‘… tot het op een dag geen zin meer zal hebben te zeggen: morgen.’

Primo Levi

‘Ik ben pas tevreden als de Joden anderen op hun bek slaan! Dat gebeurt te weinig.’

Louis Tas, psychiater en overlevende van Auschwitz

’k zie je diep in de ogen

verraad in Hulshorst

verwoeste levens en verloren liefde

een gedoofde vlam

zonder pardon

hoe alles mis ging

Annie & Jacques

Hartstochtelijke brieven van
Annie Otten-Wolff aan Jacques Presser

Daniël Otten

Afbeeldingen op het omslag: foto van Annie Wolff uit 1929; foto van Jacques Presser als leraar aan het Vossius Gymnasium in Amsterdam uit circa 1934 (Joods Historisch Museum); brief van Annie aan Jacques gedateerd 18 april 1943; foto van Daniël Otten uit 2020.

Foto van de auteur: Claudia Otten Photography

Omslagontwerp: Leucq!

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 766 5

e-ISBN 978 94 6249 767 2

NUR 680

© 2021 Daniël Otten, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoud

Inleiding

Prelude 1

Jacques Presser, historicus

Prelude 2

Annie Emilie Otten-Wolff, lerares Franse taal- en letterkunde MO-B

Rotterdam

Het jaar 1941

Het jaar 1942

Het jaar 1943

Het jaar 1944

Het jaar 1945

Uit de grabbelton van de naoorlogse jaren

Epiloog

Noten

Lijst met afkortingen en begrippen

Bronnen

Met dank aan

Inleiding

Op 8 juli van het jaar 2006, een typisch Hollandse dag met wolken en zon bij twintig graden Celsius, klepperde thuis de briefplaat in de voordeur en door de tochtwering duikelde een brief op de mat. De mij onbekende afzender was Frans Bijlsma, die in dit schrijven verklaarde de stiefzoon van historicus Jacques Presser te zijn. Zijn twee zusters en hij zijn kinderen van Bep Bijlsma-Hartog, Pressers tweede vrouw. Zij is overleden in 1976, zes jaar na Pressers dood in 1970. Bijlsma (overleden in 2014) schreef dat hij bij het ordenen van Jacques Pressers nalatenschap een gesloten envelop had aangetroffen met brieven die mijn moeder Annie Otten-Wolff aan Presser had geschreven in 1943 en 1944. Zijn twee zusters en hij wilden mij die envelop met brieven, ooit voor mij bestemd, alsnog doen toekomen. De inhoud van de brieven, zo meende hij, sprak voor zichzelf en moest vertrouwelijk blijven. In dat jaar 2006 had ik een begin gemaakt met onderzoek naar de oorlogsgeschiedenis van mijn moeder en mijzelf en vond de brief van Frans Bijlsma in verband daarmee heel interessant, ook omdat ik al gedurende lange tijd de beschikking had over een grote verzameling nagelaten brieven van Annie aan familieleden en anderen waarmee ik een verhaal over mijn familiegeschiedenis kon schrijven. Een ontmoeting werd georganiseerd in Rotterdam, waar Bijlsma toen woonde en met een gevoel van plechtigheid mocht ik de betreffende envelop in ontvangst nemen. Er zat ook een briefje in de envelop, door Presser zelf in 1945 aan mij geschreven.

Amsterdam, 11 Augustus 1945

Aan DaniÃ«l RenÃ© Otten

Beste jongen,

Op het ogenblik dat ik dit schrijf, ben jij nog geen zeven jaar. Ik weet niet wat je moeder thans voor je is en wat ze eenmaal voor je zal zijn wanneer je dit leest. Ik vermoed: een lieve schim, die je als door een nevel ziet en die alleen enige gestalte voor je kan krijgen door wat relieken: portretten, boeken, brieven. Het is daarom dat ik je deze brieven schenk; ze mogen je het beeld geven van de fijne, warm levende, innig voelende vrouw, die ze is geweest, een vrouw, aan wie ik met dankbaarheid en genegenheid zal blijven denken, zolang ik leef.

Enige toelichting: zij was lerares op het Joods Lyceum te Amsterdam, maar in die tijd was er weinig contact tussen ons; ik had bij de Joodse Raad iets voor haar kunnen doen (samen met de leraar M. Polak), maar ze wist ternauwernood hoe ik eruit zag. Later bleef ze in Rotterdam. Ik weet helaas niet meer precies naar aanleiding waarvan tussen ons de correspondentie is ontstaan; er zijn van haar enige brieven weg en mij is niet bekend op dit tijdstip wat van de mijne is geworden. In die tijd was ik buitengewoon gelukkig getrouwd. Op 18 Maart 1943 werd mijn vrouw opgepakt en weggevoerd. De tweede overgebleven brief is daar nog geen reactie op. Op 8 April bracht ze haar eerste bezoek in Amsterdam om me te troosten in mijn ondraaglijke eenzaamheid. De brief van 12 April heeft ze geschreven in de veronderstelling dat ik naar het kamp Vught zou moeten. Die van 28 April naar aanleiding van enige gedichten, die ik op het verlies van mijn vrouw had gemaakt. Die van 16 Mei na een tweede bezoek. Op 22 Mei dook ik onder; de â€˜zuster Isa Baschwitzâ€™ van de latere brieven is mijn pleegdochter, die als koerierster tussen de buitenwereld en mij fungeerde.

J. Presser.

Eerder, in de maand juli 1945, had Presser reeds over Annieâ€™s geschiedenis contact willen opnemen met Marcel Harry Wolff, de jongere broer van Annie, maar Harry was in november 1944 weggevoerd bij de grote razzia in Rotterdam voor de â€˜Arbeidsinzetâ€™ in Duitsland en Presser wist niet of Harry het overleefd had en of hij was teruggekomen. Daarom schreef hij aan Harryâ€™s echtgenote, Roelie Wolff-Vogel. Het adres had Presser gekregen van Sophia Goppel-Reedijk te Rotterdam, een goede bekende van hem en ook van de familie Wolff. Presser had in de zomer van 1944 vernomen van Isa Baschwitz dat Annie was gearresteerd en naar Westerbork gevoerd, strafbarak 66. Enkele maanden later werd zij gedeporteerd naar Auschwitz met de trein van 3 september 1944, maar daarvan was Presser toen niet op de hoogte.

Amsterdam, 2 Juli 1945

Zeer geachte mevrouw Wolff,

Van mevrouw Goppel-Reedijk ontving ik uw adres en zou U willen vragen mij, zo mogelijk dan, te berichten wanneer en hoe het ongeluk met mijn vriendin Annie Otten zich heeft toegedragen. Mevrouw Goppel veronderstelt verraad; weet u er iets naders van? Wordt er voor haar zoontje behoorlijk gezorgd? Wat zijn de plannen van de familie met het kind, als zijn moeder niet terugkomt? Misschien wilt u mij tevens mededelen of U al iets van uw echtgenoot hebt gehoord. Ikzelf ben enige weken geleden in Amsterdam teruggekeerd.

Voor alle inlichtingen betuig ik U bij voorbaat mijn hartelijke dank.

Hoogachtend,

J. Presser.

Harry Wolff schreef negen dagen later dat hij heelhuids uit Duitsland was teruggekeerd en dus zelf het aan zijn vrouw gerichte briefje kon beantwoorden. Hij vertelde nog niet duidelijk te weten, waarom Annie werd opgepakt; hij had gehoord dat het onderduikadres waar zij verbleef mogelijk niet goed was, omdat in het dorp (Hulshorst) bekend was dat daar al zeker negentien Joden waren geweest en dat Annie vermoedelijk te veel op haar papieren had vertrouwd. De hoop het allemaal van haarzelf te kunnen horen, was volgens hem vervlogen. Ook weer indirect had hij vernomen dat zij, na concentratiekamp Auschwitz te hebben doorstaan, in Bergen-Belsen was overleden. Hij zou in Amsterdam nog iemand gaan ontmoeten, die er misschien meer van wist. Verder meldde Harry dat ik sinds de zomer van 1944 al bij de familie Jan en Clara Berman in Eindhoven was gekomen, Annieâ€™s oude en zeer goede vrienden en daar definitief zou blijven. Harry had mij nog kunnen opzoeken op zijn thuisreis uit Duitsland en gezien dat ik het goed maakte. Hij wist dat ik al vertrouwd was met het gezin Berman, omdat ik in de zomer van 1941 samen met Annie een weekje bij hen had mogen verblijven. Omstreeks 1929, toen zij in Bussum woonde, was Annie via het Gooise circuit van liefhebbers van klassieke muziek in contact gekomen met de bevlogen amateurviolist Joost Berman, woonachtig in Blaricum. Joost nam mijn vader (haar eerste liefde, destijds student geneeskunde en woonachtig in Zandvoort) en Annie een keer mee naar het dorpje Avenhorn, ten Noorden van Amsterdam, waar zijn jongere broer Jan Berman, getrouwd met Clara Fles, een huisartsenpraktijk had. De wederzijdse passie voor klassieke kamermuziek deed mijn ouders tot een blijvende vriendschap geraken met het echtpaar Berman. Presser schreef Harry Wolff al snel terug.

Bussum, 1915. Familie Wolff, Annie staat links.

Amsterdam, 14 Juli 1945

Zeer geachte heer Wolff,

Hebt dank voor uw inlichtingen. Met uw wonderbaarlijke redding wens ik u van harte geluk!

Wat moet ik u over Annie schrijven? Het is u vermoedelijk niet bekend, hoe goed en lief ze juist voor mij is geweest in die ellendige dagen, toen mijn vrouw van me was weggevoerd. Alles wat ze had in haar rijke gemoed schonk ze kwistig om me te troosten en te helpen. Ze kwam zelfs tweemaal daartoe naar Amsterdam, ondanks de moeilijkheden, verbonden aan het krijgen van een reisvergunning. En nu is dat alles voorbij, als zoveel. Ik ben blij, dat haar zoontje zo goed is verzorgd â€“ ze was zo trots op hem! Ik hoop hemzelf, als hij wat groter is en wat meer besef heeft, te kunnen vertellen, hoe zijn moeder is geweest. Mocht U, in Amsterdam zijnde, nog iets naders vernemen, dan zou ik het erg op prijs stellen het te mogen horen. Omtrent mijn vrouw heb ik niets meer vernomen. Veel hoop mag ik niet meer koesteren.

Negen dagen later schreef Presser weer een brief aan Harry Wolff.

Amsterdam, 23 Juli 1945

Mag ik u nog even lastigvallen met het volgende: wanneer U er praktisch zeker van bent, dat Annie niet zal terugkeren, had ik gaarne van U daar nog even mededeling van. De zaak is, dat ik een pakje met brieven die ik van haar mocht ontvangen, met een korte toelichting van mij in een gesloten enveloppe zou willen in bewaring geven, hetzij aan U, hetzij aan de familie Berman, opdat Daantje die later, bijvoorbeeld op zijn achttiende jaar, krijgt. Het moet voor een kind toch iets betekenen om enig inzicht te krijgen in het wezen van zijn moeder, die hij nog nauwelijks heeft gekend. In deze brieven vindt hij zijn moeder terug, zoals ze is geweest â€“ ze vormen a.h.w. een zelfportret, dat onvervangbaar is. Wilt U me zeggen of U het hier mee eens bent en me zijn naam en geboortedatum precies opgeven? Ook de naam en het adres van de heer Berman in Eindhoven?

Bij voorbaat dankend, met vriendelijke groeten, hoogachtend,

J. Presser.

Harry Wolff reageerde op Pressers vraag wat vertraagd, door de geboorte van zijn tweede dochter, met de mededeling dat hij in Amsterdam inderdaad iemand had gesproken die van Annieâ€™s overlijden wist, waarover later in dit boek meer details. Harry leek het beter dat Presser de brieven zelf zou bewaren om ze mettertijd aan mij te kunnen geven en dat idee kreeg dan ook gestalte. Voorts gaf hij mijn adres in Eindhoven door; ik zou bij dr. A.J. Berman blijven, Roostenlaan 46. Voor de zekerheid meldde hij ook nog mijn twee voornamen en mijn geboortejaar, 1938. Presser schrijft twee weken later opnieuw aan Harry Wolff.

Amsterdam, 6 Augustus 1945

Zeer geachte heer Wolff,

Hebt dank voor uw bericht. Het is helaas niet mogelijk eraan te twijfelen dat Annie gestorven is. Ik zal daar verder geen woorden aan wijden op dit ogenblik. Ik wil u alleen zeggen, dat ik de brieven, die ik in de loop des tijds van haar mocht ontvangen, voor haar zoon heb opgeborgen, opdat hij, ouder geworden, zal beseffen, welk een buitengewone vrouw zijn moeder is geweest. Op de enveloppe heb ik aangegeven, dat hij ze pas mag lezen, wanneer hij achttien jaar is, alsmede, dat u ervan op de hoogte zijt. Dit laatste voor het geval dat ikzelf ze hem niet meer zal kunnen ter hand stellen. Mocht hem iets overkomen, dan moeten ze ongelezen worden verbrand. Ik wens u van harte geluk met de geboorte van uw kind. Moge thans voor u en de uwen een tijd aanbreken van geluk en voorspoed! Na 20 Augustus wordt mijn adres: p/a mevrouw Bijlsma, Maasstraat 1501, Amsterdam-Zuid. U gelieve mij van uw adresveranderingen en van die van Daantje op de hoogte te houden. Misschien kunnen wij elkaar nog eens ontmoeten, hetzij in Rotterdam, hetzij in Amsterdam.

Met hartelijke groeten,

Uw J. Presser.

Presser was dus van plan mij de brieven te doen toekomen als ik achttien jaar zou zijn geworden.

Na elf jaar, in november 1956, nam hij daartoe weer contact op met Harry Wolff, die op de hoogte was van mijn twee maanden eerder aangevangen vioolstudie in Amsterdam, nog steeds de woonplaats van Presser die inmiddels hoogleraar was geworden. Presser was voorzichtig. Hij informeerde bij Harry Wolff of het wel zin zou hebben mij de brieven te gaan overhandigen, want hij wist natuurlijk niet of ik tijdens mijn opvoeding enige kennis van de recente familiegeschiedenis had meegekregen. Harry vond het op dat moment een belangrijke vraag en meende er goed aan te doen de brief van Presser door te zenden aan Jan en Clara Berman in Eindhoven. Hij zou enkele dagen later bij hen op bezoek gaan en daarna aan Presser verslag uitbrengen. Zo gezegd, zo gedaan. Na dat bezoek aan dr. Berman schreef Harry aan Presser dat men in Eindhoven meende in mijn belang te adviseren om het voornemen voorlopig maar niet uit te voeren en dat dr. Berman zelf aan Presser zou schrijven welke overwegingen tot deze zienswijze hadden geleid. Harry hoopte en vertrouwde er op dat Presser dit standpunt zou kunnen billijken. Begin december 1956 schrijft Presser weer aan Harry Wolff.

Nu ik van dr. Berman de door u aangekondigde brief gekregen heb, lijkt het mij inderdaad beter dat ik de zaak voorlopig laat rusten. Ik stel er prijs op u mijn dank te betuigen voor de genomen moeite.

Met vriendelijke groeten en de meeste hoogachting,

J. Presser.

Enig contact tussen Jacques Presser en mij is er nooit meer van gekomen, hoewel hij op 14 juli 1945 had geschreven dat hij mij op wat latere leeftijd nog wel eens had willen vertellen wat Annie voor hem had betekend, hoe zij was geweest. Mogelijk is de kwestie in de loop der jaren weggezakt uit zijn belangstellingssfeer; het kan ook zijn dat iemand hem dat contact met mij heeft afgeraden. Op de enveloppe met de brieven had Presser geschreven dat Harry Wolff van dit alles op de hoogte was, maar als ik Harry wel eens sprak, vertelde hij er nooit iets over. In de hierboven genoemde brief schreef dr. Berman vermoedelijk aan Presser dat ik er als achttienjarige vioolstudent totaal niet rijp voor was om de brieven van Annie aan hem te lezen en mij de inhoud eigen te maken. Het zou misschien te schokkend zijn voor mij op de leeftijd van achttien jaar; ik was nog nauwelijks volwassen. Dr. Berman schreef er waarschijnlijk niet bij dat ik tijdens mijn opvoeding niets had meegekregen van mijn geschiedenis met Annie en de andere leden van de familie Wolff. Als gevolg van deze correspondentie heb ik Annieâ€™s brieven nooit mogen ontvangen van Presser en was ik zelfs niet op de hoogte van het bestaan ervan. Niettemin, met veel dank aan Frans Bijlsma en zijn zusters zijn de brieven na ruim zestig jaar toch nog in mijn bezit gekomen.

Inmiddels zijn er vijftien jaren verstreken sinds 2006. In de afgelopen jaren heb ik met verschillende historici gesproken, die eensgezind de mening zijn toegedaan dat deze brieven aan Presser een interessant historisch gegeven zijn, waarbij de gevoelsinhoud van de brieven, afgezet tegen de wurgende, diep-misdadige omstandigheden van bezetting en vervolging en de benauwenis, ook literaire betekenis kan hebben. Publiceren in boekvorm zou daarom de moeite waard zijn, maar ik was, uit respect voor Frans Bijlsma en voor Annieâ€™s zielenroerselen, terughoudend jegens dat idee.

Na langdurig wikken en wegen heb ik een advocaat geraadpleegd om te weten te komen hoe ik de wens van Bijlsma tot blijvende vertrouwelijkheid van de brieven zou moeten interpreteren en of ik vervolgens mijn terughoudendheid om te publiceren eventueel zou kunnen laten varen. De advocaat bevestigde dat de brieven mijn eigendom zijn, door Presser aan mij zeer verlaat geschonken via zijn stiefzoon Frans Bijlsma, dat de brieven vrij zijn van auteursrecht, meer dan zeventig jaar na Annieâ€™s dood en dat de wens van Bijlsma tot blijvende vertrouwelijkheid geen rechtsgeldigheid heeft.

Tijdens het opnieuw lezen van de brieven van Annie aan Presser zag ik beider belevenissen opdoemen als een asymmetrische curve van Gauss, aangevuld met brieven aan anderen, verhalen en notities. Prachtige brieven, wat een openheid, wat een empathie. Vandaar dat ik toch aan het schrijven van dit boek ben begonnen en dat het er toch van gekomen is; het laat een mooie, diepgevoelde, hartstochtelijke en brandende ervaring zien binnen Annieâ€™s buitengewoon tragische geschiedenis, zwevend boven de gruwel van de vervolgingsgeschiedenis der Nederlandse Joden. De brieven aan Presser zijn Ã©Ã©nrichtingsverkeer, net als de brieven aan anderen. Antwoordbrieven van Presser aan Annie staan niet tot mijn beschikking en zijn er ook niet meer; het is mogelijk dat Annie ze heeft verscheurd (brief 4 mei 1943) en Presser heeft wat er nog van over was hoogstwaarschijnlijk vernietigd in de naoorlogse jaren.

Met nadruk zij hier gesteld dat ik geen historicus ben en mij niet gehouden voel tot afstand nemen; deze vertelling is geen historische studie, maar is de resonans van mijn innerlijke belevingswereld. Ik ben de chroniqueur van Annieâ€™s geschiedenis, waarbij mijn eigen levensgang als haar zoon daarin uiteraard een bescheiden plaats inneemt. Over de brieven heb ik redactie moeten voeren wegens herhalingen en gedeelten die er minder toe doen; voor de duidelijkheid heb ik bij de meeste brieven aangegeven aan wie ze gericht zijn. De in dit boek beschreven historische achtergrond is mijn persoonlijke keuze en betreft vooral de nietsontziende razziaâ€™s, de vrijwel dagelijkse en ook nachtelijke ophalingen van Joden en gebeurtenissen uit de geschiedenis van de Joodse kinderen, de opgroeiende jeugd, tijdens de jaren van vervolging door de Duitsers. Dit laatste vooral ook, omdat Annie en Presser beiden in het onderwijs werkzaam waren. In haar brief van 16 mei 1943 schrijft Annie dat de achtergrond belangrijk is voor de kleur van de voorgrond en zo is het ook met de verhalen in dit boek.

Prelude 1

Jacques Presser, historicus

Annie en Jacques Presser kenden elkaar heel oppervlakkig. Beiden waren in 1942 docent aan het Joods Lyceum in Amsterdam en zeiden elkaar goedendag op de gang of bij een vergadering. Over het Joodse onderwijs schrijft Presser in zijn beroemde boek Ondergang: ‘Geen enkele Jood, of hij had al een of meer keren met tegen hemzelf gerichte bepalingen kennisgemaakt, met ingrepen in zijn persoonlijk leven, in zijn zakelijk bestaan. Niet alzo de kinderen. Natuurlijk hadden zij niet buiten dit alles geleefd, geenszins. Maar rechtstreeks getroffen had men hen nauwelijks. Dit ging nu gebeuren: het Joodse kind moest gescheiden worden van het niet-Joodse, het moest van zijn school af, het werd op zijn beurt uitgebannen en binnen een heining geperst, waarin het te zijner tijd erfasst kon worden’.

Als leraar begon Jacques Presser bij het Vossius Gymnasium in 1926, eerst voor het vak Nederlands, later voor Geschiedenis. Hij was toen 27 jaar oud en al cum laude gepromoveerd.

In de eerste klas die hij daar kreeg, zaten nogal wat intelligente en talentvolle leerlingen. In het bijzonder viel hem een meisje van twaalf jaar op, een bijzonder levenslustig, schrander persoontje met donker haar en onweerstaanbare levensblijheid. Haar naam was Debora Suzanna Appel, kortweg Dé of Deetje genoemd. Presser was van het begin af aan bijzonder op deze leerling gesteld, voelde een sterke aantrekkingskracht, maar liet dat nooit blijken.

Jacques Presser, Vossius Gymnasium, circa 1937. Allard Pierson, Universiteit van Amsterdam, archief Jacques Presser.

Debora Suzanna Presser-Appel, juli 1937. Allard Pierson, Universiteit van Amsterdam, archief Jacques Presser.

Na zes jaar behaalde Debora het eindexamen gymnasium zonder te blijven zitten, ging daarna farmacie studeren en deed in 1936 haar kandidaatsexamen. Presser, die haar zijn vurige liefde had betoond al sinds zij van school was gekomen, vroeg haar met hem te trouwen dat jaar en zij stemde met vreugde toe. Het huwelijk werd Joods ingezegend en er brak voor beiden een buitengewoon gelukkige periode aan, vooral binnenshuis; zij waren dol op elkaar. Het waren de jaren voordat de oorlog uitbrak. In de buitenwereld was het toen al veel minder mooi; daar werd onheil vanuit het Oosten geleidelijk aan manifest. In Duitsland werden in 1935 de Neurenbergse rassenwetten in het leven geroepen. Joden mochten niet meer met gewone Duitsers trouwen en/of seksuele relaties hebben en verloren hun burgerrechten. Het virulente Duitse antisemitisme, uitmondend in de Kristallnacht van 1938 en de Anschluss van Oostenrijk baarden zorgen. Tegelijkertijd was er nog de vreselijke burgeroorlog in Spanje; de kranten deden verslag van de gebeurtenissen.

Presser en Dé leidden elk hun eigen leven en het geluk dat zij samen beleefden in hun woning aan de Roerstraat in Amsterdam leek bestand tegen de toenemende dreigingen vanuit de maatschappij. Zij lazen veel, hielden van klassieke muziek, gingen naar musea en reisden graag. Kinderen kwamen er niet; wel hadden zij twee katten die veel aandacht kregen. In zijn studietijd was Presser bevriend geraakt met de historicus Jan Romein en beiden waren al in de jaren twintig in de ban van het Sovjet-socialisme, dat maatschappelijk gouden bergen leek te beloven, vergeleken met de malaise die in het Westen heerste. Dat gevoel werd na de crisis van 1929 alleen maar sterker en zij waren niet de enigen bij wie dat gebeurde.

Presser had ook grote bewondering voor de rijke, eeuwenoude Duitse cultuur; hij was als leraar bijzonder populair en bracht de leerlingen in contact met muziek, literatuur en schilderkunst uit Duitsland, waar hij verschillende malen was geweest. Hij kende een aantal steden vrij goed. In de loop van de jaren dertig begon wel tot Presser en Romein door te dringen dat de Sovjet-Unie met Stalin aan het hoofd een terreurstaat was geworden en Presser had bovendien grote moeite om te accepteren dat zijn geliefde Duitsland de Nazi-hel op aarde had voortgebracht die onafwendbaar dichterbij kwam. Hij kon het eigenlijk niet geloven, maar toen Nederland bezet werd op 10 mei 1940 waren Dé en hij dermate geschokt en ontgoocheld over de vernietiging van al hun politieke ideeën en hun maatschappelijke en culturele waarden door de Duitsers dat zij, zoals een aanzienlijk aantal Joden, zelfdoding als enige uitweg zagen uit de verstikkende ellende. De ernstige poging daartoe lukte geenszins en beiden wisten naderhand de draad van hun leven weer op te pakken, met littekens op de polsen. Een paar maanden later kwam er een logé in huis. Aan het echtpaar Presser werd door de rector van het Barleus Gymnasium gevraagd de dochter van een gevluchte Duitse journalist op te nemen als gezinslid en dat was Isa Baschwitz, achttien jaar oud, tijdelijk werkend als hulp in de huishouding elders. Isa was samen met haar niet-Joodse moeder en haar broertje en zusje haar vader, de Joodse journalist Kurt Baschwitz, achterna gereisd. Haar vader was na de machtsovername in 1933 vanuit Duitsland naar Nederland vertrokken. Isa zag haar vader als politiek zeer geëngageerd en nogal geëmotioneerd over wat er gebeurde in Duitsland; hij had het nooit over Hitler, maar altijd over der Feldwebel. Hij had het land verlaten met achterlating van vrouw en kinderen; dat haar vader Joods was, had Isa nooit gemerkt.

Isa Baschwitz. Foto uit Jaap van Ginneken, Kurt Baschwitz. A Pioneer of Communication Studies and Social Psychology, 2018.

Nadat zij in Nederland waren aangekomen, werden zij door het Joods Vluchtelingen Comité bijzonder goed opgevangen in Amsterdam. In 1940, kort voor de capitulatie, kreeg Kurt Baschwitz van de vreemdelingenpolitie te horen dat hij moest onderduiken, want hij stond bekend als publicist tegen het Naziregime. Zo geschiedde. De twee zusjes Baschwitz werden dienstmeisjes, omdat er geen kostwinner meer was voor het gezin. Isa zat inmiddels op het Barleus Gymnasium, maar moest de school tijdelijk verlaten en kwam toen dus terecht bij Jacques en Dé Presser. Zij werd door de Pressers hartelijk welkom geheten en zij kreeg het gevoel dat het was alsof ze met zijn drieën bij elkaar hoorden. De woning in de Amsterdamse Roerstraat beschouwde zij als haar ouderlijk huis. Nadat Isa in een later jaar haar school had kunnen afmaken en geslaagd was voor haar examen ging zij in de verpleging werken bij het Spinoza-ziekenhuis in Amsterdam, maar zij bleef bij de Pressers in de Roerstraat wonen. Isa vond hen twee gouden mensen en was dankbaar twee jaar bij hen in huis te mogen zijn. Zij rolde in het verzetswerk toen zij de verpleging verliet om voor haar ondergedoken vader te zorgen. Het begon met bonkaarten voor onderduikers en daarna ging zij koerierswerk doen.

Voor Presser zelf kwam er een kink in de kabel wat zijn werk betrof. In het kader van de uitgevaardigde anti-Joodse maatregelen door de bezetter werd in de maand november van het jaar 1940 besloten dat alle Joodse ambtenaren ontslagen zouden worden, dus ook Joodse leraren. Tegelijk met zes collega’s diende Presser te vertrekken bij het Vossius Gymnasium en zo gingen de Joden eruit. De meesten zijn er niet meer, maar dat was najaar 1940 nog niet te voorzien en velen zullen misschien gedacht hebben: als dit het ergste is … Onder leerlingen van het Vossius Gymnasium brak een spontane staking uit tegen het vertrek van hun Joodse docenten, maar het mocht niet baten. Een jaar zonder betrekking brak aan, maar al een paar dagen na het ontslag stond de hoofdredacteur van uitgeverij Elsevier op de stoep met het verzoek aan Presser om acht hoofdstukken te schrijven voor een boek over de Tachtigjarige Oorlog. Presser wilde dat heel graag doen en werkte er hard aan, maandenlang. Het boek verscheen in mei 1941.

Presser en Dé hadden in het bezettingsjaar 1941 nog niet veel last van de Duitse maatregelen. Ontslagen Joodse leraren kregen van de gemeente een uitkering voor onbepaalde tijd waarmee zij hun rekeningen konden voldoen. Zo kon Presser verder werken aan van alles. In de eerste maanden van 1941 lazen en hoorden de Pressers ongetwijfeld over de talrijke opstootjes, schermutselingen en harde gevechten tussen Joodse knokploegen en WA-mannen en NSB‘ers, vaak was er sprake van uitlokking door Joden te molesteren en hun bezittingen te vernielen of in beslag te nemen. Op een zeker moment werd de WA-voorman Hendrik Koot zodanig in elkaar geslagen dat hij aan zijn verwondingen bezweek en dat kwam de Duitsers goed uit. Door middel van razzia’s in de buurt van het Waterlooplein arresteerden zij bij wijze van represaille 425 jonge mannen, die vervolgens naar het Jonas Daniël Meijerplein werden gejaagd. Via Schoorl en Buchenwald werden zij gedeporteerd naar Mauthausen, waar allen op gruwelijke wijze om het leven kwamen. Mauthausen, een concentratiekamp voor mannen, had een diepe steengroeve met een in de rots uitgehakte trap van 186 treden waarop gevangenen werden doodgeslagen of zich naar beneden moesten laten rollen tot de dood erop volgde. Ze werden natuurlijk ook ‘gewoon’ doodgeschoten of opgehangen. Van dit alles sijpelde wel iets door in de Nederlandse kranten en wie de Duitse bevelen niet opvolgde of kritiek had, werd meteen bedreigd met deportatie naar Mauthausen. Erg veel effect hadden die dreigementen in het begin niet. De bevolking kwam onder leiding van enkele communisten min of meer georganiseerd in opstand en dat leidde tot de beruchte Februaristaking, waaraan duizenden meededen. Later gingen de Duitsers nog vele malen tekeer met razzia’s, maar de Nederlandse bevolking had zich in ieder geval enigszins solidair getoond met hun Joodse landgenoten, vooral ter verdediging van morele en maatschappelijke waarden. Vanaf Amsterdam breidde de staking zich uit naar Zaandam, Wormerveer, IJmuiden, Haarlem, Huizen, Bussum, Utrecht en Sloten. Na de tweede stakingsdag grepen de Duitsers met veel geweld in, op last van Hanns Albin Rauter, de ijskoude SS-Politiechef. In de volksmond ging destijds het gerucht dat Joden uit heel Nederland in een Amsterdams Getto zouden worden geïsoleerd; het Getto zou ‘Kootwijk’ genoemd worden, naar ‘kameraad Koot’, de NSB’er.

Presser heeft in Ondergang veel aandacht besteed aan dit stukje geschiedenis. Bij het schrijven aan deze historische studie in de jaren na 1950 kon hij putten uit talloze documenten. In september 1941 werd door de gemeente Amsterdam op last van de Duitsers aan de Stadstimmertuin 1 het Joods Lyceum opgericht. De zeer Duitsgezinde burgemeester Eduard Voute werkte er maar al te graag aan mee om Joodse kinderen te dwingen van hun niet-Joodse school af te gaan. Het recht daar onderwijs te volgen werd hun ontzegd en zo verschenen zij in groten getale op Joodse scholen, zoals het Joods Lyceum. Voute had vanuit zijn gezindheid veel bezwaar tegen namen van straten en pleinen, die de herinnering aan kunstenaars en andere belangrijke Joodse personen levendig wilden houden, zoals David Bles, Jozef Israëls, Herman Heyermans, Isaäc Da Costa, Baruch de Spinoza, A.C. Wertheim, Eli Heimans, Samuel Sarphati of Jonas Daniël Meijer … Vaak moesten er Nationaalsocialistische namen voor in de plaats komen, maar er waren ook wel namen van betrouwbare niet-Joodse Nederlanders. Bij het nieuwe Joods Lyceum werd Presser aangesteld als leraar Geschiedenis. Hij kreeg het heel druk met lesgeven, lessen voorbereiden, examens afnemen, lezen over Amerika (er was een nieuwe opdracht van Elsevier voor een boek over dat land) en zijn betrokkenheid bij wat er op de school gebeurde. Het meest opvallend aan het Joods Lyceum was de volstrekte normaalheid binnen een afgrond van abnormaliteit. Alles ging gewoon door, zoals het lesgeven, net als altijd. De kinderen waren net als op de school waar Presser vandaan kwam, niet ondeugender, niet beter en zijn collega’s vormden een bijzonder aardig korps.

Opgehaald, weggehaald

Zo ging het echter niet verder. In de loop van het jaar 1942 begonnen leerlingen weg te blijven; ze waren ondergedoken of weggehaald. Op de school hing een sombere sfeer die elke dag erger werd, omdat er telkens weer hiaten vielen onder de leerlingen. Plaatsen in de klas bleven leeg. De reden was bekend, maar niemand sprak erover. Het lot dat allen voortdurend bedreigde, had toegeslagen. Er waren er weer een paar thuis opgehaald. Soms werden er ook leerlingen tijdens de les opgeroepen. Ze moesten meteen naar huis. Contact van Presser en enkele van zijn collega’s met een van de voorzitters van de Joodse Raad, Prof. dr. David Cohen, hielp de leerlingen van het Joods Lyceum niet. ‘Wij moeten op onze post blijven’, sprak Cohen, en meer had hij niet te melden. Dat was heel begrijpelijk, want Cohen en zijn collega-voorzitter Abraham Asscher waren gezagsgetrouw aan de Duitsers, die de Joodse Raad hadden opgericht in februari 1941. Via deze Raad moest de Joodse gemeenschap bestuurd worden, om alle wrede maatregelen van de Nazi’s tegen de Joden, die bekend werden gemaakt in het Joods Weekblad, zo geruisloos mogelijk te laten verlopen en de deportaties in gang te kunnen zetten zonder al te veel ruchtbaarheid. De Joden moesten nog tot aan het begin van de deportaties het gevoel hebben dat er hoop was. Beide voorzitters stonden onder zware druk; werkten zij niet mee dan gingen zij zelf op transport. Na de oorlog, door beiden overleefd, werd hen door de Joodse Ereraad verboden nog ooit een functie te bekleden in enige Joodse organisatie vanwege het medewerking verlenen aan de massamoord.

Over de eerste openbare diploma-uitreiking van het Joods Lyceum hing al de dreiging van de dood. Meisjes vanaf vijftien jaar oud hadden van de Zentralstelle für jüdische Auswanderung thuis het schriftelijk bevel gekregen, ‘s nachts om één uur naar het Centraal Station te komen voor transport en niemand wist precies waarheen dat zou gaan, maar waarschijnlijk was het Duitsland. De ouders begrepen dat ze hun dochters als een weerloze prooi in het midden van de nacht de straat op moesten laten gaan en hen nooit terug zouden zien. Meelopen naar het station mocht niet. De sfeer in het lokaal was om te snijden, buitengewoon drukkend. Er werd ernstig en waardig gesproken en er werd mooi muziek gemaakt door enige leerlingen. Een gemengd koortje zong Joodse liederen, weemoedige oude liederen van leed en vervolging. De Grüne Polizei stond op de achtergrond al klaar om de kinderen weg te halen. Presser was hierbij aanwezig; het waren ook zijn leerlingen. Na de uitreiking van de diploma’s mocht een meisje uit de hoogste klas de dames en heren leraren om raad vragen. Zij en haar zusje, ook op die school, hadden de oproep ontvangen een paar dagen later te vertrekken met onbekende bestemming. Ze wisten niet wat te doen. Daar stond dat meisje, zeventien jaar, met haar einddiploma vol achten en negens, rechtop voor de groene tafel waarachter de leraren zaten, met haar vraag om nooit meer te vergeten: ‘Dames en heren, zegt u ons toch asjeblieft, wat we doen moeten …?’ ‘Niet gaan …’, zeiden sommigen. De anderen zwegen en Presser boog het hoofd. Niemand kon ze echt helpen en zo gingen zij de dood tegemoet.

Presser schrijft na de oorlog in De nacht der Girondijnen: ‘Ik geef het op en zal alleen maar nog van mijn laatste ochtend op school vertellen. Vaderlandse geschiedenis, in 2a; lach niet: vaderlandse geschiedenis. De achttiende eeuw in 2a, de klas, die in September nog was begonnen met dertig kinderen, waarvan veertien over. Even opschrijven, want ik kán het niet laten: ik heb heus absenten opgegeven, absènten; ik zou willen krijsen, ik zou hier een paar tafels en banken in elkaar kunnen trappen; ik heb trouw aan de conciërge absenten opgegeven, want kinderen mogen niet zonder kennisgeving wegblijven en deze kinderen hadden geen kennis gegeven, of hun ouders niet – o vervloekt!’

Het aantal door de Duitsers bevolen anti-Joodse maatregelen was fors toegenomen. Op 15 juli 1942 vertrok de eerste trein met Joden naar vernietigingskamp Auschwitz en dat jaar zouden nog 41 transporten volgen; gemiddeld twee transporten per week. De Duitsers waren begonnen met wat zij van plan waren: identificeren, isoleren, depriveren, concentreren, deporteren en elimineren van het Joodse bevolkingsdeel in Nederland. Na het transport van 12 december 1942 begon een Kerstpauze, die de beulen en beulsknechten, voor zover zij gemist konden worden, in staat stelde het gewijde feest met hun familie te vieren. Op 11 januari 1943 begonnen zij weer met hun werk, uitgerust en wel. Voor Presser was de situatie bijzonder moeilijk, want hij leefde met Dé in een soort besloten geluk, zoals reeds eerder vermeld, enigszins op afstand van de misdadige buitenwereld. De half-Joodse Isa Baschwitz was van mening dat de Pressers geen gehoor zouden moeten geven aan het bevel de in mei 1942 ingevoerde Jodenster te dragen, maar zij waren trots op hun Joodszijn en naaiden de ster op hun kleding. Worstelend met gevoelens van verzet en het onder ogen zien van de realiteit koos Presser, zoals bijna allen, voor herkenbaarheid als Jood en droeg zijn ster. Vanaf die tijd voelde hij zich vogelvrij omdat de Gele Vlek, die voorgoed opgeborgen en vergeten was na middeleeuwse barbaarsheden, door de Nazi’s weer tevoorschijn was gehaald. Zo herstelden zij dit symbool in ere, voor het eerst weer na het Vierde Lateraans Concilie van 1215. Tijdens dit Concilie onder paus Innocentius III werden Joden en moslims verplicht een uiterlijk kenmerk van hun geloof te dragen. Voor Joden werd het de Jodenhoed (torenvormig hoofddeksel) of een geel insigne. De Nazi’s merkten er de Joden mee als vee, bestemd voor het slachthuis.

In de herfst van 1942 was Isa Baschwitz inmiddels het huis uit en kwam het gezin van de chemicus Cohen, gedwongen verhuisd van Rotterdam naar Amsterdam, bij de Pressers inwonen. Zij kregen twee kamers en een zolderkamer ter beschikking. Presser vond dat zij het voorrecht hadden in hun eigen huis te mogen blijven en liet het ontheemde echtpaar welwillend bij hen intrekken. Opvallend was dat Presser en Dé tot in 1943 niet actief naar een onderduikadres zochten en ook hun persoonsbewijzen niet deugdelijk lieten vervalsen. Het echtpaar reisde gewoon in december 1942 met de trein naar de Veluwe om te kijken naar een eventueel geschikt onderduikadres bij Jan de Rek, voormalig MO-leerling van Presser. Ze bleven in de Amsterdamse Roerstraat wonen en hun leven leiden, zoals ze het gewend waren. De meeste Joodse leraren hadden ‘uitstel’ van opgeroepen, opgehaald en gedeporteerd worden tot halverwege 1943, maar zekerheden bestonden natuurlijk geenszins. De Pressers hadden er grote moeite mee hun zelf gecreëerde intieme wereldje te verlaten. Aan arrestaties wisten zij nog steeds te ontkomen. Bij twee razzia’s in Amsterdam werden Presser en Dé beiden gearresteerd, maar kwamen met veel geluk toch op het laatste moment weer vrij. ‘Sie ist noch jung …’, sprak Aus der Fünten over Dé na de tweede razzia en liet haar gaan. Aus der Fünten had de leiding van de Zentralstelle für jüdische Auswanderung, een naam waarmee verhuld werd dat er de reis naar de dood mee werd bedoeld.

Voor de Joden in Amsterdam en ook elders begon het ondragelijke, martelende wachten als de klok acht uur sloeg en het donker werd. Elke hoorbare voetstap deed hen ineenkrimpen, elke auto was een naderend oordeel, elke bel een vonnis. De overval-auto’s trokken erop uit, de Grüne Polizei en de Hollandse Jodenbeulen begonnen opgewekt met hun duivels nachtelijk bedrijf. Elke avond werden deuren geopend of ingetrapt, mannen, vrouwen, kinderen, grijsaards en zieken als vissen uit de fuik gehaald, weerloos, rechteloos, zonder hoop, zonder hulp. Vervolgens werden zij op transport gesteld met altijd dezelfde bestemming: de dood. Daarna kwamen de verhuiswagens om de bezittingen weg te slepen.

De Pressers kregen van tijd tot tijd dringend advies om naar het buitenland te vluchten. Soms wilden zelfs mensen die zij niet eens kenden hen daarbij wel helpen, maar zij gingen nergens op in, want er konden verraders of collaborateurs achter die adviezen zitten en dan kon het heel gevaarlijk worden. Pleegdochter Isa Baschwitz kwam vaak gezellig op bezoek als zij een vrije dag had en in januari 1943 werd Presser door zijn collega Annie Otten-Wolff ervan op de hoogte gesteld dat haar moeder Odile Wolff-Simon overleden was op 23 december 1942, net voor de Kerstdagen.

Prelude 2

Annie Emilie Otten-Wolff, lerares Franse taal- en letterkunde MO-B

Annie had evenals Jacques Presser een diepe liefde beleefd, vanaf 1929, in de aanloop naar haar huwelijk in 1937 met Daniël Johannes Otten (Daan), mijn vader. Het was een liefde die zij blijvend bij zich zou dragen. Mijn vader (Amsterdam, 1908) verhuisde met zijn familie in 1913 naar Bussum en vandaar in 1920 naar Zandvoort. Hij doorliep het Kennemer Lyceum in Overveen en begon aansluitend aan de studie geneeskunde in Amsterdam; hij wilde huisarts worden. Van zijn vader, mijn grootvader Otten, had hij de liefde voor het vioolspel meegekregen. Annie Wolff, haar ouders en haar broertje Marcel Harry kenden mijn vader al heel lang, uit Bussum. Zij waren Duitse Joden. Vanuit Duitsland was mijn grootvader Paul Wolff in 1890 naar België gekomen, waar hij in 1906 trouwde met Odile Simon. Zij vestigden zich in Antwerpen, waar Annie geboren werd in 1907 en haar broertje in 1911. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in de zomer van 1914 moest de familie vluchten; zij waren stateloze burgers. Via een opvangadres op de Veluwe vonden zij eind 1914 een huis in Bussum aan de Graaf Florislaan en in de jaren die volgden leerden zij de familie Otten kennen via muzikale activiteiten. Annie doorliep het Goois Lyceum en kreeg al vroeg pianoles, waarbij zij veel talent toonde; Harry kreeg celloles. Toen er in 1929 prille wederzijdse gevoelens tussen Annie en mijn vader bleken te zijn ontstaan, was Annie inmiddels student Franse taal- en letterkunde geworden. Annie was 22 jaar, mijn vader 21.

Zandvoort, 1930. Aan het strand.