Dit boek was niet tot stand gekomen zonder de financiële bijdrage van de volgende partijen:

Ontwerp omslag en binnenwerk: Tjeu Ziellemans, Sittard

Omslagbeeld: Wouter Schouten, Rijksmuseum Amsterdam

ISBN978 94 6249 780 1
e-ISBN978 94 6249 781 8
NUR691

© 2022 B. Brommer, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2022 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen.
Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd worden verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Batavia in 1627, inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding

1De kaart, de opdrachtgever en de maker

2Het verhaal van Pieter de Carpentier

De zeereis naar Indië

Batavia

Terug naar Nederland

3Jayakarta – Batavia

Het Aziatische handelsgebied in de 16e eeuw

Jayakarta

De Nederlanders in Jayakarta

Immigranten

4Het stadsbestuur

Zelfbestuur en stadsbestuur

Schepenen en baljuw

Burgerschutterij

Stadsfinanciën

Tollen en accijnzen

Het stadhuis

Ziekenhuis

5Kerk en school

De kerk

Kerkelijke problemen

De kerkgebouwen

Opmerkelijke begrafenissen

Onderwijs

6Het verhaal van Cornelis Senen

Cornelis Senen

Meester Cornelis

7De Chinese gemeenschap

Het aantrekken van nieuwe Chinese inwoners

Hoofd der Chinezen

Bencons vertrek naar Taiwan

Wonen en werken

8Het verhaal van Nyai Inqua

Vrouwelijke kapitein der Chinezen

Laatste wil

9De Nederlanders, stad en platteland

Goederen uit Nederland

Vrijburgers

Landerijen en plantages

10Het verhaal van Trijntje Willemsdochter

11Bulktransport en kaapvaart

12Het verhaal van Gillis Venant

In dienst van de VOC

Vrijburger in Batavia

Verbanning naar Banda

Een tussenstop in Amsterdam

In de indigo

13Een spraakmakende veiling

Schulden en afrekening

De boedel van Willem du Loij

Naar Thailand

De nalatenschap

14De Japanse gemeenschap

Soldaten en huurlingen

Japanse vrijburgers, ‘Christen Japonders’

Wonen en werken in Batavia

Kapitein der Japanners

Het einde

15Het verhaal van Isabella van Nagasaki

De Tijgersgracht

Isabella’s laatste wil

16Mardijkers, slavernij en vrijheid

Menselijke handelswaar

Leven in slavernij

Mardijkers in de stad

17Het verhaal van Waddon en Goele

De verhoren

Het vonnis

18Een stadswandeling in 1627

Het Engelse kwartier

Het kasteel

Het Chinese kwartier

Het Comedihuys

De Heerenstraat

De Princenstraat

De Tijgersgracht

Stadhuisplein, marktplein

De nieuwe zuiderstad

Het ziekenhuis

19Het verhaal van Jacobus Bontius

Natuuronderzoek in Oost-Indië

Werken in Batavia

Onderzoek

Het laatste jaar

20De kaarten van Batavia

De ontwikkeling van Batavia

21Het verhaal van Frans Florisz van Berckenrode

Landuitgifte

Frans Florisz van Berckenrode

Kaarten

Nieuwskaart?

Noten

Bronnen

Bijlagen

Naamlijst vrijburgers in 1622

Index namen

Voorwoord

Hoe dan?

Dit is een uitspraak die je vandaag de dag veel hoort en die vaak niet alleen een vraag om meer informatie is, maar ook een uitdrukking van verbazing en zelfs onvrede met een bepaalde gang van zaken.

In alle opzichten is deze uitroep van toepassing op de vroegste geschiedenis van Batavia, het onderwerp van dit boek. Die geschiedenis roept immers heel veel vragen op, wekt verbazing en de laatste tijd ook steeds vaker morele verontwaardiging. Om met dat laatste te beginnen. De Nederlandse koloniale geschiedenis is onder revisie. In de huidige geschiedschrijving is het accent sterk gericht op het structureel onderdrukkende karakter van het kolonialisme en wordt ook veel meer dan voorheen het perspectief van de mensen die onder dat systeem leden erin betrokken. Voor de vroegste geschiedenis van Batavia betekent dit, dat er meer aandacht is voor de gewelddadige context van de stichting van de stad door gouverneur-generaal Jan Pietersz Coen in 1619. En ook voor de rol van de VOC in de grootschalige slavenhandel in de Oost. Het waren immers tot slaaf gemaakten die de stad bouwden en onderhielden en lange tijd het grootste deel van de bevolking uitmaakten. Waardevolle en deels nieuwe informatie die ons bestaande geschiedbeeld aanvult en soms ook corrigeert.

Naast deze thema’s roept de vroegste geschiedenis van Batavia nog heel veel andere vragen op. Vragen die vanzelf naar boven komen, wanneer je voor de oudste geschilderde kaart van de stad staat. Een uniek tijdsdocument uit 1627 dat in het Westfries Museum in Hoorn te zien is. Wanneer je beseft dat de stad op dat moment amper acht jaar oud is, ontlokt dat ongetwijfeld de vraag ‘Hoe dan?’

Om daar een antwoord op te geven heeft het Westfries Museum in 2019, vierhonderd jaar na de stichting van Batavia, de kaart tot leven gebracht. In samenwerking met virtual reality ontwikkelaar Rob Tuytel van Company of Visuals is de VR presentatie ‘Batavia 1627’ gemaakt, waarin je als kijker een vogelvlucht over de stad maakt en ondertussen veel informatie krijgt over de stad en zijn multiculturele samenleving.

Hiervoor was heel veel onderzoek nodig. De kaart moest tot op de vierkante centimeter worden geanalyseerd. En om het leven in die vroeg koloniale samenleving te kunnen visualiseren moesten ooktal van details worden uitgezocht, van de vorm van de typische atap daken tot een kippenmand op de markt en de kleding van een slaafgemaakte. Daarvoor deed het museum een beroep op Bea Brommer, expert op het gebied van Nederlandse overzeese geschiedenis en cartografie.

Haar research leverde zoveel boeiende en aanvullende informatie op dat ze dit niet op de plank wilde laten liggen. Om het verhaal over die bijzondere en toch ietwat vreemde vroeg koloniale stad die vier eeuwen geleden aan de andere kant van de aardbol verrees, toegankelijk te maken vulde ze haar bestaande onderzoek aan met tal van persoonlijke verhalen, die ze opdiepte uit de archieven. Zo ontstond een even kleurrijke als levendige schets van een stad waarin heel veel culturen samen kwamen, waar men elkaars taal nauwelijks sprak en toch vormen moest zien te vinden om met elkaar samen te leven.

Op deze boeiende en zeer uiterst relevante vraag ‘Hoe dan?’, die dat oproept, geeft Bea Brommer een bijzonder lezenswaardig en overtuigend antwoord.

Ad Geerdink,

Directeur Westfries Museum Hoorn.

Inleiding

Over de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) en haar bestuurscentrum in Azië, de stad Batavia, werd al veel geschreven. Mijn fascinatie voor de stad komt meer voort uit de vraag: wie woonden in die tropische stad en hoe konden ze zich staande houden? Batavia bleef lang niet meer dan een Europees speldeprikje in het vijandige Javaanse land. Tot het midden van de 17e eeuw was het levensgevaarlijk om je buiten de stadswallen te wagen. Je kon aangevallen worden door een tijger of kaaiman. Of je kon gewapende Javanen tegenkomen, die bij de verovering van Jayakarta in 1619 uit hun stad waren verdreven en een veilig heenkomen hadden gezocht in de omringende bossen en landerijen.

Achter de officiële VOC-façade leefden mensen van vlees en bloed. Het is moeilijk om de gewone burger, die niet in VOC-dienst was, terug te vinden in de officiële documenten. Maar het doorspitten van de vele archieven en oude publicaties bleek toch verrassende resultaten op te leveren. Door de vele uiteenlopende en verspreide fragmentjes te combineren, kon het levensverhaal van een aantal inwoners worden gereconstrueerd. Zij staan model voor vele van hun medeburgers in deze multiculturele stad waarin het Europese element ver in de minderheid was.

Het waren deze burgers die Batavia bouwden en het tot een levensvatbare stad maakten. Op percelen die in de eerste jaren gratis door de VOC werden uitgedeeld, bouwde ieder die het kon betalen zijn of haar huis, van bamboe of van baksteen en met een atap dak of dakpannen. Zo werd de stad even kleurrijk als de inwoners die hier vanuit alle windstreken neerstreken: Chinezen, Japanners, Nederlanders, Bandanezen, mardijkers uit India en de groeiende slavenbevolking die uit zowel de Indische Archipel als andere delen van Azië afkomstig was.

Als uitgangspunt is de indrukwekkende geschilderde plattegrond van Batavia uit 1627 gekozen. Eén plaatje vertelt meer dan duizend woorden. Dankzij deze kaart kunnen we een stadswandeling maken en de huizen en hun bewoners bekijken. Een multiculturele stad waar nauwelijks Nederlands werd gesproken en het stadsbestuur speciale maatregelen moest nemen om het geheel beheersbaar te houden. Misschien zijn er zelfs een paar tips te vinden voor onze huidige multiculturele steden.

Tenslotte wil ik mijn grote dank uitspreken jegens de velen die hebben geholpen om het boek leesbaar te maken. Dit varieerde van het meelezen en openhartig commentaar leveren op mijn teksten tot het verstrekken van nieuwe informatie die ik zelf niet had gevonden. Ik wil hier met name noemen de VOC-onderzoeker Menno Leenstra, die in zijn uitgebreide databestanden veel verrassende informatie vond, Adam Clulow die mij de weg wees naar de Japanse literatuur (Engelstalig) over Batavia en mijn hoofdstukken over dit onderwerp bekeek, Margo en Evert Klijn die uiterst kritisch de teksten bekeken, Valentine Wikaart die zelf onderzoek doet naar mensen uit Gorinchem die in dienst van de VOC naar Azië voeren en met wie ik veel informatie kon uitwisselen, Eduard van Breen die uitgebreid commentaar gaf op eerdere versies van de teksten en de oud-collega’s die beeldmateriaal gratis beschikbaar stelden. Een speciaal dankwoord richt ik tot Risma Manurung, senior archivaris van het Arsip Nasional Republik Indonesia in Jakarta, die ervoor zorgde dat ik ondanks de COVID-problemen scans van een paar belangrijke notariële stukken kreeg.

De uitgave van het boek werd financieel mogelijk gemaakt door bijdragen van het Westfries Museum in Hoorn, het Prins Bernhard Cultuurfonds en het Philippus Corts Fonds.

Bea Brommer

1De kaart, de opdrachtgever en de maker

Ter herdenking van het 300-jarig bestaan van Batavia, hoofdstad van het toenmalig Nederlands-Indië, werd in 1919 een groots opgezette tentoonstelling georganiseerd in het Stedelijk Museum in Amsterdam.¹ Op zoek naar geschikt materiaal was een landelijke zoektocht georganiseerd naar alles wat met het oude Batavia te maken had, plattegronden en kaarten, schilderijen, portretten, boekwerken, archiefstukken, scheepsmodellen, meubelen, porselein, munten en penningen en dat alles afgerond met foto’s van het Hedendaagsch Batavia. De bijbehorende catalogus vermeldt meer dan duizend nummers met als één van de meest verrassende vondsten een volledig onbekende kaart van Batavia.² Ook in Hoorn, geboorteplaats van Jan Pieterszoon Coen, gouverneur-generaal in Nederlands-Indië en stichter van Batavia, was in alle hoeken en gaten gespeurd. En daar, op de zolder van het stadhuis werd deze spectaculaire vondst gedaan. Onder het vuil en stof kwam een slordig opgevouwen doek tevoorschijn. Met moeite opengevouwen bleek het een kaart van Batavia te zijn, geschilderd in 1627. Het doek werd met spoed naar het Rijksmuseum in Amsterdam getransporteerd waar het in januari 1919 werd schoongemaakt en verdoekt. In juni hing het op de grote tentoonstelling. Vooral op de vouwen was veel verf verdwenen maar dat kon en kan nog steeds niets afdoen aan het belang van dit uiterst gedetailleerde beeld van de toen acht jaar oude stad.

Het opschrift luidt:

Waere affbeeldinge vant Casteel en Stadt Batavia voorneemste Colonie van de Geoctroyeerde Oost-Indische Compagnie der Vereenichde Nederlanden ghelegen in ’t gheconquesteerde Koningkrijck Jacatra, op ’t eyland Groot-Java.

Begoñen te bouwen door d’E Heer Gouvernr Generael Jan Pietersz Coen, in den Jaere 1619 eñ tzedert February 1623 by den E.H. Gouvernr Generaal Pieter de Carpentier vervolght, uytgeleyt, versterckt, aengebouwt, ende in deser form den eersten October 1627, wederom aen ghemelden E. Heer Generael Coen geresigneert.

De legenda geeft de plaats aan van de belangrijkste straten, grachten en gebouwen in de stad. Nu hangt de indrukwekkende kaart in het Westfries Museum in Hoorn.

Frans Florisz van Berckenrode (toegeschreven), Kaart van Batavia, 1627.
Westfries Museum Hoorn.

De legenda’s van de kaart van Batavia in 1627 in het Westfries Museum Hoorn en de kaart van Batavia in 1627 door J. Bakker, ca. 1920.
Nationaal Museum van Wereldculturen/Tropenmuseum Amsterdam.

Opdrachtgever voor het maken van de kaart was ongetwijfeld Pieter de Carpentier. Na het vertrek van Jan Pietersz Coen in februari 1623 was hij hem opgevolgd als vijfde gouverneur-generaal en onder zijn bestuur groeide Batavia uit tot de volwaardige stad zoals die vier jaar later werd afgebeeld op het schilderij. Op zijn beurt kon hij op 1 september 1627 de stad weer overdragen aan de teruggekeerde Coen die het bestuur weer op zich nam.³ De Carpentier vertrok op 11 november en toen hij op 4 juni 1628 in Middelburg weer voet aan wal zette, had hij er zoals hij noteerde 148¼ maanden, of 12½ dienstjaren voor de VOC op zitten. Hij was eenenveertig jaar oud.⁴

Voor het maken van de kaart moest de hele stad opgemeten worden. De landmeter en rooimeester in Batavia, Frans Florisz van Berckenrode, kende de stad als zijn broekzak en zal deze klus hebben geklaard. Bij zijn werk hoorde het opmeten van percelen bouwgrond in en om de stad en het opstellen van de meetbrieven. Veel van deze gegevens kon hij in de kaart verwerken maar hij zal zeker ook vele extra uren hebben gedraaid voor het verkennen en opmeten van alle straatjes, steegjes en slopjes, binnenterreinen bekijken en alles opmeten en tekenen. In die tropische hitte moet dat een warm werkje zijn geweest. Voor het zware werk, het sjouwen met ijzeren meetkettingen en ander landmetersgereedschap, zal hij ongetwijfeld een paar slavenjongens tot zijn beschikking hebben gehad.

We kunnen ervan uitgaan dat de kaart van Batavia betrouwbaar is, hoewel Van Berckenrode duidelijk opdracht had de stad zo fraai mogelijk af te beelden. Geen dichtgeslibde grachten of verzakte bolwerken maar alles strak en netjes. Op basis van een paar details kan de datering op eind 1626 of 1627 worden gesteld.⁵

Het Oost-Indisch Huis in Amsterdam. Cartouche op de kaart van Amsterdam die Claes Jansz Visscher omstreeks 1643 uitgaf. Stadsarchief Amsterdam.

Van Berckenrode was in 1625 in Batavia aangekomen met een contract als landmeter op zak. Misschien had hij voordien met zijn oudere broer Balthasar samengewerkt bij het maken van de vergelijkbare kaart van Amsterdam die in 1625 werd gepubliceerd.⁶ Van de hand van zijn broer is ook de omstreeks 1631 gemaakte aquarel die het Gasthuis in Amsterdam in vogelvlucht afbeeldt en vergeleken kan worden met de stijl van Frans Florisz op het schilderij.⁷ Of de broers ook in olieverf werkten is niet bekend. In Batavia werd Frans misschien geholpen door een schilder om het geheel op doek te krijgen maar in ieder geval kon Pieter de Carpentier het spectaculaire doek in november 1627 meenemen naar Nederland. Een betere manier om naast zijn verplichte schriftelijke rapportage zijn verrichtingen in Indië te illustreren had hij niet kunnen kiezen.⁸ Het schilderij werd dan ook opgehangen in het hoofdkantoor van de VOC, het Oost-Indisch Huis in Amsterdam, waar het in ieder geval tot laat in de 17e eeuw te pronk hing. Het werk werd trots getoond aan Maria de Medici, de weduwe van de Franse koning Henri IV, toen zij in 1638 groots werd ingehaald in Amsterdam. Op het programma stond ook een bezoek aan het Oost-Indisch Huis, inclusief een Indische maaltijd. Onze verslaggever van dit bezoek is Caspar Barlaeus, die vertelt: ‘Daer hangt oock de groote Stad Batavien, met haer schrickelijck en onwinnelijck kasteel.’⁹

Ook Filip von Zesen was onder de indruk van het schilderij. Hij verbleef in de jaren 1642-1645 en nog eens van 1655-1667 in Amsterdam. In zijn Beschreibung der Stadt Amsterdam (1664) beschrijft hij zijn bezoek aan het Oost-Indisch Huis en zegt dat daar ‘ein abris des ersten beginnes der Niederländischen handels-stadt Batavien zu sehen; welche auf der grossen Ost-Indischen Insel Java in königreich Jakatra lieget, und im 1619 jahre zu bauen angefangen worden’, een duidelijke referentie naar het opschrift van het schilderij. Een derde toeschouwer was Christian Knorr von Rosenroth, die in 1663 tijdens zijn bezoek aan Amsterdam in het Oost-Indisch Huis twee zeer grote Indische schilderijen zag hangen: ‘Picturae Indicae duae maximae.’ Dat hij ze met nadruk als groot bestempelt, wijst erop dat hun afmetingen inderdaad uitzonderlijk waren. De kaart van Batavia voldoet hieraan met zijn afmetingen van 172 x 316 cm. Met het tweede doek bedoelde hij ongetwijfeld de in 1617 geschilderde kaart van Ambon met het portret van Frederik de Houtman, die 150 × 265 cm meet. Vanwege hun grote formaat hingen de doeken in de gang.¹⁰

Voor de VOC waren dit toen de belangrijkste symbolen van hun handelsgebied in Azië, de specerijeilanden en het hoofdkantoor in Batavia. De schilderijen dienden zeker ook om bezoekers van het Oost-Indisch Huis te imponeren. Het kon zelfs helpen ze over de streep te trekken om ook een aandeeltje te kopen.

Tot wanneer de doeken in het Oost-Indisch Huis hebben gehangen is niet bekend. In ieder geval werd de VOC in 1797 opgeheven en kreeg het Oost-Indisch Huis een nieuwe bestemming. De kaart van Ambon belandde na enige omzwervingen in de collectie van het Rijksmuseum, de grote kaart van Batavia via de zolder van het stadhuis in Hoorn in het Westfries Museum. Misschien leek het de ambtenaren destijds een goed idee om de afbeelding van de ‘stad van Coen’ over te brengen naar zijn geboorteplaats Hoorn.

Voor een diepgaand onderzoek naar de achtergronden van de kaart was in 1919 geen tijd, maar aan de hand van de legenda konden de belangrijkste gebouwen in de stad aangewezen worden. Ook werd een verzamelkaart gemaakt waarin de ontwikkeling van de stad van 1611 tot 1667 werd gereconstrueerd.¹¹ Na de expositie lijkt een van de organisatoren, J.W. IJzerman, doorgewerkt te hebben aan het onderzoek. In ieder geval vinden we in zijn persoonlijk archief dat nu in het Amsterdamse Stadsarchief berust pagina’s vol aantekeningen over de bouwgeschiedenis, de bewoners van de diverse huizen in de stad en een paar biografische schetsen.¹² Voor zover bekend werden deze niet meer door hem gepubliceerd. Wel was hij waarschijnlijk een van de initiatiefnemers om een gereconstrueerde kopie van de kaart te laten schilderen. Deze werd na de expositie van 1919 gemaakt door de verder onbekende schilder Bakker.¹³ IJzerman zal historische informatie hebben geleverd om de beschadigde delen verantwoord te laten invullen. Dit is grotendeels gelukt. Deze kaart berust nu in de collectie van het Nationaal Museum van Wereldculturen/Tropenmuseum.

Ook in Batavia werden activiteiten voorbereid voor de herdenking in 1919. De landsarchivaris dr. F. de Haan kreeg in 1917 het verzoek om een gedenkboek te schrijven. De uitgave zou worden verzorgd door het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen. Tijdens de voorbereidingen was er regelmatig overleg tussen Batavia en Amsterdam, zoals de briefwisseling tussen De Haan en dr. J.W. IJzerman illustreert.¹⁴ Maar de Eerste Wereldoorlog die in deze periode woedde en pas in 1918 werd beëindigd maakte contact tussen Batavia en Nederland moeizaam.

Anoniem, Ambon in vogelvlucht met het portret van Frederik de Houtman, 1617.
Rijksmuseum Amsterdam.

Het bleek onmogelijk het Jubileumboek dat in eerste instantie niet meer zou zijn dan een ‘beknopte populaire verhandeling’ op tijd af te ronden. Daarop werd besloten De Haan carte blanche te geven om ‘den aard, den omvang en het tijdstip van verschijning van zijn werk zelf te bepalen’. Dat werd uiteindelijk 1922, toen zijn indrukwekkende overzicht Oud-Batavia, met twee tekstdelen en een grote Platenatlas, verscheen.¹⁵ Vanuit Nederland had hij hulp gekregen bij het raadplegen van stukken in Nederlandse archieven, foto’s van de in Hoorn gevonden kaart en een paar schilderijen van Batavia. Wel vraagt hij zich af wie er 1627 in al die huizen woonden en wie dat kon betalen. In dit boek zal dat duidelijker worden.¹⁶ Eenieder die De Haans Oud-Batavia heeft gelezen, zal hebben genoten van het boeiende en brede beeld dat hij schetst met een zeer kritische blik op het kolonialisme en dit alles in zijn onnavolgbare en aanstekelijke, vaak sarcastische schrijfstijl. Zijn boek en de catalogus van de tentoonstelling in Amsterdam vormen tot op heden een belangrijk tweeluik over de geschiedenis van het oude Batavia al zijn intussen wel correcties en aanvullingen nodig.¹⁷

Honderd jaar na de tentoonstelling in Amsterdam liet het Westfries Museum een virtualrealityshow maken waarin de kijker in het Batavia van 1627 kan rondwandelen. Door historische en etnografische gegevens te combineren kon een blauwdruk voor de virtual reality worden gemaakt. Beelden hiervan zijn ook in het boek opgenomen.

J. Bakker, Kaart van Batavia in 1627, ca. 1920.
Nationaal Museum van Wereldculturen/Tropenmuseum Amsterdam.

Omslag van de brief van F. de Haan aan J.W. IJzerman, 17 december 1917.
Stadsarchief Amsterdam.

Anoniem, Portret van Pieter de Carpentier. Het portret werd geschilderd naar een onbekend origineel en was onderdeel van de reeks portretten van gouverneurs-generaal in Batavia.
Rijksmuseum Amsterdam.

2Het verhaal van Pieter de Carpentier

Pieter de Carpentier werd geboren op 19 februari 1586 in Antwerpen. Hij was het negende kind en enige zoon van Agnieta de le Beque en haar man die eveneens Pieter heette. Agnieta overleed op 7 maart 1587 op 35-jarige leeftijd tijdens de geboorte van haar tiende kind.¹⁸ Carpentier senior hertrouwde Janneke de Gelken, waarna de familie net als vele andere gereformeerden, na de inname van de stad door Spaanse troepen in 1685, de stad verliet om zich in Aken te vestigen. Vanwege de roomse verordeningen in Antwerpen was Pieter junior nog niet gedoopt. Dat gebeurde pas in Aken in de gereformeerde kerk De Cluppel toen hij twee jaar oud was. In 1591 verhuisde de familie naar Luik en vertrok daarna naar Amsterdam. Hier kon Pieters vader als ‘laeckenbereyder’ een eigen textielververij opzetten aan de Oudezijds Voorburgwal, destijds een chique Amsterdamse gracht.¹⁹ De familie behoorde tot de kring van succesvolle Antwerpse entrepreneurs die vanwege hun geloof Antwerpen verlieten en uitwaaierden over heel Europa, met name naar handelssteden in Duitsland en Nederland en naar Londen. Velen vestigden zich na diverse omzwervingen uiteindelijk in Amsterdam zoals Pieters oom, Louis de le Beque, de broer van zijn moeder Agnieta. Ook hij was in 1587 uit Antwerpen uitgeweken en naar Amsterdam vertrokken waar hij eveneens aan de Oudezijds Voorburgwal woonde. Als internationaal georiënteerd koopman was De le Beque vanaf het eerste uur betrokken bij de reizen naar Oost-Indië en in 1602 een van de oprichters van de VOC. Zijn inleg bedroeg ƒ 12.000,–, wat hem een bewindhebbersstoel bij de Kamer Amsterdam opleverde.²⁰

Ook vader De Carpentier lijkt goed te hebben geboerd want hij kon zijn zoon een goede schoolopvoeding geven en hem in november 1602 laten inschrijven als student filosofie aan de Leidse universiteit.²¹ Maar al volgde Pieter hier misschien ooit colleges, dat kunnen er niet veel zijn geweest want in begin 1603, hij was toen zeventien jaar, werd hij naar Londen gestuurd waar zijn oudere zus Susanna woonde. Haar man Daniel de Raet was overleden en vermoedelijk hielp Pieter haar de nalatenschap regelen. Zijn Engels zal daar ook sterk verbeterd zijn, iets wat hem later goede diensten bewees. Na negen maanden keerden broer en zus samen terug naar Nederland waar Pieter in het bedrijf van zijn vader en diens compagnon De le Beque ging werken. Een verblijf van vier maanden in Saint. Michel in Frankrijk en meerdere handelsbezoeken aan Londen vormden hem verder als koopman. In 1610 vond hij emplooi in de lakenwinkel van Otto Engelen en Govaert Gillis in de Warmoesstraat, beiden aangetrouwde familieleden via Roelant de Carpentier, de broer van zijn vader. Het was daarna waarschijnlijk zijn oom De le Beque, bewindhebber in de Kamer Amsterdam, die hem stimuleerde om voor de VOC te gaan werken en hem in 1615 een prachtige aanstelling in de rang van opperkoopman bezorgde. In ieder geval zette Pieter in januari 1616 voet aan boord van het vijfhonderd ton metende schip Trouw dat hem na een lange zeereis op 19 oktober 1616 in Banten afleverde.

Handtekening van Pieter de Carpentier,
Nationaal Archief Den Haag.

DE ZEEREIS NAAR INDIË

In zijn brieven aan de bewindhebbers in Amsterdam beschrijft De Carpentier zijn wedervaren op de Trouw en dat van de andere schepen van de vloot.²² Ze waren op 23 januari 1616 samen met de Eendracht en de Bantam van de Kamer Enkhuizen van Texel uitgezeild. Het schip was zo haastig gereed gemaakt voor vertrek dat er zelfs geen monstering van de opvarenden was gehouden. In Texel waren er al vijf gedrost, want door de extreme kou was het onmogelijk iedereen aan boord te houden. Bevroren vingers en tenen, zelfs een been moesten worden geamputeerd. Over de ‘miserabele’ barbiers aan boord had hij geen goed woord over: ’Zij hebben geen kennis van de medicamenten, geven iemand een drank waarna het lijkt of hij vergeven [vergiftigd] wordt. Godt moetse helpen die in haer handen comen.’ Ook was het schip zo overvol gestuwd dat de spuigaten op de overloop onder water stonden. Maar met uiteindelijk 150 opvarenden konden ze eindelijk vertrekken.

Onderweg kon post worden meegegeven aan schepen die ze op zee tegenkwamen of in een haven waar ververst werd. Zo gaf De Carpentier zijn eerste brief van 9 februari 1616 mee aan schipper Jan Pietersz uit Hoorn die ze ter hoogte van de Canarische Eilanden praaiden. Hij was op weg naar Madera en zou daarna weer huiswaarts gaan. De volgende brieven konden worden ‘gepost’ bij Kaap Lopo Gonçalves in Gabon, toen nog samen met het dichtbijgelegen eiland Annobón een veel bezochte verversingsplaats voor VOC-schepen op weg naar Azië. Ook handelaars die op Guinea voeren deden deze kaap regelmatig aan.²³ Hier kon De Carpentier zijn brieven aan de ‘grooten bekenden boom’ hangen. Deze boom deed dienst als postkantoor net als bijvoorbeeld het kerkje op Sint.Helena of het strand aan de Kaap de Goede Hoop waar brieven onder een steen werden gelegd, waterdicht verpakt in wasdoek of een tinnen koker. Passanten konden brieven oppikken en meenemen naar de geadresseerde.

De reis werd voortgezet en de Kaap gerond, hoewel ze die door het slechte weer niet hadden kunnen zien. In een knetterende donderbui met bliksemflitsen werd een man van de ra geslingerd en bleven twee dood in de grote mast, waarschijnlijk getroffen door de bliksem. Het schip leek wel in brand te staan maar na afloop bleek het nauwelijks schade te hebben opgelopen. De Carpentier was zeer te spreken over de zogenoemde Brouwer-route: vanaf de Kaap pal oost varen op ongeveer 36 graden zuiderbreedte en vanaf de eilandjes Amsterdam en Saint.Paul een noordelijke koers aanhouden naar Straat Sunda tussen Java en Sumatra.²⁴

Toen ze de zuidkust van Java naderden, bleek de Trouw veel te oostelijk te zijn uitgekomen en De Carpentier had zelfs het idee dat ze niet ver van Bali waren. Tien dagen later echter arriveerden ze veilig bij Banten. Alle opvarenden waren nog gezond, uitzonderlijk voor een schip dat negen maanden onderweg was geweest.

In een postscriptum verzoekt De Carpentier de bewindhebbers om zijn verdiende gage over de eerste negen maanden, een bedrag van ƒ 525,–, aan zijn zuster Elisabeth in Amsterdam over te maken. Hij wilde hiermee zijn ‘ouden patroon in sijne oude dagen met zijn familie soulageren’ ofwel steunen. Hiermee doelde hij op zijn oude vader wiens zaken blijkbaar minder florissant waren verlopen. Eenmaal in functie in Batavia vroeg hij de bewindhebbers om jaarlijks een bedrag van 200 à 300 gulden van zijn gage aan zijn vader over te maken omdat hij: ‘mij uijt mijne Joncheyt dus verre met een vaderlijcke sorge geholpen [heeft], soo ist oock wel reden dat ick hem tot een steunsel ende troost sijner ouderdom diene.’²⁵ In 1624 was hij in staat om een bedrag van ‘duijsent ponden Vlaems’ ofwel ƒ 6000,– te reserveren en op deposito te laten zetten door de bewindhebbers in Amsterdam.

De eilandjes Amsterdam en St. Paul, op 17 juni 1633 getekend door de nieuw benoemde gouverneur-generaal Antonio van Diemen vanaf zijn schip de Amsterdam.
Nationaal Archief Den Haag.

Hij verzocht hun hiervan de jaarlijkse rente over te maken aan zijn zuster Elisabeth of zijn vader. De hoogte van de rente liet hij aan de discretie van de heren over.²⁶

BATAVIA

Zijn eerste standplaats was Banten, daarna Jayakarta, waar hij meevocht bij de verovering van de Javaanse stad. In 1619 werd De Carpentier bevorderd tot Raad van Indië en directeur-generaal, dus tweede man in Indië en verantwoordelijk voor de gehele handel in Azië. Vanwege zijn functie rapporteerde hij ook rechtstreeks aan de bewindhebbers en in zijn brieven lezen we vanzelfsprekend over de handel in de Aziatische gebieden. Daarnaast pleit hij net als Coen voor het bevolken van Batavia door Nederlanders. Zo werd het een calvinistisch bolwerk te midden van de ‘heidenen’. Voor De Carpentier is ook een reden dat landgenoten beter te vertrouwen zijn dan vreemdelingen: ‘opdat het niet alleene met vremde maer met onse eigene natie daer ons meest op te verlaeten hebben peupleren.’²⁷ Voor het optekenen van de vele ambtelijke en notariële akten was er gebrek aan jongens die de taal beheersten. Ook ontbrak het aan papier en vooral inkt. Hiervoor hadden ze al buskruit moeten gebruiken. Verder vraagt hij vooral boeren te sturen om voor de voedselvoorziening te zorgen.²⁸ Daarna pleit hij voor het zenden van Nederlandse jonge kinderen, vooral meisjes; oudere vrouwen blijken in het tropische klimaat niet goed te aarden en weinig kinderen te baren. Ook Nederlandse huisgezinnen waren meer dan welkom en ze hoefden zich geen zorgen te maken. Voor wie ‘de handt uijt de mouw steken wil’ waren er in Batavia wel duizend mogelijkheden om een goed leven te hebben. Zelfs de eenvoudigste Chinees verdiende al snel een reaal per dag, soms zelfs meer. Door het gebrek aan ambachtslieden waren de burgers niet in staat om voor zichzelf grote huizen te bouwen, hoe graag ze dat ook wilden. Dus hij verzoekt met klem om metselaars en timmerlieden te sturen en meteen ook scheepsladingen dakpannen, cement en klinkers. Als experiment waren in Batavia loodplaten gegoten als vervanging van dakpannen maar die bleken te dun voor de ‘blaeckende hitte van de sonne’. Dus hij ontving graag dikkere platen. Kortom, de contouren van een volwaardige stad werden vaag zichtbaar en voor zijn geestesoog zag De Carpentier net als Coen Batavia uitgroeien tot ‘de grootste coopstadt van gantsch Indien’.

Bij Coens vertrek in februari 1623 bereikte hij de toppositie van gouverneur-generaal. In 1621 werd hij al samen met de opperkoopman Jacob Dedel bij afwezigheid van Coen belast met het bestuur.²⁹ In zijn dankbrief aan de bewindhebbers laat hij zich zeer lovend uit over zijn voorganger. Hij zal naar zijn beste vermogen diens plaats innemen.³⁰ Na deze beleefdheden kon hij zijn eigen koers gaan varen. Coen wordt veelal beschreven als een gedreven bouwer die over lijken kon gaan om zijn doel te halen. De Carpentier daarentegen wordt gezien als een tactisch en bedachtzaam man die op de in 1619 gelegde fundamenten voortbouwde en zorgde voor een vreedzamer functioneren van de Compagnie in Azië. Door zijn rustige diplomatie en het uitsturen van gezanten naar Aziatische heersers werden de onderlinge verhoudingen verbeterd, ook met het rijk van Mataram op Midden-Java en zelfs met het vijandige Banten. Vanaf 1616 was hij betrokken geweest bij de belangrijkste beslissingen en onder zijn leiding kreeg Batavia een gedegen sociale en juridische structuur. Hij ijverde voor goede scholen en zorgde voor het instellen van een Wees- en Boedelkamer. Oude en bouwvallige panden zoals het stadhuis, de kerk en het ziekenhuis werden vervangen door nieuwbouw. En last but not least, hij zorgde voor een uitbreiding van de stad die daarmee twee keer zo groot werd. Een nieuwe stadswal van bijna een kilometer lang moest de inwoners beschermen tegen vijandelijke troepen. Voor de financiering hiervan gebruikte hij een combinatie van tact en dwang waardoor de burgerij het grootste deel van de kosten voor zijn rekening nam. De rest werd door de Compagnie voorgeschoten. Toen hij persoonlijk beledigd en publiekelijk uitgescholden werd door Gillis Venant was hij razend, maar ging niet over tot de doodstraf die op majesteitsschennis stond. Venant werd verbannen naar Banda. Coen zou later Venants kompaan Hendrick Bruijstens om een vergelijkbare reden laten onthoofden. Burgers in nood konden bij De Carpentier aankloppen zoals uit het verhaal van de weduwe Trijntje Willems blijkt.³¹

Uit de aanwezigheid van de hellebaardiers valt op te maken dat gouverneur-generaal Pieter de Carpentier zichzelf hier heeft laten afbeelden. Hij wandelt de stad uit naar de kasteelbrug. Zijn hondje holt voor hem uit. Achter hem loopt zijn ‘quitasoldrager’of pajongdrager, de mardijker Francisco de Gracee uit Bandura in India. Hij was aan boord van een door de Nederlanders veroverd Portugees schip en werd door de Compagnie in Batavia aan het werk gezet. Als pajongdrager kreeg hij een maandelijkse toelage van drie realen.

Dat De Carpentier beducht was voor mogelijke beschuldigingen van financiële wanpraktijken blijkt uit de afwikkeling van de nalatenschap van zijn neef Jacques de Carpentier. Die was in 1623 overleden en had per testament vastgelegd dat niemand behalve zijn oom zijn kisten met eigendommen zou mogen openen. Maar De Carpentier wilde zijn vingers niet branden aan dit soort heimelijke zaken en droeg het inspecteren ervan op aan de officiële instanties. Hij wilde de kisten zelfs niet eens zien. Op de vendutie bleken de goederen een bedrag van ƒ 12449.2.1 op te brengen. Aan gage had neef Jacques een bedrag van ƒ 1929.14.3 staan.³² Het is inderdaad de vraag hoe de als eenvoudig assistent begonnen Jacques in zes jaar meer dan twaalfduizend gulden heeft kunnen vergaren.³³ Toen zijn moeder in Nederland zijn eigendommen wilde opeisen, werd dit op de agenda van de bewindhebbers gezet. Op 26 juli 1625 werd de zaak besproken en de conclusie was dat de opbrengst van zijn goederen ‘seer notabel ende excessijff groot’ was. Besloten werd om zowel gage als geld te confisqueren. Wanneer de moeder het hier niet mee eens was, kon ze haar beklag doen bij de Kamer Amsterdam. Die kon bekijken of ze haar op enige manier wilde compenseren.³⁴

Een blijvende herinnering aan Pieters generaalschap is de naam van de Golf van Carpentaria in Australië. Voormalig VOC-koopman en daarna vrijburger op Banda Jan Carstensz voer op 21 januari 1623 met twee jachten uit voor een exploratietocht naar Nieuw-Guinea en omliggende eilanden. De opening van de Torres Straat zeilde hij voorbij waarna hij de kustlijn van het toen nog onbekende Australië in zuidelijke richting volgde tot in de grote baai die vervolgens naar De Carpentier werd vernoemd.³⁵

TERUG NAAR NEDERLAND

Toen Coen in september 1627 weer in Batavia arriveerde om het stokje van hem over te nemen kon De Carpentier eindelijk weer naar huis. Liever was hij eerder teruggegaan, maar vanwege de verlate terugkomst van Coen was hem verzocht nog aan te blijven.³⁶ Als admiraal van de retourvloot voer De Carpentier op de Frederik Hendrik terug naar Nederland waar hij op 4 juni 1628 in Middelburg weer voet aan wal kon zetten. De vijf retourschepen vervoerden voor een waarde van ruim 1,3 miljoen gulden aan peper, kruidnagelen, muskaatnoten en foelie, zijde uit Iran en China, porselein dat in de zakken peper was gestuwd, salpeter, diamanten en muskus. Op 13 juli 1628 meldde hij zich bij de Heren 17 in Amsterdam om formeel afscheid te nemen en op 28 september leverde hij in Den Haag zijn officiële rapport over de toestand van de VOC in Azië in bij de Staten-Generaal.³⁷ Zoals hij later noteerde was hij in totaal 148¼ maanden of 12½ jaar weggeweest. Dit leverde hem een fabuleus bedrag aan nog niet uitbetaalde gage op en wel 28 maanden als opperkoopman à ƒ 73,– per maand, 46¼ maanden als Raad van Indië en directeur-generaal à ƒ 400,– per maand, 64 maanden gouverneur-generaal à ƒ 800,– per maand. De bewindhebbers moeten zeer tevreden zijn geweest over zijn diensten want naast zijn verdiende gage werd hem een extra bedrag van ƒ 16.400,– geschonken. Omgerekend naar nu zou hij zo’n tweeënhalf miljoen gulden hebben ontvangen.³⁸

Zijn vader zag hij niet meer in leven. Die was een jaar tevoren overleden na op zijn vijfenzeventigste nog eens hertrouwd te zijn met de vierentwintigjarige Janneken Joostensdr Schepen. Hij trouwde vanuit het Oudemannenhuis aan de Oudezijds Achterburgwal, wat inderdaad wijst op weinig financiële ruimte. Als beroep had hij makelaar opgegeven. Al een jaar later werd hij vanuit zijn ‘ververije’ bijgezet in het graf van Louis de le Beque in de Nieuwe Kerk.³⁹ Wat zoon Pieter van zijn jonge stiefmoeder dacht is niet bekend. Wel dat hij later zijn plicht als stiefzoon uitvoerde door haar per testament een jaarlijkse uitkering toe te kennen. In de versie van 1651 is dat een bedrag van ƒ 250,– maar een jaar later wordt dat verhoogd tot ƒ 300,–. In beide gevallen ontvangt ze een bedrag ineens van ƒ 200,– ‘als een gedachtenis’. Waarschijnlijk ondersteunde hij haar al financieel vanaf zijn terugkomst. Het legaat stelt de voorwaarde dat de uitbetaling onmiddellijk stopt wanneer ze hertrouwt.⁴⁰

Voor hemzelf was het nu ook tijd om in Nederland een vrouw te zoeken en te settelen. Maar al snel werd een beroep gedaan op zijn Indië-expertise. Tijdens zijn generaalschap had de gouverneur van Ambon Herman van Speult op eigen gezag een aantal Engelsen gearresteerd en ter dood veroordeeld, de zogenoemde ‘Ambonsche moord’ van 1623. Hierover waren grote problemen met Engeland ontstaan die zich jarenlang voortsleepten, en in 1627 namen de Engelsen drie volgeladen Nederlandse retourschepen in beslag.⁴¹ Voor de commissie die namens de VOC en de Staten-Generaal naar Londen zou gaan om de zaak te bespreken, leek De Carpentier bij uitstek geschikt. Hij had de betreffende stukken over de zaak al in Batavia gelezen en ooggetuigen gesproken; bovendien sprak hij goed Engels. Hij moest voor deze opdracht wel snel tot bewindhebber van de Kamer Amsterdam worden benoemd. Maar er was de hobbel dat zijn oom De le Beque als bloedverwant hierin ook zitting had. Die werd snel gladgestreken waarna Pieter op 14 februari 1629 naar Londen vertrok.⁴² In 1630 reisde hij even op en neer naar Middelburg om met Maria Ravenel te trouwen en haar mee te nemen naar Londen. Daar werden hun eerste drie kinderen geboren, Anna in 1631, Maria een jaar later en in 1634 Pieter. Zusje Maria was het jaar daarvoor overleden. Pas in augustus 1634 zat De Carpentiers taak erop en kon de familie naar Amsterdam verhuizen.⁴³ Voor een tussentijds verzoek in 1632 om weer gouverneur-generaal in Batavia te worden, had hij vriendelijk bedankt. Wel bleef hij na terugkomst uit Engeland bewindhebber van de Kamer Amsterdam. De familie De Carpentier nam eerst haar intrek in De Son in de Spinhuissteeg waar nog twee zoons geboren werden, Roelant in 1636 en Joannes een jaar later. Kort daarna betrokken ze een koophuis in de Nieuwe Doelenstraat. Daar volgden nog twee dochtertjes, Agneta in 1639 en Maria in februari 1641, die echter overleed toen zij acht maanden oud was. Kort daarna werd haar moeder Maria Ravenel ziek. Ze was naar de markt geweest en kwam thuis met koorts.

Tekst van Pieter de Carpentier in het familieboekje waarin hij het ziekbed en het overlijden van zijn vrouw Maria Ravenel beschrijft.
Tresoar Leeuwarden.

De klachten verergerden en na een paar dagen werd als diagnose spruw gesteld, een schimmelinfectie in mond en keel.⁴⁴ Ondanks, of juist mede door twee aderlatingen van ‘5 oneen’ bloed die op advies van de arts door Pieter werden toegediend, verslechterde haar toestand zodanig dat ze haar einde voelde naderen. Ze nam afscheid van hun vijf jonge kinderen en het huispersoneel. In haar laatste gesprekken met Pieter vermaande ze hem om hun tien jaar oude Anneken ‘geen vlocken oft lanck haijr’ meer te laten dragen. Daarna vroeg ze haar dienstmaagd Trijntgen om haar juwelenkoffertje uit de kast te halen en op tafel te zetten. Toen iedereen uit de kamer was gegaan, zei ze tegen haar man:

‘Lieve man dese juwelen hebt ghij mij gegeven doen wij met den anderen inden huwelijcken staet traden ende nu wij daeruyt scheyden soo geve ick se u wederom niet begerende dat UI eenige moijte na mijn doodt soudt hebben. Daerna heeft sij mij omhelst ende verclaert dat ick haer soo goede man altoos was geweest, ende dat sij mij oock soo lieff gehadt hadde dat als sij mijn stem maer hoorde haer herte van blydtschap opsprongh, seggende ick hebbe geen cracht genoegh om met hand drucken (alsoo sij mij omhelst had) te conne bewijsen hoe lief ick u hadde. Sy heeft mij oock van alles goets bedanckt.’

De koortsen bleven komen en de spruw had haar keel en tong dermate aangetast dat ze alleen nog met gebaren kon laten zien wat ze wilde. Tijdens haar laatste uren moest Pieter ter verlichting haar geheel ‘verdorde tonge’ met een veer met lavendel deppen. Ten slotte sliep ze rustig in, dertig jaar oud.

Op 8 september 1658 zette Pieter de Carpentier voor het laatst zijn handtekening onder de notulen van de Heren 17. Hij was toen tweeenzeventig jaar oud.⁴⁵ Zijn zoon Roelant was inmiddels werkzaam in Batavia. Op 10 februari 1656 was hij aangesteld in de rang van onderkoopman op een gage van ƒ 36,– per maand.⁴⁶ Toen De Carpentier op 28 augustus 1659 thuiskwam na een vergadering op het Oost-Indisch Huis voelde hij zich ziek. Een zweer aan zijn been was aan het verergeren en ondanks de zorgen van burgemeester en arts Nicolaas Tulp werd De Carpentier steeds zieker en kreeg last van benauwdheid. Toen zijn einde naderde werd met spoed een predikant gevraagd aan zijn sterfbed te komen. Dat was de Waalse predikant Nicolaus Colvius die sinds twee jaar aan de overkant woonde. Pieter de Carpentier overleed op 5 september 1659. Vijf dagen later werd hij bijgezet in de Westerkerk naast zijn vrouw Maria.⁴⁷

Kaart van het handelsgebied van de VOC en de varende vrijburgers van Batavia, omstreeks 1690.
Nationaal Archief Den Haag.

3Jayakarta – Batavia

HET AZIATISCHE HANDELSGEBIED IN DE 16E EEUW

Een netwerk van handelsplaatsen langs de kusten van Zuid- en Oost-Azië werd verbonden door Aziatische schepen die met het ritme van de moessonwinden hun waren vervoerden. Kooplieden plaatsten vertegenwoordigers in de belangrijkste centra zoals Ayutthaya in Thailand, Malakka in Maleisië, Aceh op Sumatra, Makassar op Sulawesi en Banten, Demak en Surabaya langs de noordkust van Java. Zo werden meerdere handelsnetwerken verbonden, de Javaanse en Molukse in het oosten, China en Japan in het noorden en de gebieden in de Indische Oceaan in het westen.⁴⁸ Diverse havensteden groeiden uit tot grote centra met inwonersaantallen van 50.000 tot 100.000. In Europa waren alleen Napels of Parijs vergelijkbaar.⁴⁹ Om al deze stedelingen in Azië te voeden werden bulkgoederen zoals rijst in grote hoeveelheden verscheept. Maar het grote geld werd verdiend met luxeartikelen als peper, fijne specerijen, zijde, porselein, lakwerk, geur- en kleurstoffen, zilver, textiel, huiden en wat dies meer zij.

Deze Aziatische handelsnetwerken sloten in het westen aan op de Europese markten. Zo kon bijvoorbeeld een kruidnagel uit de Molukken op de tafel van een Nederlandse burger belanden. Die moest dan wel over een forse beurs beschikken want door de vele tussenhandelaren die ieder hun winst berekenden, was de kruidnagel intussen een fortuin waard. Dit stopte niet de groei van de ‘specerijen orgie’ zoals Anthony Reid het noemt, integendeel.⁵⁰ De vraag naar die peperdure uitheemse producten werd alleen maar groter. Geen wonder dat kooplieden ze liever zelf wilden gaan importeren. Er moest wel geïnvesteerd worden in een lange en gevaarlijke zeereis die veel geld kostte, maar de verwachting was dat er grote winsten mogelijk waren. Als eersten voeren de Portugezen naar Azië, later gevolgd door Fransen, Engelsen, Nederlanders en andere Europeanen. En inderdaad, de reis bleek de moeite waard, zelfs zodanig dat het plaatsen van eigen handelsagenten in de Aziatische steden en het investeren in de bouw van eigen pakhuizen rendabel bleek. Hierbij hadden de Portugezen een eeuw voorsprong voordat hun Europese concurrenten volgden.

Banten omstreeks 1600. Helemaal rechtsonder ligt aan de overkant van de rivier de Chinezenwijk, omheind met een palissade. Hier werd in 1596 de Nederlanders een huis toegewezen. In de stad ligt bij de letter A de kraton (paleis) met ervoor de alun-alun, het grote plein B, met aan de westkant de moskee (H). Helemaal links staan buiten de stadswal de lange verkoopstallen op het grote marktplein waar de peper en andere waren werden verkocht.
Rijksmuseum Amsterdam.

Toen deze aan het einde van de 16e eeuw ook de vaart naar Azië aandurfden, was de Portugese invloed duidelijk merkbaar. In veel havensteden kon je met Portugees terecht. De eerste Nederlandse schepelingen troffen in de Aziatische handelsplaatsen dan ook een gemêleerd gezelschap aan, zoals in 1596 in Banten: ‘Chinesen, Arabiers, Persianen, Moren, Turcken van Constantinopelen, ende andere plaetsen, oock Malabaren, Peguanen ende meer andere Natien.’⁵¹ Elke natie had zijn eigen pakhuizen en woningen en de Nederlanders volgden hun voorbeeld. In Banten kregen ze een pand toegewezen in de Chinese wijk buiten de ommuurde stad. Ook andere buitenlandse kooplieden woonden buiten de stad en dichtbij de kust.

JAYAKARTA

Het bescheiden Jayakarta lag een dag of vier varen van de belangrijke internationale handelsstad Banten op de noordwestkust van Java en probeerde ook een graantje mee te pikken in het lucratieve koopliedencircuit. De stad stond bekend om de overvloed aan klappers of kokosnoten en had vroeger dan ook de naam Sunda Kalappa. Hollandse schepen deden de haven aan om vers voedsel en drinkwater in te slaan. Ook kon er arak worden gekocht, een brandewijn die door Chinezen hier veelal gedestilleerd werd uit palmsap. Dit was bedoeld voor het dagelijkse mutsje sterke drank waar de schepelingen recht op hadden. Peper bracht overal in Azië veel op en hoewel de peperproductie in het stadje nog niet groot was, ongeveer driehonderd zakken per jaar, werden rond Jayakarta in hoog tempo nieuwe plantages aangelegd. Op 13 november 1595 wierpen de eerste Nederlandse schepen hun ankers uit in de baai van Jayakarta.⁵² Uit de beschrijvingen in de vroege scheepsjournalen kunnen we ons een voorstelling maken van de stad. In Jayakarta stonden naar schatting drieduizend huizen binnen een houten palissade.⁵³ Vanuit zee was al te zien hoe het voor de stad krioelde van vissersprauwen. Zodra de Nederlandse schepen op de rede verschenen, kwamen allerlei prauwtjes aanvaren vol met vis of fruit en groente en de schepelingen konden zo eindelijk weer vers voedsel inslaan. De shabander of havenmeester die vloeiend Portugees sprak, maakte zijn opwachting bij de schepen om te vragen wie ze waren, waar ze vandaan kwamen, wat ze kwamen doen en waar ze heen gingen. Bij het eerste bezoek in 1595 werden een paar adelborsten met de shabander naar de stad gestuurd om te bekijken of er specerijen te krijgen waren. Dit viel tegen, maar op de markt dicht bij het strand konden verse groenten in overvloed worden ingeslagen. De oude vader van de pangeran of vorst bracht daarna een tegenbezoek en kwam met enkele edellieden aan boord van de Hollandia waar hij een uitgebreide rondleiding kreeg.

In de jaren erna volgden meer Nederlandse bezoeken en in 1607 deed admiraal Cornelis Matelief Jayakarta aan om een voorraad arak voor de schepen in te slaan. Bij die gelegenheid bezocht hij ook de pangeran in zijn kraton. Deze toonde zich verbaasd dat Matelief geen bericht van prins Maurits bij zich had. Aan een vorige Nederlandse bezoeker, admiraal Wolfert Harmensz, had hij een paar cadeaus en een brief voor de prins meegegeven. Omdat Matelief vermoedde dat dit een hengelen naar een passend geschenk was – zijn collega Harmensz was vijf jaar eerder zeer gul geweest om de relatie op te warmen – overhandigde hij twee stukken onderweg veroverd scheepsgeschut, zes balen dadels en een paar mooie stukken textiel uit de voorraad die hij uit het Nederlandse kantoor in Banten meegekregen had. Verder spraken ze over koetjes en kalfjes en de pangeran wilde van alles over Nederland weten.

Matelief schatte het aantal mannelijke inwoners van Jayakarta op vierduizend.⁵⁴ De stad was een kleine versie van het veel grotere Banten.⁵⁵ Hij noemde Jayakarta wild en woest, wat begrijpelijk is wanneer je het vergelijkt met de Nederlandse steden die hij gewend was met smalle tegen elkaar aan gebouwde huisjes in nauwe straatjes en nauwelijks beplanting. Zelf kwam hij uit Rotterdam dat rond 1600 zo’n 1300 inwoners telde, dus een dorpje vergeleken met Jayakarta. De Javaanse stad bestond uit een groot aantal kampongs of wijken met verspreid liggende huizen aan beide kanten van de rivier. Overal waren de erven met kokospalmen en andere vruchtbomen beplant. De pangeran was van plan om de houten palissade te vervangen door een stenen muur. Een jaar of tien later was die klaar.

Zijn kraton lag op de linkeroever van de Ciliwung of Grote Rivier met ten noorden ervan de paseban, het centrale plein met aan de westkant de hoofdmoskee. IJzerman schatte dat het complex ongeveer 240 meter langs de rivier mat en 100 meter in de breedte.⁵⁶

Ontvangst bij de pangeran van Banten omstreeks 1600.
Rijksmuseum Amsterdam.

Het Javaanse Jayakarta zoals het in 1602 werd getekend door Jan Joostensz Laerle aan boord van de Gelderland.
Vissersprauwen liggen in de baai. A is de stad, C de rivier.
Nationaal Archief Den Haag.

Het Javaanse Jayakarta (detail).

Jayakarta zoals het er omstreeks 1600 uitzag. Door de Nederlanders werd de naam verbasterd tot Jacatra. De graveur heeft de afbeelding echter in spiegelbeeld weergegeven. Rijksmuseum Amsterdam.

Jayakarta correct afgebeeld.

Matelief beschrijft de kraton als mooi en zeer ruim met diverse bijgebouwen, maar wel alle van hout en bamboe gebouwd net als de huizen in de stad. De bouw van een Javaanse kraton met omliggende woonwijken volgde een vast patroon. In dit opzicht kunnen we Jayakarta zien als een verkleinde versie van bijvoorbeeld Banten of het in Midden-Java liggende Surakarta waar de sultan van het rijk Mataram zetelde. Tijdens een werkbezoek in 1622 in Surakarta werd dr. Hendrick de Haen officieel door de sultan ontvangen. In zijn journaal tekende hij op dat de plaats zeer ruim en open was aangelegd en er overal kokospalmen en andere vruchtbomen groeiden. De kraton lag aan een groot vierkant plein dat omheind was met een schutting van kruiselings bevestigde balken. Op lage balies of plateaus aan weerskanten van het plein zaten de edelen met hun lijfeigenen in afwachting van de komst van de sultan. Toen deze naar buiten kwam, werden pieken bij een paar bomen gezet, waarschijnlijk waringins. Ook de sultan nam plaats op een balie onder een parasol van lontarblad met achter hem een schare slavinnen met gouden kommen en schalen vol met sirihpruimen en tabak. Uit gendi’s of schenkkannen werd water geschonken. De Nederlanders kregen ook een plaatsje onder een zonnescherm van matten.⁵⁷ In Jayakarta zal alles op iets kleinere schaal zijn geweest en de ontvangst iets minder groots.

De moskee met de drie boven elkaar geplaatste daken. De links erachter liggende kraton is niet afgebeeld.

Kaart van Bantam met de situatie omstreeks 1625. Jayakarta was hiervan een kleinere versie.
Nationaal Archief Den Haag.

Detail van het kratoncomplex in Banten: a. het paleis, B. de moskee, g. het plein voor de kraton met bomen (waringins?), de plaats waar bezoekers ontvangen worden, c. de kleine markt, d. de loodsen voor de oorlogsprauwen, e. het olifantenhuis.

Impressie van de Indonesische bouw. Hier wordt een bruiloft gevierd, omstreeks 1660 getekend door Wouter Schouten. Rijksmuseum Amsterdam.

Tussen de kraton en de zee lag de algemene markt. Hier konden bezoekende schepelingen naar believen verse etenswaren kopen. Eromheen en op beide oevers van de rivier lagen de kampongs met elk een eigen hoofd. Ten westen van de stad lagen de sawa’s of rijstvelden van de pangeran, alle doorsneden met kanaaltjes voor de noodzakelijke irrigatie. Verder het binnenland in bezat zijn zoon ook eigen rijstvelden.⁵⁸ Net als in Banten waren de buitenlandse handelaren buiten de stad gehuisvest. Op de rechteroever dicht bij zee woonden Chinezen in een eigen wijk en de Nederlanders kregen toestemming hier een eigen pakhuis te bouwen.

DE NEDERLANDERS IN JAYAKARTA

Over het inrichten van een hoofdkwartier in Zuidoost-Azië heeft de VOC lang gedelibereerd.⁵⁹ In Banten was wel een hoofdkantoor gevestigd, maar de omgang met de overheden daar verliep uiterst stroef en ze hadden nauwelijks vrijheid van handelen. Een kleinere plaats of een eilandje was te prefereren. De keus viel uiteindelijk op Jayakarta.

Als eerste stap werd in 1610 met pangeran Jayawikarta afgesproken dat tegen betaling van 1300 realen een pakhuis gebouwd mocht worden op de rechteroever van de rivier, in de Chinese wijk aan de kust. Parallel aan de rivier verrees een pakhuis dat de naam Nassau kreeg. Vanuit Banten werd nu op en neer gependeld en de verhouding met de vorst was goed. Coen werd bij zijn bezoeken aan Jayakarta meer dan eens te eten gevraagd in de kraton. Maar na zijn benoeming als gouverneur-generaal in 1617 ging hij forser optreden om zijn doel te bereiken, het inrichten van een zelfstandig hoofdkwartier voor de VOC.⁶⁰ Haaks op het eerste pakhuis liet hij een tweede bouwen en op de hoek ertussen een verhoogd bolwerk dat op de stad was gericht. De andere zijden van het vierkant werden met een houten palissade gesloten. Zo had hij een verdedigbaar fort. Dit ging in tegen alle afspraken en was uiterst bedreigend voor de stad Jayakarta. Daarna verslechterde de verhouding dermate dat vijandelijkheden uitbraken die uiteindelijk in mei 1619 tot de inname en verwoesting van Jayakarta leidden. De Engelsen, die inmiddels ook een pakhuis in Jayakarta hadden ingericht kozen de kant van de Javanen.⁶¹

Op de smeulende resten van de verbrande stad werd onder leiding van Coen begonnen aan de bouw van een groter fort als hoofdkantoor van de VOC in Azië. De geprojecteerde aangrenzende stad en de omliggende landerijen waren nodig voor de ondersteuning van het VOC-personeel. Landbouw en veeteelt moesten zorgen voor voldoende voedsel. De burgerij diende een calvinistisch bolwerk te gaan vormen in dit kleine en geïsoleerde plekje in Azië. De wens van Coen om de stad Nieuw-Hoorn te noemen naar zijn geboortestad werd doorkruist door de bewindhebbers. Zij kozen voor het meer algemene

Het Visserskwartier buiten de stadswal, waar een groepje Javanen was blijven wonen. Hun prauwen zijn op het strand getrokken. Hier stond ook een rijtje woningen van ‘Moren’, kooplieden uit India, en van Chinezen.