Het Renaissancewonder

Bakermat van een nieuw mens- en wereldbeeld

Jacob Slavenburg

Omslagontwerp: Bart van den Tooren, Amsterdam

Afbeelding omslag: Sandro Botticelli, Portret van een jonge vrouw, circa 1480, Tempera op hout, Städel Museum, Frankfurt.

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 778 8

e-ISBN 978 94 6249 779 5

NUR 640

© 2021 Jacob Slavenburg, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoudsopgave

Tijdtabel

Inleiding

Proloog: Het beeld van de faun

1 Na Rome

Kunst en cultuur

Verval

Religieus fanatisme

Brand in de grootste bibliotheek ooit

2 Licht in het duister

Dark Ages

Duisternis

Memento mori

Erfzonde

Schisma

Islam

Strijd in het Oosten

Moren

Vertaalschool

Kabbala

3 Renaissance

Het begrip ‘Renaissance’

Carpe diem

De renaissancemens

Florence, bakermat van de Renaissance

De bank

Wissel en woeker: het promessesysteem

Cosimo als bankier

De plaats van de bankier in de gemeenschap

Cosimo als mecenas

4 Bouwen en boeken

Michelozzo

Cosimo als boekenverzamelaar

De eerste openbare bibliotheek

Het Medici-paleis

5 Godsdienst en filosofie

Concilie

Academie

Marsilio Ficino

Plato voorbij

Geen onbekende

6 Hermetisch ontsloten

Bestseller

God, kosmos, mens

Hermes onderwijst zijn zoon

7 Hermes in beeld

Hermes wordt jonger…

Primavera

Andere kijk

Platoonse liefde

Godin van de liefde

Hermes te paard

8 Vermomde heiligen

Perspectief

Zelfbewustzijn

Handel met het Vaticaan

Het verhaal van Filippo

9 Moord in de kerk

Lorenzo il Magnifico

De aanslag

Wraak

Sixtijnse kapel

Kunstenaarsexport

10 Humanisme in de Renaissance

Petrarca

Florence

Studia humanitas

Bartolomeo Platina

Productief auteur

Kookboek

Gezond en smaakvol

11 Pico della Mirandola

Een rusteloze filosoof

Negenhonderd stellingen

Wereldliteratuur

Invloed en verspreiding

12 Synthese

Pico en de Heptaplus

De inhoud

Laatste levensjaren

13 Een boeteprediker in Florence

De boeteprediker van de San Marco

De bezetting van Florence

Vanitas vanitatis

Einde en begin

14 Over de grenzen

Golfbewegingen

Johannes Reuchlin

Thomas More

Erasmus

Terug naar Italië

15 De pausenstrijd

Avignon

Terug in Rome

16 De renaissance van het pausdom

Renaissancepaus

Vlucht naar Florence

Vaticaanse bibliotheek

Van cultuurbarbaar tot cultuurminnaar

Paus Pius van Pienza

Sixtijnse kapel

Mijnenveld

De Borgia’s

Familieman

Lucrezia

Het kastanjebanket

Restauratie

La famiglia

17 Een soldateske kunstminnaar

De condottieri

Sint-Pieter

Grafmonument

Gekonkel

Synthese kunst en wijsbegeerte

18 Apotheose

Verborgen betekenissen

De schepping van de mens

De joodse achtergrond

Vrouwe Wijsheid

Baarmoeder

De rib die geen rib was

De bolronde mens

De zondeval die geen zonde was

De slang

19 Het einde van de Renaissance

Hoogrenaissance

Plundering van Rome

Architectuur

Hemelse muziek

Trente

20 Renaissance, vernieuwing of voortzetting?

Korte, middellange en lange termijn

Renaissance-aspecten

Mens- en wereldbeeld

Terug naar de ‘oorsprong’

Visuele kunst

Erfenis

Epiloog: Michelangelo, beeldend verwoord

Noten

Geraadpleegde literatuur

Register van namen

Tijdtabel

1389 Cosimo de’ Medici, zoon van Giovanni di Bicci, geboren

1397 Giovanni di Bicci richt Medici-bank op in Florence met filiaal in Rome

1406 Florence neemt Pisa in

1416 Geboorte van Piero de’ Medici (de Jichtige)

1429 Oorlog om Lucca tussen Milaan en Florence

1433-1434 Cosimo in ballingschap in Venetië

1436 Koepel Florentijnse dom door Brunelleschi voltooid

1436-1443 Restauratie San Marco-klooster

1437 Medici-bibliotheek geopend

1439 Oecumenisch concilie verplaatst zich naar Florence; Byzantijnse geleerden geven lezingen en colleges over Plato en neoplatonisten

1440 Dood van Cosimo’s broer, Lorenzo

1449 Geboorte van Lorenzo de’ Medici (il Magnifico)

1450 Battista Alberti publiceert De pictura (‘Over het schilderen’)

1453 Val van Constantinopel

1462 Plato-academie start

1463 Vertaling van het Corpus Hermeticum door Ficino

1464 Dood van Cosimo

1466 De nog zeer jonge Lorenzo tekent overeenkomst met paus Paulus II; Medici-bank krijgt monopolie in aluinhandel

1469 Dood van Piero I; Lorenzo volgt hem op; huwelijk Lorenzo met Clarice Orsini

1478 Pazzi-samenzwering en moordaanslag op Lorenzo en Giuliano

1479 Lorenzo naar Napels om vrede te sluiten; Michelangelo wordt opgenomen in familie Lorenzo.

1480 Turkse aanslag op Otranto in de ‘hak’ van Italië

1481 Sixtijnse Kapel gereed

1482-1485 Pico della Mirandola in Florence

1482 Da Vinci verlaat Florence en trekt naar Milaan

1486 Pico publiceert zijn negenhonderd stellingen

1487 Pico in de ban gedaan, arrestatie in Frankijk, Lorenzo weet hem terug in Florence te krijgen

1488 Michelangelo wordt opgenomen in de familie van Lorenzo il Magnifico: tegeltableau Hermes Trismegistus in de kathedraal van Siena

1487-1492 Pico in Medici-villa in Fiesole

1489 Pico’s Heptaplus wordt opgedragen aan Lorenzo

1490 Reuchlin ontmoet Pico della Mirandola

1492 Dood van Lorenzo il Magnifico; Leonardo da Vinci’s Vitruviusman

1492-1503 Borgiapaus Alexander VI

1494 Franse inval in Florence, vlucht van Piero de’ Medici (de onfortuinlijke); verdachte dood van Pico della Mirandola en Poliziano

1498 Openbare verbranding Savonarola

1499 Dood van Marsilio Ficino

1503 Paus Julius II della Rovere, neef van Sixtus, treedt aan

1508 Michelangelo begint aan de schildering van het plafond van de Sixtijnse Kapel

1509 Lof der zotheid van Erasmus verschijnt; Rafaël begint aan de beschildering van de Stanza della Segnatura

1513-1521 Paus Leo X de’ Medici op de pauselijke troon

1516 Utopia van Thomas More verschijnt

1517 De Arte Cabbalistica van Reuchlin verschijnt; Luther poneert zijn 95 stellingen; het begin van de Reformatie

1519 Dood van Leonardo da Vinci in Amboise

1526 Sint-Pieter gereed, ingewijd door Paus Clemens VII de’ Medici

1527 Il Sacco di Roma (‘de plundering van Rome’)

1545-1563 Concilie van Trente

1550 Giorgio Vasari publiceert De Levens

1564 Michelangelo sterft in Rome

Inleiding

Er is al veel geschreven over de (Italiaanse) Renaissance. Mooie kunstboeken met afbeeldingen van schilderingen, beelden en architectuur uit die tijd. Ook enkele boeken over de literaire aspecten. Vaak wordt als het om literatuur gaat geschreven over de pre-renaissancisten Dante Alighieri (1265-1321) met zijn indrukwekkende Divina Commedia of over Giovanni Boccaccio (1313-1375) met zijn prachtige verhalen in de Decamerone.

In dit boek wil ik twee zaken bij elkaar brengen: de fijnzinnige kunstuitingen van beeldende kunstenaars als Botticelli, Ghirlandaio, Da Vinci, Rafaël en Michelangelo en de overrompelende wereldliteratuur, waaronder een herontdekte hermetische tekst, de volledige uitgave van de geschriften van Plato en een duizelingwekkende Rede over de menselijke waardigheid van Pico della Mirandola, een jonge graaf die het op durft te nemen tegen de paus. Daar komt nog bij dat islamitische en joodse mystiek, zoals de kabbalistische literatuur, in deze era actief bestudeerd werd door geleerden en kunstenaars.

Beide aspecten, kunst en literatuur, zijn een huwelijk aangegaan. Het nieuwe denken, zoals dat in de teksten naar voren komt, werkt op een intrigerende manier door in de vele kunstwerken. Als je die samenhang begrijpt, zie je bij het tot je nemen van de literatuur beelden voor je van beroemde renaissancekunstwerken. En bij het bekijken van de beelden hoor je als het ware op de achtergrond de onthullende wijsheid die toegankelijk is gemaakt door de renaissancefilosofen.

Dit boek geeft de levendige geschiedenis weer van mensen die in dat bijzondere tijdvak leefden. Zij hebben sporen nagelaten die merkbaar zijn tot op de dag van vandaag. Zonder dit rijke hoofdstuk in de historie zou onze wereld, onze cultuur, er anders uitzien.

In de historiografie is er discussie over het feit of de Renaissance nu die totale vernieuwing was, zoals negentiende-eeuwers als Jacob Burckhardt dat stellen.1 Is de Renaissance niet, weliswaar met andere accenten, een voortzetting van de Middelleeuwen? Voornamelijk in de tweede helft van de vorige eeuw hebben bekende historici in hun lezenswaardige werken kritische kanttekeningen geplaatst bij de romantische ideeën van Burckhardt en zijn tijdgenoten. Zij beschouwen de Renaissance als een van de vele rimpelingen in de mensheidgeschiedenis. Zo schrijft Toynbee in zijn standaardwerk A Study of History dat men door het woord ‘renaissance’ als eigennaam te gebruiken de fout maakt om een bepaalde gebeurtenis te isoleren en deze renaissance niet te zien als een terugkerend historisch fenomeen.2

Ten dele ben ik het met hen eens. Toch breek ik een lans voor het unieke van de Renaissance als een bakermat van een nieuw mens- en wereldbeeld. Ook Peter Burke, een groot kenner van de Italiaanse Renaissance, zit op die lijn. Hij schrijft dat ‘als we de term gebruiken om er een bepaalde groep van culturele veranderingen in de westerse cultuur mee aan te duiden, zonder vooroordeel jegens de prestaties van de middeleeuwen of jegens die van de wereld buiten Europa, dan kan het gezien worden als een indelingsbegrip dat nog altijd bruikbaar is’.3

De twee eerste hoofdstukken in dit boek zijn ruwe schetsen over de tijdvakken, voorafgaand aan de Renaissance: de Grieks-Romeinse wereld en de Middeleeuwen.

In de daaropvolgende hoofdstukken verschijnt de eerste telg uit de familie de’ Medici ten tonele. Deze Cosimo de’ Medici geeft als renaissancemecenas aan kunstenaars en handschriftenverzamelaars opdrachten die gefinancierd worden met gelden van zijn eigen bank. Hij roept zelfs een Academie in het leven, die gewijd is aan Plato en de neoplatonici.

De directeur van die Academie, priester-geleerde-arts Marsilio Ficino, vertaalt niet alleen de in die tijd grotendeels onbekende werken van Plato; hij geeft ook een verloren gewaand geschrift uit, het Corpus Hermeticum, waarover meer in het zesde hoofdstuk. In het zevende hoofdstuk laat ik zien dat de denkbeelden van Ficino doorwerken in de beeldende kunst.

De hoofdstukken 8 en 9 gaan dieper in op de kunstuitingen uit die tijd en de machtige beschermheer uit het Medici-geslacht, Lorenzo il Magnifico, op wie een geruchtmakende moordaanslag plaatsvindt.

In de hoofdstukken 10 en 11 besteed ik aandacht aan het humanisme, dat vanuit Florence uitwaaiert, vooral ook door de rol van Giovanni Pico della Mirandola (1463-1494). Dit genie trekt naar Rome om zijn, voor die tijd, revolutionaire denkbeelden te verdedigen aan het pauselijk hof. Zijn harmonie van klassieke schoonheid, joodse mystiek, islamitische wijsheid en ondogmatisch christendom wordt door de paus niet op prijs gesteld en tot ketterij verklaard. En er zijn ook andere tegengeluiden, zoals die van boeteprediker Savonarola, waarover we lezen in het dertiende hoofdstuk. Maar de humanistische stroom is niet meer te stoppen. Ze vindt weerklank in West-Europa, met humanisten als Reuchlin, Thomas More en Erasmus.

Bij het eindigen van het culturele primaat van Florence staan de Romeinse pausen in de rij. Na het echec van het schisma met de ‘ballingschap’ in Avignon, worden pausen de nieuwe opdrachtgevers van oogverblindende schilderingen en soms megalomane bouwwerken, zoals de Sint-Pieter. Het betekent ook, zoals te lezen is in hoofdstuk 16, een renaissance van het pausdom zelf. Voor kunstenaars als Botticelli, Rafaël en vooral Michelangelo betekent dit werk aan de winkel. Het genie Michelangelo weet in zijn schilderingen op het plafond van de Sixtijnse Kapel intrigerende verbindingen aan te brengen tussen Bijbelse taferelen en de joodse wijsheid van de kabbala. Een absoluut hoogtepunt uit de Renaissance. Dat alles vinden we, met schitterende illustraties, in het zeventiende en achttiende hoofdstuk. Het hoofdstuk daarop gaat over de hoogrenaissance en de (tijdelijke) teloorgang van Rome, dat het einde inluidt van de Italiaanse Renaissance.

Het laatste hoofdstuk geeft een beschouwing en korte samenvatting van elementen uit de Renaissance en de erfenis daarvan in de volgende eeuwen.

Ik wens u veel kijk- en leesplezier.

Jacob Slavenburg

Proloog: Het beeld van de faun

‘In die tijd had Lorenzo il Magnifico de’ Medici in zijn tuin aan de piazza di San Marco de beeldhouwer Bertoldo in dienst, niet zozeer als oppasser of bewaker van de vele fraaie oudheden die hij daar tegen hoge kosten had bijeengebracht en verzameld, als wel omdat het zijn grootste wens was een school te stichten van voortreffelijke schilders en beeldhouwers… Daarom vroeg hij [Lorenzo] aan Domenico Ghirlandaio of deze in diens atelier jongelui had die zich tot de beeldhouwkunst voelden aangetrokken, en of hij hen dan naar de tuin zou willen sturen, waar Lorenzo hen wilde laten oefenen en zodanig doen opleiden… Dus zond Domenico hem een aantal van zijn beste leerlingen, onder wie Michelangelo…

Toen Lorenzo had gezien hoe begaafd de jongen was, bleef hij steeds hoge verwachtingen van hem koesteren; en enige dagen later vatte Michelangelo moed en hij begon in een stuk marmer een antieke faun te kopiëren, die hij daar had aangetroffen, oud en gerimpeld, met een geschonden neus en een lachende mond. En terwijl Michelangelo nooit eerder marmer noch beitels had aangeraakt, lukte de kopie hem zo goed dat Il Magnifico verbaasd stond; en toen hij zag dat de jongeman enigszins van deze antieke kop was afgeweken, zijn verbeelding had laten werken en de faun een open mond had gegeven, waarin de tong en alle tanden te zien waren, zei deze heer hem schertsend, op zijn gebruikelijke vriendelijke wijze: “Je zou toch moeten weten dat oude mensen nooit al hun tanden bezitten en dat ze er altijd wel eentje missen.”

In zijn eenvoud vond Michelangelo dat zijn heer, die hij zowel vreesde als beminde, gelijk had; en Lorenzo was nog maar nauwelijks weg, of hij rukte de faun een tand uit en bewerkte het tandvlees zodanig dat het leek of deze tand was uitgevallen; in spanning wachtte hij tot Il Magnifico zou terugkomen, en toen het zover was en Lorenzo had gezien hoe groot Michelangelo’s eenvoud en vakmanschap waren, moest hij daar herhaaldelijk om lachen, en hij vertelde het als een mooi verhaal aan zijn vrienden.

Hij vatte het plan op om Michelangelo te helpen en te begunstigen, en liet diens vader, Lodovico, bij zich komen, wie hij om toestemming vroeg de jongen als een zoon bij zich in huis te nemen en Lodovico stemde hier graag mee in; hierop gaf Il Magnifico opdracht hem in zijn huis een kamer te geven en voor hem te zorgen; Michelangelo at dagelijks aan de tafel van zijn heer, te zamen met diens zoons en andere waardige en edele personen die bij Il Magnifico verkeerden…’

Uit: Giorgio Vasari (1511-1574), De levens, vertaling Anthonie Kee.1

Een van die ‘edele’ personen was de leraar van Lorenzo’s kinderen, graaf Giovanni Pico della Mirandola, kortweg: Pico.

Ottavio Vannini, Michelangelo toont Lorenzo het hoofd van een faun. Palazzo Pitti, Florence.

1 Na Rome

Tussen de stichting van de stad Rome, volgens de legende in 753 v.Chr., en de val van de laatste Romeinse keizer in 476 n.Chr. liggen ruim twaalf eeuwen. In die periode breidde het Romeinse Rijk zich uit tot een absolute wereldmacht. In het kader van dit boek zijn we minder geïnteresseerd in de politieke en militaire geschiedenis, maar des te meer in de cultuurgeschiedenis, de kunsten en de filosofie. Dat zijn de twee aspecten die van belang zijn voor de cultuur van de Renaissance. Wat betreft filosofie waren de Romeinen ruim schatplichtig aan de Grieken. De invloed van vooral de Griekse filosofen Aristoteles en zijn leermeester Plato en het daaruit voortvloeiende neoplatonisme1 was immens. Romeinse filosofen die in latere eeuwen veel weerklank vonden, waren onder meer keizer Marcus Aurelius (121-180) met zijn Persoonlijke notities, en vooral de Romeinse politicus Cicero (106-43 v.Chr.) met in de eerste plaats zijn humanistische werken.

In de Renaissance was men bekend met de Griekse epen Ilias en Odyssee. De weergave van veel Griekse mythen kende men van de geschriften van de Romeinse dichter Ovidius (43 v.Chr.-17 n.Chr.), vooral de Metamorfosen en Fasti.

Kunst en cultuur

De Romeinse kunst is sterk beïnvloed door zowel de Etruskische als de Griekse cultuur. De voornaamste Romeinse kunstvormen waren architectuur, beeldhouwen en de vervaardiging van mozaïeken. Van de Romeinse schilderkunst kennen we voornamelijk enige spaarzaam overgeleverde fresco’s.2

In iedere Romeinse stad, ook buiten het huidige Italië, werden tempels voor verschillende godheden gebouwd. Daarnaast waren er ook veel publieke gebouwen, zoals basilica’s (voor handel en rechtspraak), badhuizen, grafmonumenten en triomfbogen. Romeinse bouwwerken, of overblijfselen daarvan, waren een belangrijke inspiratiebron voor renaissancekunstenaars. Zo beleefde de Romeinse bouwheer Vitruvius (± 85-20 v.Chr.) een comeback in de Renaissance. In dat tijdvak verscheen ook de eerste druk van zijn beroemde boek De architectura.

Leonardo da Vinci, Vitruvius Man. Gallerie dell’Accademia, Venetië.

In de Romeinse beeldhouwkunst vinden we veel kopieën van Griekse beelden. Maar er werden ook talrijke reliëfs gefabriceerd met allerhande afbeeldingen uit de mythologie en uit het dagelijks leven. Op bouwwerken en zuilen verschenen taferelen, bijvoorbeeld de beroemde Trajanus-zuil in Rome – ingewijd in 113 n.Chr. – met een relaas van de veldslagen in de oorlogen tegen de Daciërs (in het huidige Roemenië). Het zijn vooral deze beelden geweest die kunstenaars in de Renaissance, zoals Michelangelo, Donatello en Benvenuto Cellini, inspireerden tot grootse prestaties.

Verval

De vijfde eeuw kunnen we de eindtijd van een cultuur noemen. In het tijdvak van de volksverhuizingen werd in 476 n.Chr. de laatste Romeinse keizer afgezet. Het verval trof echter niet alleen Rome, maar ook Egypte, de parel van het Romeinse Rijk.

Alexandrië, eens de intellectuele metropool van de antieke wereld, verviel in de vijfde eeuw tot barbarij. Waar ooit de Hermetici (waarover later meer) de wijsheid beheersten, waar Archimedes studeerde, evenals Euclides, wiens wiskundige leerboek tot in de twintigste eeuw de basis bleef voor het wiskundeonderwijs, Eratosthenes, die de omtrek van de aarde berekende tot op tachtig kilometer nauwkeurig, Callimachus en Aristarchus van Samos, die het eerste model van ons zonnestelsel presenteerden met de zon als middelpunt. De plaats waar illustere leraren als Philo, Basilides en Valentinus tot hoge intellectuele en religieuze prestaties kwamen. Daar, in die stad Alexandrië, sloop dogma en domheid binnen.

Religieus fanatisme

In Alexandrië volgde na de era van de diepzinnige logos-leer van Origenes en de mystieke beschouwingen van de neoplatonist Plotinus, de eeuw van aartsbisschop en kerkvader Athanasius, die voor eens en altijd bepaalde wat christenen – en wie dat niet was moest dat uit lijfsbehoud maar heel snel worden – mochten lezen en wat niet.

Misschien wel het dieptepunt was de moord op Hypatia, een der grootse wiskundigen in die tijd, een vrouw die tolerantie hoog in haar vaandel had. Ze werd door een groep christelijke fanatici in maart 415 door de straten van Alexandrië naar een kerk gesleept, waar haar de kleren van het lijf werden gerukt en haar huid aan flarden werd gescheurd met scherpgekante afgebroken stukken aardewerk. ‘Toen ze dood was, scheurden ze haar lichaam aan stukken, smeten wat er over was op een brandstapel…’, schrijft Catherine Nixey in haar onthullende boek Eeuwen van duisternis.3

Brand in de grootste bibliotheek ooit

Enige jaren daarvoor al hadden christenen het Serapeion geplunderd en in brand gestoken. Deze bibliotheek, de beroemdste aller tijden, werd in de as gelegd, en eeuwenlang vergaard zeldzaam materiaal, naar schatting een half miljoen onvervangbare geschriften, ging voor altijd verloren.4

2 Licht in het duister

Na de val van het Romeinse Rijk in de vijfde/zesde eeuw, mede door de grote volksverhuizingen, vond er in het Westen een overgang plaats naar een rurale maatschappij.

Dark Ages

Historici laten daar de Middeleeuwen beginnen, ofwel de Dark Ages, de duistere eeuwen. Na de schittering en hoge cultuur van de Oudheid werd tot voor kort de daaropvolgende tijd als een terugval gezien. Steden raakten in verval, munten verdwenen grotendeels, en handel vond doorgaans plaats door middel van ruilhandel. De Franse mediëvist Jacques le Goff beschrijft in De cultuur van middeleeuws Europa dat niemand meer wist hoe je stenen moest houwen en bewerken, waardoor hout weer het belangrijkste materiaal werd. Het vervoer lag grotendeels stil, waardoor de glaskunst in het Rijnland uitstierf, omdat er geen kristalsoda meer aangevoerd werd uit het Middellandse Zeegebied.

De Middeleeuwen werden gezien als een periode van verval, afgesneden van de klassieke literatuur. Petrarca (1304-1374), die een groot bewonderaar was van de humanistische geschriften van de Romeinse schrijver Cicero, noemt het de eeuwen van tenebrae (duisterheden).

De Middeleeuwen waren echter niet zo ‘dark’ als in vele publicaties is gesteld. Enkele jaren terug waren er met Crossroads (2017) in het Allard Pierson in Amsterdam en Middeleeuwse tuinen (2019) in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden mooie exposities die een vollediger beeld geven.

Overigens beweegt de cultuurgeschiedenis zich niet lineair maar in ups en downs. Oftewel in golven: opbloei – hoogtepunt – verval.

Veelal worden de Middeleeuwen geplaatst tussen twee historische data. Als beginpunt neemt men vaak de afzetting van Romulus Augustulus, de laatste Romeinse keizer, door de Germaan Odoaker in het jaar 476. Deze gebeurtenis wordt gezien als het einde van het West-Romeinse Rijk. Als eindpunt van de Middeleeuwen nemen historici vaak het jaar 1492. In dat jaar ontdekte Columbus Amerika en ook in dat jaar werd het Spaanse Granada veroverd, het laatste bolwerk van de Moren.

Soms wordt als einde van de Middeleeuwen – en het begin van de Renaissance – het jaar 1453 genoemd, vanwege de val van Constantinopel en de uitvinding van de drukpers.

Duisternis

De Middeleeuwen waren zeker geen absolute ‘duisternis’. Historici delen deze periode in drie tijdvakken:

Vroege Middeleeuwen (tot ca. 950)

Hoge Middeleeuwen (ca. 950-1270)

Late Middeleeuwen (ca. 1270-1492)

Vooral in de laatste twee tijdvakken zien we een duidelijke opbloei van cultuur. Denk daarbij aan de gotische kathedralen, de prachtig verluchte handschriften en andere fraaie cultuuruitingen.

De kunst was overwegend religieus en stond in dienst van de kerk. Kunst werd gemaakt ter meerdere eer en glorie van God. Belangrijk in de Middeleeuwen voor de cultuuroverdracht was het monnikendom. Jongens leerden lezen en schrijven in klooster- en kathedraalscholen. Daar werden ook vakken als logica, retorica, mathematica en astronomie onderwezen. In de elfde en latere eeuwen werden steeds meer universiteiten opgericht. De eerste was de universiteit van Bologna (Italië). Ook andere universiteiten, zoals die van Parijs en Cambridge, stammen uit deze tijd.

Memento mori

De meeste mensen in de Middeleeuwen konden niet lezen. Zij moesten het doen met wat de priesters daarover vanaf de kansel vertelden en met de afbeeldingen op kerkmuren en kerkramen.

Volgens de gangbare theologie was Eva de hoofdschuldige aan de zondeval. Zij at, volgens de Bijbelse verhalen, van de boom van goed en kwaad en overtrad daarmee het gebod van God, die hen vervolgens het paradijs uit joeg. De mens is, volgens het Bijbelboek Genesis, van het stof der aarde genomen, en tot stof zal hij wederkeren. Voor die tijd kon hij ook ziek worden en, nog erger, door de duivel worden verleid. Dat betekende dan een enkele reis naar de hel.

Erfzonde