De redactie dankt de volgende auteurs, of hun erven, voor de toestemming voor het gebruik van hun stukken: Jasper Albinus, Wies van Groningen, F. Manuhutu-Latupeirissa, Frans Lopulalan, Abé Sahetapy, Djodjie Rinsampessy, Servaas Maturbongs, Djé-rimo Holle

COLOFON

Omslagontwerp
Yoram Tomatala
Ontwerp binnenwerk
Suzanne van Hattum,
appelblauwzeegroen grafisch ontwerp

ISBN 978 94 6249 764 1
E-ISBN 978 94 6249 765 8
NUR 694

© 2021 Wim Manuhutu (red.), Glenda Pattipeilohy (red.) en Henry Timisela (red.),
p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

INHOUD

Voorwoord | Henry Timisela

Beste mevrouw in bus 65 | Literatuur | Jasper Albinus

Moluks-Nederlandse geschiedenis in een nootmuskaatdop | Essay Wim Manuhutu

Het voetpad | Literatuur | Wies van Groningen

Spreken en zwijgen | Essay | Gerlov van Engelenhoven

Orang-orang tua dan transport | Literatuur | F. Manuhutu-Latupeirissa

Hati tinggal ingat tanah air
Molukkers in Nederland en hun relatie met het land van herkomst | Essay
Jeanny Vreeswijk-Manusiwa en Joaniek Vreeswijk

Historie van Hitu | Literatuur | Ridjali

Mijn jaren in een bomberjack | Essay | Henry Timisela

Onder de sneeuw een Indisch graf | Literatuur | Frans Lopulalan

Apa’s | Insider/outsider | Abdelkarim El-Fassi

Een Afro-Surinaamse bespiegeling | Insider/outsider | Ernestine Comvalius

70 jaar Molukse muziek in Nederland | Beeldessay
Victor Joseph en Rein Spoorman

Tempeh | Insider/outsider | Marjolein van Asdonck

Sport als ontsnapping | Beeldessay | Rocky Tuhuteru

Van haat en liefde | Insider/outsider | Nancy Jouwe

Mari baiko! Doe mee! | Beeldessay | Glenda Pattipeilohy

Oude wonden die nog steeds bloeden | Insider/outsider
Tamara Soukotta

Minne strijd voor de R.M.S. | Literatuur | Abé Sahetapy

Molukse wijken als lieux de mémoire | Essay | Fridus Steijlen

Ouderlijk huis | Literatuur | Djodjie Rinsampessy

Verbeelding voorbij kaders
Dekoloniaal denken, kunst en klassen | Essay
Zippora Elders, Jeftha Pattikawa, Malou Sumah

Mobylette | Literatuur | Servaas Maturbongs

Molukkers in de media: de ‘culturele ander’ | Essay | Levi Matulessy

Spoken word | Djé-rimo Holle

Woordenlijst

Leeswijzer

Redactie en auteurs

Dankwoord

Making of the cover | Yoram Tomatala

Demonstratie op 26 september 1970 in Den Haag. | Fotograaf: Rob Mieremet. Nationaal Archief/Anefo

Vertrek vanuit Indonesië naar Nederland. | Fotograaf onbekend. MHM

VOORWOORD

Wanneer het onderwerp Molukse geschiedenis op de Nederlandse tv verschijnt, of op YouTube, kun je haast niet om de Polygoonbeelden heen van de aankomst aan de Lloydkade in Rotterdam. Jonge vrouwen met kinderen op de arm en hun mannen, in uniform en bovendien zichtbaar geamuseerd. Een jongeman zet zijn baret nog even recht en steekt vlak voordat hij een bus instapt z’n duim omhoog. Het maken van die tocht was niet zijn eigen keus en hij was slechts op doorreis; dat was hem immers verteld. Hij lacht in de camera. Als ik die beelden bestudeer, dan zie ik dat de vrouwen in tegenstelling tot de mannen niet zo blij kijken. Misschien zagen zij de bui al hangen. Tot de mensen die tussen 21 maart en 22 juni 1951 in Nederland aankwamen, behoorden ook mijn grootouders.

Met het historische gegeven dat het dit jaar zeventig jaar geleden is dat de eerste grote groepen Molukkers naar Nederland kwamen, groeide bij mij de noodzaak om dieper te reflecteren op de Molukse aanwezigheid in de polder. Zo waren er in 1907 al Molukkers die geneeskunde studeerden te vinden op de Universiteit van Amsterdam en vonden Molukse huwelijkspartners vanaf de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw hun weg via Schiphol naar hun teman hidup di Belanda (levenspartner in Nederland). Er bestaat in diezelfde polder een lange relatie tussen de kinderen van het land van de kruidnagels en het land dat diezelfde kruidnagels ooit verhandelde.

In het herdenkingsjaar 2021 kunnen we stellen dat de hashtag #molukkers niet eerder zo trending is geweest. Meer dan eens verschenen er documentaires bij de publieke en regionale omroepen, men produceerde (zelfstandig of in samenwerking met relevante instituten) livestream uitzendingen en jonge kunstenaars, artiesten en professionals met een Molukse achtergrond bewogen zich nog zichtbaarder naar de voorgrond. Ook zag ik tal van ontwikkelingen in hoe Molukkers zich met ziel en zaligheid sterk maken voor behoud van Moluks erfgoed. Toch kwam ook een andere kant van de Molukse gemeenschap in de publiciteit. Het Centraal Bureau voor de Statistiek publiceerde eind 2020 een verrassend rapport waaruit bleek dat Molukkers het over het algemeen niet zo goed doen op de arbeidsmarkt en in het onderwijs. De reacties van de Molukse gemeenschap hierop waren voornamelijk verontwaardigd en kort daarop werden daarom voorbeelden aangedragen van succesvolle rolmodellen. De vermeende sociaaleconomische achterstelling werd aan de hand van levendige voorbeelden tegengesproken. En daar herkende ik de veerkracht waar de Molukse gemeenschap bekend om staat. Reactief. Maar toch.

De ceremoniële prauw van het eiland Ay. | Foto: Lukman Ang

Dat de nieuwste generatie van zich laat horen, stemt mij hoopvol. Blijkbaar is de doorwerking van de Molukse geschiedenis actueel en blijft het mensen inspireren en activeren. Ook het aanhalen van de banden met leeftijdsgenoten op de Molukken is een trend die aandacht verdient. Daarnaast is men steeds vaker op zoek naar verhalen van voordat de kolonisatie plaatsvond. Maar wat betekent dit voor de toekomst? Het vertelt mij dat de veelkleurigheid van de Molukse gemeenschap steeds zichtbaarder wordt. En dat we het ongemakkelijke gesprek over dekolonisatie hopelijk aan durven gaan om tot een compleet beeld van onze gezamenlijke geschiedenis te komen. We zullen het zien.

Bovendien vertelt het mij dat de Molukse gemeenschap inmiddels geworteld is in de polder, dat diens vruchten meerdere smaken kennen, maar dat men niet vergeet dat de zaden hun oorsprong hadden in Maluku Manise. Het is juist díe smaak die de boventoon voert bij het lezen van alle verhalen in dit boek. Toma terus is van oorsprong een term die door roeiers werd gebruikt en betekent vrij vertaald: blijf voorwaarts gaan. Die term is de afgelopen zeven decennia een belangrijk Moluks motto gebleken voor de gemeenschap in Nederland. En zal bij veel Molukkers een gevoel van doorzettingsvermogen en kracht oproepen. Voorwaarts gaan op zee betekent echter op een zeker moment ook een stip aan de horizon zien. Die stip verschilt voor alle auteurs in dit boek en onderstreept het punt van de rijke diverse Molukse gemeenschap. Ik wens u daarom veel plezier bij het ontdekken van deze perspectieven.

Henry Timisela

directeur Moluks Historisch Museum

Beste mevrouw in bus 65

Jasper Albinus

Foto: Rebecca Pattipeilohy-Rutumalessy

U stapt in bij het Amstelstation. U heeft uw haar weliswaar netjes opgestoken, maar door de wind zijn er enkele plukken voor uw gezicht gaan hangen waardoor er inktzwarte krullen ontsnappen. Trillend klemt u uw lange dunne vingers om uw ov-kaart, uw rug licht gekromd, maar uw huid nog altijd immuun voor ouderdom. U kijkt mij aan, heel even maar. Slechts een glimp van twee donkerbruine ogen, maar dat is meer dan genoeg. Ja, ril ik, ik zie u ook. Op dat moment hoor ik een stem in mijn hoofd. Jong zit eens recht op! Kam die haren van je! Eet jij wel genoeg? Iets in mij wordt losgeweekt, knikt gedwee, recht zijn rug, terwijl u schuin tegenover mij komt zitten.

De bus rijdt in snelle vaart voorbij de Molukkenstraat, de Eerste Atjehstraat, het Javaplein langs de Borneolaan door de Piet Heintunnel richting het IJ en u verroert zich niet, kijkt enkel naar het open water alsof er geheimen in verscholen liggen. Ik probeer ze bij elke blik die u mij geeft op te graven. Bent u op weg naar huis? Is er een plek die u thuis noemt en hoe ziet die er dan uit? Hoe proeft het? Hoe ruikt het als u aankomt? Hoeveel mensen nestelen zich op uw bank? Bestaat het nog? Ik bedenk me dat plekken die u tot thuis doopt wellicht geen fysieke vorm meer kennen, maar als herinneringen door elkaar lopen.

Hoe het doorschemert in alledaagse voorwerpen. In de penetrante geuren die in het behang zijn getrokken. In de straatnamen waar deze bus aan voorbijrijdt. In de gelaatstrekken van uw kleinkinderen. Wellicht is dat ook de reden waarom u zo naar mij kijkt. Omdat ik u herinner aan een gezicht dat u herinnert aan een plek die u herinnert aan keuzes die destijds zijn gemaakt die u doen herinneren aan hoe alles ooit is begonnen. Een weerzien van alles wat we symbolisch geschiedenis noemen.

Wellicht is dat ook de reden waarom u ook gelijk weer wegkijkt zodra onze blikken elkaar langdurig kruisen.

Hoe het op sommige momenten te groots aanvoelt. Hoe het op sommige momenten op u neerdaalt; uw oude school, het riviertje naast het ouderlijke huis, de zachte stem van een vrouw, kogelschoten op de achtergrond, de boot vanwaar u uw thuis zag verdwijnen, een nieuw huis, de zachte stem van een pasgeborene, kogelschoten in uw dromen, nieuwe plekken om uw thuis in te stoppen.

Misschien verbeeld ik mij een gedeelde geschiedenis, ben ik simpelweg een wildvreemde voor u, zijn er helemaal geen kleinkinderen. Maar op het moment dat ik wil opstaan om uit te stappen, krullen uw mondhoeken lichtjes. Een warmte schiet door mijn lichaam. Ik zou mijn vuist in de lucht willen steken, maar er zijn vele manieren waarop verzet zich kenbaar maakt. Misschien is dit de onze. Een teken dat we het simpelweg niet zijn vergeten. Ik stap uit bij het Azartplein. U kijkt mij nog één keer aan en ik denk even thuis te zijn.

Moluks-Nederlandse geschiedenis in een nootmuskaatdop

Wim Manuhutu

De gedeelde geschiedenis van Molukkers en Nederlanders begint in 1599 als de eerste Nederlandse schepen naar de Molukse eilanden varen op zoek naar specerijen. Op dat moment ligt het centrum van de kruidnagelteelt en -handel op de Noord-Molukken, waar de sultans van Ternate en Tidore een sleutelpositie hebben. De nootmuskaatteelt en -handel is geconcentreerd op de Banda-eilanden, waar dorpshoofden, orangkaya, het voor het zeggen hebben. Ambon en de omliggende eilanden zijn op dat moment nog niet van groot belang voor de specerijenhandel, hoewel ook daar de kruidnagel al is geïntroduceerd.

De Nederlanders zijn niet de eerste Europeanen die zich op de Molukken aandienen. De Portugezen en de Spanjaarden verbinden zich in de zestiende eeuw met de sultans van Ternate en Tidore. En daarvoor waren het handelaren uit China, andere delen van Azië en van Java die naar de Molukken trokken en zich daar soms vestigden. Met die handelaren kwam ook de islam mee, waartoe een deel van de Molukse bevolking en hun leiders zich bekeerden. Een ander deel van de bevolking bleef vasthouden aan traditionele godsdiensten. De komst van de Portugezen en Spanjaarden betekende dat ook het christendom in de vorm van het katholicisme zijn intrede deed.

De naam van de jezuïet Franciscus Xaverius is onlosmakelijk verbonden aan het werk van de katholieke missie in deze periode. De sporen van de Portugese aanwezigheid op de Molukken is tot op de dag van vandaag terug te vinden in woorden uit het Moluks Maleis zoals kadera (stoel) oras (tijd) en marinjo (boodschapper). Maar ook in Molukse familienamen zoals De Fretes, Kastanja en Da Costa, om er maar een paar te noemen.

Op het moment dat de Nederlanders aankomen op de Molukken, strijden ze in Europa voor hun eigen onafhankelijkheid tegen de Portugezen en de Spanjaarden. Op de Molukken zijn de Portugezen inmiddels in een oorlog verwikkeld met hun vroegere bondgenoot Ternate. De Nederlanders bieden zich graag aan als de nieuwe bondgenoot van de islamitische tegenstanders van de Portugezen en hun katholieke onderdanen. Nadat in 1602 de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) is opgericht, slagen de Nederlanders er in 1605 in het Portugese fort in Ambon te veroveren en het eiland onder controle te krijgen. Daarmee is Ambon de eerste Nederlandse vestiging in de Indonesische archipel.

Het doel van de VOC is duidelijk: controle krijgen over de teelt en handel in kruidnagel en nootmuskaat. In de halve eeuw die op de verovering van Ambon volgt, wisselen diplomatie en grootschalig geweld elkaar af om dat doel te bereiken. De bloedige verovering en ontvolking van Banda in 1621 en de grote Ambonse Oorlog van 1650-1655 laten zien dat de VOC bereid was ver te gaan. Banda werd na 1621 een plantagesamenleving waar met het werk van tot slaaf gemaakten op de zogeheten perken nootmuskaat werd verbouwd. Op Ambon en de omliggende eilanden en overal elders werd de nootmuskaatteelt zo veel mogelijk uitgeroeid. Om het monopolie te bewaken organiseerde de VOC hongi-tochten, waarbij een vloot van schepen langs de Molukse eilanden voer. Zo werden de Molukken in de zeventiende en achttiende eeuw een geldmachine voor de VOC. Overal werden forten gebouwd, waarvan de resten vandaag de dag nog steeds te zien zijn. Het was een investering die de moeite waard werd geacht.

De aanwezigheid van de VOC betekende dat de christelijke bevolking van Ambon en de omliggende eilanden over moest stappen van het katholieke naar het protestantse geloof. De VOC stelde predikanten en schoolmeesters aan om voor de christelijke gemeenten te zorgen. Dit betekende dat de ontwikkeling van het islamitische en het christelijke bevolkingsdeel uit elkaar begon te lopen. Christenen leerden lezen en schrijven en kregen – hoe rudimentair ook – een vorm van westers onderwijs. Van een bijzondere band en toegeschreven trouw was nog geen sprake.

Toen het Nederlandse bestuur in het voorjaar van 1817 na een periode van Engels tussenbestuur terugkeerde op de Molukken, werd het in mei 1817 geconfronteerd met gewapend verzet vanuit de bevolking op Saparua en andere eilanden tegen het onderdrukkende beleid van de Nederlanders. De leider van het verzet, Thomas Matulessy, beter bekend als Kapitan Pattimura, is voor veel Molukkers – ongeacht hun politieke overtuiging – een vrijheidsheld.

Door de eeuwen

Een van de grieven van het verzet in 1817 was de werving van jongemannen voor het Nederlandse leger op Java. Het is dan ook op zijn minst ironisch dat het in het laatste kwart van de negentiende eeuw juist vooral jongemannen zijn die kruidnagel en nootmuskaat vervangen als het voornaamste exportproduct van de Molukken. De specerijen verliezen in de loop van de negentiende eeuw hun bijzondere positie, ook omdat andere koloniale machten zoals Engeland en Frankrijk erin zijn geslaagd nootmuskaat en kruidnagel in hun eigen koloniën te planten. Tegelijkertijd heeft het Nederlandse koloniale bestuur, dat zijn grip op de archipel versterkt, in toenemende mate behoefte aan personeel: klerken, onderwijzers, medewerkers in de zending.

Het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger en de politie zijn instrumenten die veelvuldig worden ingezet om verzet tegen het koloniale bewind de kop in te drukken. De werving van ‘Ambonezen’ – zoals de groep wordt aangeduid – voor het KNIL neemt overigens pas in de jaren tachtig en negentig van de negentiende eeuw grote vormen aan. Daarbij gaat het om christelijke militairen die een bevoorrechte positie krijgen en als extra zekerheid worden beschouwd ten opzichte van de meerderheid van niet-Europese KNIL-soldaten, die vooral moslim zijn. Het is in deze periode dat het idee van de loyale, godvruchtige en aan het Huis van Oranje verknochte militair ontstaat. Met name voor de christelijke bevolking op de Molukken geldt dat afhankelijkheid en loyaliteit twee kanten van dezelfde medaille zijn, voor de islamitische bevolking geldt dat niet of nauwelijks. Daar is de afstand tot het koloniale bestuur veel groter.

Grote delen van de Molukken hadden tot aan het einde van de negentiende eeuw maar heel beperkt te maken met het Nederlandse koloniale bestuur. De Kei- en Tanimbar-eilanden krijgen dan pas te maken met missie, zending en een permanente bemoeienis van het bestuur. Datzelfde geldt voor de Aru-eilanden en het binnenland van grote eilanden als Buru, Halmahera en Seram. Dat laatste eiland ligt aan de overkant van Ambon, maar de bevolking van het binnenland, de Alfoeren, wordt pas in het begin van de twintigste eeuw met militaire inzet gedwongen zich te vestigen in dorpen en hun traditionele leefwijze (deels) op te geven.

In de koloniale context voelen degenen die het dichtst bij de Nederlanders staan, zich vaak superieur ten opzichte van anderen, ook binnen de Molukken.

Welk nationalisme?

Ondanks de reputatie van de ‘Ambonees’ als trouwe onderdaan van het Nederlandse gezag, zijn er ook Molukkers die zich in de twintigste eeuw verbinden aan een nationalistische beweging die zich inzet voor onafhankelijkheid van de kolonie. De Sarekat Ambon, onder leiding van journalist A.J. Patty, is de schrik van de traditionele elite, die hem uiteindelijk met succes uit de Molukken weet te verwijderen. Op Java sluit een deel van de Molukse studenten die voor arts of ambtenaar studeert zich bij de beweging aan. Dat geldt ook voor diegenen die voor de Tweede Wereldoorlog in Nederland studeren, zoals de jurist Latuharhary.

De Tweede Wereldoorlog zet de wereld in Nederlands-Indië op zijn kop. De Japanners verwijderen de Nederlanders uit het openbare leven en geven nationalistische leiders zoals Soekarno en Hatta de gelegenheid om bestuurservaring op te doen. Ook op de Molukken worden de bordjes verhangen. Diegenen die trouw waren en zijn aan Nederland, raken hun baan kwijt. Verzet wordt hard de kop ingedrukt en kost velen het leven. Molukse militairen en burgers zijn een belangrijk onderdeel van het verzet tegen Japan. De Molukse sergeant Julius Tahija krijgt de Militaire Willems-Orde als hij in 1942 in Tanimbar een grote groep Japanners uitschakelt en vervolgens naar Australië uitwijkt. Na de oorlog is hij de hoogste Molukse officier in het KNIL.

Gedurende de oorlog krijgen op de Molukken de tegenstanders van het koloniale gezag, zoals de nationalist Pupella, de kans om bestuursposten in te nemen. Jongeren verenigen zich in organisaties die zich na de oorlog achter de op 17 augustus uitgeroepen Republik Indonesia scharen. Dat staat in contrast met het gegeven dat het met name Molukse militairen zijn die direct na het einde van de oorlog een belangrijke rol spelen in het beschermen van Nederlandse vrouwen en kinderen die in voormalige Japanse interneringskampen op Java en Sumatra worden belaagd door de pemuda, milities die het in de eerste maanden na augustus 1945 voorzien hebben op iedereen die als vijand van de revolutie wordt gezien. Ook het teruggekeerde Nederlandse bestuur maakt graag gebruik van de Molukse militairen in een situatie waarin aanvoer van verse troepen nog niet mogelijk is.

Deze positie zorgt ervoor dat het idee van de aan Nederland trouwe Molukker nog eens extra wordt bevestigd, hoewel er ook Molukse eenheden meevechten aan Indonesische kant. In de vier jaren van het conflict (1945-1949) komt het meermaals voor dat Molukse militairen elkaar tegenkomen aan het front. Een veel gehoord verhaal is dan dat afspraken werden gemaakt om in ieder geval niet op elkaar te schieten. In hoeverre dit in alle gevallen gelukt is, is niet met zekerheid na te gaan.

Federatie, unitarisme of een eigen staat

Van Nederlandse kant worden de Molukken van belang als een van de pijlers in het federale bestel dat moet leiden naar een onafhankelijk Indonesië waarin de Republik Indonesia kan rekenen op tegenkrachten in de vorm van deelstaten zoals Oost-Indonesië. Molukse prominenten zoals de jurist mr. dr. Soumokil en ir. J. Manusama zijn politiek actief binnen die deelstaat. Aan de kant van de Republik Indonesia is de arts J. Leimena als minister actief, terwijl mr. Latuharhary tot republikeins gouverneur van de Molukken wordt benoemd. Hij kan er alleen niet heen, want het gebied is stevig in handen van de Nederlanders.

De federale staat die officieel op 27 december 1949 in het leven wordt geroepen, blijft nog geen jaar bestaan. Verschillende deelstaten worden opgeheven of heffen zichzelf op na politieke druk door voorstanders van de eenheidsstaat. Die worden daarbij gesteund door de wetenschap dat het federale leger vooral bestaat uit militairen die ook de eenheidsstaat willen. Nederlandse voorstellen om het KNIL een prominente rol te geven in het nieuwe leger hebben het niet gehaald. Een deel van de militairen van het KNIL is wel overgegaan naar het federale leger, maar ruim 6000 Molukse militairen denken nog na over wat ze willen doen. De meeste van hen bevinden zich buiten de Molukken.

Molukse militairen zijn twee keer betrokken bij pogingen om de opmars van het unitarisme te stoppen. In januari 1950 vindt in Bandung de coup van Westerling plaats, waar in naam van kapitein Westerling de stad wordt ingenomen. Deze actie loopt uiteindelijk op niets uit. In april vindt in de hoofdstad van Oost-Indonesië, Makassar, de coup Andi Aziz plaats. Ook deze actie heeft niet het beoogde succes, namelijk het tegenhouden van de komst van troepen die voor de eenheidsstaat zijn.

In reactie op de gebeurtenissen in Makassar wordt op 25 april 1950 op Ambon de Republik Maluku Selatan uitgeroepen met een beroep op het zelfbeschikkingsrecht vanwege de eenzijdige schending van de overeenkomsten van de Ronde Tafel Conferentie uit 1949 door Indonesië. De 1200 Molukse KNIL-militairen die zich op Ambon bevinden, stappen uit het KNIL en vormen het leger van de RMS. Ook veel Molukse KNIL-militairen die zich buiten de Molukken bevinden, sympathiseren met de RMS, die na vergeefse pogingen tot onderhandelen vanaf juli 1950 te maken krijgt met militaire blokkades van het federale leger. Voor de federale regering is de proclamatie van de RMS niet anders dan een door Nederlanders opgehitste opstand. Onder de Indonesische troepen bevindt zich ook het Molukse Pattimura-bataljon.

Militairen staan in de houding op de kade voor vertrek van de Fairsea. De foto is genomen vanaf het schip. | Foto: MHM/collectie Worung

De strijd om Ambon duurt tot november 1950, wanneer de stad wordt ingenomen. Daarna is er nog verzet op andere eilanden, vooral op Seram, waar mr. dr. Soumokil, eerst als minister van Buitenlandse Zaken en na de arrestatie van de eerste president Manuhutu als president, het verzet nog jaren zal leiden. Internationaal is er geen steun voor de RMS. In een periode waarin de tegenstellingen tussen de VS en de Sovjet-Unie in Korea leiden tot een oorlog, heeft niemand belang bij het uiteenvallen van Indonesië.

Tijdelijk naar Nederland

Terwijl op de Molukken wordt gevochten, nemen de spanningen rondom de verschillende kampementen waarin de Molukse militairen met hun vrouwen en kinderen zich bevinden, toe. In augustus 1950 wordt er enkele dagen hevig gevochten in Makassar, met als gevolg dat alle militairen worden overgebracht naar kampen op Java. Ze hebben dan inmiddels de tijdelijke status van militair van de Koninklijke Landmacht om het mogelijk te maken om de militaire organisatie in stand te houden na de opheffing van het KNIL in juli 1950.

De Molukse militairen sturen een delegatie onder leiding van sergeant-majoor Aponno naar Nederland. Deze delegatie slaagt er in december 1950 in de Nederlandse staat te verbieden om de militairen tegen hun zin in Indonesië te demobiliseren. Deze constructie had Nederland bedacht omdat andere opties niet haalbaar bleken: de militairen zelf wilden namelijk naar RMS-gebied of naar Nieuw-Guinea, dat nog onder Nederlands bestuur stond. Beide opties waren onacceptabel voor Indonesië.

Het is in deze patstelling dat de Nederlandse regering besluit de militairen te dwingen te kiezen tussen een tijdelijke overkomst naar Nederland (in de hoop dat ze na een paar maanden alsnog naar Indonesië zouden terugkeren) of demobilisatie ter plaatse. Toen de militairen niet wilden kiezen, is op allerlei manieren druk uitgeoefend, onder andere op de delegatie Aponno. Uiteindelijk is er in de archieven geen algemeen dienstbevel voor inscheping naar Nederland aangetroffen. Individuele bevelen voor specifieke transporten zijn er wel. Ook heeft de delegatie Aponno het advies gegeven om naar Nederland af te reizen. De hoop was om, eenmaal in Nederland, weer naar de rechter te stappen om af te dwingen dat vervoer naar Nieuw-Guinea zou plaatsvinden. Dat deze poging bij de rechter op niets zou uitlopen, wist nog niemand in januari 1951.

In Nederland wordt halsoverkop alles in het werk gesteld om 12.500 personen tijdelijk op te vangen. Kazernes, kloosters, vakantieparken, kampen voor werklozen en de twee grote Duitse kampen Westerbork en Vught worden klaargestoomd voor huisvesting. Op 21 maart komt de Kota Inten als eerste transportschip aan in de haven van Rotterdam. Hetzelfde schip zal op 22 juni ook het laatste transport in Nederland aan wal brengen. In de tussenliggende maanden worden bijna 12.900 mannen, vrouwen en kinderen naar Nederland overgebracht. Eenmaal aangekomen wacht de voormalige KNIL-militairen een verrassing. Ze worden met onmiddellijke ingang uit militaire dienst ontslagen. Dat geldt niet voor een kleine groep van Molukkers die bij de Koninklijke Marine dient. Via het doorgangskamp Amersfoort wordt iedereen met bussen verspreid over de meer dan tachtig woonoorden die zich vooral op het platteland en buiten de randstad bevinden voor wat iedereen denkt een verblijf van een paar maanden…