Voor het architectuurhistorische onderzoek ontving de auteur een financiële bijdrage van het Mondriaan Fonds. De publicatie werd mogelijk gemaakt door bijdragen van de Gemeente Rotterdam, De Gijselaar Hintzenfonds en de J.E. Jurriaanse Stichting.

© 2021 Andrea Prins
© 2021 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Ontwerp omslag en binnenwerk
studio frederik de wal

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462496286
e-ISBN 9789462497559
NUR 730

We shape our buildings. And afterwards they shape us.

Winston Churchill

Inhoud

Witte oppervlakken

Verstrooidheid

Vaders en kinderen | Paternalisme

Thuisplaatsen

Toezicht en Orde

Sleutelwoorden [I] ‘woning’

Passend bij hun leefwijze

Gehoorzaam, dankbaar en trouw

Sleutelwoorden [II] ‘kamer’

Gedeelde regels: de eetkamer

Je eigen baas: de kinderkamer

Ontnomen privésfeer, of: wie het in handen heeft

Stemmen [I] ‘huiselijkheid met de ogen dicht’

En visite | De villa

Zimmer mit Aussicht

De eeuw van het burgerdom

Sleutelwoorden [III] ‘gezin’

De chaos getemd

Stemmen [II] ‘spiegeltje, spiegeltje’

Wooncultuur op hoog niveau

Laten zien en gezien worden: de woonkamer

Sleutelwoorden [IV] ‘functie’

Onzichtbaar: de gang

Hello privacy, of: vita passiva

Tijdloos

Minimaal | Eenruimtewoningen

Het Berlijnse proletariaat uit het zicht

Stadtluft macht frei

Stemmen [III] ‘Mietskasernen’

Een keurige brief uit Rotterdam-Spangen

Reconstructies

Eén kamer

Sleutelwoorden [V] ‘samen; alleen’

In het volle zicht: eenruimtewoningen

Sleutelwoorden [VI] ‘ruimte’

Tijdelijk

De woning gedeeld maar niet het bed | De collectieve woning

Woongroepen

Nog een huizenzee

Metamorfosen

Sleutelwoorden [VII] ‘communicatie’

Tegendraads

Stemmen [IV] ‘goederen en have’

Gedeeld: de keuken

Geopend: de slaapkamer

Gekozen privésfeer, of: ziende blind

Bestemming bereikt | Modernisme

Als een paleis

Laat de zon voor u werken

Tot op de millimeter

Hedonisme

Van ineenschrompeling en uitvergroting

Privaat: wc en badkamer

Sleutelwoorden [VIII] ‘flexibiliteit’

Met elkaar: geen woonkamer

Goodbye privacy, of: elasticiteit

De afwezigheid van het wonen

Stemmen [V] ‘de wereld in ons hoofd’

Sleutelwoorden [IX] ‘wonen’

In den vreemde

Hoe ik nooit woonde | Onbestemd maar niet vrijblijvend

Winterslaap

Een denk-experiment

Woningen die ruimte laten (en dat kan best compact)

Een geneesmiddel

Nomen est omen?

Inter-esse

Amor vacui

Leeg is niet ‘leeg’

Het onvoltooide huis

Erop uit

Dankwoord

Lezer!
Verwacht geen eenduidig verhaal. Daartoe lenen woningen zich minder.

Op de plattegrondtekening lijkt het allemaal erg overzichtelijk: kamers zijn niet meer dan wit gebleven oppervlakken tussen de zwarte lijnen op het papier, een leegte tussen denkbeeldige muren. Maar eenmaal gebouwd, verliezen de wanden, deuren en ramen hun onschuld. Ze worden reëel. En de leegte ertussen is allesbehalve vrijblijvend.

gewone

WONINGEN
KAMERS
LENGTE × BREEDTE × HOOGTE
VIERKANTE METERS
FUNCTIES
EEN KAMER OM TE WONEN
EEN KAMER OM TE SLAPEN
EEN KAMER OM TE WERKEN
EEN KAMER OM TE KOKEN
EEN KAMER OM TE BADEN
EEN GANG VAN HET EEN NAAR HET ANDER

ZICH NESTELEN IN EEN
ALLEEN
SAMEN
KAMERS GEBRUIKEN
ZOALS ONTWORPEN
ANDERS
ZOALS HET UITKOMT
ZITTEN LIGGEN STAAN HANGEN
LEZEN SLAPEN SPELEN VRIJEN
CHATTEN
PRATEN ZWIJGEN SCHRIJVEN
KIJKEN DRINKEN ETEN
DENKEN

KAMER

WONEN

hoe wonen we samen

Witte oppervlakken

Onze allereerste woning kan ik me niet herinneren. Maar toen ik acht jaar oud was en mijn jongere zus op komst, verhuisde onze familie naar een groter appartement. Ik kreeg een kamer voor mezelf. Ik mocht nieuwe meubels uitkiezen. Het werd een echte jarenzeventigkamer met een slaapbank, bekleed met een grof geweven stof van onregelmatig brede oranje en groene strepen op een zwarte ondergrond en met een groen behang. Verder kreeg ik twee kasten voor boeken en kleren en een bureau voor het maken van huiswerk. Maar daarmee was de kamer nog niet af. In de jaren dat ik er woonde, hebben de meubels op elk mogelijke plek in de kamer gestaan. Later als tiener wilde ik van zoveel mogelijk spullen af, tot onbegrip van mijn ouders, die zelf met de schaarste tijdens en na de Tweede Wereldoorlog waren opgegroeid. Mijn meubilair verdween naar de kelder. Alleen het bureau voor het schoolwerk moest in mijn kamer blijven, daarin waren mijn ouders stellig. Niet dat het nog veel gebruikt werd. En het matras bleef ook. Voortaan sliep, las en werkte ik op de grond: blootsvoets, met zo min mogelijk spullen.

Voor het eerst werd een kamer mijn kamer. Dat dit best bijzonder was, daar stond ik niet bij stil. Want bijna ieder kind dat ik kende, had ook een eigen kamer. En juist daar gaat het om: het gewone dat ons door zijn alledaagsheid niet opvalt. Dat het alledaagse zich graag schuilhoudt, weet iedereen die wel eens een dagboek of agenda heeft bijgehouden. Daar schrijven we het bijzondere op. We zijn nauwelijks gewend om naar het normale te kijken – en zien het daarom vaak niet. Het gewone gaat langs ons heen. ‘Want wat we alledaagsheid noemen is niet vanzelfsprekend maar ondoorzichtig: een soort van blindheid, een soort verdoving’,¹ schreef Georges Perec. In zijn boek Ruimten rondom ondernam hij een buitengewone speurtocht naar de betekenis van gewone ruimten: het bed, de kamer en het appartement. Teksten vol associaties en zelfonderzoek waarin ook de bladspiegel zelf een ruimte wordt.

Verstrooidheid

‘Verstrooid’ noemde de filosoof Walter Benjamin onze terloopse en vaak halfbewuste aandacht voor alledaagse handelingen, dingen en ruimten.² Daarbij merkte Benjamin op dat juist het alledaagse en nietige cruciaal is voor ons leven; zonder deze dingen zouden we immers niet kunnen bestaan. ‘Verstrooid’ had daarom voor hem een positieve betekenis: zo beleven we het vanzelfsprekende. In deze samenhang sprak hij ook over de bouwkunst; we bewegen ons verstrooid-vanzelfsprekend in ontworpen ruimten. Op goed geluk liep hij door de stad en schreef de Kleine filosofie van het flaneren over zijn observaties van het alledaagse – die zo bijzonder zijn dat ze vandaag nog fascineren.³ Wrang detail: Benjamin ontdekte de waarde van het alledaagse, toen hij er zelf van verstoken was. De stad waarover hij schreef, was Parijs. Hij zat er als vluchteling. Berlijn was te gevaarlijk. Hij was thuisloos.

Woningen zijn alledaags – en we hebben er van alles over te zeggen. 3800 vakpublicaties vindt het zoekportaal van mijn favoriete bibliotheek in Het Nieuwe Instituut voor ‘huis’ en ‘woning’ samen. Een Google-zoekopdracht belooft meer dan 389 miljoen hits. De zoekresultaten voor ‘huis’ verwijzen trouwens voor een substantieel gedeelte naar makelaarssites, die voor ‘woning’ naar verhuurders. Ze refereren aan fysieke verblijfsplaatsen. Over het wonen zelf, de vraag hóé gewoond wordt, gaat het op deze sites nauwelijks. Een ‘woning’ is dus iets fundamenteel anders dan ‘wonen’: het wonen omvat méér dan de woning. De woning is een object, een ding. Wonen gaat over de mens.

Een woning is niet alleen een ding, ze wordt ook nog eens vanuit bijzonder beperkte invalshoeken bezien. Dat merkte ik als architect van woningbouwprojecten net voor de eeuwwisseling. In 2002 kortte de centrumrechtse regering de middelen voor de sociale woningbouw drastisch, een ontwikkeling die medio jaren negentig was begonnen. Daarvoor had men decennialang in Nederland de woningbouw als een opgave van groot sociaal-maatschappelijk belang gezien die daarom in handen van de overheid hoorde te liggen. Dat werd nu anders. De woningbouw werd een zaak van de markt. Het was de tijd waarin ontwikkelaars én corporaties zich meer en meer ontpopten als Getriebene: managers achterna gezeten door trends en opbrengstmaximalisatie. Hun coming-out deed me een verbijsterende ontdekking doen. Mijn opdrachtgevers bleken zich maar voor twee woningtypen te interesseren: a) het appartement met een grote woonkamer, een ruim slaapvertrek plus een of twee minieme kamertjes; en b) het rijtjeshuis met precies dezelfde kamers.

Meer smaken waren er niet. En het verschil was te verwaarlozen: dat bestond enkel uit de aan- of afwezigheid van een binnen de woning gelegen verdiepingsvloer. De rijkdom van de woningplattegrond, waarom Nederland beroemd was, werd gereduceerd tot deze twee woningtypen. Een kwalijke verarming, leek me. Architect Hans Scharoun stelde dat steeds herhaalde standaardplattegronden niet alleen uitgaan van een uniforme woonbehoefte, maar dezelfde behoefte beurtelings creëren.⁴ Een zichzelf vervullende eindeloze cirkel. Dat schreef hij al in 1930 over de Duitse woningbouw, maar het bleek zeventig jaar later in een ander land wederom van toepassing.

Toen het in Nederland na de eeuwwisseling niet op kon, leidde dat niet tot meer variatie. De woningen dijden alleen uit. En dat mocht van mijn opdrachtgevers enkel ten goede komen aan de woonkamer. Resultaat waren ruimten van maar liefst vijftig vierkante meter. Mooi als balzaal met een hoog plafond, maar een uiterst ongezellige ruimte als de hoogte wordt beperkt tot de economische standaard van 2,60 meter, de minimale hoogtes boven de vloer volgens het Bouwbesluit van 2003. Dit wordt een platte doos die mensen niet fijn kunnen gebruiken, argumenteerde ik. En er zijn mensen die andere ruimten nodig hebben. Er wordt thuis gewerkt. Peuters worden pubers. Hoe moet dat in die kleine kamertjes? Het hielp maar zelden.

Inmiddels zijn we meerdere economische dal- en bergritten verder. Sterker nog dan voorheen is de samenleving gemercantiliseerd en ontziet noch onderwijs of zorg, noch woningbouw. Vragen naar het gebruik van resources zoals grondstoffen, materialen en ruimte die zich sinds de oliecrisis in de jaren zeventig aandienden, zijn urgenter. Duidelijker nog dan rond het jaar 2000 leven we op grote voet. Vele van ons wonen alleen. Familiestructuren of algemener gezegd de wijze waarop we samenwonen, verandert: we wonen als patchworkgezin, als partners of met huisgenoten. Vele van ons stammen uit andere culturen. Het samenwonen is dus veelzijdiger geworden. Kortstondiger ook. Onze ideeën over de betekenis van privacy veranderen. Het wonen is in beweging. Onveranderd daarentegen zijn onze nieuwbouwwoningen. Ze lijken zich weinig aan te trekken van het veranderende (samen)wonen en bieden antwoorden op de woonvragen van familie Doorzon: een buitenshuis werkende vader, een huishoudende moeder en twee kinderen. Het zijn geen ‘verkeerde’ woonvragen. Maar ze zijn wel van eergisteren.

Als men zich alleen met de woning als ding bezighoudt, is men de ware betekenis van het wonen kwijt, doceerde filosoof Martin Heidegger. Natuurlijk wringt het om Heidegger plotsklaps na Benjamin te introduceren. Terwijl de een het terloopse ontdekte, opgejaagd werd en ten slotte aan de Frans-Spaanse grens zelfmoord pleegde, zat de ander gewoon thuis. En hield later, in 1951, een voordracht die eerst geen indruk maakte, en daarna veel. De lezing ging over Heimat.

Want ‘vanaf welk moment is een plek echt van jou? Is het wanneer je je drie paar sokken in een roze plastic teiltje te weken hebt gelegd? Is het wanneer je […] de kwellingen van de kiespijn hebt ervaren? Is het wanneer je passende gordijnen voor de ramen hebt gehangen en nieuw behang hebt aangebracht en de parketvloer hebt geschuurd?’ vroeg Perec zich af.⁵ Wat bedoelen we eigenlijk als we zeggen dat we een woning bewonen? In ieder geval is wonen meer dan ‘verblijven op een plaats’, ook al was dat het begin.

U vraagt zich nu natuurlijk af wat u te wachten staat. Ik wil u inzicht geven. Hoe woningen bedacht worden. Lijnen getekend. Ruimten gecreëerd. Alles lijkt vanzelfsprekend te zijn: de wijken, de gebouwen, de kamers. Vergis u niet. Niets is natuurlijk. Alles begon ergens. Met een droom, een noodzaak, een verkeerde inschatting.⁶ In dit boek leest u over woningen én wonen. Om teleurstelling voor te zijn: hier gaat het niet om wetenschappelijke volledigheid. Bij de keuze voor de thema’s liet ik me leiden door mijn persoonlijke ervaringen. En het gaat ook niet om gevels en nauwelijks om hele gebouwen, dus over zaken die van buitenaf zichtbaar zijn. Het gaat over datgene wat verborgen blijft, het schijnbaar private: de binnenzijde. Achter onze muren gaan werelden schuil, vonden filosofen, historici en romanschrijvers. En ook de geschiedenis van woorden die nauw met de woning samenhangen, biedt inzichten, zoals ‘gezin’, ‘kamer’, ‘alleen/samen’, ‘communicatie’ en natuurlijk ‘wonen’. Waarbij de betekenis van deze woorden verre van stabiel blijkt te zijn.

Woningplattegronden zijn abstracties in zwart-wit. Ze verbeelden imaginaire ruimten. Maar eenmaal gebouwd worden de abstracties reëel. Ze worden een werkelijkheid, waarmee wij als bewoners te maken krijgen. We denken dat wonen intiem is, een privéaangelegenheid. Dat is maar ten dele zo. Elke woning – ook die van u – zit vol beginselen, uitdrukkelijk, stilzwijgend en verborgen. Want woningen dienen doelen die verder reiken dan het huisvesten. Conventies, ideologie en economie glippen achter de voordeur. Daarmee overstijgt wonen het individuele en wordt het een vraagstuk dat de gehele maatschappij aangaat.

Dit boek is geen woningbouwgeschiedenis, toch gaat het ook over historische woningen. Sinds 1969, het jaar waarin onze familie naar het grotere appartement verhuisde, heb ik in negen verschillende woningen gewoond: in Berlijn, Rotterdam en twee Duitse provinciesteden. Het zijn gewone woningen in gewone gebouwen. Ze zijn bewoond en kunnen niet bezocht worden. Andere voorbeelden uit dit boek wel. U kunt ze bezichtigen en zelf ervaren wat men onder ‘wonen’ verstond.

In mijn werk als ontwerper die een schrijver werd, onderzoek ik hoe architectuur kan bijdragen aan positieve veranderingen in onze samenleving, aan het bouwen van een meer rechtvaardige, duurzame maatschappij. Wat vertellen onze woningen over ons verleden? Wat over het heden? Wat houden ze verborgen? En hoe zou een woning eruit kunnen zien die recht doet aan onze veranderende samenleving? Aan het einde van het boek zult u geen eenduidig recept vinden. Ook zal ik geen ‘juiste’ plattegrond ontwerpen. Hét recept zou de fascinerende gelaagdheid van het wonen nooit recht kunnen doen. Wel ontdekte ik dat ik tijdens het werk aan dit boek telkens weer op dezelfde zaken terugkwam: het veranderende, het blijvende, het lege en het compacte. En in samenhang daarmee op flexibiliteit. Hoe rijmt het veranderlijke met het idee van de woning, tenslotte toch dé belichaming van vastheid en stabiliteit? En wat winnen we als we met een andere blik naar het wonen kijken? Ik ging op zoek naar woningtypen die veelzijdig bruikbaar zijn. Die idealiter door mensen uit alle lagen uit de samenleving bereikbaar zijn, met wie ze ook samen willen wonen. Nu en in de toekomst.

Noten

1Perec, Georges, Ruimten rondom, Amsterdam en Antwerpen: De Arbeiderspers, 2008, achterplat. Volgens filosoof Van Gerrewey was Perec zoals velen in zijn tijd beïnvloed van Henri Lefebvre’s Critique de la vie quotidienne, verschenen in 1949 (Engels: Critique of Everyday Life). Zie: Gerrewey, Christophe van, Choosing Architecture. Criticism, History and Theory since the 19th Century, Lausanne: EPFL Press, 2019, p. 52.

2Boomkens, René, ‘Walter Benjamin. Profeet van het internettijdperk’. In: De Groene Amsterdammer, 15-8-2008.

3Benjamin, Walter, Kleine filosofie van het flaneren: Passages, Parijs, Baudelaire. Vertaling van een aantal teksten uit Das Passagen-Werk, Amsterdam: sua, 1992.

4Pfankuch, Peter (ed.), Hans Scharoun. Bauten, Entwürfe, Texte. Berlin: Schriftenreihe der Akademie der Künste, Band 10, 1993, p. 78. Vertaling AP.

5Perec, Ruimten rondom, p. 42.

6Geïnspireerd op een expositietekst van Utopian Dreams, tent Rotterdam, 2016.

De onderneming als gezin: de werknemers van C.H. Boehringer 1910.
Bron: C.H. Boehringer Sohn 1885/1960, p. 18

Vaders en kinderen | Paternalisme

Onze woning is van onszelf. En dient om in te wonen. Twee uitgangspunten die minder vanzelfsprekend zijn dan we denken. Want in aanvang was er die ene ruimte waarin alles samen werd gedaan. Geen gedachte aan een scheiding tussen werken en wonen, aan meerdere kamers of aan privacy. Later werd de woning specifieker en hoefde minder ruimte gedeeld te worden. Maar dat betekende niet dat men baas in eigen huis was, want de werkgever woonde als het ware mee. De woning – en evengoed ruimtes daarbinnen – dienden namelijk ook ter opvoeding en controle. Voorbeelden: woningen voor employees en de eet- en kinderkamer.

Zo snel mogelijk weg! Vele lange jaren was dat mijn grootste wens: te ontsnappen aan de provinciestad waarin ik opgroeide en aan alles waarvoor ze in mijn ogen voor stond. Het behoudende, het brede dialect, de roddel. De saaiheid. Aan onze gezinswoning had ik tot voor kort nog nooit een gedachte verspild. Ze hoorde bij een plaats waar ik me niet thuis had gevoeld. Bovendien leek de woning volstrekt oninteressant.

Onze gezinswoning was een huurappartement. In Duitsland is huren vrij gebruikelijk en in het specifieke geval van ons gezin was het extra verleidelijk: de werkgever van mijn vader verhuurde ruime nieuwbouwwoningen die het concern zelf had ontwikkeld.¹ Toen we er eind jaren zestig kwamen wonen, lag het gebouw nog aan de rand van een typische nieuwbouwwijk uit de jaren zestig. In Duitsland waren dat vooral middelhoge, langwerpige woonblokken met te veel leegte ertussen. Op geen vijftig meter afstand begonnen de velden en fruitboomgaarden. Nog vroeger stonden hier dennenbossen.

Thuisplaatsen

De entreedeur, grens en begin ineen. Hoe de woning daarachter eruitziet kunnen we nog niet weten, hoewel de mat en misschien ook het naamplaatje al het een en ander prijsgeven. Wel weten we vrij nauwkeurig welke kamers zich achter de voordeur bevinden. De eerste kennismaking is een gang of halletje. Verder kunnen we rekenen op een woonkamer, keuken, badkamer, toilet en één of meer slaapkamers. Het klinkt gewoon en onspectaculair. Hoe bijzonder het is, wordt duidelijk door zich de lange weg voor te stellen die leidde tot het bedenken en bouwen van zo’n woning. De weg van een schuilplaats naar een degelijk gebouw uit genormeerde bouwstoffen; van die ene ruimte rondom het vuur naar specifieke vertrekken; van een samenlevende groep naar een kerngezin; van doe-het-zelf naar het werk van gespecialiseerde vaklui.

De vroegste behuizingen van de mens, de voorgangers van onze huidige woongebouwen, leidden hun bewoners tot een wezenlijke ontdekking: het verschil tussen ‘binnen’ en ‘buiten’, schrijft architect en uitgever Peter Davey in zijn artikel ‘Home-Making’.² Maar behalve de definitie van een ruimtelijk verschil, vervolgt Davey, maakten deze behuizingen bovendien overduidelijk, wie binnen was en wie niet. Anders gezegd: wie binnen is, hoort bij ons; de ánder is buiten. Draußen vor der Tür noemde Wolfgang Borchert (1921-1947) zijn theaterstuk over een terugkeerder van oorlog en gevangenschap die ‘buiten voor de deur’ letterlijk en figuurlijk van het naoorlogse leven bleek te zijn buitengesloten. Ook in minder extreme tijden werd steeds opnieuw bepaald, welke groep mensen ‘binnen’ hoort. In het geval van een doorsnee gezinswoning – en dat was de onze – is dat het kerngezin. Het idee van de woning als exclusief domein voor één familie is een erfenis van burgerlijke woontradities. Iets later, in het begin van de twintigste eeuw, deden progressieve politici en architecten alles eraan om deze verworvenheid ook voor arbeidersgezinnen bereikbaar te maken. Daarnaast bepaalde men minimumstandaarden waaraan elke woning moest voldoen en efficiëntere bouwmethoden. Het was de tijd van het nieuwe bouwen, in Duitsland Moderne genoemd.

Het woonblok waarin ik opgroeide, was een afstammeling van beide stromingen, een verlate nakomeling in een tijd waarin hun denkbeelden volop ter discussie stonden: het kerngezin en het rationalisme. In 1968 was de studentenrevolte begonnen die het gezin als samenlevingsvorm afwees. De grootste woningnood van na de Tweede Wereldoorlog was verholpen en langzamerhand begonnen deskundigen te twijfelen aan een op efficiëntie gerichte verkaveling met strenge, sobere blokken die elke herinnering aan het landschap uitwisten. Zo bezien was het woonblok in Ingelheim eigenlijk al achterhaald, voordat het in 1969 goed en wel klaar was. Van de fruitboomgaarden, sinds eeuwen onderdeel van de lokale cultuur, bleef geen spoor over.

Ingelheim is trots op een rijke geschiedenis. Ooit was de stad een van de paltsen van Karel de Grote en daarmee voor het koninkrijk net zo beduidend als Aken of Keulen. De koning trok rond, en de hoofdstad was waar het hoofd was – letterlijk. Een palts was de plek waar koningen met hun gevolg neerstreken om vorsten te ontvangen, recht te spreken, het rijk te regeren – of een elf te ontmoeten. Dit laatste vertelt het gedicht ‘Karel en Elegast’ dat in de buurt van Ingelheim zou spelen. Met enige fantasie en de hulp van verklarende borden kan je ze nog steeds zien in de oude gedeelten van de stad, de palas met op de eerste verdieping de aula regis – de koningszaal – met zijn prachtige rij rondboogvensters, de paltskapel en de versterkte ommuring.³ Elegast, de elf, kon trouwens sloten openen zonder sleutels.

Nog ouder, want uit Romeinse tijden, is de wijnbouwcultuur. Op de heuvels rondom de stad is het regelmatige patroon van de in rijen geplante wijnstokken te zien, donkergroen in de zomer, goudgeel in het najaar en – gesnoeid tot op de kostbare, decenniaoude stammen en een paar ijle takken – zwartbruin in de winter. Duizenden parallelle lijnen volgen de richting van de hellingen. Op het vlakke boerenland onder de heuvels werd in 1885 een chemisch fabriekje opgericht, de voorloper van het huidige internationaal opererende farmaceutisch concern Boehringer Ingelheim, de toenmalige werkgever van mijn vader, aan wie ons gezin de huurwoning te danken had.

Al vanaf rond 1910 liet directeur Albert Boehringer in Nieder-Ingelheim woningen voor zijn arbeiders bouwen.⁴ Op de tekeningen staat Heimstätten, een ouderwets woord dat heem- of thuisplaats betekent. Voor het ontwerp werd onder andere de bekende Darmstädter architect Eugen Seibert (1883-1938) aangetrokken. Hij ontwierp twee-, drie- en vier-onder-een-kapwoningen. De woningen hadden een keuken, een zitkamer en meerdere slaapvertrekken. Alle kamers hadden een raam. Dit, en het toilet binnenshuis, stond in die tijd voor uitzonderlijk comfort. Boehringer runde een familiebedrijf. Daarbij past de fotocollage uit 1910. Op dit ‘gezins’portret staan de toen rond de 160 werknemers voor ‘hun’ fabriek. Op de situatietekening van de nieuwe woonwijk in 1919 tel ik in totaal 56 woningen. Het was een begin.

Het bouwen van fabriekswoningen was maar één van de vroege, sociaalgeoriënteerde maatregelen van de ondernemer. In 1902 had hij een ziekteverzekering voor zijn werknemers geïntroduceerd en in 1910 betaalde vakanties, waarbij de werknemers met een vanuit hun reisbestemming gestuurde postkaart moesten bewijzen dat ze ook echt met vakantie en niet in hun wijngaarden bezig waren.⁵ Ook bij de vrijetijdsbesteding werd de employees een helpende hand toegestoken. In de jaren vijftig, toen nog niet iedereen een eigen auto had, reden Boehringer-bussen naar theater- en concertvoorstellingen, zo begint een van de verhalen die in ons gezin telkens weer werden verteld. De uitstapjes bleken niet alleen goed voor de culturele ontwikkeling van de werknemers: mijn ouders hebben elkaar op deze manier leren kennen. Ons gezin is het bijproduct van culturele verheffing van werkgeverskant.

Ooit waren dit boomgaarden. Ingelheim, Ludwig-Richter-Straße: zeskamerappartement in een bouwblok van drie verdiepingen, bouwjaar 1969.
Bron: openstreetmap.org; filmstill circa 1970, familiebezit

De familiaire sfeer in de onderneming bleek duurzaam van aard. Ook al was het bedrijf inmiddels een internationaal concern, thuis spraken we van ‘Boehringer’, alsof we op vertrouwde voet met de leiding stonden. Toen mijn vader het nieuwe appartement kreeg aangeboden, zullen mijn ouders niet lang geaarzeld hebben. De nieuwe woning lag driehoog op de bovenste laag van het bouwblok. Ze was groter dan alles wat in Ingelheim aan huurflats bestond. De keuken was ruim. Tussen haar en de woonkamer lag de eetkamer. In een apart gedeelte waren de vier slaapvertrekken. Het was allemaal praktisch en vernuftig. En overal om ons heen zouden jonge gezinnen komen te wonen. De basisschool was maar drie minuutjes lopen. Mijn ouders zouden er meer dan dertig jaar blijven wonen.

Toezicht en Orde

Het verhaal van de fabriekswoningen wordt meestal verteld vanuit de strijd om menswaardige woningen voor arbeiders. Maar het is ook het verhaal van de toegestane privésfeer. In de Cité Ouvrière in Maastricht was zij simpelweg afwezig.

Nu is de Maastrichter Sint Teunisstraat een slaperige woonstraat. Niets herinnert meer aan de nauwe Sint Antoniusstraat, waaraan de industrieel Petrus Regout (1801-1878) in 1864 een ongekend groot gebouw met arbeiderswoningen liet oprichten. Het lag letterlijk onder de rook van zijn glasfabriek die later zou uitgroeien tot De Sphinx. In 1918 kocht de gemeente Maastricht het pand en het diende ook daarna nog tien jaar lang als woonhuis. Pas in 1938 werd het afgebroken, nadat het 64 jaren dienst had gedaan als Cité Ouvrière,⁶ als arbeidersstad. Wat nu nog rest, zijn tekeningen en foto’s.

Een woonfabriek: doorsnede, plattegrond en kopgevel (uitsnede). Cité Ouvrière 1863.
Bron: wikipedia en RHCL, Maastricht, ref. nr. GAM 1522

‘WONING’

WONING [‘wonɪŋ] ‘behuizing; woonstede; woonhuis; blijvend bestemd voor permanente bewoning’

OUD-HOOGDUITS, OUDNEDERLANDS wonunga ‘verblijf; verblijfplaats; omgeving; gewoonte’

NEDERLANDSE GRONDWET ARTIKEL 12 Het binnentreden in een woning zonder toestemming van de bewoner is alleen geoorloofd in de gevallen bij of krachtens de wet bepaald, door hen die daartoe bij of krachtens de wet zijn aangewezen

wonunga is een plaats waar men verblijft. Deze betekenis is opvallend neutraal: aan de plaats worden geen kwalitatieve eigenschappen gekoppeld, zoals veilig of aangenaam of goede jachtmogelijkheden, om maar iets te noemen. Het gaat puur om het verblijven zelf. wonunga is de ruimte waar men leeft, ongeacht of het om de fysieke behuizing gaat of de verdere omgeving. Dat verblijven op zichzelf was vast al erg bijzonder. In het Duits bestaat nog het fraaie, alleen bij benadering met ‘schuilplaats’ te vertalen woord Unterschlupf voor een verblijf dat tijdelijk, terloops en ad hoc is. Later wordt de betekenis van WONING gereduceerd op de behuizing zelf. En weer later wordt duidelijk waartoe de behuizing dient: ze is een woonstede of woonhuis.

De betekenis van ‘gewoonte’ is anders van aard. Hier gaat het niet alleen om gewenning, dus om routine of gemak. ‘Wennen’ is ook verwant met het Duitse Wonne dat vreugde of genoegen betekent. WONING heeft dus twee wortels: een ruimtelijk beschrijvende en een emotionele.

Een huidige WONING is ‘blijvend bestemd voor permanente bewoning’. Dit lijkt een vreemde taalkundige verdubbeling. Maar daarmee kan de brug waaronder je woont of de woonwagen die je tijdelijk ergens plaatst nooit een WONING zijn. Leefstijlen die het permanente afwijzen, worden door zo’n definitie als vanzelf uitgesloten of op zijn minst verdacht. Door de nadruk op blijvende huiselijkheid is de WONING diep geworteld in het burgerlijke waardesysteem. Ze is territoriaal beschermd in de grondwet.

De WONING is een terloops-vanzelfsprekende basis voor ons bestaan. Ze stelt ons in staat om iets anders te doen: om werk te vinden bijvoorbeeld, of een bankrekening te openen. En natuurlijk om er onze spullen te bewaren. Ze is een constante in het veranderlijke leven. Niet voor niets horen WONINGEN bij de onroerende goederen, zijn ze vastgoed. Ze bieden bestendigheid, houvast en zekerheid. We zijn ‘binnen’, beschut en in ons eigen domein. Vanuit deze geruststellend onveranderlijke plek vertrekken we naar het onvoorspelbare ‘buiten’, elke dag opnieuw. Ook om daar nog meer spullen te verzamelen die vervolgens in ons huis terechtkomen. Wie zijn WONING kwijtraakt, is er beroerd aan toe. Hij of zij heeft geen onderdak. Een dakloze is letterlijk en figuurlijk niet meer ‘omhuld’ maar blootgesteld.

De meeste WONINGEN zijn onderverdeeld in ommuurde ruimten van verschillende grootte: de kamers. Plattegronden, vereenvoudigde afbeeldingen op een plat vlak, zorgen ervoor dat we in een oogopslag duidelijkheid over alle kamers krijgen. En dat is ook precies wat het Duitse woord Grundriss betekent: overzicht. Een Riss staat voor ‘kras’ of ‘tekening’ waarmee Grundrisse dus ‘tekeningen van de grond’ of ‘krassen op de bodem’ zijn. Om een WONING af te beelden, bekijken we haar als het ware vanuit het vogelperspectief. Van buitenaf dus.

Het bakstenen woongebouw voor arbeiders had zeven verdiepingen. De constructie bepaalt het regelmatige raster. Elke bouwlaag bestond uit vier eenkamer- en vier tweekamerwoningen. Hier woonden hele gezinnen. Op de bovenste verdieping waren 24 zolderkamers voor alleenstaanden. In het midden van elke woonlaag was één gang, waarop alle kamers uitkwamen. Deze opzet, waarbij grote aantallen bewoners extreem dicht bij elkaar huisden, was al eerder voor arbeiderswoningen gebruikt.⁷ Een eenkamerwoning in de Cité Ouvrière zal ongeveer dertig vierkante meter groot geweest zijn. Op de tekening zijn geen meubels aangegeven.⁸ Ze geeft niet prijs hoe men zich vooraf het wonen voorstelde.

Het pand stond met de korte zijde aan de straat. Met zijn stoere sokkel, boogvensters en gemetselde versieringen zag deze kopgevel er imposant uit. Waarschijnlijk ook beklemmend, omdat de straat zo smal was. Achter de monumentale, bakstenen kopgevel lagen geen woningen maar de trappen en het sanitair: twee toiletten en een waterpomp per verdieping. De simpele aanwezigheid van dit soort voorzieningen was een vooruitgang. Maar de latrines hadden geen deuren en het gebouw kon onvoldoende gelucht worden.

Na het overlijden van stamvader Regout in 1878 namen zijn drie zonen het roer van de inmiddels vergrote fabriek over. Ook de Maastrichter bevolking was sterk gegroeid en woonruimte meer dan schaars. Het hele complex werd in eenkamerwoningen opgedeeld. 72 families zouden er toen gehuisd hebben; in de volksmond heette het gebouw ‘mensenpakhuis’. Bronnen spreken van 260 tot 400 bewoners, dat zijn tussen drie en bijna vijf personen per eenkamerwoning. Voor hen was de kamer keuken, werkplaats, woon- en slaapkamer tegelijk. Ongedierte en cholerabacteriën tierden welig. De pragmatische voordelen van het rigide ontwerp springen in het oog: toezicht was makkelijk door die ene gang per verdieping. Bij een sterfgeval kon gebruik gemaakt worden van het in-huis-mortuarium. Het complex was opgezet met de efficiëntie van een bedrijf, niet zozeer als ‘arbeidersstad’, maar als woonfabriek.

De kachelfabrikant Jean-Baptiste André Godin (1817-1888) had andere voorstellingen van arbeiderswoningen. Als socialist had hij idealen. Vanaf 1859 liet hij naast zijn fabriek in de Noord-Franse plattelandsgemeente Guise de Familistère bouwen.⁹ Godin raakte geïnspireerd door de denkbeelden van Charles Fourier (1772-1836). Diens socialistisch vergezicht was drieledig: een hecht gemeenschappelijk leven, een coöperatieve economie én het erbij passende gebouw. In Fouriers Phalanstère,¹⁰ zo de naam van het gebouw in spe, zouden 1600 mensen een overzichtelijke maar ook weer niet te kleine gemeenschap vormen: gezamenlijk leven én werken. In die zin diende het kloosterleven als voorbeeld. Voor een ander voor Fourier belangrijk aspect gold dat niet: promiscuïteit was onderdeel van zijn ideeën. Het gezin was uitdrukkelijk niet de enige vorm van samenleven, en zeker niet de meest wenselijke.

Dat Fourier vraagtekens zette bij het gezin, had te maken met zijn observaties van het leven in de zich ontwikkelende voorsteden. Elke familie vocht daar voor zichzelf om te overleven. In de Phalanstère daarentegen zou men de krachten bundelen. Door fair gedeelde inkomsten uit agrarisch of industrieel werk zou uitbuiting verleden tijd zijn. De Phalanstère zelf was ontworpen als een groots gebaar, dat qua opzet en uitstraling verwees naar het koninklijke paleis in Versailles. Naast woningen en werkplaatsen waren er ruimten voor gemeenschappelijke activiteiten zoals restaurants en een bibliotheek. Fouriers utopische droom voor arbeiders was een woon-werkpaleis in collectief beheer.

Fabrikant Godin wilde geen armoedige woonbarakken voor arbeiders en anders dan zijn collega-ondernemers wilde hij dichtbij zijn werklieden wonen. Hij was op zoek naar een humanistische architectuur, een genereus, de arbeiders bevrijdend concept. Zo kwam hij bij Fouriers Phalanstère. Maar gelijktijdig had Godin een fabriek te leiden. Hij had geen interesse aan principiële maatschappelijke veranderingen, aan het socialisme. Hij was pragmatisch: vrije liefde was voor hem geen thema en coöperatief gedeelde inkomsten net zo min. Zijn hoofdzorg was het vinden en houden van gekwalificeerde arbeiders. Godin paste Fouriers utopie aan en stelde ze in dienst van zijn onderneming. Maar de bijzondere architectuur, die kwam er wel. En zijn ideaal bleek niet alleen inspirerend te zijn maar ook sociaal en economisch levensvatbaar. De invloedrijke journalist en schrijver Emile Zola bezocht de Familistère en publiceerde in 1901 de roman Arbeid waarin een kapitalistische maatschappij transformeert in een samenleving van universele welvaart. De Familistère als werk- en woonconcept zelf functioneerde meer dan honderd jaar.¹¹

In een rivierlus van de Oise, in nabijheid van zijn fabriek, liet Godin vanaf 1859 drie forse gebouwen oprichten, die op de hoeken met elkaar verbonden zijn. Daartegenover liggen meerdere lagere paviljoens met een kantine, bakkerij, slachthuis en een wasserij. Ook zijn er klaslokalen voor kinderen en een theater. Samen vormen de drie hoofdgebouwen een ensemble dat net zoals de Phalanstère aan een paleis herinnert. Godin zelf noemde de Familistère ‘het sociale paleis van de toekomst’.¹² Elk van de drie gebouwen bestaat merendeels uit tweekamerwoningen rondom een grote, met glas overdekte hal. Op de gebouwhoeken liggen de trappen; omlopende galerijen ontsluiten de woningen op de verdiepingen. Toen alle drie woongebouwen rond 1880 gereed waren, zouden er tussen 1170 en 1200 mannen, vrouwen en kinderen¹³ geleefd hebben, dus 390 tot 400 personen per gebouw. De overdekte hallen waren bedoeld voor gezamenlijke activiteiten. Het moet er erg rumoerig zijn geweest.

Een geordend leven: de Familistère 1859-1880. Overzichtstekening (uitsnede).
Bron: Brauman en Delabre, Jean-Baptiste André Godin 1817-1888, p. 157

De woningen zijn compact. Het kleine tochtportaal wordt door twee woningen gedeeld. Dan valt men letterlijk met de deur in huis. De eerste kamer, waar men zo onverhoeds binnenkomt, heeft een raam naar de hal en geeft toegang tot de berging en de tweede kamer. Deze heeft een raam in de buitengevel. Ruimte voor een gang is er niet: de tweede kamer wordt via de eerste bereikt. Bij een bezoek van de Familistère valt op dat de kamers best ruim zijn: die aan de buitengevel is circa 25 vierkante meter groot, de andere kamer is iets kleiner. Op de vloeren liggen terracotta tegels.

Arbeiderswoning in de Familistère circa 1900.
Bron: website Le Familistère de Guise

Op de historische tekeningen zijn maar enkele meubels aangeven. De voorste kamer aan de hal heeft een plafondhoge houten inbouwkast. In elke kamer staan bedden, waardoor kinderen niet per se bij hun ouders hoefden te slapen. Beide kamers hebben een rookkanaal voor een kachel. Op de kachel in de voorste kamer werd gekookt. De ruimten dienden net zoals in de Cité Ouvrière als eet-, woon- en slaapkamers. Maar misschien was men minder vaak in de woning dan de Maastrichtse bewoners: ook de vrouwen werkten in Godins fabrieken en kinderen gingen naar school.

De cabinets d‘aisances, ‘gemakcabines’ met gescheiden waterclosets voor vrouwen en mannen, liggen buiten de woningen in een van de gebouwhoeken. Ze werden collectief gebruikt. Per verdieping waren er circa dertig woningen en op de historische plattegrond zijn twee toiletten voor vrouwen en twee voor mannen te zien plus nog eens twee urinoirs. Een eenvoudige rekensom leert dat de vier toiletten door ongeveer honderd mensen werden gebruikt.¹⁴ In dezelfde hoek van het gebouw bevindt zich welgeteld één kraan voor vers water, ook voor gezamenlijk gebruik. Wel was er een schacht voor afval. En op de begane grond van een van de gebouwen waren gezamenlijke badruimten met heet water. ’s Nachts waren de binnenhoven, galerijen en toiletten door gaslicht verlicht.

Vandaag de dag zou men deze onderkomens geen ‘woningen’ noemen. Het sanitair was collectief. Hallen en galerijen van de Familistère herinneren eerder aan een gevangenis dan aan een woonhuis. Maar de gebouwen boden een in hun tijd ongekend prettige woonomgeving, waarvan ook vele burgerlijke huishoudens alleen maar konden dromen: een stevig, uit baksteen opgetrokken gebouw, schoon water en toiletten binnenshuis, heet water en gasverlichting, een eigen keuken en elke kamer voorzien van een kachel. Dit klinkt nu niet bijzonder, maar was het wel. Tot ver in de twintigste eeuw kon in de meeste huishoudens behoudens de keuken maar één vertrek verwarmd worden. In het algemeen gold: hoe meer stookplaatsen hoe rijker de bewoners. Dat elk vertrek verwarmd werd, was uitzonderlijk: alleen erg gegoede mensen zaten er zo warmpjes bij.

De destijds zo gebruikelijke kamers zonder raam met hun bedsteden en alkoven zijn uit de Familistère verbannen. De met glas overdekte hallen zorgden tenminste voor een beetje daglicht in de galerijkamers. Alle woningen kunnen dwars gelucht worden en omdat er een wasserij was, hoefde men de was niet thuis te doen: de woningen waren minder vochtig. Met dit allemaal was Godin zijn tijd ver vooruit. Nog in 1921, nota bene veertig jaar na voltooiing van de Familistère, dreef een journalist in de Rotterdamse krant De Maasbode de spot met in zijn ogen onzinnige ideeën als hygiëne, frisse lucht en zonlicht: ‘De mooiste oesters zijn die welke in hun schelp de minste ruimte hebben’ en beweerde dat de hygiënisten ‘de Rotterdammers hun plezier in hun alkoven’ niet gunden.¹⁵

Tegenover deze verworvenheden stond een stevige sociale controle. Die was onontkoombaar door de opzet van de drie gebouwen met galerijen rondom de hallen. Ieders woningingang was in het volle zicht van de buren. Ook voor werkgever en voormannen was het makkelijk het reilen en zeilen in de woongebouwen in de gaten houden. Ongemoeid kon hier niemand zijn eigen gang gaan. Ook binnen de eigen woning was de privésfeer miniem. Een van de twee kamers grensde immers aan de galerij. En door de kleine woning had het enkele gezinslid sowieso geen kans op een eigen domein.

Godin bewoonde zelf trouwens ook een van de appartementen, maar dan wel een grotere en gelegen in een van de gebouwhoeken. Godins woning had een kantoor, salon, eetkamer en slaapvertrek, een keuken en een extra ingang voor bedienden. Hij beschikte dus wel over gespecialiseerde kamers, over meer ruimte – en over privacy. Zijn kamers hadden allemaal uitzicht naar buiten, alleen de keuken lag aan de galerij. Maar in de keuken zou hijzelf niet vaak zijn geweest. Zo woonde Godin weliswaar dicht bij zijn arbeiders, maar de woningen van baas en arbeiders leken niet op elkaar. Verschil moest er blijkbaar toch wezen.

Passend bij hun leefwijze

De Brit Ebenezer Howard (1850-1928) ontwierp niet alleen gebouwen voor arbeiders, hij bedacht hele steden. In 1898 publiceerde hij Tomorrow: A Peaceful Path to Real Reform, een boek dat vooral in de herbewerking Garden Cities of Tomorrow uit 1902 van blijvende invloed zou zijn. Door de industrialisering trokken steeds meer gezinnen van het land naar de steden met als gevolg schrijnende woonomstandigheden voor de armsten. Zelfs de Engelse kroon bemoeide zich met het probleem. Op de eerste wereldtentoonstelling van 1851 in Londen werd niet alleen het befaamde Crystal Palace uit gietijzer en glas getoond, maar bouwde men op initiatief van het koningshuis ook het Prince Albert’s Model Cottage met vier modelwoningen voor arbeiders.

Howard dacht echter niet aan een oplossing binnen bestaande steden; hij pleitte voor het stichten van nieuwe. Daarbij ging het hem niet om een landelijke idylle. De ‘Tuinstad van morgen’ zou de voordelen van steden – werkgelegenheid, openbaar vervoer en culturele instellingen – verbinden met plattelandskwaliteiten als schone lucht en een gezonde, groene omgeving. Maar dat was nog niet alles: om speculatie te voorkomen moest de grond gemeenschappelijk eigendom worden. De waardestijging van de grond door zijn omvorming in bouwland en de ondernemerswinst zouden gebruikt worden voor financiering van collectieve inrichtingen. Deze maatregelen moesten ook ervoor zorgen dat de huren laag konden blijven. Het zal niemand verbazen dat deze ideeën op weinig enthousiasme bij geldschieters en ondernemers stootten. Uiterst inspirerend bleek daarentegen Howards stedenbouwkundig idee te zijn: culturele voorzieningen, woonbebouwing en werkplaatsen omgeven door groen.

In Hellerau bij Dresden liet meubelfabrikant Karl Schmidt (1873-1948) vanaf 1909 een van de meest vergaande omzettingen van Howards gedachten bouwen. Schmidt zocht naar een holistische opzet, een eenheid van wonen én werken. Gartenstadt Hellerau bestaat uit een woonwijk met rijtjeshuizen voor arbeiders en een villawijk met grotere landhuizen; verder ontstonden woningen voor alleenstaanden, een markt, winkels, een was- en een badhuis, artsenpraktijken en een school. Architect Richard Riemerschmid (1868-1957), een hoofdfiguur binnen de jugendstil-beweging, was een van de betrokken architecten. Hij ontwierp een stadje met slingerende wegen die zich oriënteerden op de hoogtelijnen van de heuvels. Het geheel leek op een nederzetting uit een voor-industrieel tijdperk.¹⁶ En dat was ook de bedoeling. Hierbij paste het uiterlijk van de huizen. Ook zij zien er rustiek-vertrouwd uit met hun grote, aan boerderijen herinnerende zadeldaken. Hierin lijken ze op de huizen die architect Seibert in 1918 voor Boehringer bedacht. Riemerschmid ontwierp het tuindorp alsof het geleidelijk was gegroeid.

Gartenstadt Hellerau: plattegronden begane grond en verdieping van de arbeidershuizen type P en QA. Richard Riemerschmid 1908.
Bron: Dohrn, Die Gartenstadt Hellerau, p. 16

In de brochure Die Gartenstadt Hellerau uit het jaar 1908 toont van Wolf Dohrm, een goede vriend van fabrikant Schmidt, de plattegronden van de rijtjeshuizen. ‘Kleine huisjes’ staat op de tekening. Er zijn twee typen: twee woningen aan de blokeinden en de nog krappere tussenwoningen. Tot in detail is de inrichting van de kamers getekend en voor de duidelijkheid staat ook het gebruik erbij. Samen met de brochureteksten geven de tekeningen een goed beeld hoe zich de ontwerpers het wonen voorstelden.