plek waar diamanten vandaan komen. Door zijn ongekende hardheid en glans spreekt het mineraal sterk tot de verbeelding. In de Griekse tijd wordt gesproken van adamas, dat ‘ontembaar gesteente’ betekent. Daar is later het woord ‘diamant’ van afgeleid.

Een mooie illustratie van de mystiek rond diamanten, is een Indiase vertelling over een ravijn waarvan de bodem bezaaid ligt met diamanten. Het ravijn wordt bewaakt door honderden giftige slangen. Om de stenen te bemachtigen gooien fortuinzoekers stukken vlees naar beneden waar de diamanten zich aan vasthechten. Roofvogels pikken de stukken vlees op en nemen ze mee naar hun nest. Door vervolgens de vogels te verjagen kunnen de kostbare stenen worden geraapt. Dit verhaal blijft eeuwenlang de enige verklaring voor de herkomst van diamanten. Het slangenravijn komt bijvoorbeeld terug in de Arabische vertellingen van Duizend-en-één-nacht. In de avonturen van Sinbad de Zeeman kan de held met zakken vol edelstenen ternauwernood aan de gevaarlijke serpenten ontsnappen.

Affiche van de tentoonstelling ‘Amsterdam Diamantstad’, 1949. Ontwerp Eppo Doeve.

SINBAD EN HET SLANGENRAVIJN

Toen schoot me een verhaal te binnen dat ik vroeger eens van kooplieden, reizigers en rondtrekkende pelgrims had gehoord en dat luidde dat het Diamantgebergte zoveel verschrikkingen herbergde, dat niemand in staat was erin door te dringen. De kooplieden die in diamanten handelden hadden echter een manier bedacht om de stenen te bemachtigen. Ze slachtten een schaap, vilden het en hakten het in stukken. Die gooiden ze van de berg in het dal. Omdat het vlees nog vers was, bleven de stenen eraan vastkleven. Ze lieten de stukken tot het middaguur liggen, tot de adelaars en gieren op het vlees afkwamen, hét in hun klauwen namen en naar de top van de berg vlogen. Daar kwamen de kooplieden dan schreeuwend tevoorschijn, zodat de vogels wegvlogen en de kooplieden het vlees konden pakken om de stenen die eraan vastzaten te verzamelen. Het vlees lieten ze voor de vogels en de roofdieren liggen, de stenen namen ze mee naar hun land. Dit was de enige manier om aan de diamanten te komen.

Uit: Tweede avontuur van Sinbad de Zeeman, in: Duizend-en-één-nacht (vertaler onbekend)

De Venetiaanse koopman en ontdekkingsreiziger Marco Polo doet rond 1300 verslag van de mysterieuze delfgronden in India. Zijn geboortestad Venetië vormt op dat moment de toegangspoort tot de Oriënt. Via deze havenstad vinden Aziatische goederen, zoals textiel, specerijen en dus ook diamanten, hun weg naar de Europese markt. Om de kostbare handelswaar nog aantrekkelijker te maken bekwamen de Venetianen zich in de diamantbewerking en ontwikkelen al doende de eerste slijptechniek met gebruik van een draaitafel.

Uit Venetiaanse handelsregisters, daterend van de vijftiende en begin zestiende eeuw, valt op te maken dat niet alleen geslepen diamanten worden verhandeld. Twee termen komen voor in de registers: diamanti en diamanti in punta. Met de laatste aanduiding worden ‘geslepen puntdiamanten’ bedoeld. Deze vinden hun weg naar Parijs, de culturele hoofdstad van Europa. Diamanti daarentegen zijn ongeslepen en hebben de Vlaamse handelsstad Brugge als bestemming. Daaruit kan worden afgeleid dat de kennis van het slijpen in de Lage Landen is doorgedrongen.³

In de vijftiende eeuw vormen de door het Bourgondische hertogdom bestuurde Nederlanden een van de meest welvarende regio’s van Europa. Met name in het gewest Vlaanderen zorgt die welvaart voor een ongekende bloei van de schone kunsten, met onder andere schilders als Jan van Eyck en Rogier van der Weyden, vandaag de dag bekend als de Vlaamse Primitieven. Maar ook de tapijtweefkunst en andere kunstdisciplines kennen wereldfaam. Edelsmeden blinken uit in het vervaardigen van de mooiste sieraden. Het slijpen van edelstenen is daar direct aan verbonden.

Een belangrijke rol in het succes van de verplaatsing van de diamantindustrie naar het noorden wordt toegeschreven aan een zekere Lodewijk van Bercken, afkomstig uit Brugge.⁴ Omstreeks 1476 zou hij van de Bourgondische hertog Karel de Stoute opdracht hebben gekregen om drie grote stenen te slijpen. Voor deze opdracht ontwikkelt Van Bercken een nieuwe slijpmethode. Zo lukt het hem symmetrische patronen met zorgvuldig geslepen facetten aan een steen te zetten. Van Bercken zou onder meer de peervorm hebben uitgevonden.⁵ Voor deze geschiedenis bestaan echter geen betrouwbare bronnen; in de bevolkingsregisters van de stad komt Van Bercken niet voor. Wat de legende wel illustreert is dat de slijpvorm in de vijftiende eeuw aan modetrends onderhevig raakt. Onder de Europese adel komt het dragen van diamanten als sieraad steeds meer in zwang, vooralsnog vooral bij mannen. De adellijke opdrachtgevers stellen hoge eisen aan de vorm, wat de leveranciers ertoe aanzet een optimale schittering na te streven.⁶

Ring met puntdiamant uit de vijftiende eeuw.

In de zestiende eeuw zien de Vlaamse steden een toestroom van Portugese kooplieden. Portugal is dan een belangrijke zeevarende handelsnatie. Sinds Vasco da Gama de zeeroute om Afrika naar India heeft ontdekt, kan Venetië letterlijk worden omzeild. De Italiaanse stad heeft bovendien aan belang ingeboet door de opkomst van het Ottomaanse Rijk, dat het Midden-Oosten verovert en lange tijd Europa afsluit van de handel met de rest van Azië. De Portugezen daarentegen hebben met nieuwe vestigingsplaatsen als Goa aan de Indiase westkust rechtstreeks toegang tot de exotische goederen uit dit werelddeel. Zij nemen ook de handel in diamanten grotendeels over.

Antwerpen telt in 1572 maar liefst 94 Portugese handelshuizen.⁷ Deze handelshuizen importeren goederen uit Lissabon en overvleugelen al snel de traditionele Italiaanse kooplieden. De meeste Portugezen zijn naar Antwerpen gekomen om te profiteren van de opkomende overslagplaatsen, strategisch gelegen aan de kust midden tussen Oosten West-Europa. De banden tussen de Nederlanden en het Iberisch Schiereiland zijn bovendien hechter geworden doordat het Bourgondische hertogdom inmiddels is vererfd op de koning van Spanje. Maar er is nog iets aan de hand. Vrijwel alle Portugese handelaren behoren tot een specifieke bevolkingsgroep die zich niet meer veilig voelt op het Iberisch Schiereiland.

Zowel in Spanje als Portugal voert de Inquisitie, de kerkelijke rechtbank, op last van de koning een streng controlerend regime om het geloof vrij te houden van vreemde smetten. Vooral conversos, joden die aan het einde van de vijftiende eeuw onder dwang tot het katholicisme zijn bekeerd, worden nauwlettend in de gaten gehouden. Bij de geringste verdenking van onorthodox gedrag, dreigen lijfstraffen, onteigening van bezit of zelfs de brandstapel. Welgestelde conversos die het te heet onder de voeten wordt, zoeken naar mogelijkheden om aan de knellende band te ontkomen. De opkomende handelssteden in het noorden van Europa bieden uitkomst. Daar kunnen zij, zonder al te verdacht voor te komen, een nieuw bestaan opbouwen en soms zelfs heimelijk hun joodse tradities handhaven. De Portugese koning knijpt regelmatig een oogje dicht. Het gaat immers om uitbreiding van het handelsnetwerk ten gunste van de Portugese handelspositie.

In 1580 valt Portugal echter in handen van de Spaanse koning en vijf jaar later komt een einde aan de bloeiperiode van Antwerpen. De Nederlanden verkeren dan al sinds 1568 in grote beroering vanwege de Opstand tegen de al te zware hand van de Spaanse koning. Antwerpen sluit zich aan bij de opstandige steden, maar de koning slaat terug. De grootste stad van de Nederlanden wordt in 1585 door Spaanse troepen ingenomen. Uit vrees voor invoering van de Inquisitie verlaten tienduizenden protestanten, joden en conversos stad en ommelanden. Ze trekken naar het vrije noorden van de Nederlanden. Met name Amsterdam lonkt. Het is de grootste stad van de nieuwgevormde Republiek die uit de Opstand tegen Spanje voortkomt. De sterk opkomende handelsstad spint garen bij de intocht van zoveel welgestelde en van goede handelscontacten voorziene vluchtelingen. De poorten worden wagenwijd opengezet voor de ontheemde handelaren en handwerkslieden.

De voorspoed stroomt de stad binnen. Onder de nieuwkomers bevinden zich ook diamanthandelaren en diamantbewerkers. Zo verklaart de uit Antwerpen afkomstige en in Arnhem geboren Willem Vermaet in zijn ondertrouwakte van 15 november 1586 werkzaam te zijn als diamantslijper. Het is een van de vroegste aanwijzingen dat naast de handel ook de bewerking van diamanten in de stad is neergestreken.⁸ De eerste slijpers zijn christenen: Hollanders en Vlamingen. In de loop van de zeventiende en achttiende eeuw zullen meer joden het vak betreden. Ondertussen heeft de nieuwe Republiek het protestantisme tot bevoorrechte godsdienst verkozen en woedt er een langdurige oorlog tegen het katholieke Spanje. Dat motiveert de net gearriveerde conversos hun katholieke dekmantel af te werpen en terug te keren naar hun joodse tradities. De Portugese handelaren behouden hun relaties met handelshuizen in Lissabon en Madrid en vormen daarmee een cruciale schakel in het groeiende internationale netwerk van de Nederlanden. Enkelen van hen hebben zelfs directe connecties met India, en zorgen zo onder meer voor de levering van ruwe diamant. Zij geven de stenen in bewerking aan plaatselijke slijpers, in eerste instantie aan christenen en geleidelijk steeds meer aan geloofsgenoten.⁹ Zodoende verwerft de diamantnijverheid een eigen plek in een stad, die zich door zijn economische bloei en alles omvattende handel in het centrum van de wereld plaatst.

GASPAR DUARTE

Een Portugese handelaar die zich niet in Amsterdam vestigt, maar warme banden onderhoudt met het politieke centrum in Den Haag is Gaspar Duarte. Zijn vader Diego Duarte heeft decennia eerder een voortvarend handelshuis in Antwerpen gesticht. Na de Spaanse machtsovername past de familie zich aan en blijft in deze stad wonen. Hun joodse origine verhullen zij achter een katholieke levenswijze. Pas wanneer de handel volledig stagneert verhuizen zij naar de Nederlandse hofstad. Gaspar Duarte bedient een clientèle van vooraanstaande en adellijke families. Zo staat hij op vertrouwelijke voet met de koning van Engeland en met de prinsen uit het Huis van Oranje. Wanneer in 1642 de veertienjarige prins Willem II zich verlooft met de negenjarige Engelse prinses Mary Stuart wordt Duarte geconsulteerd over de aanschaf van een verlovingsgeschenk. De prinses krijgt van de Oranjes een met diamanten belegde broche, waarvan de stenen door Duarte zijn geleverd.¹⁰

Gaspar Duarte behoort tot een familie van Portugese handelaren die zich in Antwerpen vestigt. Hij handelt onder meer in parels en diamanten. Gravure door Lucas Vorsterman, 1657.

Verlovingsportret van Mary Stuart en stadhouder Willem II. Op haar borst draagt zij een broche waarvan de diamanten door Gaspar Duarte zijn geleverd. Anthony van Dyck, 1641.

AMSTERDAM BLOEIT

Amsterdam manifesteert zich rond 1600 als belangrijkste havenstad van Noordwest-Europa. Tijdgenoten spreken ook wel van een ‘Gouden Eeuw’. Niet alleen de economie bloeit met ’s werelds eerste effectenbeurs, de revolutionaire wisselbank en de befaamde stapelmarkt. Met schilders als Lastman, Rembrandt, Flinck en Van der Helst bereikt ook de schilderkunst een ongekend hoogtepunt. Vrijdenkers als Spinoza en Descartes publiceren bij de vermaarde en productieve Amsterdamse uitgevers hun belangrijke filosofische werken. De stad wordt bestuurd door zelfbewuste burgers, rijke kooplieden, die in macht en welvaart de Europese adel naar de kroon steken. Nog maar kort geleden, in 1578, is de traditionele katholieke machtsstructuur omvergeworpen, om plaats te maken voor de protestantse hegemonie. Officieel geldt de leer van Calvijn als publieke godsdienst. In de praktijk biedt Amsterdam ruimte voor andere levensovertuigingen, mits deze zich bescheiden opstellen en niet al te veel in het straatbeeld aanwezig zijn. Amsterdam wordt ook een trekpleister voor min of meer gedoogde katholieke, doopsgezinde en lutherse huiskerken en biedt zelfs ruimte voor vrijdenkers van allerlei richtingen. Ook de joodse nieuwkomers wordt toegestaan in eigen synagogen bijeen te komen.

Geleidelijk neemt de invloed van Amsterdam toe en drukt het zijn stempel op de gehele Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Ook heeft de stad een flinke vinger in de pap bij de VOC en WIC, de twee machtige handelscompagnieën die met hun vloten het oostelijk en westelijk halfrond afstropen op zoek naar gewin. De stad bezit op den duur zelf overzeese gebieden. Amsterdammers hebben grote invloed op het ontstaan van Nieuw-Nederland, de Nederlandse kolonie in Noord-Amerika. Nieuw Amsterdam, het latere New York, vormt het hart van deze kolonie. Verder bezit de stad korte tijd de kolonie Nieuw Amstel (de latere staat Delaware) en is het later medeeigenaar van de kolonie Suriname.

De voornaamste nog in het stadsbeeld aanwezige en bepalende getuigenis van deze bloeiperiode is de grachtengordel met zijn imposante herenhuizen, tegenwoordig gerekend tot Unesco werelderfgoed. In 1613 begint het stadsbestuur aan dit omvangrijke bouwproject, dat uiteindelijk rond 1675 wordt voltooid en waarbij de stad in omvang vervijfvoudigt. Ook het inwonertal neemt exponentieel toe, met een stijging van nog geen 50.000 inwoners rond 1585 naar 200.000 een eeuw later. Stadsuitbreiding is noodzakelijk, maar vooral van strategisch belang. Het stadsbestuur wil de vele immigranten uit de Zuidelijke Nederlanden en van elders blijvend aan de stad binden. Hun kapitaal, netwerk en vakmanschap vormen de basis waar de toenemende welvaart op gedijt. Er wordt een ingenieus plan bedacht met meerdere grachten rondom de middeleeuwse stadskern. De grachten vormen een aangenaam decor voor statige stadspaleizen en bieden tevens de infrastructuur over water naar de pakhuizen waar de kostbare handelswaar ligt opgeslagen. Tussen de herenhuizen aan de grachten komen dwarsstraten met winkels en woonhuizen waar de middenstand zich vestigt; voor de lagere middenklasse worden wijken als de Jordaan gebouwd.

De stadsuitbreiding begint aan de westzijde van de stad. Van daaruit ontrollen de grachten zich in etappes als een waaier naar het oosten. De hele bouwactiviteit duurt meer dan zestig jaar. Na de uitvoering van het laatste deel, de zogenaamde Vierde Uitleg tussen 1656 en 1663, loopt de sterke bevolkingsgroei geleidelijk terug. Een pestepidemie in 1664 kost aan meer dan 24.000 inwoners het leven. De stad komt daar wel weer bovenop, maar in 1672 volgt een andere catastrofe. Tijdens het zogenoemde Rampjaar wordt de Republiek aangevallen door een verbond van de Engelse en Franse koningen en de bisschoppen van Keulen en Münster. Het luidt een nieuwe tijd van langdurige oorlogen in tussen de Republiek, Frankrijk en Engeland. Amsterdam krijgt een groot deel van de krijgslasten te dragen, en de oorlogen benadelen ook de Nederlandse handel. De buitenlandse concurrentie neemt toe en de onstuimige groei van vóór 1672 komt tot stilstand, al blijft Amsterdam nog lang een belangrijk en zeer welgesteld handelscentrum. De terugloop van de economische groei heeft grote gevolgen voor de stedenbouwkundige ontwikkeling van de stad. Het meest oostelijke deel van de grachtengordel, waar de Nieuwe Achtergracht ligt, blijft braak liggen. Het krijgt een heel eigen invulling.

In de zeventiende eeuw werd Amsterdam vaak ondersteboven afgebeeld, met de drukke haven prominent onderaan. De grachtengordel is goed herkenbaar. Links van de Amstel zijn de onbebouwde percelen van de ‘Nieuwe’ grachten lichter gekleurd. Kaart van Frederik de Wit, 1688.

DE NIEUWE ACHTERGRACHT

Als kleine broer van de befaamde Heren-, Keizers- en Prinsengracht geniet de Achtergracht maar weinig bekendheid. Het omspant maar een beperkt deel van de stad, van de Reguliersgracht tot aan de Muidergracht bij de Plantage. Halverwege doorsnijdt rivier de Amstel de grachtengordel. Een deel van de gracht ten westen van de Amstel is in 1870 gedempt, zodat de gracht tegenwoordig niet verder loopt dan het Frederiksplein.

De kades ten oosten van de Amstel, die later het voorvoegsel ‘Nieuwe’ voor de grachtnaam krijgen, blijven grotendeels onbebouwd. De stadsbevolking groeit nauwelijks meer en dat geldt ook voor de vraag naar bouwkavels voor imposante herenhuizen.

De resterende grond is goedkoop. Daar maken stedelijke en religieuze instanties dankbaar gebruik van. Zij laten, met de zegen van het stadsbestuur, aan deze kant van de Amstel omvangrijke zorginstellingen bouwen. Pal aan de Amstel verrijst het protestantse oudeliedengesticht, bekend als Amstelhof, tegenwoordig onderkomen van museum Hermitage Amsterdam. Daarachter worden in de loop der tijd verschillende andere woonvoorzieningen voor ouderen gebouwd. Even verderop komt het Stedelijk Armenhuis te staan, dat veel later Dr. Sarphatihuis gaat heten.

Een andere bestemming voor dit gebied is bedrijventerrein. Met name de Nieuwe Prinsengracht en de Nieuwe Achtergracht vormen in de zeventiende en achttiende eeuw een uithoek van de stad. Er wonen weinig mensen, waardoor de ruimte uiterst geschikt is voor bedrijvigheid waarvan de stank of soortgelijke overlast zo ver mogelijk van de statige grachten vandaan moet blijven. Hier komt bijvoorbeeld een asbelt, een stortplaats voor huisafval. Even verderop aan de gracht liggen een glasblazerij en een ijzergieterij, berucht om hun brandgevaar. Een groot terrein wordt in gebruik genomen als stadstimmertuin, waar allerhande gemeentewerken plaatsvinden.

Zestien langs de Nieuwe Achtergracht gelegen kavels worden door stadsbestuurder Hendrick Roeters in 1671 verkocht voor de productie van brandewijn. Zelf neemt hij twee kavels in gebruik, waardoor zijn naam aan het gebied verbonden raakt: het Roeterseiland. In dit zogenoemde Brandersbos worden bessen gekweekt en verwerkt tot brandewijn. Om te voorkomen dat het restmateriaal in de gracht belandt, wordt een doeltreffende oplossing gevonden. Op het naastgelegen eiland komen grote varkensstallen. De varkens doen zich te goed aan het restproduct van de branderijen. Het is de enige plek binnen de stadswal waar op grote schaal vee gehouden mag worden.

De Nieuwe Achtergracht ontwikkelt zich zo tot pre-industrieel bedrijvengebied. Een afgelegen rafelrand binnen de stadsomwalling, die pas langzaam binnen de stadse bebouwing wordt opgenomen.

JOODSE GRACHTEN

Helemaal geïsoleerd is het gebied ten oosten van de Amstel niet. Het grenst aan het oude stadscentrum, daar waar in de loop van de zeventiende eeuw een overwegend joodse buurt is ontstaan. Tot de Vierde Uitleg bevonden zich op de eilanden Vlooyenburg, Uilenburg en Valkenburg voornamelijk scheepswerven. Deze zijn met de stadsuitbreiding verder naar het oosten verplaatst. Op de vrijgekomen terreinen strijkt een mengelmoes aan migranten neer. Met name joodse vluchtelingen vinden er een veilige plek waar zij zich kunnen ophouden, in afwachting van acceptatie door de christelijke samenleving.

In die dagen heerst in Europa over het algemeen weinig tolerantie ten aanzien van joden. Ze zijn ongewenst in Spanje, Portugal en Engeland (tot 1655) en dat geldt ook voor grote delen van Frankrijk, Duitsland en Italië. Ook in Oost-Europa neemt antisemitisme toe. Zelfs in de Republiek zijn joden niet overal welkom, zoals in Utrecht dat pas laat joden toestaat zich in de Domstad te vestigen. Amsterdam stelt zich verdraagzaam op ten aanzien van afwijkende religieuze groeperingen. Na enige aarzeling aanvaardt Amsterdam de aanwezigheid van joodse inwoners. Al snel staat de stad toe dat de Portugezen terugkeren naar het jodendom en synagogen stichten. Het Amsterdamse stadsbestuur verwacht wel dat de Portugees-Israëlitische gemeenschap voor haar eigen armen zorgt. Dat geldt overigens voor alle religieuze minderheden in de stad.

De ijzergieterij van Sevenbergen en De Lonoye aan de Nieuwe Achtergracht. Aan de kade worden kanonlopen met behulp van een takel op een schuit geladen. Gerrit Lamberts, 1816.

In het kielzog van de Portugese of Sefardische joden arriveren vanaf 1630 Asjkenazische joden uit het Duitse taalgebied en verder uit Oost-Europa, waarvoor al gauw dezelfde regels gelden als voor de Sefardim. De twee groepen, Sefardim en Asjkenazim, behouden hun eigen tradities en blijven als aparte gemeenschappen naast elkaar bestaan.

De uitzonderlijke vrijheid waarin joden in Amsterdam kunnen leven, komt in de jaren 1670-1675 tot uiting in de bouw van twee grote synagogen. Deze komen te staan op de plek waar kort tevoren, als gevolg van de stadsuitbreiding, de middeleeuwse stadsmuur is geslecht. Met de verplaatsing van het religieuze centrum naar de rand van de toenmalige Jodenbuurt komen ook de nieuw aangelegde grachten in beeld als gunstig gelegen woonplekken voor de joodse elite. Joodse notabelen vestigen zich aan de Nieuwe Herengracht, pal achter de synagogen. Ook de Nieuwe Keizersgracht wordt volgebouwd en krijgt een voornamelijk joodse populatie. De Nieuwe Prinsengracht volgt een kleine eeuw later. Alleen de Nieuwe Achtergracht blijft vooralsnog een afgelegen bedrijvengebied.

Vanwege de bevolkingssamenstelling komen de oostelijke grachten bij de lokale bevolking bekend te staan als ‘Joden Grachten’: Joden Herengracht, Joden Keizersgracht en Joden Prinsengracht. Parallel daaraan loopt de Jodenkerkstraat, als verlengde van de Kerkstraat ten westen van de Amstel. Toepasselijk vanwege de vele ‘jodenkerken’ aldaar. In de negentiende eeuw is het voorvoegsel ‘Nieuwe’ geformaliseerd. Dat is de benaming waaronder we de grachten ten oosten van de Amstel nu nog kennen. Ondanks de aanpassing van de straatnamen blijft de connotatie met de overwegend joodse gemeenschap die hier eeuwen heeft gewoond.

Gezicht op de Deventer Houtmarkt en de Muidergracht met links de Grote (Asjkenazische) Synagoge en rechts de Portugese Synagoge. Gerrit Berckheyde, ca. 1675.

EEN JOODSE NEGOTIE

In de zeventiende en achttiende eeuw kent Amsterdam weliswaar een grote mate van godsdienstvrijheid, maar net als elders in Europa gelden er beperkingen voor de joden. Joden mogen bijvoorbeeld geen lid worden van de gilden, gesloten beroepsgroepen, waar de meeste ambachten onder vallen. Het vak van timmerman, smid of boer is voor hen uitgesloten. Het is hen evenmin toegestaan een winkel te bezitten. Er zijn ook uitzonderingen. Een aantal beroepen is uitgezonderd van de gilderestricties, onder meer dat van boekdrukker, geldwisselaar, makelaar en chirurgijn. Wat verder overblijft zijn de vrije beroepen, voornamelijk de handel, en takken van nijverheid waarvoor nog geen gilden bestaan.¹¹

Het diamantvak is nieuw in de stad. Het wordt aanvankelijk gerekend tot het trafiekbedrijf, een nevenactiviteit van de handel. Kooplieden die de stenen importeren laten deze in eigen beheer bewerken. Zodoende wordt de diamantbewerking ook tot de vrije beroepen gerekend. Er ontstaat een bescheiden bedrijfstak, waarin vooralsnog christenen de meerderheid vormen. Geleidelijk treden juweliers meer op als specialisten bij de inkoop en distributie van edelstenen. Zij kopen niet meer direct aan de bron in Lissabon of India, maar zijn afhankelijk van handelaren die zich voornamelijk in Londen hebben geconcentreerd.¹²

LONDEN, CENTRUM VAN DE MARKT IN RUW

Vanaf het ontstaan van de Republiek zijn de Engelsen en de Nederlanders tegelijk bondgenoten en handelsconcurrenten, hetgeen dikwijls leidt tot soms wild opvlammende maar kort durende handelsoorlogen. Het is een spel van geven en nemen: de Engelsen werken de Nederlanders uit Noord-Amerika, maar die weren hen uiteindelijk succesvol uit Suriname. In Azië verdrijven de Nederlanders de Engelsen uit Indonesië, maar in India leggen ze het op den duur tegen hen af.

Tegen het eind van de zeventiende eeuw heeft de handel in ruwe diamant zich daardoor grotendeels verplaatst van Amsterdam naar Londen. Engeland is met de East Indian Company de grootste speler geworden in de handel op India. Met handelsvestigingen in Surat en Madras hebben zij direct toegang tot de kostbare Indiase handelswaar.

Amsterdam weet rond 1725 een deel van de markt in ruw terug te krijgen. In Brazilië zijn dan diamantvelden gevonden, waarvan wel gezegd wordt dat de stenen van mindere kwaliteit zijn, maar kwantitatief overstijgt het aanbod de aanvoer uit India. Het lukt de Nederlandse consul in Portugal, Daniël Gildemeester, om een volledige concessie op het ruw te verwerven, wat inhoudt dat de gedolven stenen alleen aan Nederlandse handelaren mogen worden verkocht. Londen blijft een geduchte concurrent. Wanneer vanaf 1869 haast onuitputtelijke diamantvoorraden in Zuid-Afrika worden gevonden, komt de aanvoer van ruw bijna geheel in Londen terecht, aangezien de Engelsen daar de scepter zwaaien.

Het diamantvak kent heel wat ongeschreven regels. Het is moeilijk om van buitenaf toe te treden. Dat heeft te maken met de hoge mate van technische kennis die nodig is voor de diamantbewerking, maar ook met de sterke vertrouwensband tussen opdrachtgever en slijpers. Vertrouwen is in deze branche van het allergrootste belang. Het gaat om kostbare handelswaar, waar makkelijk mee gesjoemeld kan worden. Dat bij nieuwe aanwas de voorkeur uitgaat naar vaklieden uit het eigen sociale netwerk is dan ook niet vreemd. Binnen de joodse gemeenschap geldt bovendien dat deze vorm van werkverschaffing van levensbelang is, aangezien joden weinig andere middelen van bestaan is geboden. In de loop van de achttiende eeuw neemt de armoede in het hele land toe, en het is dus in het belang van de kooplieden die de joodse gemeenschappen besturen om hun geloofsgenoten aan het werk te houden. Het toenemend aantal joodse slijpers zorgt evenwel voor een zekere animositeit onder christelijke collega’s.

De werkplaats van een diamantslijper in 1694 vastgelegd door Jan Luyken. Achter de slijpmolen zorgt een molendraaister voor de aandrijving.

In de jaren 1747-1748 hangt er onrust in de lucht. De Fransen voeren oorlog tegen de Republiek en verwoesten Bergen op Zoom. Overal in de Republiek komen de zittende bestuurders onder vuur te liggen van de bevolking, die vreest voor een nieuw Rampjaar. Het is een roerige periode, waarin ook de onvrede over de betrekkelijke economische achteruitgang van de middenklasse tot uiting komt. De christelijke diamantbewerkers van Amsterdam eisen verandering en betonen weinig sympathie jegens hun joodse vakgenoten. Een groep van 38 juweliers en zo’n honderd slijpers dienen een verzoekschrift in bij het stadsbestuur, waarin zij pleiten voor de instelling van een diamantbewerkersgilde. Volgens een van de voorgestelde bepalingen kunnen joodse slijpers het vak blijven uitoefenen, maar het is hun niet toegestaan leerlingen op te leiden. De joodse deelname in het vak zal dan geleidelijk verdwijnen.¹³

Na ampel beraad wijst het stadsbestuur dit verzoekschrift af: er komt geen gilde. Als argument wordt aangedragen dat ‘de Jooden de Negotie van de Diamante hier ter Stede [hebben] opgeregt’.¹⁴ Een beslissing met opvallende consideratie voor de positie van een minderheidsgroep. Daarbij heeft ongetwijfeld meegewogen dat de internationale diamanthandel in belangrijke mate in joodse handen is. Dat netwerk wil het stadsbestuur niet verstoren. Ook zijn de heren bestuurders zich ervan bewust dat wanneer joden niet meer in het diamantvak kunnen werken hun armoede verder zal toenemen. Voor de stad Amsterdam betekent dat een weinig aanlokkelijk vooruitzicht op een toenemend aantal paupers.

Het slijpen van diamanten is een huisnijverheid. In een atelier, vanwege de goede lichtinval doorgaans ingericht op een zolderetage, staan één of enkele slijptafels. Daar zit de slijpersbaas met zijn knechten en leerlingen. In een familiebedrijf is dat veelal de vader met zijn zonen of andere mannelijke familieleden. De aandrijving van de slijpmolens geschiedt op menskracht. Door een hefboom heen en weer te bewegen komt de slijptafel in beweging. Het is niet zelden de vrouw des huizes die de aandrijving verzorgt. Zij is de zogenoemde ‘molendraaister’.¹⁵

Een index van belastingaangiften uit 1820 geeft een goed beeld van de spreiding van de huisateliers. Van de 49 vermelde werkplaatsen bevinden veruit de meeste zich rondom de Rapenburgerstraat, Foeliestraat, Joden Houttuinen en op Vlooyenburg.¹⁶ Een enkel atelier is te vinden aan de Nieuwe Herengracht en aan de Nieuwe Prinsengracht. Aan de ligging van de ateliers ten oosten van de Amstel is af te leiden dat de meeste slijpers inmiddels joods zijn. Het aantal werkplaatsen is betrekkelijk laag. Begin negentiende eeuw heeft dan ook een leegloop in de diamantnijverheid plaatsgevonden als gevolg van de Bataafs-Franse Tijd (1795-1813) die Nederland dan net achter de rug heeft. Revolutie en vreemde overheersing hebben een einde gemaakt aan de oude Republiek en het land berooid achtergelaten. Maar de nasleep van de Bataafs-Franse Tijd biedt ook kansen voor vernieuwing. De gildes zijn afgeschaft en gezocht wordt naar nieuwe vormen voor beroepsuitoefening die passen bij de veranderende tijd. Schaalvergroting is het devies en aan de einder klinkt het dof geluid van machinale aandrijving.

2 INDUSTRIE KOMT OP STOOM

Sissend en puffend ploetert stoomlocomotief De Arend zich een weg door het Hollandse polderlandschap. Het gevaarte dat zich met een snelheid van 30 km per uur op eigen kracht voortbeweegt baart veel opzien. Een rijdende koets zonder paard ervoor, dat heeft nog nooit iemand gezien. Het is een van de allereerste toepassingen van stoomenergie in de Noordelijke Nederlanden.

Het is 1839 en de economie ligt nagenoeg stil. Koopmankoning Willem I is er veel aan gelegen daar verandering in te brengen. De treinverbinding tussen Amsterdam en Haarlem is zijn manier om het land wakker te schudden. Liberale ondernemers worden aangespoord te investeren in productiegoederen, handel en infrastructuur. Nederland staat aan de vooravond van een nieuwe bloeiperiode.

In Amsterdam zijn de diamantindustrie en de suikerraffinage de eerste twee bedrijfssectoren die de stap naar stoomenergie wagen. De mogelijkheden van deze energiebron zijn hier nog vrijwel onbekend. Voor de diamantindustrie is de behoefte uit nood geboren. De overgang van huisnijverheid naar fabrieksmatige productie vergt inventiviteit en lef.

Aan de Amstel opent in 1850 de slijperij van M.E. Coster. De moderne fabriek vormt een contrast met de binnenvaartschepen op de voorgrond. Enkele jaren later zal naast Coster de dependance van de Diamantslijperij Maatschappij verrijzen. Cornelis Springer, 1852.

SCHAALVERGROTING

Sinds de bloeiperiode van de ‘Gouden Eeuw’ (ca. 1585-1685) is de handel in Nederland gestagneerd. De Franse overheersing heeft de economische situatie nog verder verzwakt. Terwijl de Fransen investeerden in de industrie van de Zuidelijke Nederlanden, diende het Noorden slechts als wingewest, van waaruit goederen en kapitaal zijn weggevoerd. Na de Bataafs-Franse Tijd mogen de gezamenlijke Nederlanden zich een koninkrijk noemen. Koning Willem I doet er alles aan om de nieuwe staat tot eenheid te smeden. Tot overmaat van ramp scheidt België zich in 1830 af. Het resterende grondgebied heeft nauwelijks industrie van betekenis en zal vanaf nul moeten beginnen. De nieuwe tijd vraagt om een intensieve aanpak. Door de aanleg van kanalen en de verbetering van scheepvaartverbindingen groeit geleidelijk het afzetgebied en daarmee de vraag naar Nederlandse producten. In Amsterdam begint de haven weer een rol van betekenis te spelen.

Voor de diamantindustrie geeft de groeiende markt de aanzet tot schaalvergroting. Juweliers die hun stenen tot dan toe uitbesteedden aan thuiswerkende slijpers, brengen nu slijpers samen in daartoe uitgeruste werklokalen. In 1822 opent de eerste slijperij op het Roeterseiland. Daarna volgen er meer in de Weesperstraat, Zwanenburgerstraat en Rapenburgerstraat. Allemaal op een relatief kleine afstand van elkaar aan de oostelijke zijde van de stad.¹ Voor de aandrijving van de slijperijen worden paarden gebruikt. Lopend in een groot rad zetten zij een mechaniek in beweging, dat zo’n twintig slijptafels kan laten draaien. Aanvankelijk bevinden de slijpers zich in dezelfde ruimte als de paarden. De onaangename lucht geeft spoedig aanleiding tot gescheiden ruimtes op verdiepingen boven de tredmolens.

PAARDENFABRIEK